DE naam Mudéjar (spreek uit Moedéegar) is voor velen die zich

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE naam Mudéjar (spreek uit Moedéegar) is voor velen die zich"

Transcriptie

1 MUDÉJAR KUNST IN SPANJE DOOR ELISABETH H. KOREVAAR-HESSELING DE naam Mudéjar (spreek uit Moedéegar) is voor velen die zich voor kunst interesseren, een vreemde klank, bij het horen waarvan zij verschrikt opkijken. Dit is jammer, want deze kunstuiting, door sommige kenners zelfs als de nationale" Spaanse bouwstijl der middeleeuwen geprezen,*) leert ons kunstwerken kennen, die een zeer aparte schoonheid bezitten. Het Mudéjar is dus een bepaalde vorm van Spaans-Middeleeuwse kunst; niet alle kunst echter die in Spanje tijdens de middeleeuwen ontstond, kan men Mudéjar noemen. De Gotiese kathedralen te Burgos en Toledo bijvoorbeeld, vertonen weliswaar typies Spaanse karaktertrekken, maar hun Frans- Gotiese afkomst is duidelik. Naast de bekende Gotiese eigenschappen komt in het Mudéjar nog een ander element tot uiting: het Moorse element, 't Is juist de vermenging van Gotiese en Moorse kenmerken, die aan het Mudéjar zijn origineel en min of meer fantasties karakter geeft. Het Mudéjar immers is de bouwkunst, maar vooral de dekoratie daarvan, die door Moorse kunstenaars voor Kristelike, maar ook wel voor Joodse opdrachtgevers is gemaakt. Van het begin der Reconquista" af, van de herovering door de Kristenen van de door de Moren bezette gebieden, kan er sprake zijn van Mudéjar kunst. Het blijkt immers dat de Kristelike overwinnaars de schoonheid der Moorse kunst, die zij in de veroverde gebieden zagen, wisten te waarderen en dat zij gaarne de vervaardigers van die kunst in hun dienst namen. De kunst die hiervan het gevolg is, vertoont dus van zelf sprekend een eigenaardige vermenging van Moorse en Kristelike, soms ook Joodse elementen en het is juist het samengaan van deze elementen die het Mudéjar zo boeiend maakt. Dezelfde combinatie van ogenschijnlik zo uiteenlopende en aan elkaar tegenstrijdige elementen, vertoont de gehele kuituur in Spanje tijdens de middeleeuwen. Hierdoor wijkt het beeld van deze kuituur dan ook af van dat in de andere landen van Europa. Wij zullen goed doen onze aandacht eerst een ogenblik bij deze interessante kuituur te bepalen, voordat de kunstwerken die er 't gevolg van zijn geweest, nader besproken worden. Een zeer kort histories overzicht moge hieraan voorafgaan. Van de oudste tijden af, heeft Spanje vreemde elementen aangelokt en heeft het land opengestaan voor invloeden van buiten af. Als schiereiland lag het gunstig voor 't verkeer ter zee; tal van volken, zeer verschillend van aanleg en oorsprong, hebben er gewoond. De grotten van Altamira bewijzen dat in prae-historiese tijden het noord-westen van ) A. L. Mayer, Der Spanische Nationalstil des Mittelalters, Seemann, Leipzig 1922.

2 LXV AFB. I, SEVILLA, HOOFDINGANG VAN HET ALCAZAR

3 LX VI «SIK *fc BOVEN: AFB. > EN _<, GRANADA, ALHAMBRA - FRAGMENTEN VAN MUURDECORATIES IN STUC ONDER: AFB. 4 EN 5, GRANADA, ALHAMBRA - LEEUWENHOF EN DETAIL VAN DE BADKAMERS

4 g MUDËJAR KUNST IN SPANJE 305 Spanje een rol vervulde in de ontwikkeling der menschheid. Uit de Xle eeuw v. Chr. dateren nederzettingen der Phoeniciers, die waarschijnlik Cadix, Cordoba en Se villa stichtten. De Grieken hebben hun weg naar Spanje gevonden en nadat de Carthagers 't Zuiden en Oosten van Spanje in hun strijd met de Romeinen betrokken hadden, werd Spanje, vooral onder Augustus een zeer belangrijk deel van het machtige Romeinse rijk. Als de Germanen Spanje overstromen, vinden ze weinig tegenstand en spoedig ontstaat een bloeiend West-Goties rijk met Toledo als hoofdstad. Dit Gotiese rijk ging echter ten onder door de komst der Arabieren, die in 711 de straat van Gibraltar overstaken, daartoe waarschijnlik uitgenodigd door de verbitterde Joden, die onder de West-Gothen een ondragelik bestaan leidden. De verovering van Spanje door de Moren is met verwonderlike snelheid gegaan; reeds in 718 was bijna geheel Spanje in hun bezit. Slechts in het Noord-Westen, in Asturië, hielden enige resten der Gotiese legers stand. Hier ontstond onder Alfons de Kuise, tijdgenoot van Karel de Grote, een apart koninkrijkje. Daarnaast lag Navarre en meer naar het Oosten Catalonië, dat wel eerst door de Arabieren veroverd was, maar vanwaar deze spoedig door de Franken werden verdreven. Van het Noorden uit is toen de reconquista" begonnen, de zeer langzame herovering van Spanje door de Kristenen. In 1085 wordt Toledo bevrijd door Alfons VI van Castilië; in 1212 vindt de grote slag van Las Navas bij Tolosa plaats, waarbij Alfons VIII een grote overwinning op de Moren behaalt; ^ 1250 ontneemt Ferdinand de Heilige Cordoba aan de Moren. In 1492 valt eindelik ook Granada, waarna de bekende Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië het nu weer geheel kristelik gemaakte Spanje tot één koninkrijk verenigen. Van dit ogenblik dateert Spanje's grootheid als politieke macht, waaraan de onmetelike rijkdommen, die uit het pas ontdekte Amerika toevloeiden, schitterende luister bijzetten. Van het midden der VlIIe eeuw tot het eind van de XVe eeuw hebben Arabieren en Kristenen dus in Spanje naast elkaar geleefd en het is dus volkomen begrijpelik dat er een vermenging van kunst en kuituur heeft plaats gehad. Het is hier niet de plaats om de toestanden uitvoerig te beschrijven die van deze vermenging het gevolg zijn geweest. Slechts het volgende kan hieromtrent gezegd worden. De Arabieren, die het eerst in 711 overstaken, waren van een zeer liberale en ruim denkende richting. Zij waren verdraagzaam voor de Goten en bevoordeelden de Joden, die in groot aantal aanwezig geweest schijnen te zijn. De Kristenen behielden hun kerken, huweliken van Arabieren met Kristelike vrouwen werden toegestaan. Mohammedanen en Kristenen gingen dus vrij met elkaar om en men staat verbaasd over de liberale opvattingen in deze tijd van Moorse over- Elsevier's LXXXIX No. 5 22

5 306 MUDÈJAR KUNST IN SPANJE Q heersing, die weliswaar van tijd tot tijd door overheersing van meer fanatieke vorsten werden afgewisseld. De vermenging van de Moorse en Kristelike inzichten blijken voor de kuituur uiterst vruchtbaar te zijn geweest. Een rijk geestelik leven en een prachtige beschaving waren er 't gevolg van. Spanje was in deze tijd, toen Parijs 't alles overheersende centrum van de scholastieke wetenschappen was, het bolwerk van de vrije gedachte. Het komt mij voor dat deze merkwaardige kuituur lang niet voldoende bekend is bij de bewonderaars der Middeleeuwen. Wonderlik is die vermenging zeer zeker geweest; vele Kristenen kenden uitsluitend Arabies. De Bijbel was voor hen in 't Arables vertaald; zij hadden een aparte ritus in de kerk en werden Mozarabes genoemd. De Arabieren hadden Griekse wetenschap en filosofie in Klein-Azië en Egypte leren kennen en door hun kontakt met Byzantium tot de hunne gemaakt. Dit alles werd nu overgebracht naar de bloeiende universiteiten in Zuid-Spanje, waar wiskunde, sterren- en aardrijkskunde evenals medicijnen intensief werden bestudeerd. Poëzie en muziek bloeiden; het onderwijs stond op een hoog peil en er waren slechts weinig analfabeten. Deze kultuur was een prachtige vermenging van Griekse wetenschap (Aristoteles), Joodse en Arabiese wijsheid, later door Kristelike elementen nog verrijkt. In het oeuvre van de beroemde mysticus Ramon Llul of Lulio ( ) vinden we al deze elementen terug. Een aardige illustratie van de vermenging van deze, schijnbaar zo verschillende opvattingen, vinden we in het feit dat het grafschrift van Fernando de Heilige (gest. 1252) in het Hebreeuws, Arabies, Spaans en Latijn was gesteld. Voor de kunst die deze kultuur begeleidt, is het Moorse element verreweg het belangrijkst. Toen de Moren Spanje binnendrongen, vonden ze er naast overblijfselen der Romeinse bouwkunst de uiterst sobere, zelfs primitieve, maar toch ook weer originele kunst der West-Gothen. Hoe deze kunst er precies uit heeft gezien, is moeilik te zeggen. Gave bouwwerken zijn er niet over; de Moren hebben de kerken die ze in Toledo, de hoofdstad van 't rijk en elders vonden, verwoest. Wel hebben ze talrijke details uit deze monumenten voor hun eigen bouwwerken gebruikt en zo bevat de Moskee te Cordoba merkwaardiger wijze thans nog verschillende West- Gotiese kapitelen. In algemene vormen herinneren deze nog aan de laat antieke kapitelen met acanthusbladeren, maar de uitvoering is uiterst grof en de antieke details zijn vermengd met geometriese motieven, sterren, rosetten enz. die behoren tot de vormen der oeroude kunsten, die de volksverhuizing heeft verbreid. Enkele andere bewaard gebleven fragmenten van West-Gotiese bouwkunst vertonen deze zelfde geometriese dekoratie. Niettegenstaande het feit dat de West-Gotiese kerkjes zeer klein van afmeting zijn geweest en meestal met hout bedekt, paste men er steeds zuilen

6 n MUDËJAR KUNST IN SPANJE 307 toe met arcaden, zowel om bij 't interieur de schepen van elkaar te scheiden als om een enkele keer een soort portiek van buiten aan te brengen, bijv. San Miguel de Escalada. In Asturië, waar de West Gothen, gelijk gezegd, stand hebben gehouden tegen de Moren en waar een Kristelik rijk met Kristelike kerken ontstond, zijn nog dergelijke kerken of gedeelten er van bewaard. De meesten dateren van na de komst der Arabieren, maar toch kan men naar analogie van deze kleine gebouwen zich een voorstelling vormen van de vroegste West-Gotiese kunst. Merkwaardig is dat zeer waarschijnlik de hoefijzervormige boog in deze eerste West-Gotiese kunst reeds bekend is geweest, het type van boog dat immers voor de Moorse kunst zo karakteristiek is geworden. Wel zeer groot is de tegenstelling tussen deze primitieve West-Gotiese kerkjes en de prachtige moskeen en paleizen, die de Arabieren reeds dadelik na hun komst in Spanje lieten bouwen en waarvan de beschrijvingen ons aan de toverachtige pracht der duizend en een nacht doen denken. Van al deze rijkdom is niet veel meer over dan de moskee te Cordoba, waarvan een gedeelte in de XlIIe eeuw tot Kristelike kerk werd verbouwd, en het bekoorlike Alhambra te Granada. Het vorstelike lustoord Madinat (= stad) az Zahra, de stad die door Abderrahman III in 13 jaar gebouwd was vlak bij Cordoba, is thans een grote ruïne. Sedert 1910 tracht men iets terug te vinden van de weelde en de pracht van vroeger, waarvan een Arables schrijver Al Makkari (gest. 1631) ons de beschrijving geeft. De fragmenten die deze opgravingen bloot legden en de beroemde moskee te Cordoba behoren tot hetgeen de eerste bloeitijd der Moorse kunst in Spanje heeft nagelaten; het Alhambra dateert in hoofdzaak uit de XlVe eeuw, uit de tijd dus waarin de late Gotiek reeds bloeide en waarin de Mudéjar kunst eveneens tot ontwikkeling was gekomen. Voor wij ons nader verdiepen in deze Mudéjarkunst, zal het nuttig zijn ons een voorstelling te vormen van de voornaamste eigenschappen der Moorse kunst, zonder welke de Mudéjar kunst ondenkbaar is. Allereerst dient dan gekonstateerd te worden dat niet de konstruktie, maar de dekoratie het belangrijkste is in de Moorse kunst. Plattegrond en gehele architektoniese conceptie van het gebouw zijn in de Moorse kunst niet zeer interessant. Zowel de moskee te Cordoba als het Alhambra mogen dit bewijzen. De beroemde moskee te Cordoba is eigenlik een enorme zaal, voorafgegaan door een voorhof en oorspronkelik gedekt met een horizontaal plafond. Dit werd geschraagd door een woud van zuilen die in statige lanen de ruimte en de lengte geleedden in 11 schepen. Aan het eind van het middenschip, dat iets breder was dan de andere, bevond zich de mihrab, de gebedsnis, het geestelik middelpunt van de moskee. Architektonies betekent deze nis geen sterk accent. Men kan bijv. niet zeggen dat de blik onweerstaanbaar naar dit middenpunt van de eredienst wordt getrokken, gelijk in de Gotiese

7 308 MUDËJAR KUNST IN SPANJE Q kathedraal naar het hoogaltaar. Staat men eenmaal voor de nis, dan wordt men ten zeerste geboeid door de fraaie bewerking er van, het rijke en zeer geraffineerde decor. In de tegenwoordige toestand is de mihrab zeer zeker als architektonies middelpunt niet te herkennen. De moskee, door Abderrahman I in 785 begonnen en al spoedig twee keer verlengd, waarbij de tegenwoordige mihrab de laatste en fraaiste werd (i 970), bleek toch nog te klein te zijn. Daarom werd in de moskee aan de ene zijde in de breedte uitgebreid met zeven schepen. De mihrab kwam daardoor niet meer in het midden van de breedte te liggen, want de ene helft werd nu veel breder dan de andere helft. Plaatsruimte verbiedt ons nader in te gaan op dit probleem, het werd hier alleen ter sprake gebracht omdat hier een der karaktertrekken der Moorse bouwkunst duidelik wordt. Het zou onmogelik zijn om bij een Gotiese kathedraal eenvoudig enige schepen aan het noordelüc zijschip toe te voegen en 't zuidelik zijschip zo te laten, zonder dat daardoor het gehele gebouw uit elkaar zou worden gerukt. Bij de Moorse bouwkunst kan dit tot op zekere hoogte wel; wij vinden er hetzelfde als bij de Moorse ornamenten: ze zijn oneindig"; niet gekomponeerd voor een bepaald vlak of symmetries om een middelste as. Men kan de ruimten evenals de ornamenten aan elkaar rijgen," in voortdurend rythme naast elkaar zetten. Men kan de gebouwen dus ook voortdurend uitbreiden. Dit geldt evengoed voor de paleizen, gelijk het Alhambra duidelik aantoont. De plattegrond van het Alhambra bestaat uit een aaneenschakeling van patio's," van pleinen die aan alle zijden omgeven zijn door rechthoekige woonruimten van verschillende afmetingen. De zo juist geschetste neiging is zeer karakteristiek voor de Moorse kunst en we zullen deze dan ook terugvinden in het Mudéjar, waarin immers deze Moorse elementen zich vermengen met de typies Gotiese vormen en opvattingen. Voor beter begrip van deze Mudéjar kunst moeten we nog iets langer stilstaan bij de Moorse kunst. Voordat we het ornament nader bestuderen, brengen we in herinnering dat de zuil en de boog onafscheidelik bij de Moorse kunst behoren. In de latere periode komt daar nog het stalactiet gewelf bij. In de moskee te Cordoba vindt men wel fantastiese oplossingen, die het geheel boeiend en zelfs sprookjesachtig mooi maken, maar de zuilen zelf zijn voor 't grootste gedeelte nog afkomstig uit West-Gotiese of Romeinse bouwwerken; de schachten zijn óf verkort óf er is een stuk van onderen aan gezet om ze allen even hoog te maken; de kapitelen zijn veelal grof-en hebben geen specifiek Moors karakter. De bogen uit de iets jongere gedeelten zijn geschulpt en met ornamenten versierd. Op de foto's ziet men gewelven afgebeeld; deze zijn er echter later ingevoegd. Tegenwoordig is men bezig het plafond dat onder de gewelven met zijn horizontale balken aanwezig is, weer bloot te leggen.

8 AFB. 6, SARAGOSSA, S. GIL LXVII

9 BOVEN: AFB. 7, CORDOBA, MEZQUITA, PÜERTA DEL PERDON - AFB. 8, SKVILLA, RAAM IN HET ALCAZAR ONDER: AFB. 9, TOLEDO, S. MARIA LA BLANCA - AFB. IO, TOLEDO. KATHEDRAAL, INGANG KAPITTELZAAL

10 D MUDËJAR KUNST IN SPANJE 309 In het Alhambra heeft de zuil een veel originelere vorm gevonden: slank en lenig verheft zich de schacht, die een kubusvormig, fraai bewerkt en van onderen even uitgebogen kapiteel draagt. Zuiver geproportioneerd, gaan de slanke onderdelen in elkaar over. De zuilen dragen de arcades, die zich in verschillende vormen voordoen, aan de onderzijde soms gedekoreerd als waren het stalactiet gewelven. De afbeeldingen 4 en 5 mogen hier nader toelichten wat te uitvoerig wordt om in finesses te beschrijven. Het Moorse bouwwerk ontleent zijn ware leven en karakter echter pas aan de o r n a m e n t e n, die het geheel overdekken en over spinnen. Deze versiering kan van allerlei aard en materiaal zijn: een grote rol spelen hier de in prachtige kleuren geglazuurde tegels. Op afb. 5 ziet men hoe deze tegels als een warm uitziend, maar in werkelikheid koel tapijt de onderkant der muren en de schachten der zuilen bekleden. Daarboven wordt vaak een tweede materiaal aangebracht, waarin een rijk ornament is geperst of gesneden: het stuc. Men kan deze laat-moorse kunst weliswaar verwijten, dat men hier met een soort schijnkunst" te maken heeft, dat dit stuc maar aangeplakt is en dat de versiering niet logies uit het karakter van de constructie voortvloeit; wie echter de zalen van het Alhambra persoonlik heeft doorkruist, weet dat alle theoretiese overwegingen daar zwijgen en dat men de grootste bewondering heeft voor wat de dekoratieve fantasie der Moorse architekten hier tot stand bracht. Figurale dekoratie, is gelijk bekend, bij de Moorse kunst uitgesloten en men zal de menselike gestalte dus tevergeefs zoeken zowel in vrije plastiese uitbeeldingen als verwerkt motief in 't ornament. De kunstenaar was dus aangewezen op geometriese en plantaardige motieven, waarbij gestyleerde dier figuren komen en de bekende koefiese lettertekens. Met onuitputtelike vindingrijkheid heeft hij telkens weer nieuwe combinaties gevonden en met groot talent deze ornamenten op gebouwen en voorwerpen aangebracht. De producten der Moorse en Spaanse-Moorse kunstnijverheid zijn wereldberoemd en waren dat reeds in de middeleeuwen. Zijden weefsels, ceramiek in allerlei diverse technieken, voorwerpen in leer, hout en ivoor werden om strijd gemaakt. Op al deze voorwerpen bewondert men de streng gestyleerde motieven, die op boeiende en uiterst geraffineerde wijze tot patronen zijn samengesteld. Men vergelijke daartoe zowel de eenvoudige maar toch levendige tegelversiering op afb. 5, als de uitvoerige details op afb. 2 en 3. Het specifiek Moorse moet men echter niet alleen in de motieven, waaruit het ornament is samengesteld, zoeken, maar ook in de wijze waarop het is toegepast. Wij constateerden hier reeds de voorkeur voor het ornament, dat niet afgepast" is, niet ontworpen voor een bepaald vlak zoals bijvoorbeeld in de Renaissance het geval is. De Moorse ornamenten zijn gelijk men zegt oneindig" en overspinnen" het vlak op karakteristieke wijze. Met groot talent weet de kunstenaar grote vlakken zo met ornament te bedekken,

11 3io MUDËJAR KUNST IN SPANJE Q dat eentonigheid steeds vermeden wordt, terwijl het vlak als zodanig zeer sterk blijft spreken. Zelfs een gehele voorgevel, gelijk die van de moskee in 't Alhambra wordt als één groot vlak beschouwd, waarbij alle uitspringende of uitstekende details worden vermeden. Zo'n gevel ziet er dan ook uit of hij met een tapijt bedekt is. Men diene er zich nu goed van te doordringen dat tot ver naar 't Noorden toe de Moorse kunst haar vertegenwoordigers telde en dat talloze voortbrengselen der verfijnde kunstnijverheid, in de eerste plaats de bekende Spaans-Moorse ceramiek over heel Spanje verbreid waren. Geen wonder dus dat dit alles van grote invloed is geweest op de ontwikkeling der Spaanse kunst. Om deze invloed beter te begrijpen, was het nodig de Moorse kunst en vooral het Moorse ornament aan een ietwat nauwkeuriger onderzoek te onderwerpen. Terwijl de Moorse kunst in volle bloei verkeert, komt van het Noorden af in de Kristelik gebleven provincies het Romaans en daarna de Gotiek binnendringen. De eerste voortbrengselen van deze stijlen kunnen wij buiten beschouwing laten, want zij vertonen niet dadelik typies Spaanse kenmerken. Weldra echter treedt de vermenging op met de Moorse kunst en dan ontstaan die verrassende effecten en fantastiese kombinaties die aan de Spaanse Gotiek zulk een apart karakter geven. Na deze inleiding zal de term Mudéj ar beter te begrijpen zijn. Volgens A. L. Mayer komt Mudéjar van mudelajat", hetgeen onderworpen betekent. Elders vond ik dat het woord is afgeleid van mudeddjan", 't geen betekent: wat vergunning heeft om te blijven. De naam geeft dus aan dat Mudéjar de kunst is der onderworpen Moren, der kunstenaars dus die toestemming hadden om te blijven nadat de Kristenen het heft weer in handen hadden. En inderdaad bewonderden de Kristenen de Moorse kunstenaars en de producten hunner kunst zo, dat zij er alles op zetten om van hun werk te profiteren. De rollen zijn nu omgekeerd: toen de Arabieren Spanje binnenvielen, stonden zij de Kristenen toe om te blijven, maar van de betrekkelik primitieve kunst, die deze hadden, konden zij niet veel leren. Na de herovering staan de Kristenen den Moren toe om te blijven, terwijl zij van de kunst die zij bij de overwonnenen vinden, enorm profijt trekken. Mudéjar kunst is dus eigenlik kunst, gemaakt door Moorse artiesten onder Kristelike heerschappij of voor Kristelike en Joodse opdrachtgevers, 't Merkwaardigste is echter dat ook Kristenen deze soort kunst maken. In de kathedraal te Toledo vinden we hiervan een frappant voorbeeld. Er bevindt zich daar een kapel, waarvan de bouwmeesters een zekere Mohammed en Faradj zijn, maar die geen enkel Arabies element, noch in de architektuur, noch in de dekoratie bevat. Daarentegen is de kapittelzaal (afb. 10) een typies voorbeeld van Mudéjar kunst, waarvan we echter weten dat deze in 1510 is begonnen en door Kristenen is gebouwd o.a. door een zekere Ber-

12 O MUDËJAR KUNST IN SPANJE 311 nardino Bonifacio. Wij zien hieruit hoe nauw in de middeleeuwen Moorse en Gotiese kunst met elkaar verbonden zijn. Van de vermenging van de Moorse kunst met het Romaans is uit de aard van de zaak geen sprake. Toen 't Romaans in het Noorden van Spanje uit Frankrijk kwam, leefden Moren en Kristenen nog gescheiden. In zijn Histoire de 1' Architecture religieuse espagnole au moyen-age" geeft Lampérez als definitie: Mudéjar bouwkunst is voor Kristenen gemaakt en combineert Mohammedaanse en Kristelike (Gotiese) elementen in verschillende verhoudingen. Zij dankt haar ontstaan aan Moren, die in dienst werken van hun overwinnaars, maar in vele gevallen zijn het de laatsten, die door de overwonnenen geïnstrueerd werden." Het komt mij voor, dat er eigenlik nog aan toe gevoegd moet worden, dat in de Mudéjar kunst de nadruk toch sterk op het Moorse element moet vallen. Moorse invloeden zijn er in details reeds vroeg in de Gotiek te konstateren; zo komen op het triforium van de Frans-Gotiese kathedraal te Toledo eigenaardige gekruiste en uitgetande bogen voor, die sterk Arabies aandoen, en zo vertoont een andere kerk in Toledo (San Juan de los Reyes) inscripties langs de muren, die sterk lijken op de Arabiese friezen van lettertekens. Toch vindt men deze en dergelijke monumenten niet met de naam Mudéjar aangegeven. De werken, die wel deze naam verdienen, zijn vollediger Moors van karakter. Volgens Elie Lambert*) zijn er verschillende redenen waarom de Moorse kunst zo lang zijn invloed heeft behouden. Natuurlik werden de, ten opzichte der verfijnde Arabieren nog half barbaarse, overwinnaars getroffen door de luxe en de betovering der Oosterse kunsten, door de volmaaktheid van het Mohammedaanse kunsthandwerk. Daarbij moeten zij echter ook de praktiese kant er van bewonderd hebben: de snelheid der uitvoering, de goedkoopte van het materiaal, zooals baksteen, hout, pleister of stuc. Met dit alles vergeleken, was de bouw der Gotiese kathedralen met hun gebeeldhouwde dekoratie in zandsteen veel kostbaarder. Hoe dan ook, vanaf de XHIe eeuw ongeveer vinden we talrijke Mudéjar bouwwerken over Spanje verbreid; men kan deze verdelen in de meer eenvoudige en de meer luxueuse monumenten, die men door bepaalde artiesten liet vervaardigen. Toledo behoort tot dat deel van Castüië, dat het eerst wordt bevrijd: een gehele reeks van nog primitieve kerken ontstond dadelik. In de omgeving van Leon ontstonden eveneens reeds vroeg kleine kerken met Moorse detaillering in baksteen. Merkwaardig is dat aan de Benedictijner abdij St. Tirso bij Sahagun (prov. Leon) tal van Mohammedanen in dienst waren. Rijker van dekoratie zijn de baksteen monumenten in de provincie Aragon. In Saragossa, Teruel, Tarazona en andere kleine plaatsen vindt men hiervan verschillende fraaie voorbeelden (afb. 6). Men ziet daar torens, i) Artikel in Gazette des Beaux Arts, 1933.

13 312 MUDEJAR KUNST IN SPANJE Q die duidelik herinneren aan de minaretten der moskeen, in wier plaats de kerken werden gebouwd. Geometriese ornamenten, geschulpte en door elkaar gestoken spitsboogfriezen die in de bovenste lagen ruiten vormen, dekoreren zowel de op eenvoudige grondslag opgetrokken torens als gedeelten van het exterieur van sommige kerken (afb. 15). Polychrome tegels brengen daar soms een kleurig accent in. De wijze waarop deze ornamenten de muren geheel vlak als een tapijt bedekken, doet sterk Moors aan, terwijl wij tegelijk daarmee Gotiese details aantreffen. Het beroemdste voorbeeld dezer torens is niet in Aragon, maar in Sevilla te zoeken. Het is de z.g.n. Giralda, die c gebouwd is en die in werkelikheid de minaret is van de grote moskee, waarvoor de enorme Gotiese kathedraal in de plaats is gekomen. Als klokketoren van deze kerk vormt zij daar thans een geheel mee, en levert 't sprekend bewijs dat de architekten, die in 1402 met de bouw begonnen, de schoonheid der Moorse kunst wisten te eerbiedigen. De reiziger die Spanje doortrekt, wordt telkens getroffen door de kombinatie van Moorse en Gotiese kunst. Zo vindt men in het beroemde klooster Las Huelgas bij Burgos een fraaie kapittelzaal met Moors plafond en heeft een bekend paleis in Saragossa eveneens zulk een artesonado" plafond. Wij beelden hier bovendien de voornaamste poort af die toegang geeft tot de vroegere moskee te Cordoba, maar die dateert uit 1377, toen de moskee reeds als Kristelike kerk in gebruik was, (afb. 7). Ook bij de verschillende graftombes, waaraan de Spaanse kerken rijk zijn, konstateren wij dezelfde vermenging van Moorse en Gotiese elementen die karakteristiek is voor het Mudéjar (afb. 11 en 12). Bij de eerste oogopslag treft ons de Moorse dekoratie van de hier afgebeelde grafmonumenten. De tegels op afb. 11 vormen wederom een oneindig" ornament, dat de muur als een tapijt bekleedt; merkwaardig goed sluit daarbij de strak gestyleerde figuur zich aan van de Gotiese ridder, een gegeven dat eigenlik in 't geheel niet in 't cadre van de Moorse kunst past. Iets vrijer in sommige details doet de als afb. 12 gereproduceerde sarcofaag aan met de motieven der kastelen en der heraldiese leeuwen, maar ook hier verraadt de wijze van indeling de Moorse kunst. Een tweede rubriek vormen de meer kostbare en meer beroemde monumenten. Als eerste voorbeeld kan vermeld worden: S. Maria la Blanca te Toledo, van oorsprong een synagoge en ± 1200 gebouwd voor Joseph ben Schoschau, vorst der Joden te Toledo en raadsman van koning Alfons VIII (afb. 9). In 1405 werd het gebouw tot kerk gewijd; niettegenstaande allerlei restauraties en wijzigingen in de bestemming, blijft dit merkwaardige monument toch nog zeer verwant aan de moskeen waarvan men te Tinmei en Marrokech (Afrika) de ruïnes nog vindt. De soberheid van dit prachtige interieur met de karakteristieke kapitelen past volkomen bij het vroege Moorse type. Vooral in Cordoba en Sevilla, waar de Kristenen aan 't bewind waren, was men zo dicht in de buurt van Granada dat 't ons niet behoeft

14 LXIX AFB. II, SEVILLA, S. PAULA GRAF VAN D. LEON ENRIGUEZ AFB. 12, BURGOS, KLOOSTER I.AS IIUKLGAS SARCOFAAG VAN DE ABDIS DA BI.ANCA (?)

15 LXX AFB. 1 1 EN I.(, SEVILLA, f ASA DE PILATOS - BINNENPLAATS BN INGANG ONDER RECHTS! AFB. 15, SARAGOSSA - DKTAIL VAN DE KHRK LA SEO

16 D MUDËJAR KUNST IN SPANJE 313 te bevreemden, dat men van de laat-moorse kunst op de hoogte was. Verwonderliker is het eerder dat men zo liberaal was om deze vorm van kunst niet te mijden. Direct na de herovering van Cordoba werd in de moskee zelf een kerk gebouwd en daarbij een kapel gemaakt, waarin Ferdinand III, bijgenaamd de Heilige, werd bijgezet. In 1371 zijn belangrijke onderdelen gewijzigd om tot graf te dienen voor Alfons XI. De tegenwoordige dekoratie dateert uit de XlVe eeuw. De Oosterse versiering doet vreemd aan als men bedenkt dat deze een grafmonument siert voor een Kristelik vorst. De wanden zijn met een lambrizering van gekleurde tegels bedekt, waarboven een fraai en zeer gevarieerd decor prijkt van hier niet nader te beschrijven motieven. Niettegenstaande de veranderingen uit de XVIe eeuw en de restauraties uit de XlXe eeuw bezit het beroemde Alcazar te Sevilla, het paleis dat Pedro de Wrede in 1354 begon te bouwen, nog zeer fraaie gedeelten die kunnen wedijveren met 't Alhambra. Moorse kunstenaars werden door de Kristelike vorst ontboden uit Granada en Toledo om dit paleis te dekoreren, dat wederom bestaat uit een reeks rechthoekige zalen, die rond drie zijden geschaard zijn van de Patio de las Doncella's (jonge meisjes), gebouwd van , maar onder Karel V veranderd. Overal vindt men diens devies plus ultra." Zeer fraai is de hoofdingang (afb. 1). Onder het vooruitstekende dak loopt een zeer fijn fries van stalactieten, waaronder gekoppelde ramen met gelobde bogen. Vooral de beide onderste ramen van de voorgevel zijn door hun rijke, maar steeds vlak blijvende versiering zeer karakteristiek voor de Moorse en Mudéjar kunst. Wij beelden hier nog een detail af (afb. 8). Typies is dit, door een slanke zuil en twee bogen geleedde raam (ajimez); de ingang van de kapel doet ons zien hoe wonderlik fraai het Mudéjar de Gotiek weet te combineren met de Moorse tegels, waarvan het altaar zelfs geheel gemaakt is. De prachtige tegels, die zowel wat techniek als kleurenspel uiterst geraffineerd zijn, vormen een der grootste charmes van de Mudéjar gebouwen. Een schitterend voorbeeld hiervan vindt men te Sevilla in twee paleizen: de Casa de las Duefias, in 't bezit der hertogen van Alva en 't paleis der hertogen van Tarifa of de Casa de Pilatos (afb. 13 en 14). De patio van het laatste paleis, zo genoemd omdat men er een copie in zag van 't huis van Pilatus, is wederom een goede illustratie van de eigenaardige vermenging der stijlen in het Mudéjar. De arcaden en hun dekoratie zijn typies Moors, terwijl de traceringen van de balustrade der eerste etage Goties zijn. Hoe goed laten zich beide stijlen verenigen! De klassieke beelden in de hoeken behoren tot de kunstcollectie, die de eigenaars bezaten van dit schitterende huis, dat, in 1533 voltooid, gedurende de eerste eeuw van zijn bestaan een centrum was van kuituur. Herrera, Pacheco, Cervantes verkeerden hier gaarne. De Spaans-Moorse Ceramiek, waarvan 't Rijksmuseum enige fraaie borden

17 MUDEJAR KUNST IN SPANJE bezit, heeft in deze tegels, die even rijk van decor zijn als doelmatig als muurversiering, wel een harer hoogtepunten bereikt. Het is natuurlik onmogelik hier een beschrijving te laten volgen van alle Mudéjar kunstwerken die Spanje verder bezit. Bij het doorkruisen der verschillende steden, bij het bezoeken van kerken en paleizen kan men telkens verrast worden door gebouwen of onderdelen daarvan, in deze fantastiese stijl gemaakt. Zo bezit het Aartsbisschoppelik paleis in de, door de beroemde kardinaal Ximenes in 1508 gestichtte universiteit te Alcala de Henares een schitterend gedekoreerde Mudéjar zaal, terwijl het paleis reeds in de stijl der Renaissance werd gebouwd. In Toledo, waar dezelfde kardinaal Ximenes een herleving van de studie en de kunst der Islam aanmoedigde, bevinden zich eveneens nog bekoorlike voorbeelden van Mudéjar kunst, waarvan zelfs bij een weinig uitvoerige studie de in 1357 gestichtte Synagoge vermeld moet worden. Dit eenvoudige gebouw werd later als kerk gebruikt en is thans nationaal monument. Het bestaat slechts uit een zaal met gaanderij voor de vrouwen en een prachtige open dakstoel met dekoratie. Een magnifique fries in stuc met gestyleerde bladmotieven loopt onder een Moors blindboogfries en dekoreert de muren in de hoogte, onder het dak.. Maar ook naast deze grootse monumenten wordt de reiziger in Spanje telkens weer getroffen door torens, die er uitzien als minaretten of door dekoraties van geometriese patronen, ontstaan door dooreen gestoken blindbogen. Prachtige tegels langs de wanden van een kapel in een Gotiese kathedraal (o.a. te Saragossa) roepen herinneringen op aan 't Alhambra, evenals rijk gedekoreerde plafonds. Spits- en hoefijzervormige bogen, die soms weer uitgetand zijn, koepels met geometriese indeling, omlijstingen der ramen, honderden details bewijzen dat de Moorse kunst een buitengewoon taai leven heeft gehad. Lang nadat de Islam en haar aanhangers Spanje verlaten hadden, bleef de kunst der Islam voortleven. Zij deed dit voomamelik in de wijze van dekoreren en in de ornamenten zelf; de konstruktie daarentegen blijft in de meeste gevallen Goties. Essentieel voor deze versiering is de neiging tot het sterk styleren der motieven, waarbij figurale motieven ontbreken, en tot het met behulp dezer motieven bedekken der vlakken geheel als een netwerk of tapijt, zonder dat zij een afgepast ornament vormen. Hoe deze traditie of deze dekoratieve aanleg zich handhaaft, ook wanneer zij in een gebouw van overwegend Goties karakter wordt toegepast, kan men bestuderen aan de bekende kapel van de Connetable in de kathedraal te Burgos. De Tudorbogen, die de smalle gaanderijen bekronen die langs de drie zijden lopen welke de kapel afsluiten, dragen aan de binnenzijden, als versiering een rand van dansende engeltjes. De beentjes dezer engeltjes vormen als 't ware de diagonalen van een ornament, dat met deze beentjes als motief was ontstaan. De eerste indruk is dus die van een geometries decor; pas bij nauw-

18 O MUDËJAR KUNST IN SPANJE 315 keuriger studie ziet men de engelfiguurtjes. Dergelijke dingen komt men in Spanje herhaaldelik tegen en niet het minst in die soort bouwwerken, die de naam plateresco dragen. Ook dit is een betrekkelik vage term; het kan zelfs gebeuren dat men bij de ene schrijver een monument als de patio van het Infantadopaleis te Guadalajara van 1461, aangegeven vindt als plateresk, terwijl een andere schrijver het een Mudéjar kunstwerk noemt. Inderdaad zijn deze beide stijlen niet zo heel scherp te onderscheiden; ook bij de platereske kunst is de constructie Goties. In engere zin is het plateresco de naam voor een stijl van versiering speciaal uit de overgang van de XVe naar de XVIe eeuw. Het is een vorm van laat-goties decor, waar uit de aard van de zaak dus Moorse elementen in voorkomen, nu echter nog vermengd met details uit de vroege Italiaanse Renaissance. Goede voorbeelden van 't plateresco zijn o.a. de facade van S. Gregorio te Valladolid ( ) en de facade van de Universiteit te Salamanca, benevens diverse details aan de z.g.n. Nieuwe kathedraal aldaar. Geüjk in alle andere landen van Europa begon tegen het eind van de XVe eeuw ook in Spanje de Italiaanse Renaissance met haar op geheel nieuwe begrippen berustende ornament, meer en meer bekend te worden. En gelijk overal elders blijft ook in Spanje de constructie voorlopig ongewijzigd, maar verandert de versiering naar Italiaanse trant. Op de gevels te Salamanca ziet men duidelik aan tal van onderdelen dat de Renaissance in details reeds bekend was, even duidelik herkent men er daarnaast Gotiese tradities in. Vindt men er echter niet eveneens de geest van de Mudéjar kunst in terug en zou het daaraan niet toe te schrijven zijn dat de termen plateresco en Mudéjar soms voor eenzelfde monument gebruikt worden? Inderdaad treft ons telkens weer in deze platereske stijl dezelfde neiging tot het sterk stijleren der motieven die bij het Mudéjar aanwezig is en eveneens de voorkeur om de vlakken volkomen met het ornament te bedekken, terwijl het muurvlak zelf sterk blijft spreken. Deze voorkeur, deze liefde voor het ornamentale, is de erfenis der Moren; het is zeer zeker een grote verdienste der Spaanse kunstenaars dat zij deze erfenis zo lang in ere hebben gehouden. Delft, Mei litteratuur: A. L. Mayer, DerSpanischeNationalstildes Mittelalters, Bibliothek d. Kunstgeschichte, Seemann, Leipzig E. K ü hnel, Maurische Kunst, Bruno Cassirerverlag, Die Kunst des Ostens, H. Terrasse, L'Art hispano-mauresque des Origines au 13e Siècle, Paris El ie Lambert, Artikel in Gazette des Beaux Arts, Januari 1933.

Fly & drive Andalusië

Fly & drive Andalusië Page 1 of 5 Fly & drive Andalusië In Spanje stichtten de Arabieren een rijk dat een hoge beschaving en een grote welvaart kende, waarbij de rest van Europa verbleekte. De belangrijkste gebeurtenissen in

Nadere informatie

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal:

Bouwstijlen van kerken in Nederland. De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Bouwstijlen Bouwstijlen van kerken in Nederland De volgende bouwstijlen worden kort toegelicht met tekst en beeldmateriaal: Oudste stenen gebouw Romaans Gotiek Neogotiek Renaissance Neorenaissance Classicisme

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde

De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde De gebouwen en stijlen in chronologische volgorde STIJL GEBOUW LOCATIE Romaans Oude Kerk (toren) Naaldwijk Gotisch Oude Kerk (kerkgebouw) Naaldwijk Renaissance Oude Raadhuis Naaldwijk Classicisme Nederhof

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam.

Tijd van monniken en ridders (500 1000 n. Chr.) 3.4 De islam in Europa. Allah. Het ontstaan en de verspreiding van de islam. 570 n Chr Profeet Mohammed geboren in Mekka 610 n Chr Openbaringen Allah via de aartsengel Gabriël, De woorden worden opgeschreven in de Koran 622 n Chr Vlucht Mohammed naar Medina, begin islamitische

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel :

Donkerelaan 20. Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Donkerelaan 20 Straat en huisnummer : Donkerelaan 20 Postcode en plaats : 2061 JM Bloemendaal Kadastrale aanduiding : A9941 Complexonderdeel : Naam object : Oude Dorpshuis Bouwjaar : 1929 Architect : H.W.

Nadere informatie

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst

Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Hoofdstuk 14: De romaanse en gotische kunst Inleiding Inleidende oefening: bespreek met je buur de chronologische volgorde van deze zes gebouwen en noteer de corresponderende letters in die volgorde A

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Inleiding. M.C. Escher en Wiskunde. De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis Escher in Het Paleis Wiskundepakket Inleiding M.C. Escher en Wiskunde De wiskunde educatie van Escher in Het Paleis M.C. Escher en Wiskunde Hieronder volgt de inleiding van de wiskunde educatie voor middelbare

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De Griekse Bouwkunst

De Griekse Bouwkunst De Oude Grieken De Oude Grieken Het land Griekenland ligt in het zuidoosten van Europa. Het bestaat uit een groot stuk vastland en een heleboel kleine eilandjes. Griekenland bestond uit allerlei staatjes.

Nadere informatie

[vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.]

[vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.] Mannaerts R., De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen: een openbaring mits de juiste sleutel, Antwerpen, 2012 [vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.]

Nadere informatie

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel

Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel Over het Pand Het pand Prinsenstraat 61 is een Rijksmonument. Het bestaat uit een voorhuis dat gebouwd is in 1777, met een hardstenen gevel, en een dubbel achterhuis uit de 17e eeuw, deels verbouwd in

Nadere informatie

ANDALUSIË. Rondreis met alle hoogtepunten+ autentiek Andalusië

ANDALUSIË. Rondreis met alle hoogtepunten+ autentiek Andalusië ANDALUSIË Rondreis met alle hoogtepunten+ autentiek Andalusië 21 september 28 september 2016 DAG 1: BRUSSEL MALAGA RONDA (D) Vertrek vanuit Brussel naar Malaga. Onthaal door de Nederlandstalige gids en

Nadere informatie

Over de kerk van Marum

Over de kerk van Marum Over de kerk van Marum De kerk van Marum is een van de oudste bakstenen kerken in Groningen. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de 12 e eeuw. De toren is 13 e -eeuws. De preekstoel werd in 1826

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

e jaargetijden 4Herengracht 498. Amsterdam.

e jaargetijden 4Herengracht 498. Amsterdam. e jaargetijden 4Herengracht 498. Amsterdam. 4 es Saisons Herengracht 498. Amsterdam. 4 keer een foto van de ornamenten 4 jaargetijden FOTOGRAFEREN! L es4saisons Herengracht 498. Kantoor met charisma in

Nadere informatie

Londen ipad. Londen. Tower of Londen. Tower of London. Samengesteld door: BusTic.nl

Londen ipad. Londen. Tower of Londen. Tower of London. Samengesteld door: BusTic.nl Londen ipad Londen Tower of Londen Tower of London 1 Londen ipad De Tower of London werd aan het begin van de 11e eeuw gebouwd door Willem de Veroveraar. In de 13e eeuw werd het sterk uitgebreid tot de

Nadere informatie

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

4. In de les krijg je een oefentoets die je op weg helpt met het leren en toepassen van de begrippen.

4. In de les krijg je een oefentoets die je op weg helpt met het leren en toepassen van de begrippen. BEGRIPPENLIJST KLAS 3, PERIODE 2: Hoe moet je leren??? 1. De begrippen uit de tekst moet je weten en in eigen bewoordingen kunnen omschrijven en toepassen. De begrippen zijn in periode twee gekoppeld aan

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

stichting islamitisch college El Furkan en Ababil in Andalusië

stichting islamitisch college El Furkan en Ababil in Andalusië stichting islamitisch college El Furkan en Ababil in Andalusië Werkweek - 2012-2013 Inleiding Inleiding Dit schooljaar zijn we weer met de leerlingen uit de groepen 8 van El Furkan en Ababil op werkweek

Nadere informatie

Rijksmonument. St. Antoniusstraat 5-7-9. Korte omschrijving. Redengevende omschrijving Complex

Rijksmonument. St. Antoniusstraat 5-7-9. Korte omschrijving. Redengevende omschrijving Complex St. Antoniusstraat 5-7-9 (Foto: Maarten van Loosbroek ) Korte omschrijving De STEENTJESKERK is gebouwd als KERK van de H. Antonius van Padua met PASTORIE EN KOSTERSWONING. Het ontwerp was ontleend aan

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

BASISREADER KG: BEELDEND

BASISREADER KG: BEELDEND BASISREADER KG: BEELDEND Ontwikkelingen in de beeldende kunst in de Middeleeuwen. HOOFDSTUK: BEELDENDE KUNST - in de Middeleeuwen 2011 -M.T. van de Kamp - van www.kunstcontext.com 1 Hoofdstuk: Beeldende

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1

Italië Florence Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Florence Palazzo Medici Riccardi Pagina 1 Palazzo Medici Riccardi > Medici-paleis Gedurende meer dan een eeuw was het Palazzo Medici Riccardi de hoofdverblijfplaats van de machtige Medici familie die over

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka

7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka 7 WERELDWONDEREN - Sri Lanka In Sri Lanka zijn zeven locaties (sites) terug te vinden die op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO staan. Bijzondere locaties die worden beschouwd als onvervangbaar, uniek

Nadere informatie

Stromingen in vogelvlucht

Stromingen in vogelvlucht Stromingen in vogelvlucht Grieken en Romeinen (Klassiek Erfgoed) 500 v. Chr. tot 400 n. Chr. Middeleeuwen (Goddelijke Orde) 500 tot 1500 Renaissance (Homo Universalis) 1500 tot 1600 Barok en Rococo (Verleiding

Nadere informatie

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis.

Competentie: Leergebied: Zuid Nederland. In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Ontwerpen Geschiedenis In bijna elke stad en elk dorp vind je wel een oud gebouw. Soms is dit het station, soms het stadhuis. 1.

Nadere informatie

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf.

SYNAGOGE SCHOOL OPDRACHT. Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger: Martin Monnickendam. Materiaal: pastel, aquarel, plakkaatverf. b WAT GA JE DOEN? Binnenkort geef je samen met een klasgenoot een presentatie in het. Het onderwerp van je presentatie is: ONDERWERP: SCHOOL OPDRACHT e g o g a Syn Dienst in de Grote Synagoge Vervaardiger:

Nadere informatie

Santiago de Compostela. 30 september - 6 oktober 2015 Organisatie Limburgse Bedevaarten

Santiago de Compostela. 30 september - 6 oktober 2015 Organisatie Limburgse Bedevaarten Santiago de Compostela 30 september - 6 oktober 2015 Organisatie Limburgse Bedevaarten Op pelgrimage naar Santiago Wij volgen tijdens deze reis per lokale bus een deel van de route van deze Camino Francés

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Wenen. Wenen. Belvedere

Wenen. Wenen. Belvedere Wenen Belvedere Het Belvedere is een prachtig paleiscomplex in Wenen. Twee barokke paleizen, het Unteres en Oberes Belvedere, staan tegenover elkaar aan weerzijden van een hellend park met formele Franse

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

Eyüp de wijk: De geschiedenis van de Eyüp Moskee:

Eyüp de wijk: De geschiedenis van de Eyüp Moskee: Hoofdonderwerpen: - Eyup de wijk. - De geschiedenis van de Eyüp Moskee. - De geschiedenis van Eyüp Ensari. - Architectuur. - De tombes. - Café Pierre Loti. Nadia & Moniek: Eyup de wijk, Piere loti café

Nadere informatie

Zelfreflectierapport Villa des Roses

Zelfreflectierapport Villa des Roses Zelfreflectierapport Villa des Roses Individuele taak opleidingsondersdeel architectuurtypologie Abdoulaye Declerck 1MAK 1b1 COÖRDINATEN Villa des Roses Klokstraat 59050 Gentbrugge Inleiding Villa Des

Nadere informatie

Inleiding Ontwikkelingen op maatschappelijk en cultureel gebied: De Middeleeuwen worden doorgaans in drie perioden verdeeld:

Inleiding Ontwikkelingen op maatschappelijk en cultureel gebied: De Middeleeuwen worden doorgaans in drie perioden verdeeld: Inleiding De periode tussen 500 en 1500 wordt de Middeleeuwen genoemd. Wat weet je van de middeleeuwen? Het wordt ook wel de donkere periode genoemd. Waarom? Tijdens de middeleeuwen was het geloof heel

Nadere informatie

Opdrachten bij Architectuurroute Uden

Opdrachten bij Architectuurroute Uden Op de vouwfolder staat de route aangegeven. Je loopt route A, die begint bij het Museum voor Religieuze Kunst. Bij enkele gebouwen op de route worden vragen gesteld. Deze vragen maak je in klad in dit

Nadere informatie

De bouw van het Misjkan

De bouw van het Misjkan De bouw van het Misjkan Laten wij nu eens een kijkje nemen op de plaats waar Betsalel en Oholiav en de overige mensen die hen helpen, bezig zijn met de bouw van het Misjkan, terwijl heel het volk hen steunt.

Nadere informatie

In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378

In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378 H. de Graaf Een kaart van Batavia van omstreeks 1680 (met kaart) In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde 109 (1953), no: 4, Leiden, 376-378 This PDF-file was downloaded from http://www.kitlv-journals.nl

Nadere informatie

FEATURE: SPANJE IN AMSTERDAM

FEATURE: SPANJE IN AMSTERDAM FEATURE: SPANJE IN AMSTERDAM Pagina 2 van 5 PRESS FEATURE Spanje in Amsterdam Amsterdam heeft eeuwenoude banden met Spanje. De relatie begon minder vredig, met de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tussen

Nadere informatie

ZES ZIENERS DOOR HEIN BOEKEN. GOETHE.

ZES ZIENERS DOOR HEIN BOEKEN. GOETHE. ZES ZIENERS DOOR HEIN BOEKEN. I. GOETHE. In den Planten-tuin van Padua. De Metamorphose der Planten. Wat zie 'k in 't licht van zuider-lente-zon, Nu na dees lent' mij nog een zomer wacht In dezen hof van

Nadere informatie

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN

VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN VATICAANSTAD FILATELISTISCH GEZIEN Deel 2, Sint Pieter In mei 2004 heeft ondergetekende met echtgenote, zus en zwager enorm van een fijne vakantie van vier weken Italië genoten. Van deze reis heb ik een

Nadere informatie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie AMSTERDAM Praag Parijs Sydney Ben Kom met ons mee! Binkie Juwelen van steden de mooiste steden van de wereld 3 e verdieping Schiet op, Binkie! Parijs Bewaar het

Nadere informatie

Barcelona Stad der wonderen. Geschiedenis Architectuur Beeldende kunst

Barcelona Stad der wonderen. Geschiedenis Architectuur Beeldende kunst Barcelona Stad der wonderen Geschiedenis Architectuur Beeldende kunst De geschiedenis van Barcelona spreekt tot de verbeelding. In de literatuur speelt de stad een belangrijke rol. Een relaxte stad Een

Nadere informatie

Gaudi Parc Guel Barcelona

Gaudi Parc Guel Barcelona voorkant Gaudi Parc Guell Barcelona 12 Gaudi De architectuur die te vinden is Architectuur in het park zegt veel over het werk van Antonio Gaudi. De architectuur is herkenbaar en opvallend. De architectuur

Nadere informatie

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis

Bennebroekerlaan 10. Bouwjaar : Circa 1890 Architect : : Neorenaissance-trant met invloed van de Chaletstijl Oorspronkelijke functie : Woonhuis Bennebroekerlaan 10 Straat en huisnummer : Bennebroekerlaan 10 Postcode en plaats : 2121 GR Bennebroek Kadastrale aanduiding : A4647 Complexonderdeel : Naam object : De Lijsterhof Bouwjaar : Circa 1890

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Week 1. Voorbeelde van Profane gebouwen uit de tijd van de grieken zijn de Stoa, Prytaneion en bijvoorbeeld theaters.

Week 1. Voorbeelde van Profane gebouwen uit de tijd van de grieken zijn de Stoa, Prytaneion en bijvoorbeeld theaters. Week 1 De eerste Griekse tempels werden uit houten elementen opgebouwd. Omdat hout niet duurzaam genoeg was en de tempels relatief snel in verval raakte werd er al snel gezocht naar een nieuw en duurzaam

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten om de macht (235 284 meer dan 50 soldatenkeizers ) 3. Waardevermindering van het geld

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

DE LEIDSE MONUMENTEN

DE LEIDSE MONUMENTEN DE LEIDSE MONUMENTEN DE VERANDERING IN HET STADSBEELD GEDURENDE HET JAAR Ofschoon door het onvermoeid streven van de Oudheidkundige verenigingen in ons land en zeker niet in de laatste plaats van de Vereniging

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

ZUIDERPARKLAAN - DEN HAAG

ZUIDERPARKLAAN - DEN HAAG ZUIDERPARKLAAN - DEN HAAG De dakopbouw aan de Zuiderparklaan bestaat uit een woon-, slaap- en badruimte met daaraan twee terrassen gelegen. Het terras aan de slaapkamer is op de ochtendzon georiënteerd

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

co z Bouwhistorisch onderzoek

co z Bouwhistorisch onderzoek co z Bouwhistorisch onderzoek Boerderij aan de Graafdijk oost 24b te Molenaarsgraaf nummer: 2507 datum : 26-05 -2015 opdrachtgever Fam. K. de Jong IJsselstein 26-05- 2015 Wout van Vliet Bouwkundige Prins

Nadere informatie

Speuren. Geheugen. Stad. in het. van de. Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom. M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0

Speuren. Geheugen. Stad. in het. van de. Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom. M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0 Speuren in het Geheugen van de Stad Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0 Naam: M Cumenu boekje-aangepast.indd2 2 28-08-2006 14:00:1 We

Nadere informatie

Mededelingenblad van de Stichting Ars et Mathesis. redaktieadres Nieuwstraat 6 3743 BLBaarn. Jaargang 7 Nummer 1 Februari 1993

Mededelingenblad van de Stichting Ars et Mathesis. redaktieadres Nieuwstraat 6 3743 BLBaarn. Jaargang 7 Nummer 1 Februari 1993 Mededelingenblad van de Stichting Ars et Mathesis redaktieadres Nieuwstraat 6 3743 BLBaarn Jaargang 7 Nummer 1 Februari 1993 De tentoonstelling Ruimte en Reliëf in Kasteel Groeneveld te Baarn, waar Popke

Nadere informatie

Zwiepseweg 27. Adviesnummer 210 Adres Zwiepseweg 27. Naam monument - Oorspronkelijke functie Woonhuis Datum plaatsing. 4-2-1997 monumentenlijst

Zwiepseweg 27. Adviesnummer 210 Adres Zwiepseweg 27. Naam monument - Oorspronkelijke functie Woonhuis Datum plaatsing. 4-2-1997 monumentenlijst Terug Zwiepseweg 27 Adviesnummer 210 Adres Zwiepseweg 27 Woonplaats 7241 GM LOCHEM Monument type Woonhuis Naam monument - Huidige functie Woonhuis Oorspronkelijke functie Woonhuis Datum plaatsing 4-2-1997

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

INNOVATIEVE MONUMENTALE STENEN

INNOVATIEVE MONUMENTALE STENEN INNOVATIEVE MONUMENTALE STENEN PASSIE VOOR STEEN EN GESCHIEDENIS «In Portugal groeide ik op en speelde ik in kastelen, waar kennissen van mijn ouders woonden. Onbewust verankeren deze herinneringen zich

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

De geschiedenis van de Onze- Lieve-Vrouwkerk van Herent & Toelichting bij de kunstwerken. Tentoonstelling

De geschiedenis van de Onze- Lieve-Vrouwkerk van Herent & Toelichting bij de kunstwerken. Tentoonstelling Tentoonstelling 14 maart tot 5 april 2010 O.L.Vrouwkerk, Herent-centrum De geschiedenis van de Onze- Lieve-Vrouwkerk van Herent & Toelichting bij de kunstwerken Teksten: Erfgoedcel Herent, M. Piot (Geschiedenis

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw

Tijd van monniken en ridders (500 100) 3.1 Leenheren en leenmannen (500 100) (500 100) Plundering Rome door Alarik in 410, tekening uit de 20 e eeuw 3.1 Leenheren en nen 3.1 Leenheren en nen Gallië was rond 450 n. Chr. al meer dan 4 eeuwen (sinds Caesar) onder Romeins bestuur en een sterk geromaniseerd gebied, cultuur, bestuur, economie, taal en geloof

Nadere informatie

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over:

Dit werkstuk werd online gezet door. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: Dit werkstuk werd online gezet door Griekenland. Dit is mijn werkstuk over Griekenland en ik ga het hebben over: De inleiding Het bestuur. Middelen van bestaan. De kranten De eilanden De geschiedenis Het

Nadere informatie

uitbreiding van een woonhuis in Rotterdam

uitbreiding van een woonhuis in Rotterdam uitbreiding van een woonhuis in Rotterdam verbouwing interieur voorjaar 2007 Mens uitbreiding van een woonhuis in Rotterdam In de jaren '50 is prachtige architectuur gemaakt; fijne details worden aangevuld

Nadere informatie

Historisch overzicht gilden van de gemeente Cuijk

Historisch overzicht gilden van de gemeente Cuijk Historisch overzicht gilden van de gemeente Cuijk De betekenis van de gilden in vroegere tijden. De gilden hebben een eeuwenoude traditie. Zij waren verspreid over vele landstreken van West- en Noord-Europa.

Nadere informatie

VILLANOVA. architecten. 243 Broederhuis Postjesweg, Amsterdam

VILLANOVA. architecten. 243 Broederhuis Postjesweg, Amsterdam VILLANOVA architecten Renovatie van voormalig broederhuis tot 30 studio s, 2 vrije sector woningen en 1 horeca gelegenheid 243 Broederhuis Postjesweg, Amsterdam projectgegevens adres ontwerp programma

Nadere informatie

rhenen schets-museumkwartier deel 1

rhenen schets-museumkwartier deel 1 rhenen schets-museumkwartier deel 1 Opdrachtgever: Gemeente Rhenen Stedenbouwkundig ontwerp: Aad Trompert, Amersfoort Architectuur: Van Leeuwen Architecten, Veenendaal 2 mei 2011 rhenen museumkwartier

Nadere informatie

Het Engelenbeeld in de lakenhal.

Het Engelenbeeld in de lakenhal. Het Engelenbeeld in de lakenhal. In December 1935 werd de Lakenhal verrijkt met een Engelenbeeld, afkomstig uit de oude St. kerk, thans Ned. Herv. Kerk te Noordwijk Binnen. Ofschoon dit beeld in de dagen

Nadere informatie

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Regelmatige vlakvullingen

Escher in Het Paleis. Wiskundepakket. Regelmatige vlakvullingen Escher in Het Paleis Wiskundepakket Regelmatige vlakvullingen Regelmatige vlakvullingen Een regelmatige vlakvulling is een manier om een vlak te vullen doormiddel van een zich steeds herhalend patroon.

Nadere informatie

Kerken. 1. Sint-Laureins. Sint-Laurentiuskerk

Kerken. 1. Sint-Laureins. Sint-Laurentiuskerk Kerken Het cultureel erfgoed van de gemeente Sint-Laureins wordt weerspiegeld in de vele kerken die onze gemeente rijk is. In elke kerk is er een folder te bekomen met heel wat kunsthistorische informatie.

Nadere informatie

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië.

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië. Kenmerkende aspecten: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur De ontwikkeling

Nadere informatie

Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast.

Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast. De geschiedenis van onze toren Alle kerktorens zijn verschillend. Ze zitten vast aan de kerk of staan er los naast. De vorm is spits of rond. Soms zit er een dakruiter op. Hoe ziet de kerktoren bij jou

Nadere informatie

Overzicht architectuur Middelburg

Overzicht architectuur Middelburg Overzicht architectuur Middelburg spitsboog Visblaasmotief Driepas Gotisch raam ( 1493-'94) uit de Gasthuiskerk in de Lange Delft. Dam 33 is gebouwd rond 1525. De zijgevel is van hout. Hij steekt naar

Nadere informatie

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van

Maak hier de gaatjes voor in je multomap. Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN. Dit boekje is van Maak hier de gaatjes voor in je multomap Leerlingenboekje WELKOM BIJ DE ROMEINEN _ Dit boekje is van Welkom bij de Romeinen! In Welkom bij de Romeinen maak je kennis met het Romeinse leven. Je zult merken

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 13.30-15.30 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006.

Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam. Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. Voorstel voor kunsttoepassing bij nieuw te bouwen woningen in de Burgemeesterwijk te Zaandam Karola Pezarro, Den Haag, maart 2006. HET VERHAAL VAN HET HOUT - samenvatting - In de Burgemeesterwijk te Zaandam

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Gent 25c De Minnemeersbrug lag in het verlengde van de Goudstraat Goudstr /Beersteeg

Nadere informatie

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek

VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek VAN SYNAGOGE VIA PAKHUIS NAAR SJOELBRIELLE Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek 15 JAAR STICHTING BEHOUD SYNAGOGE BRIELLE 10 JAAR SJOEL BRIELLE Het jaar 5775/5776 (2015/2016) is een bijzonder jaar. Honderdvierenveertig

Nadere informatie

Historische Winkelpuien Leiden. Analyse Steenstraat 12 te Leiden. Voorwoord

Historische Winkelpuien Leiden. Analyse Steenstraat 12 te Leiden. Voorwoord Voorwoord Analyse Steenstraat 12 te Leiden Deze bouwhistorische analyse van de winkelpui Steenstraat 12 te Leiden is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Leiden, als onderdeel van de realisatie van de

Nadere informatie

Portfolio. Architectenmarkt Capelle aan den IJssel

Portfolio. Architectenmarkt Capelle aan den IJssel Portfolio Architectenmarkt Capelle aan den IJssel Kavelwoning.nl de website met moderne zelfbouw woningen voor particulieren Kavelwoning.nl is opgezet door met als doel om het woningaanbod voor particulieren

Nadere informatie

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat.

BERLIJN. Vlak daarbij is er het Europa-Center waarvan de bouw in 1963 begon en veel winkels en restaurants bevat. BERLIJN Toen ik student was ben ik in 1963 voor het eerst in Berlijn geweest. Er was nog geen muur maar om naar Oost-Berlijn te gaan moest je langs de Vopo s die het geweer op de mensen hielden. Geen prettig

Nadere informatie

KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR

KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR KAMPER ALMANAK VOOR HET JAAR 1929 Drukkerij Ph. Zalsman...Kampen. r DOORGANGBROEDERPOORT VANAF HET PLANTSOEN. DE BOOG MET SLUITSTEEN IN HET MIDDEN, DAG TEEKENT VAN 1714, TOEN MEN WELLICHT OOK DE GEVELTOP

Nadere informatie

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden?

Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Scholen die door Samuel zijn gesticht. Met welk doel wil God Zijn kinderen leiden? Psalm 23:3 3 Hij verkwikt mijn ziel, Hij leidt mij in het spoor van de gerechtigheid, omwille van Zijn Naam. De Here zelf

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie