Open leren maakt vrij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Open leren maakt vrij"

Transcriptie

1 Instituut voor Onderwijs- en Informatiewetenschappen Academiejaar Open leren maakt vrij Interdisciplinair project - Eindrapport Onderwijs op maat in de gevangenis van Antwerpen Academiejaar Projectbegeleider: Prof. Peter Van Petegem Opdrachtgevers: Projectleden: Consortium Vol- Ant, CVO Antwerpen Mariska Hendrickx, Patrisia Van Holewinckel, Elke Sluyts Koen Geenen, Seline Somers, Inès Neefs

2 Dankwoord Toen wij eind september het bericht kregen dat we in het kader van het vak Interdisciplinair Project met z n zessen naar de gevangenis van Antwerpen mochten om daar het Open Leercentrum te evalueren, wisten we met ons enthousiasme geen blijf. Hoewel ieder van ons zijn eigen drijfveren had om voor dit project te kiezen, was de ongebruikelijke context een gemene deler. Voor u ligt het eindrapport van het project Onderwijs op maat in de gevangenis. Hierin wordt eerst een theoretisch kader uitgewerkt rond onderwijs en een open leercentrum binnen een detentiecontext. Vervolgens lichten we kort de doelstellingen en de onderzoeksvraag van het onderzoek toe. Na het opzet en de methodologie volgt een beschrijving van de contextverkenning. Tot slot worden voor u de resultaten en conclusies van dit onderzoek voorgesteld en formuleren we aantal aanbevelingen ter optimalisatie. Zonder de hulp van een aantal mensen had dit onderzoek niet kunnen gerealiseerd worden. Daarom is een woord van dank hier wel op zijn plaats. Om te beginnen bedanken we Marty Hayen, vanuit Consortium Vol- Ant de aangestelde onderwijscoördinator voor de gevangenis van Antwerpen. Zij zorgde ervoor dat wij een halve dag de sfeer konden opsnuiven in de gevangenis en zo echt zicht kregen op het leven van een gedetineerde, en hoe onderwijs daarin past. Daarnaast bracht ze ons met de juiste mensen in contact en gebruikte ze haar netwerk om ons de nodige informatie te bezorgen. Ze maakte het mogelijk om screenings en lessen in het OLC bij te wonen en speelde een vitale rol in het verzamelen van onze data. Daarnaast bedanken we ook Silvia Terrenzio, educatief consulent en cijferwonder van Consortium Vol- Ant. Zij zorgde ervoor dat we de nodige statistische gegevens kregen, maakte tijd om op onze vragen rond trajectbegeleiding te antwoorden en ondersteunde ons bij de dataverzameling. Zo werd ons gaandeweg duidelijk hoe cruciaal haar rol in de organisatie van onderwijs in de gevangenis is. Ook Ingrid Vermeir, coördinator en docent vanuit CVO Antwerpen zorgde ervoor dat wij zicht kregen op wat lesgeven in de gevangenis betekent voor een CVO. Wat als docent buiten een gevangenis als vanzelfsprekend beschouwd wordt, moet in een gevangenis immers allemaal in vraag gesteld worden. Via haar kregen we zicht op de specifieke eisen die de detentiecontext aan een docent stelt. Ook maakte zij het mogelijk om docenten te interviewen en heeft zij het afnemen van de surveys bij docenten in goede banen geleid. Als laatste, maar zeker niet als minste, bedanken we ook prof. Peter Van Petegem, onze procesbegeleider vanuit het docententeam. Hij stond ons bij met raad en daad en bleef ons ondersteunen, vooral in momenten van onzekerheid. Daarnaast zorgde hij er voor dat we ons kritisch oog nooit verloren. 1

3 Inhoudsopgave DANKWOORD...1 INHOUDSOPGAVE INLEIDING EN PROBLEEMSTELLING INLEIDING PROBLEEMSTELLING LEESWIJZER ALGEMEEN VERKLARENDE WOORDENLIJST LITERATUURSTUDIE ONDERWIJS BINNEN EEN DETENTIECONTEXT WETTELIJK KADER EN ORGANISATIE VAN HET ONDERWIJS AAN GEDETINEERDEN ORGANISATIE VAN HET ONDERWIJS AAN GEDETINEERDEN PROFIEL VAN EEN GEDETINEERDE MEERWAARDE VAN ONDERWIJS AAN GEDETINEERDEN EEN OPEN LEERCENTRUM NADER UITGELEGD OPEN EN FLEXIBEL LEREN VOLGENS P. RACE EEN OPEN LEERCENTRUM BINNEN EEN GEVANGENISCONTEXT DOELSTELLINGEN VAN HET PROJECT EN ONDERZOEKSVRAAG SITUERING VAN DE OPDRACHTGEVERS CONSORTIUM VOL- ANT CVO ANTWERPEN OORSPRONKELIJKE VRAAG VAN DE OPDRACHTGEVERS WEERHOUDEN PROJECTDOELEN EEN CONTEXTVERKENNING DE GEVANGENIS VAN ANTWERPEN: EEN CONTEXTSCHETS ONDERWIJS IN DE GEVANGENIS VAN ANTWERPEN WIE ORGANISEERT ONDERWIJS IN DE GEVANGENIS? ONDERWIJSAANBOD IN DE GEVANGENIS VAN ANTWERPEN HET PASPOORT VAN HET OLC ALGEMEEN HET OLC IN CIJFERS BESCHRIJVING VAN HET LESLOKAAL, EEN SCREENING EN EEN LESMOMENT OPZET EN METHODOLOGIE VAN HET PROJECT OPZET VAN HET PROJECT FASE 1: HUIDIGE KENNIS FASE 2: ONDERZOEKSVRAGEN

4 FASE 3 EN 4: OBSERVATIE EN FEITEN FASE 5: VERNIEUWDE KENNIS METHODOLOGIE ONDERZOEKSDESIGN STEEKPROEFSAMENSTELLING KWANTITATIEF ONDERZOEK: BEVRAGINGSINSTRUMENT KWALITATIEF ONDERZOEK: FOCUSGROEP EN DIEPTE- INTERVIEWS MET CURSISTEN DIEPTE- INTERVIEWS MET DE ONDERWIJSCOÖRDINATOR, EDUCATIEF CONSULENT EN VERANTWOORDELIJKE VOOR HET OLC VANUIT CVO ANTWERPEN KWALITEIT VAN HET ONDERZOEK RESULTATEN ALGEMEEN BEVRAGING CURSISTEN PROFIEL VAN EEN CURSIST IN HET OLC BETROUWBAARHEID VAN DE VRAGENLIJST PERCEPTIE VAN DE CURSISTEN OP DE ZES CONSTRUCTEN ALGEMENE SCORE OP HET OLC, TIPS EN OPMERKINGEN SYNTHESE BEVRAGING DOCENTEN BETROUWBAARHEID VAN DE VRAGENLIJST RESULTATEN VAN DE SURVEY VOOR DOCENTEN ALGEMENE SCORE OP HET OLC, TIPS EN OPMERKINGEN FOCUSGESPREK MET DRIE DOCENTEN RESULTATEN VAN HET FOCUSGESPREK SYNTHESE DIEPTE-INTERVIEWS MET ACHT CURSISTEN RESULTATEN VAN DE INTERVIEWS INTERVIEW MET DE ONDERWIJSCOÖRDINATOR, DE EDUCATIEF CONSULENT EN DE VERANTWOORDELIJKE VOOR HET OLC VAN CVO ANTWERPEN RESULTATEN VAN DE INTERVIEWS SYNTHESE CONCLUSIES INLEIDING STERKE PUNTEN VAN HET OLC VERBETERPUNTEN VAN HET OLC BESLUIT AANBEVELINGEN TER OPTIMALISATIE BIBLIOGRAFIE BIJLAGEN

5 BIJLAGEN Bijlage 1: Visie en Missie onderwijs aan gedetineerden Bijlage 2: Rapportbriefje (aanmelding OLC) Bijlage 3: Cijfergegevens OLC schooljaar Bijlage 4: Cijfergegevens OLC schooljaar (t.e.m. april) Bijlage 5: Afsprakennota lessen in het OLC Bijlage 6: Survey cursisten Bijlage 7: Survey docenten Bijlage 8: Oplijsting items per construct voor de vragenlijst voor cursisten Bijlage 9: Oplijsting items per construct voor de vragenlijst voor docenten Bijlage 10: Grafische verwerking survey cursisten en de gemiddelde score op het OLC Bijlage 11: Grafische verwerking survey docenten per construct Bijlage 12: Interviewleidraad focusgroep Bijlage 13: Interviewleidraad cursisten Bijlage 14: Getranscribeerde interviews met acht cursisten Bijlage 15: Interviewleidraad onderwijscoördinator en educatief consulent Bijlage 16: Interviewleidraad verantwoordelijke CVO Antwerpen Bijlage 17: Informed Consent 4

6 TABELLEN Tabel 1 Lessenrooster OLC Schooljaar Tabel 2 Overzicht Georganiseerde Modules in het OLC, Aantal Deelnemers en Resultaten voor Schooljaar Tabel 3 Overzicht van de Georganiseerde Modules in het OLC en het Aantal Deelnemers van September 2013 tot April Tabel 4 Gegevens Deelnemers Focusgroep Tabel 5 Gegevens Cursisten Diepte- interviews Tabel 6 Gegevens Beleidsmedewerkers Diepte- interviews Tabel 7 Vuistregel Interne Consistentie Tabel 8 Aantal Items en Cronbach's Alfa (α) per Construct bij 33 Cursisten van het OLC in de Gevangenis van Antwerpen Tabel 9 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Meerwaarde van het Volwassenenonderwijs' Tabel 10 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Leerplezier bij het Volwassenenonderwijs' Tabel 11 Anova Hoogst Behaald Diploma en Perceptie op Construct 'Leerplezier' Tabel 12 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Laagdrempelig en Transparant Onderwijsaanbod' Tabel 13 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Leerbehoeften van Gedetineerden' Tabel 14 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Bekendmaking van het Onderwijsaanbod' Tabel 15 Gemiddelde, Standaarddeviatie en Respons uitgedrukt in Percentages voor het Construct 'Stimuleren voor het Volgen van een Onderwijstraject' Tabel 16 Anova Werksituatie voor Detentie en Perceptie op het Construct 'Stimuleren tot Verderzetten van het Onderwijstraject' Tabel 17 Anova Hoogst Behaald Diploma en Perceptie op het Construct 'Stimuleren tot Verderzetten van het Onderwijstraject' Tabel 18 Verschillen in de Gemiddelde Score van de Perceptie op de Constructen op basis van Persoonskenmerken (Anova, t- test) Tabel 19 Verschillen in de Gemiddelde Score van de Perceptie op de Constructen op basis van Gevangenisgerelateerde Factoren (Anova, t- test) Tabel 20 Aantal Items en Cronbach's Alfa (α) per Construct bij 4 Docenten van het OLC in de Gevangenis van Antwerpen Tabel 21 Gegevens Docentensurvey Tabel 22 Gemiddelden en Standaardafwijkingen Docentensurvey Tabel 23 Positieve en Negatieve Aspecten van het OLC Tabel 24 Suggesties ter Optimalisatie van het OLC

7 FIGUREN Figuur 1. Analyse projectaanvraag...24 Figuur 2. Schematische voorstelling van leertrajectbegeleiding Figuur 3. Populatie naargelang detentiestatuut schooljaar Figuur 4. Populatie naargelang detentiestatuut september april Figuur 5. Empirische cyclus (Korziulis, 2000) Figuur 6. Onderzoeksdesign...49 Figuur 7. Leeftijdscategorie...61 Figuur 8. Nationaliteit Figuur 9. Lengte van schoolcarriere...61 Figuur 10. Hoogst behaalde diploma Figuur 11. Grafische weergave Meerwaarde van volwassenenonderwijs...65 Figuur 12. Grafische weergave Leerplezier bij volwassenenonderwijs...67 Figuur 13. Grafische weergave Laagdrempelig en transparant onderwijsaanbod'...70 Figuur 14. Grafische weergave Leerbehoeften bij gedetineerden Figuur 15. Grafische weergave Bekendmaking van het onderwijsaanbod Figuur 16. Grafische weergave Stimuleren tot het verderzetten van een onderwijstraject

8 1. Inleiding en probleemstelling 1.1. Inleiding Levenslang leren is een thema dat niet meer weg te denken is uit de regionale en Europese beleidsagenda s (Vanweddingen, 2010). Kennis en competenties zijn cruciale factoren om vlot mee te kunnen omgaan in de huidige snel ontwikkelende kennismaatschappij (Commissie van de Europese Gemeenschappen, 2001). Het begrip is van toepassing op alle niveaus van onderwijs en opleiding en bestrijkt alle fasen van het leven en de verschillende vormen van leren. Een leven lang leren moet de burger in staat stellen zich persoonlijk te ontplooien, zich te integreren in de samenleving en actief aan de kennismaatschappij deel te nemen. Helaas neemt niet iedereen in dezelfde mate deel aan levenslang leren. Laaggeschoolden participeren het minst aan levenslang leren. Volgens Halimi (2013) zijn meer dan de helft van de gedetineerden in Brussel en Vlaanderen laaggeschoold en daarom een belangrijke leerdoelgroep. Gedetineerden hebben immers ook het recht om levenslang te kunnen leren. Daarenboven komt nog dat educatie en leren binnen een gevangeniscontext een positieve en rehabiliterende rol speelt en bijdraagt tot een succesvolle reïntegratie in de maatschappij (Maunsell, McLoughlin, Carrigan, & McLoughlin, 2013). Mede daarom maakt de Vlaamse Gemeenschap werk van het aanbieden van onderwijs aan gedetineerden. In een penitentiaire context is er echter een zeer grote diversiteit naar type instelling, type detentie en gedetineerden waardoor er nood is aan een aanbod dat meer inspeelt op differentiatie aangepast aan de penitentiaire context (De Ron, & Tournel, 2009). Het is immers niet vanzelfsprekend om in deze context homogene groepen samen te stellen. Meer op maat werken en het aanbod afstemmen op de individuele noden van de gedetineerden is dus van groot belang. Als we kijken naar het type instelling, kunnen we spreken over strafhuizen, waar voornamelijk veroordeelden verblijven, en arresthuizen, waar voornamelijk beklaagden verblijven. Voor beklaagden blijkt het organisatorisch zeer moeilijk te zijn om klassieke onderwijsactiviteiten te realiseren door een groot verloop, onverwachte uithalingen door politiediensten, bezoek van een advocaat,. Zij hebben dan ook meer nood aan kortlopende en op maat gemaakte activiteiten (De Ron, & Tournel, 2009). De gevangenis van Antwerpen, de context waarbinnen dit interdisciplinair project loopt, is voornamelijk een arresthuis, waardoor zij zeker nood heeft aan gedifferentieerd werken. Het is mede vanuit dit perspectief dat het Centrum voor Volwassenenonderwijs Antwerpen (CVO Antwerpen) en het Consortium Volwassenenonderwijs Antwerpen (Consortium Vol- Ant) in november 2012 in de gevangenis van Antwerpen een open leercentrum (OLC) hebben opgestart als proefproject voor Vlaanderen. Dit OLC is een ruimte waar cursisten terecht kunnen voor een individueel leertraject. 7

9 Ze bieden geïndividualiseerde modulaire leertrajecten aan via gecombineerd onderwijs opdat cursisten gestimuleerd zouden worden om hun competenties maximaal te ontwikkelen Probleemstelling Het opzetten van het OLC als krachtige leeromgeving in de gevangenis van Antwerpen door het Consortium Vol- Ant en CVO Antwerpen, ter ondersteuning van gecombineerd en competentiegericht leren, is een proefproject voor de Vlaamse en Brusselse gevangenissen. Dit proefproject werd goedgekeurd in mei 2012 en met een jaar verlengd. Bij een positieve eindevaluatie kan een uitrolplan voor de andere gevangenissen ontwikkeld en uitgevoerd worden. In het kader van deze eindevaluatie diende CVO Antwerpen en Consortium Vol- Ant een evaluatieproject in bij de Universiteit Antwerpen (UA). Daar het een evaluatieproject is, is er niet echt sprake van een klassieke probleemstelling. De opdrachtgevers (Consortium Vol- Ant en CVO Antwerpen) wilden een tussentijdse en eindevaluatie in een rapportvorm waarbij op basis van metingen en analyses een conclusie over de huidige OLC- werking als krachtige leeromgeving en een verbetervoorstel worden geformuleerd. Er is dus nood aan een grondige analyse van de huidige situatie om zo tot eventuele verbetervoorstellen te komen Leeswijzer Algemeen Deze leeswijzer zal u wegwijs maken in dit eindrapport. Een eerste zaak die u op weg kan helpen is de korte verklarende woordenlijst die u onder dit onderdeeltje vindt. Deze lijst met veelgebruikte afkortingen en termen die typisch zijn aan een gevangeniscontext, zal het lezen van dit eindrapport vergemakkelijken. Hoofdstuk 2 wordt gewijd aan de literatuurstudie. Hierin wordt onderwijs binnen een detentiecontext vanuit verschillende invalshoeken bekeken. In de eerste plaats wordt bekeken welke plaats onderwijs in een gevangenis wettelijk gezien heeft. Daarna wordt dieper ingegaan op de organisatie van onderwijs binnen detentie. Wie neemt die organisatie op zich en hoe wordt dit omkaderd? Verder belichten we het profiel van een gedetineerde en bekijken we de meerwaarde van onderwijs voor gedetineerden. Vervolgens komen de karakteristieken van een open leercentrum aan bod en gaan we dieper in op wat open en flexibel leren inhoudt volgens Race (2008). Tot slot wordt bekeken hoe een open leercentrum binnen een gevangeniscontext past. 8

10 De doelen van dit interdisciplinair project worden uitgewerkt in hoofdstuk 3. De opdrachtgevers worden voorgesteld en de projectaanvraag wordt verder uitgediept, om zo te komen tot de onderzoeksdoelen die wij weerhouden hebben. In een volgend hoofdstuk wordt de context van het open leercentrum van de gevangenis van Antwerpen geschetst. In de eerste plaats geven we een contextschets van de gevangenis van Antwerpen en bekijken we door wie het onderwijs in de gevangenis georganiseerd wordt en op welke manier dit gebeurt. Daarna schetsen we een beeld van het OLC. Naast algemene informatie bekijken we het afgelopen en huidige schooljaar cijfermatig en vervolgens beschrijven we het leslokaal waar het OLC zich bevindt. Tot slot gaan we ook in op hoe een screening voor het OLC en een les in het OLC verloopt. Deze vrij uitgebreide contextverkenning was noodzakelijk omdat een detentie- omgeving erg verschilt van de vrije samenleving. In hoofdstuk 5 wordt dieper ingegaan op de methodologie die gebruikt is voor dit interdisciplinair project. In de eerste plaats reiken we de opzet aan van waaruit het onderzoek benaderd werd, daarna wordt dieper ingegaan op de methodologie. Zo wordt het onderzoeksdesign beschreven, bekijken we de steekproefsamenstelling, vervolgens belichten we de gebruikte kwantitatieve en kwalitatieve onderzoekstechnieken en bekijken we wat we ondernomen hebben om de kwaliteit van het onderzoek te bewaren. Hoofdstuk 6 is gewijd aan de resultaten van het onderzoek. Eerst worden de resultaten vanuit cursistenstandpunt besproken, daarna worden de resultaten vanuit het organisatieperspectief (docenten, Dienst Onderwijs en CVO Antwerpen) bekeken. In hoofdstuk 7 vindt u de conclusies van het onderzoek, waar de sterke punten van het OLC worden beschreven, evenals de verbeterpunten. Tot slot wijden we een hoofdstuk aan aanbevelingen ter optimalisatie. Afsluitend vindt u verder de bibliografie en de bijlagen. 9

11 Verklarende woordenlijst AAV Aanvullende algemene vorming Arresthuis Een gevangenis met gedetineerden die in afwachting zijn van hun proces (in voorlopige hechtenis of voorarrest). Chefs Penitentiair bewakingsassistent, gangbare aanspreektitel van penitentiair beambten voor gedetineerden Cloud computing Cloud computing is het via het internet op aanvraag beschikbaar stellen van hardware, software en gegevens, ongeveer zoals stroom uit het elektriciteitsnet. De cloud staat voor het internet en de delen en acties van de applicatie die niet op de machine van de gebruiker plaatsvinden. De gebruiker hoeft op deze manier geen eigenaar meer te zijn van de gebruikte hard- en software en is niet verantwoordelijk voor het onderhoud. Europa 2020 De EU strategie is de langetermijnstrategie van de Europese Unie voor een sterke en duurzame economie met veel werkgelegenheid. Fatik Gedetineerde met een ondersteunende functie (betaalde arbeid) voor het gevangenispersoneel. Mogelijke taken van fatiks: helpen bij etensbedeling, onderhoud van de gangen en gemeenschappelijke lokalen, binnendragen van leveringen, ogranisatie van sportactiviteiten, Justitieel Welzijnswerk Afdeling van het CAW (Centrum Algemeen Welzijnswerk) die hulpverlening biedt aan mensen die als verdachte of dader met het gerecht in aanraking komen. JWW ondersteunt ook de directe omgeving van deze personen (echtgenote, kinderen, ouders, ). Een team van JWW bestaat uit een coördinator, één of meerdere organisatieondersteuners en trajectbegeleiders. JWA Justitieel Welzijnswerk Antwerpen 10

12 NT2 Nederlands als tweede taal is het vak Nederlands dat gegeen wordt aan anderstaligen binen het Nederlandstalige taalgebied. Moodle Een open source elektronische leeromgeving. Munzert- test IQ test gebaseerd op de instructies Alfred W. Munzert PSD Psychosociale dienst Rapportbriefjes: Voorgedrukt formulier, basiscommunicatiemiddel van de gedetineerden naar alle diensten. Gedetineerden vragen via een rapportbriefje een gesprek met JWW, de inschrijving voor een les, een afspraak bij de kapper, aan. Typ- Top De methode Typ- Top bestaat uit een gedeelte klaviervaardigheid (leren typen) en een gedeelte tekstverwerking en presentaties. Trajectbegeleider Hulpverlener van JWW die op vraag van de gedetineerde hulp biedt op verschillende al dan niet welzijnsgebonden levensdomeinen, zoals gezin, wonen, psychisch welbevinden, 11

13 2. Literatuurstudie De onderdelen die in dit deel aan bod komen, creëren op basis van de bestudeerde literatuur allereerst een algemeen beeld over de specifieke detentiecontext waarin het IP- project zich bevindt. Er wordt dieper ingegaan op hoe onderwijs binnen een detentiecontext geëvolueerd is, wat het inhoudt en wat de meerwaarde ervan is. Vervolgens wordt er kort beschreven wat een open leercentrum inhoudt om daarna verder toe te spitsen op een open leercentrum binnen een detentiecontext Onderwijs binnen een detentiecontext Wettelijk kader en organisatie van het onderwijs aan gedetineerden Wanneer mensen verdacht worden van strafbare feiten, kan een onderzoeksrechter hen in het kader van het onderzoek en/of voor de duurtijd van het proces van hun vrijheid beroven. Deze vrijheidsberoving is dan ook de primaire taak van justitie in België. Voor gedetineerden is het echter van essentieel belang dat ze niet alle burgerrechten verliezen (Lee, 1996) en dus ook nog een beperkte mate van autonomie en beslissingsrecht blijven behouden (Lippke, 2003). Met uitzondering van hun recht op vrijheid behouden zij immers hun fundamentele rechten (United Nations, 1988). Gedetineerden kunnen gebruik maken van hun autonomie en beslissingsrecht door het al dan niet deel te nemen aan activiteiten (Brosens, De Donder, & Verté, 2013). Toch is het niet evident deze autonomie en dit beslissingsrecht te laten gelden binnen de gevangenismuren. Activiteiten worden in de Vlaamse penitentiaire context als hulp- en dienstverlening gezien. Bij de staatshervorming (Wet van 8 augustus 1980, art. 5, 1, II, 7 ) van 1980 werd de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden overgeheveld van de federale overheid naar de gemeenschappen. Justitie bleef een federale bevoegdheid. In 1994 sloot de federale overheid een samenwerkingsovereenkomst af met de Vlaamse overheid. Dit resulteerde in de voorziening van de oprichting van een welzijnsteam in elke Vlaamse gevangenis, waardoor er een brug gemaakt werd tussen de strafinrichting en de verschillende voorzieningen in het kader van de hulp en dienstverlening. Het ontwikkelen van een gezamenlijke visie op hoe en waarom de Vlaamse overheid in de gevangenis wilde werken, heeft in 2000 geleid tot het opstellen van een Strategisch Plan Hulp en Dienstverlening aan gedetineerden (Stuurgroep Volwassenenonderwijs, 2014) door toenmalig Vlaams minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke kansen, Mieke Vogels. De hulp- en dienstverlening omvat de domeinen onderwijs, tewerkstelling, preventieve en geestelijke gezondheidszorg, cultuur, sport en welzijn (Vogels, 2000). Het Strategisch Plan Hulp- en Dienstverlening aan Gedetineerden vermeldt dat de activiteiten die georganiseerd worden, rekening moeten houden met de behoeften van de gedetineerden en het bevorderen van de ontplooiing van 12

14 de gedetineerden in de samenleving als doel moeten hebben (Vlaamse Overheid, 2010). Na grondig onderzoek naar de werking van het strategisch plan bleek dat er nog veel knelpunten waren en een onvoldoende invulling van de hulp en dienstverlening aan gedetineerden (Vlaamse Overheid, 2010). Dankzij het decreet betreffende de organisatie van hulp- en dienstverlening aan gedetineerden van 8 maart 2013 heeft het Strategisch Plan een wettelijke verankering gekregen (Brosens et al., 2013). Het decreet Volwassenenonderwijs van 2007 heeft een nieuwe impuls gegeven aan het onderwijs in gevangenissen (De Ron, & Tournel, 2009). De engagementen van Onderwijs aan gedetineerden werden decretaal verankerd in dit decreet (Stuurgroep Volwassenenonderwijs, 2014). Een van de belangrijkste bijsturingen was dat sinds 2007 de opdracht om het onderwijsaanbod voor gedetineerden te coördineren, voortaan in handen was van de nieuw opgerichte consortia volwassenenonderwijs (Vlaamse Overheid, 2010; De Ron, & Tournel, 2009). De consortia zijn samenwerkingsverbanden tussen centra voor volwassenenonderwijs en basiseducatie in één regio met als kernopdracht het regionale opleidingsaanbod beter af te stemmen op de concrete noden. De coördinatie van het onderwijsaanbod voor gedetineerden sluit hier in grote mate bij aan (Vlaamse Overheid, 2010). Artikel 75, 1, 8 van het decreet van 15 juni 2007 op het volwassenenonderwijs stelt dat het consortium volwassenenonderwijs instaat voor de coördinatie en ondersteuning van de centra voor basiseducatie en voor volwassenenonderwijs bij de uitwerking van een onderwijs- en vormingsbeleid voor gedetineerden, de organisatie van het detecteren van de onderwijs- en vormingsbehoeften van gedetineerden en de begeleiding van het onderwijstraject (Vlaamse Overheid, 2010; Brettar, 2013). Elk consortium met een gevangenis op haar grondgebied kreeg van de overheid extra omkadering voor de aanstelling van een onderwijscoördinator (Vlaamse Overheid, 2010; De Ron, & Tournel, 2009; Triangle, & Mattens, 2011). Zoals vastgelegd in artikel 49, 8 bis van het decreet van 15 juni 2007 betreffende het volwassenenonderwijs, worden de onderwijscoördinatoren bij de uitbouw van een behoeftedekkend en aangepast aanbod voor onderwijs aan gedetineerden en de coördinatie van het onderwijsaanbod, ondersteund door de decretale stuurgroep volwassenenonderwijs dat een samenwerkingsverband is tussen vier pedagogische begeleidingsdiensten en het Vlaams Ondersteuningscentrum voor het Volwassenenonderwijs (VOCVO) (Vlaamse Overheid, 2010; De Ron, & Tournel, 2009; Triangle, & Mattens, 2011). Belangrijk inzake het wettelijk kader is ook om te vermelden dat cursisten die op het moment van hun inschrijving als gedetineerde verblijven in een van de Belgische gevangenissen volledig worden vrijgesteld van het betalen van inschrijvingsgeld (Decreet van 15 juni 2007 op het volwassenenonderwijs, art. 109, 3, 4 ). 13

15 Organisatie van het onderwijs aan gedetineerden De heterogeniteit van de gevangenispopulatie en de kenmerken die eigen zijn aan het gevangeniswezen zelf, zoals het verloop, onverwachte uithalingen door politiediensten, bezoek van een advocaat, maakt het organiseren van een onderwijsaanbod binnen een detentiecontext niet eenvoudig is en dat er vooral in arresthuizen een grote nood is aan kortlopende en op maat gemaakte activiteiten (De Ron, & Tournel, 2009). Een detentiecontext impliceert trouwens dat men onderwijs moet organiseren in een context die voornamelijk gefocust is op veiligheid en controle (Cuypers, 2008), wat geen evidente zaak is. Uit de literatuur blijkt dat bij de organisatie van het onderwijs aan gedetineerden heel wat personen en organisaties direct of indirect betrokken zijn en dat het tot stand wordt gebracht door meerdere instellingen (Triangle, & Mattens, 2011 ; Brettar, 2013; De Ron, & Tournel, 2009). Een uitgebreide beschrijving van al deze actoren zou ons in het opzet van dit IP- project te ver leiden, maar zonder al te ver uit te weiden, trachten we toch een beeld mee te geven van de voornaamste actoren. Centraal staan uiteraard de consortia voor volwassenenonderwijs. Zij staan, zoals eerder vermeld in het wettelijk kader, in voor het uitbouwen en coördineren van het onderwijs aan gedetineerden waarbij de onderwijscoördinatoren ondersteund worden door de decretale stuurgroep Volwassenenonderwijs (Vlaamse Overheid, 2010; De Ron, & Tournel, 2009; Triangle, & Mattens, 2011, Brettar, 2013). De onderwijscoördinatoren werken nauw samen met de centra voor basiseducatie en centra voor volwassenenonderwijs van het consortium, die de gevangenis voorzien van een aanbod (Pijnaerts,2013). De gevangenis is voor deze centra een externe maar reguliere lesplaats (Vanthuyne, 2012). De centra voor basiseducatie (13 in Vlaanderen en Brussel) zijn een educatieve voorziening voor laaggeschoolden en educatief achtergestelde volwassenen. Deze centra zijn gericht op het aanleren en verbeteren van basiscompetenties die essentieel zijn voor het functioneren en participeren in de samenleving (Brettar, 2013; De Ron, & Tournel, 2009). Aangezien volgens Halimi (2013) meer dan de helft van de gedetineerden in Vlaanderen en Brussel laaggeschoold zijn, bieden zij gepaste hulp en dienstverlening aan deze doelgroep. De centra voor volwassenenonderwijs voorzien in het secundair volwassenenonderwijs en hoger beroepsonderwijs. Zo kunnen gedetineerden alsnog een studiebewijs halen, zich bijscholen, hun talenkennis vergroten of hun persoonlijke ontplooiing bevorderen (Triangle, & Mattens, 2011). Het volwassenenonderwijs wordt modulair georganiseerd, waardoor een cursus op verschillende momenten van het jaar kan starten, wat een grote meerwaarde is voor het onderwijs aan gedetineerden gezien het verloop in een gevangenis, waarbij we wel vermelden dat dit verloop het grootst is in arresthuizen. Opdat de dienstverlening zo goed mogelijk zou verlopen, werkt de onderwijscoördinator ook nauw samen met de trajectbegeleiders van Justitieel Welzijnswerk (JWW), de penitentiaire instelling zelf (Brettar, 2013) en de psychosociale dienst (PSD) (Ron, & Tournel, 2009). 14

16 JWW staat, naast de individuele hulp en dienstverlening, ook in voor structurele hulp- en dienstverlening met als doel alle mogelijke maatschappelijke voorzieningen op vlak van onderwijs, vorming, hulpverlening, tewerkstelling, sport en ontspanning naar de gevangenis toeleiden, dus ze heeft als het ware een brugfunctie tussen de gevangenis en de samenleving. De PSD van de gevangenis is onder meer verantwoordelijk voor het onthaal van nieuwe gedetineerden en begeleidt het individueel detentietraject met het oog op een humane strafuitvoering. We merken hierbij op dat de taken van JWW en PSD wel deels overlappen, maar het grote verschil zit in het feit dat PSD een interne actor is en JWW een externe actor en dus los functioneert van de federale justitie- inrichtingen (De Ron, & Tournel, 2009). Beiden spelen een belangrijke rol in de toeleiding naar onderwijs, want zij zijn vaak een van de eerste diensten waarmee een gedetineerde in contact komt bij zijn aankomst in de gevangenis en die hem/haar als het ware wegwijs maken in het leven in de gevangenis Profiel van een gedetineerde In het rapport Onderwijs aan gedetineerden (Overheid, 2010) wordt een profiel van een gedetineerde die deelneemt aan onderwijs opgesteld. De cijfers waarop men zich heeft gebaseerd zijn echter geen 100% betrouwbaar (vaak omwille van registratieproblemen), maar ze geven toch duidelijk een tendens weer die waarschijnlijk bevestigd zou worden met volledig correcte cijfers (Overheid, 2010). Voornamelijk de leeftijdscategorie jaar en jaar nemen deel aan een onderwijsaanbod in een gevangenis. Vanaf 45 jaar is de deelname eerder beperkt, wat wellicht te wijten valt aan het feit dat in de totale gevangenispopulatie gedetineerden ouder dan 45 jaar ook minder vertegenwoordigd is (Overheid, 2010). Ook stelt Pijnaerts (2013) vast dat de deelname afneemt met de leeftijd, wellicht te verklaren door het feit dat oudere gedetineerden minder leervaardigheden hebben ontwikkeld dan jongere gedetineerden. Specifiek voor de gevangenis van Antwerpen blijkt uit het behoefteonderzoek van Brosens et al. (2013) dat voornamelijk de groep tussen 26 en 50 jaar deelneemt aan onderwijs in de gevangenis van Antwerpen en dat er een ondervertegenwoordiging is van de jonge gevangenispopulatie. Ook Halimi (2013) toont in haar onderzoek aan dat de groep jarigen minder participeren aan onderwijs en dat de hoogste participatiegraad zich bevindt in de groep jarigen. Gedetineerden met de Belgische nationaliteit participeren het meest aan onderwijs (75,26%) in verhouding tot de totale gevangenispopulatie waarvan 43% niet de Belgische nationaliteit heeft (Overheid, 2010). Halimi (2013) toonde met haar onderzoek binnen de gevangenis van Antwerpen echter aan dat niet Belgen meer dan verwacht deelnemen aan de onderwijsactiviteiten. Ook Brosens et al. (2013) stellen dat niet- Belgen verhoudingsgewijs 15

17 een tendens vertonen om meer deel te nemen aan het onderwijsaanbod, wat te maken zou kunnen hebben met het feit dat het aanbod voor anderstaligen (Nederlands als tweede taal) op het moment van de bevraging groter was dan het aanbod voor Nederlandstaligen. Het rapport Onderwijs aan gedetineerden (Overheid, 2010) vermeldt ook dat de onderwijscoördinatoren aangeven dat de gemiddelde scholingsgraad laag is en dat de meerderheid van de gedetineerden die deelnemen aan een onderwijsaanbod niet beschikt over een diploma secundair onderwijs. Als men echter kijkt naar de deelname voor een kwalificerend aanbod van de centra voor volwassenenonderwijs blijkt 60% te beschikken over een diploma secundair onderwijs (Overheid, 2010). Deze discrepantie kan mogelijks verklaard worden door het feit dat ook binnen de gevangenissen het Mattheüseffect speelt en dus zij die hogergeschoold zijn ook meer vorming en opleiding volgen dan de laaggeschoolden die de stap naar een opleiding minder snel zetten (Brettar, 2013) Meerwaarde van onderwijs aan gedetineerden Zoals eerder vermeld is het merendeel van de gedetineerden laaggeschoold. Mogelijke oorzaken hiervan zijn: een woelig schoolparcours dat gekenmerkt wordt door spijbelgedrag en een vroege uitval door schoolmoeheid. Binnen de muren van detentie kunnen zij zich bijscholen om zo alsnog een studiebewijs te behalen (Pijnaerts, 2013). Gedetineerden hebben meestal echter negatieve leerervaringen waardoor ze terughoudend staan om deel te nemen aan onderwijsactiviteiten die georganiseerd worden in de gevangenis. Net zij hebben er veel baat bij, want onderzoek toont aan dat laaggeschoolden minder snel integreren in de huidige samenleving waar arbeid een belangrijke rol speelt. Een opleiding verhoogt nu eenmaal de kansen op de arbeidsmarkt (Vandenbogaerde, 2008). Door deel te nemen aan het onderwijsaanbod in de gevangenis, maken gedetineerden een grotere kans op tewerkstelling na detentie (Pijnaerts, 2013), wat maakt dat onderwijs aan gedetineerden bijdraagt tot een succesvolle reïntegratie in de maatschappij (Maunsell et al., 2013). Internationaal onderzoek toont meermaals de positieve effecten van onderwijsactiviteiten binnen de gevangeniscontext aan (Brosens et al., 2013). Onderwijs draagt bij tot verbeterde academische vaardigheden, het gevoel van eigenwaarde, een verhoging van de kans op tewerkstelling na vrijlating en een goede werking van de penitentiaire inrichting (Alzúa, Rodriguez, & Villa, 2010; Erisman, & Contardo, 2005; GHK,2011; Manger, Eikeland, Diseth, Hetland, & Asbjørnsen, 2010). Gedetineerden die een onderwijscursus volbrachten tijdens hun detentieperiode hebben volgens verschillende onderzoeken een verminderde kans op recidivisme (Chappell, 2004; Hull, Forrester, Brown, Jobe, & McCullen, 2000; Nuttal, Hollmen, & Staley, 2003; Nally, Lockwood, Knutson, & Ho, 2012 ; Gaes, 2008). Dit alles geeft aan hoe belangrijk een kwaliteitsvol onderwijsaanbod voor gedetineerden is. We hebben als maatschappij immers de verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat een 16

18 persoon na vrijlating alle kansen krijgt op een succesvolle reïntegratie, en dit niet enkel in het belang van de gedetineerde, maar ook in het belang van de maatschappij (Christiaensen, 2007, geciteerd in Pijnaerts, 2013). Criminaliteit brengt immers aanzienlijke kosten met zich mee, zowel ten aanzien van het slachtoffer, als ten aanzien van de maatschappij en de economie. Het investeren in onderwijs aan gedetineerden is een kostenbesparende oplossing op lange termijn, want door het proberen terug te dringen van recidivisme tracht men de stijgende gevangenispopulatie en de daarmee gepaard gaande kosten tegen te gaan (Pijnaerts, 2013) Een open leercentrum nader uitgelegd Vooraleer we overgaan wat een open leercentrum (OLC) binnen een gevangeniscontext betekent, trachten we eerst een algemeen beeld te geven over wat een OLC inhoudt. Er zijn verschillende varianten van een OLC, afhankelijk van de context. Voor elk OLC geldt echter dat het klassieke systeem van lesgeven, waarbij de docent vooraan in de klas staat en de cursisten luisteren naar wat de docent zegt, doorbroken wordt (Gombeir, & Van Petegem, 2006). Wel wordt er steeds begeleiding voorzien, want het centrale idee achter een OLC is begeleide zelfstudie, al dan niet gebruikmakend van media. Zo kan men op een flexibele manier een studieaanbod aanbieden (Smolders, 2012). Een van de hoofddoelen van een OLC is het bevorderen van de leerzelfstandigheid (Gombeir, & Van Petegem, 2006). Er wordt vaak gewerkt met een modulair systeem wat maakt dat er cycli zijn van relatief korte lessenreeksen over een bepaald vaardigheidsdomein. Tijdens een traject in een OLC behaalt een cursist per succesvol afgewerkte module een certificaat, dat je een vrijstelling geeft voor een deel van de opleiding (Smolders, 2012). Cursisten leren er op eigen tempo en verwerken deze dus zelfstandig, met eventueel de ondersteuning van een docent die een begeleidende rol heeft (Brettar, 2013) Open en flexibel leren volgens P. Race In 500 tips for open and online learning, beschrijft Phil Race (2008) de belangrijkste kenmerken voor open leren. Deze beschouwingen vormen een goede basis om het open leren en daaraan gekoppeld het OLC te beschrijven. In wat volgt worden eerst de vereisten voor effectief open leren beschreven. Daarna volgen de vrijheden die leren kan bieden. Als laatste element van dit onderdeel komen de verschillende type leerders aan bod. De omschrijving van deze aspecten is integraal gebaseerd op het werk van Race (2008). Een eenvoudig onderscheid tussen traditioneel leren en open leren is dat traditioneel leren gekenmerkt wordt door leren van iemand en open leren door leren van dingen zoals boeken, computers, specifieke uitrustingen. 17

19 Deze tweedeling is echter iets te eenvoudig voorgesteld. Het open leren is sterk gelinkt aan flexibel leren met vrijheid van keuze in het wanneer, het waar, het hoe, met wat en hoe snel leren. Open leren is gebaseerd op volgende kernbegrippen: het plaatsen van de leerder in de bestuurderszetel, leerders controle geven en beslissingsrecht over de sleutelaspecten van hun leerproces, ontwikkelen van programma s die beantwoorden aan individuele behoeften, ontwerpen van leerbronnen en materialen op maat die het leren ondersteunen, gepast gebruik maken van technologie zonder dat de technologie de bovenhand neemt in het leerproces, actieve participatie van en de leerder en de leraar in het leerproces Vereisten voor effectief open leren Open leren kan maar effectief zijn als het rekening houdt met onderstaande kritische succesfactoren. Het zijn basisprincipes die een startpunt vormen om het open leren verder vorm te geven en kwaliteitsvol aan te bieden. Open leren is leren door te doen. Bijna alle leren is best gekoppeld aan toepassing via diverse werkvormen als experimenteren, oefenen of trial and error. Zelfs het leren van strikte theorie zou best plaatsvinden door deze toe te passen of uit te testen. Open leren is sterk afhankelijk van de feedback voor de leerder. Iedereen die wil leren moet weten hoe het leren echt plaatsvindt. Dit weten wordt gevoed door de kwaliteit aan feedback die de leerder ontvangt van zijn leerkracht. Bij open leren is het zeer belangrijk de feedback ontzettend snel te ontvangen zodat ze deze kunnen linken aan dat wat ze net verwerkt hebben. Open leren moet de leerder motiveren om te leren. De materialen moeten zo ontwikkeld worden dat dit de leerder aanzet tot leren. Dit kan als het materiaal gebruiksvriendelijk is, aansluit bij de interesses, ondersteunend is voor het leerproces, zelfs indien de materie moeilijk en complex is. Open leren moet zich richten op de doelmatigheid van de gebruiker. Het open leerpakket moet de leerder doen inzien waarom het zinvol is dit op te nemen. De leerder moet zien waartoe het afwerken van het open leerpakket kan leiden. Open leren moet de leerder de kans geven betekenis te geven aan wat hij leert. Het moet doorheen het leerproces duidelijk zijn wat hij leert en hij moet deze inhoud in de eerste plaats vooral kunnen begrijpen. De ontwikkeling van het leerpakket moet gericht zijn op dit begrijpen van inhouden, concepten en ideeën. Mede door effectieve feedback kan dit gerealiseerd worden. 18

20 Open leren moet zo ontwikkeld zijn dat het leerders helpt te leren op hun eigen tempo. Eén van de belangrijkste problemen van traditioneel leren is dat het geen rekening houdt met de individuele tempoverschillen. Het tempo ligt vaak te hoog tof te laag. Open leren geeft hier een grote vrijheid om het eigen tempo te bepalen, zelfs in functie van de evaluatie. Open leren is vaak ontworpen om leerders toe te laten te leren in de door hen gekozen plaats. De materialen kunnen thuis gebruikt worden, op het werk of in eender welke leeromgeving. Computerpakketten beperken op zich deze vrijheid omwille van de technologische vereisten die ze met zich meebrengen. Open leren kan starten op het niveau dat de leerder reeds bereikt heeft. Open leren is meestal zo ontwikkeld dat het geen specifieke gemeenschappelijke voorkennis vereist. Binnen open leerpakketten kan de leerder instappen daar waar zijn voorkennis aansluit. Om dit mogelijk te maken moet de vereiste voorkennis wel goed beschreven zijn op elk instapniveau van het pakket. Open leren heeft nood aan menselijke inbreng. De meeste leerpakketten worden dan ook door leerkrachten ondersteund. Dit is bijzonder belangrijk als er sprake is van evaluaties en attesteringen. Docenten zijn vooral nodig om leerders aan de gang te houden, zo niet zouden we enkel behoefte hebben aan bibliotheken. Open leren moet een waaier aan media aanbieden op maat van de individuele leerder. De combinatie van meerdere interactieve materialen zorgt voor rijkdom aan keuzes om de voor de leerder meest geschikte werkvorm te kiezen. Belangrijk in deze keuze en het aanbod is dat het gekozen medium ook moet toegepast worden voor wat het behoort te bereiken Vrijheden van leren Leerders geven drie belangrijke redenen aan waarom ze kiezen voor een open leertraject. Deze zijn dat het past in hun werksituatie, het aangepast kan worden aan familiale verplichtingen en dat het de mogelijkheid biedt om op eigen tempo te leren, op een door hen gekozen plaats en tijdstip. Open leren kan gevat worden in een aantal vrijheidsgraden die bovenstaande redenen kunnen bevestigen. Vrijheid aangaande startdatum: veel open leerprogramma s worden gekenmerkt door een vrijheid aan instapmomenten. Leerders kunnen bijna op eender welk moment starten met hun opleiding. Vrijheid aangaande beginniveau: het blijft belangrijk om duidelijk het verwachte beginniveau te beschrijven zodat leerders kunnen bepalen of ze klaar zijn om op dat niveau te starten. De pakketten zijn best zo ontworpen dat bepaalde modules kunnen overgeslagen worden omdat het startniveau van de leerder hoger is dan voor die module vereist is. Vrijheid aangaande ondersteuning: de ondersteuning is steeds beschikbaar, maar het is de leerder die bepaalt of hij hiervan gebruik wil maken. 19

Academiejaar 2014-2015 TWEEDE ZITTIJD. Universiteit Antwerpen Instituut voor Onderwijs- en Informatiewetenschappen

Academiejaar 2014-2015 TWEEDE ZITTIJD. Universiteit Antwerpen Instituut voor Onderwijs- en Informatiewetenschappen Academiejaar 2014-2015 TWEEDE ZITTIJD Universiteit Antwerpen Instituut voor Onderwijs- en Informatiewetenschappen ONDERWIJS AAN GEDETINEERDEN Een kwantitatief onderzoek naar de evolutie van en de deelname

Nadere informatie

Diplomagericht onderwijs in de gevangenis

Diplomagericht onderwijs in de gevangenis Diplomagericht onderwijs in de gevangenis Colloquium Koning Boudewijnstichting Vorming en opleiding in de gevangenis Best Practices Brussel, 6 mei 2009 Diplomagericht onderwijs Onderwijsdiploma? Organisatie

Nadere informatie

Gedifferentieerde leertrajecten

Gedifferentieerde leertrajecten Studiedag: Het volwassenenonderwijs en levenslang leren: een krachtige synergie VERSLAG WORKSHOP PCA / 4 februari 2015 Gedifferentieerde leertrajecten Dit verslag is een beknopte weergave van de gevoerde

Nadere informatie

ulp- en dienstverlening aan gedetineerden ulp- en dienstverlening aan gedetineerden Wat? H H

ulp- en dienstverlening aan gedetineerden ulp- en dienstverlening aan gedetineerden Wat? H H Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden 2 Wat? De Vlaamse overheid wil de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden uitbreiden en verbeteren. De inspanningen

Nadere informatie

Organisatie van de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden

Organisatie van de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden Organisatie van de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden De organisatie van de hulp- en dienstverlening aan gedetineerden wordt vandaag geregeld met het decreet van 8 maart 2013 betreffende de organisatie

Nadere informatie

De organisatie van vorming, opleiding en arbeidstoeleiding als voorbereiding sociale re-integratie in Vlaamse gevangenissen

De organisatie van vorming, opleiding en arbeidstoeleiding als voorbereiding sociale re-integratie in Vlaamse gevangenissen De organisatie van vorming, opleiding en arbeidstoeleiding als voorbereiding sociale re-integratie in Vlaamse gevangenissen Promotor: Prof.dr. S.Snacken Onderzoekers: Hanne Tournel en Anne De Ron 1 Vanuit

Nadere informatie

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Bij Organisatie:

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Bij Organisatie: STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Module Organisatie en communicatie Plaats van de module in de opleiding: De cursist krijgt zicht op het belang van

Nadere informatie

Voor de dienst onderwijs van de gevangenis zijn wij op zoek naar een administratief medewerker.

Voor de dienst onderwijs van de gevangenis zijn wij op zoek naar een administratief medewerker. Het Consortium volwassenenonderwijs Antwerpen is een samenwerking tussen alle centra voor volwassenenonderwijs en basiseducatie in de regio Antwerpen. Het consortium werd opgericht in september 2007, overeenkomstig

Nadere informatie

SCHOOLPROJECT - KAAP Reglement voor secundaire scholen

SCHOOLPROJECT - KAAP Reglement voor secundaire scholen 1. Achtergrond en doelstelling van Kaap SCHOOLPROJECT - KAAP Reglement voor secundaire scholen Situering Doelstelling Missie Onderwijsbeleid Naast het algemene NT2-aanbod is er nood aan een aanbod op maat

Nadere informatie

Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd door de heer Frank Vandenbroucke, Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming,

Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd door de heer Frank Vandenbroucke, Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming, SAMENWERKINGSOVEREENKOMST TUSSEN DE VLAAMSE REGERING, DE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENSTEN EN HET VLAAMS ONDERSTEUNINGSCENTRUM VOOR HET VOLWASSENENONDERWIJS Tussen de Vlaamse Regering, vertegenwoordigd

Nadere informatie

(Gedeeltelijk) afstandsonderwijs in SLO.

(Gedeeltelijk) afstandsonderwijs in SLO. (Gedeeltelijk) afstandsonderwijs in SLO. 05 doelgroep BaKO BaLO BaSO SLO tijdperspectief : week maand semester opleiding traject regulier werk opleidingsonderdeel: vak p e d stage Uitdaging Doel Aanpak/oplossing

Nadere informatie

Infobrochure SLO SPECIFIEKE LERARENOPLEIDING

Infobrochure SLO SPECIFIEKE LERARENOPLEIDING Infobrochure SLO SPECIFIEKE LERARENOPLEIDING INHOUD Voor wie? Waar staan wij voor? Opleidingsstructuur en diploma Inhoud van de modules Studiepunten Studieduur en modeltraject Flexibiliteit Waar en wanneer

Nadere informatie

Reflectievragen voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren

Reflectievragen voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren voor het ontwerpen van een traject met werkplekleren Doelstelling Dit instrument is bedoeld voor het management van een opleiding en opleidingsteams. Het reikt reflectievragen aan voor het ontwerpen van

Nadere informatie

Opleiding tot Webdesigner Schooljaar 2015-2016 Leerplan TSO 3 Webdesigner Grafische Technieken (06-07/1696/N/G)

Opleiding tot Webdesigner Schooljaar 2015-2016 Leerplan TSO 3 Webdesigner Grafische Technieken (06-07/1696/N/G) Schooljaar 2015-2016 Leerplan TSO 3 Webdesigner Grafische Technieken (06-07/1696/N/G) Inleiding De opleiding Webdesigner richt zich tot volwassenen met interesse voor een job als webdesigner/graficus.

Nadere informatie

De Onthaalouderacademie: onthaalouders sterker maken

De Onthaalouderacademie: onthaalouders sterker maken 1 De Onthaalouderacademie Wat is de Onthaalouderacademie? De Onthaalouderacademie: onthaalouders sterker maken De sector van de kinderopvang is in beweging. Er worden heel wat initiatieven genomen om de

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 160 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Algemene Marketing Code A5 Lestijden 160 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

Je kunt een vrijstelling alleen bekomen op basis van eerder verworven competenties. Je moet dat via een attest of diploma kunnen aantonen.

Je kunt een vrijstelling alleen bekomen op basis van eerder verworven competenties. Je moet dat via een attest of diploma kunnen aantonen. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding Netwerken Module Communicatie- en organisatietechnieken Plaats van de module in de opleiding: De cursist krijgt de vereiste communicatieve en organisatorische vaardigheden

Nadere informatie

Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho

Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho Vraagstelling/Probleemstelling Omschrijving: De opleiding via afstandsonderwijs is ontstaan vanuit een vraag op de arbeidsmarkt. Er was een tekort

Nadere informatie

JAARVERSLAG - BIJLAGE Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden Gevangenis Mechelen 2012

JAARVERSLAG - BIJLAGE Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden Gevangenis Mechelen 2012 JAARVERSLAG - BIJLAGE Hulp- en dienstverlening aan gedetineerden Gevangenis Mechelen 212 2 Bijlage: Registratiegegevens aanbod (activiteitenfiches) 1. Welzijn - Groepsonthaal - Trajectbegeleiding - Organisatieondersteuner

Nadere informatie

1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke

1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke Commentaar bij 1. ICT in de Beleidsnota van de Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming Frank Vandenbroucke 2. Onderwijs wordt internationaler De dertien doelstellingen van het doelstellingenrapport zijn

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Module. Lestijden 60 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Marketing Module Management & Organisatie Code C2 Lestijden 60 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte totale studiebelasting (in uren) 1 Mogelijkheid tot JA aanvragen vrijstelling

Nadere informatie

TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE

TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE TAALBELEIDSPLAN OPLEIDING POLYVALENT VERZORGENDE Voor de periode van 2011 tot 2014 1. Voorstelling van de opleiding begeleider in de kinderopvang en polyvalent verzorgende Het CVO biedt volwassenen met

Nadere informatie

NT2-docent, man/vrouw met missie

NT2-docent, man/vrouw met missie NT2docent, man/vrouw met missie Resultaten van de bevraging bij NT2docenten Door Lies Houben, CTOmedewerker Brede evaluatie, differentiatie, behoeftegericht werken, De NT2docent wordt geconfronteerd met

Nadere informatie

basiseducatie Wie kan terecht in een centrum voor basiseducatie? Wat kan je er leren?

basiseducatie Wie kan terecht in een centrum voor basiseducatie? Wat kan je er leren? basis educatie Heb je problemen met lezen, schrijven of rekenen? Je bent niet alleen! In Vlaanderen heeft 1 op 7 mensen er moeite mee. Bij Basiseducatie kan je opnieuw bijbenen. Er zijn 13 Centra voor

Nadere informatie

Van start tot finish

Van start tot finish Universiteit Antwerpen Instituut voor Onderwijs- en Informatiewetenschappen Academiejaar 2013-2014 Van start tot finish Een beschrijvend onderzoek naar de redenen waarom gedetineerden in de gevangenis

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2012-2013 Inhoud Doel van de opleiding Situering van de opleiding Onderwijsvormen Onderwijsorganisatie

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: niet

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE. SLO Specifieke Lerarenopleiding Campus Kluizeplein - Lier

INFORMATIEBROCHURE. SLO Specifieke Lerarenopleiding Campus Kluizeplein - Lier INFORMATIEBROCHURE SLO Specifieke Lerarenopleiding Campus Kluizeplein - Lier ACADEMIEJAAR 2015-2016 Pagina 2 van 7 Specifieke Lerarenopleiding DEEL 1 Algemeen Wat is de SLO? SLO is de afkorting voor Specifieke

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Relevante regelgeving. 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2

Relevante regelgeving. 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2 Relevante regelgeving 1. Europese en Vlaamse doelstellingen inzake levenslang leren 1 2 In 2001 werd in Vlaanderen het Pact van Vilvoorde ondertekend, dat vernieuwd werd in 2005. In navolging van het Europese

Nadere informatie

PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN. Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB. Stand van zaken op 03 mei 2013

PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN. Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB. Stand van zaken op 03 mei 2013 PROJECTFICHE AFSTEMMING BEROEPSOPLEIDINGEN IN DE GEVANGENISSEN Samenwerking centra voor volwassenenonderwijs en VDAB Stand van zaken op 03 mei 2013 Betrokken partners VDAB Stuurgroep volwassenenonderwijs

Nadere informatie

Resonans geletterdheidsmodules

Resonans geletterdheidsmodules Resonans geletterdheidsmodules Provinciaal Onderwijs Vlaanderen 8 mei 2014 Inhoud 1. Wat 2. Ontwikkeling 3. Stand van zaken 4. Mogelijkheden en beperkingen 5. Organisatie 6. Vragenronde 7. Inhoudelijke

Nadere informatie

brief VOL nieuws alles over het Brussels Volwassenenonderwijs

brief VOL nieuws alles over het Brussels Volwassenenonderwijs Nummer 3, juni 2012 brief VOL nieuws alles over het Brussels Volwassenenonderwijs In dit nummer Opleidingsbeurs 1 Proclamatie gedetineerden Wat is Aanvullende Algemene Vorming Samenwerking VDAB CVO SVV

Nadere informatie

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn:

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn: Specifieke lerarenopleiding C ECTS-fiche opleidingsonderdeel vakdidactische oefeningen 2 Code: 10375 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken.

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A1 Basiskennis (4 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module wordt de basiskennis

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding economie

Specifieke lerarenopleiding economie Specifieke lerarenopleiding economie Leuven Brussel Antwerpen Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs

Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs Raad Levenslang en Levensbreed Leren 28 april 2015 RLLL-RLLL-ADV-14-15-005 Advies over de voorstellen van opleidingsprofielen voor het secundair volwassenenonderwijs Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus

Nadere informatie

Diensten binnen de gevangenis een introductie. Sociale plattegrond 21/10/2014 Gent

Diensten binnen de gevangenis een introductie. Sociale plattegrond 21/10/2014 Gent Diensten binnen de gevangenis een introductie Sociale plattegrond 21/10/2014 Gent België Oost-Vlaanderen 2013 Capaciteit Gem. bevolking overbevolking Gent 299 423 41,5% Oudenaarde 132 160 21,2% Dendermonde

Nadere informatie

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding)

Informatiebrochure. Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) Rijselstraat 5 8200 Brugge T 050 38 12 77 F 050 38 11 71 www.howest.be Informatiebrochure Verkorte opleiding: Professionele Bachelor in de Verpleegkunde (Brugopleiding) ACADEMIEJAAR 2013-2014 Inhoud Doel

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Via secretariaat en/of website. Bij aanvang van dit opleidingsonderdeel dient de cursist over de volgende competenties te beschikken:

ECTS- FICHE. Via secretariaat en/of website. Bij aanvang van dit opleidingsonderdeel dient de cursist over de volgende competenties te beschikken: HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Doelgroepen B Code: Doelgroepen B Academiejaar: 2015-2016 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal: Nederlands Lector(en):

Nadere informatie

Wie kan terecht in een centrum voor basiseducatie? Wat kan je er leren?

Wie kan terecht in een centrum voor basiseducatie? Wat kan je er leren? basis educatie Wie niet goed kan lezen, schrijven en rekenen, is geen uitzondering. In ons land heeft meer dan half miljoen mensen er moeite mee. In een centrum voor basiseducatie kan je die achterstand

Nadere informatie

DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR TEWERKSTELLING IN DE GEVANGENIS

DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR TEWERKSTELLING IN DE GEVANGENIS Faculteit Rechtsgeleerdheid Leuvens Instituut voor Criminologie Werkcollege Criminologische Praktijk Academiejaar 2013-2014 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR TEWERKSTELLING IN

Nadere informatie

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen

Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen AFSTANDSLEREN EN ICT GECOMBINEERD ONDERWIJS 4 1 Toll-net: samenwerken aan e-leren en gecombineerd leren voor volwassenen Steven De Pauw Coördinator Toll-net Steven Verjans Universitair docent Open Universiteit

Nadere informatie

Advies over de keuzemodule 'armoede en sociale uitsluiting' in enkele opleidingsprofielen basiseducatie

Advies over de keuzemodule 'armoede en sociale uitsluiting' in enkele opleidingsprofielen basiseducatie Raad Levenslang en Levensbreed Leren 24 februari 2015 RLLL-RLLL-ADV-1415-003 Advies over de keuzemodule 'armoede en sociale uitsluiting' in enkele opleidingsprofielen basiseducatie Vlaamse Onderwijsraad

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding

Specifieke lerarenopleiding Rouppeplein 16 1000 Brussel 02/546.22.63 kirsten.deschrijver@lethas.be www.lethas.be Specifieke lerarenopleiding 2015-2016 Wil je leraar worden? In het secundair onderwijs of het volwassenenonderwijs?

Nadere informatie

Medewerker pedagogische cel - Kwaliteitsbewaking

Medewerker pedagogische cel - Kwaliteitsbewaking Doel van de functie Medewerker pedagogische cel - Kwaliteitsbewaking De medewerker pedagogische cel coördineert ook de EVC- en EVK-procedure en ziet toe op de correcte afhandeling van de aanvragen. Ook

Nadere informatie

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014

Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen. Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Staten-Generaal Opvang en Vrije tijd van schoolkinderen Docentendag Pedagogie Jonge Kind 12 september 2014 Doel en opzet Basisprincipes Voorbereidende werkgroepen Resultaat van de Staten-Generaal Vooraf

Nadere informatie

The Story of the Untapped Diamonds. Federaal Ministerie van Werk 21/01/2014

The Story of the Untapped Diamonds. Federaal Ministerie van Werk 21/01/2014 + The Story of the Untapped Diamonds Federaal Ministerie van Werk 21/01/2014 + Activeren Jeugdwerklozen 2 Pilootproject Cocom 1. Context en problematiek 2. Huidige initiatieven 3. Wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

het verband tussen kwaliteitsmanagement en aansprakelijkheid weergeven een organisatie opdelen in processen en een processtroomschema opstellen.

het verband tussen kwaliteitsmanagement en aansprakelijkheid weergeven een organisatie opdelen in processen en een processtroomschema opstellen. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Bedrijfsbeleid (90 studiepunten) Module Kwaliteitszorg (11 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je de basisvaardigheden

Nadere informatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Artikel 24 - Onderwijs Schriftelijke communicatie Het Belgian Disability Forum (BDF) is een vzw die thans 18 lidorganisaties telt en meer dan 250.000

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website

ECTS- FICHE. Hoofdvestiging centrum CVO Horito Via secretariaat en/of website HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Emancipatorisch werken 2 (G2) Code: G2 Cluster: 3 Academiejaar: 2014-2015 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal:

Nadere informatie

Dossier Mediacoach 2015

Dossier Mediacoach 2015 Dossier Mediacoach 2015 Mediacoach is een opleiding voor professionelen die werken met jongeren en/of volwassenen en die mediawijsheid willen integreren in hun eigen beroepspraktijk. Mediawijsheid is onontbeerlijk

Nadere informatie

Boekhouden Accountancy. Computerboekhouden

Boekhouden Accountancy. Computerboekhouden STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding Boekhouden Accountancy Module Computerboekhouden Plaats van de module in de opleiding: In deze module wordt de kennis van basis boekhouden omgezet in een praktijkstudie.

Nadere informatie

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC)

Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) ALGEMENE RAAD 25 november 2010 AR-AR-KST-ADV-005 Advies over de decreetwijziging betreffende de Regionale Technologische Centra (RTC) Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219

Nadere informatie

SCHOLEN VERGELIJKEN (1)

SCHOLEN VERGELIJKEN (1) SCHOLEN VERGELIJKEN (1) Welke cursussen kan je volgen in welke scholen? In welke scholen zijn de cursussen duur? Wanneer starten de cursussen? Via websites kan je veel informatie vinden. Wat moet je doen?

Nadere informatie

STAGEOPDRACHT: DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR GEVANGENISARBEID

STAGEOPDRACHT: DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR GEVANGENISARBEID Faculteit Rechtsgeleerdheid Leuvens Instituut voor Criminologie Werkcollege Criminologische Praktijk Academiejaar 2013-2014 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN STAGEOPDRACHT: DOORSTROOM VAN OPLEIDING NAAR GEVANGENISARBEID

Nadere informatie

Basiseducatie en het Strategisch Plan Geletterdheid. An Bistmans 29 november 2010

Basiseducatie en het Strategisch Plan Geletterdheid. An Bistmans 29 november 2010 Basiseducatie en het Strategisch Plan Geletterdheid An Bistmans 29 november 2010 BE- kernopdracht geletterdheid Duidelijke plaats in de samenleving en flexibiliteit Modularisering - certificering VKS1

Nadere informatie

de vereiste integriteit in acht nemen.

de vereiste integriteit in acht nemen. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A6 Programmeren 2 (5 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je meer over

Nadere informatie

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.

Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U. NVFO 2009 Een conceptueel kader voor de implementatie van praktijkgericht onderzoek in de opleiding van studenten farmaceutische wetenschappen aan de K.U.Leuven V. Foulon, S. Simoens, G. Laekeman en P.

Nadere informatie

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) In deze module leer je projecten op te stellen en te programmeren in de VB.NET-omgeving.

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) In deze module leer je projecten op te stellen en te programmeren in de VB.NET-omgeving. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A5 Programmeren 1 (9 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je projecten

Nadere informatie

Medewerker Ontmoetingshuis De Moazoart vzw

Medewerker Ontmoetingshuis De Moazoart vzw Medewerker Ontmoetingshuis De Moazoart vzw Vacature Maart 2015 De Moazoart biedt een onderkomen aan organisaties die werken met maatschappelijk kwetsbare groepen en creeërt ruimte voor ontmoeting, vorming,

Nadere informatie

in Vlaams-Brabant en Brussel (2009-2010) Het hoger beroepsonderwijs van het volwassenenonderwijs

in Vlaams-Brabant en Brussel (2009-2010) Het hoger beroepsonderwijs van het volwassenenonderwijs Het hoger beroepsonderwijs in Vlaams-Brabant en Brussel (2009-2010) Het hoger beroepsonderwijs van het volwassenenonderwijs in Vlaams-Brabant en Brussel www.zeevanmogelijkheden.be (2009-2010) Deze brochure

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Via secretariaat en/of website. Bij aanvang van dit opleidingsonderdeel dient de cursist over de volgende competenties te beschikken:

ECTS- FICHE. Via secretariaat en/of website. Bij aanvang van dit opleidingsonderdeel dient de cursist over de volgende competenties te beschikken: HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Visies op Begeleiden Code: Visies op begeleiden Academiejaar: 2015-2016 Studietijd: 60 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal: Nederlands

Nadere informatie

12 scenario s. van warme overdracht

12 scenario s. van warme overdracht 12 scenario s van warme overdracht Scenario s van warme overdracht tussen centra voor volwassenenonderwijs CVO - centra voor basiseducatie CB Voor mensen met minder geletterdheidsvaardigheden is het niet

Nadere informatie

ECTS- FICHE. Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016. Via secretariaat en/of website

ECTS- FICHE. Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016. Via secretariaat en/of website HBO5 Orthopedagogie ECTS- FICHE ECTS-Fiche Werken in en met groepen Code: Werken in en met groepen Academiejaar: 2015-2016 Studietijd: 40 lestijden Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: mogelijk Onderwijstaal:

Nadere informatie

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten)

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Module E2 Audit Plaats van de module in de opleiding: In één van de laatste modules van de opleiding leert de cursist

Nadere informatie

Oriëntatie en leerloopbaanbegeleiding. volwassenen. Liv Geeraert

Oriëntatie en leerloopbaanbegeleiding. volwassenen. Liv Geeraert Oriëntatie en leerloopbaanbegeleiding voor volwassenen Liv Geeraert De Leerplek = een geïntegreerd loket: - Huis van het Nederlands - consortium volwassenenonderwijs - VDAB lokale werkwinkel (aanpalend)

Nadere informatie

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) kan de boekingsregels toepassen. kan personeelskosten boeken. kent de balansrubrieken

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) kan de boekingsregels toepassen. kan personeelskosten boeken. kent de balansrubrieken STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Module A1 Basis Dubbel Boekhouden Plaats van de module in de opleiding: Een eerste kennismaking met boekhouden. Na

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas

Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas Opleiding Begeleider in de kinderopvang Schooljaar 2015-2016 versie mei 2015 leerlijk boeiend creatief Centrum voor Volwassenenonderwijs LBC-NVK Sint-Niklaas Kroonmolenstraat 4-9100 Sint-Niklaas Tel. 03

Nadere informatie

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen

Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Mogelijkheden tot differentiatie binnen de SLO voor (toekomstige) leraren die (willen) werken met laaggeschoolde volwassenen Voorstelling resultaten ENW SoE 2008/7 Aanleiding/ Algemeen doel Aanleiding/

Nadere informatie

Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement

Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement Algemene Raad 20 december 2012 AR-AR-ADV-010 Advies over het voorstel van onderwijskwalificatie graduaat in het winkelmanagement Vlaamse Onderwijsraad Kunstlaan 6 bus 6 BE-1210 Brussel T +32 2 219 42 99

Nadere informatie

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen.

De cursist moet geen opleidingsonderdelen afgewerkt hebben of gelijktijdig volgen. Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-fiche opleidingsonderdeel: COMMUNICATIEVAARDIGHEID Code: 10368 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 3 Studietijd: 75 à 90 uur Deliberatie: mogelijk

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» 1 Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZG/15/116 ADVIES NR. 08/05 VAN 8 APRIL 2008, GEWIJZIGD OP 6 MEI 2008, OP 4 MAART 2014 EN OP 7 JULI 2015,

Nadere informatie

BRUGOPLEIDING VERPLEEGKUNDE 2015-2016

BRUGOPLEIDING VERPLEEGKUNDE 2015-2016 BRUGOPLEIDING VERPLEEGKUNDE 2015-2016 INHOUD 04 Doel van de opleiding 06 Situering van de opleiding 08 Curricula 13 Algemene informatie 16 Hoe te bereiken? VOORWOORD Het personeel en de studenten van de

Nadere informatie

ECTS fiche. 1. Identificatie. Internationale Marketing. Lestijden 40 Studiepunten Ingeschatte totale 80 studiebelasting. 2.

ECTS fiche. 1. Identificatie. Internationale Marketing. Lestijden 40 Studiepunten Ingeschatte totale 80 studiebelasting. 2. ECTS fiche 1. Identificatie Opleiding Graduaat Marketing Module Internationale Marketing Code A11 Lestijden 40 Studiepunten Ingeschatte totale 80 studiebelasting (in uren) 1 2. Planning Lesdag + tijdstip

Nadere informatie

Voorlopig verslag Gecombineerd Onderwijs 2009-2010 PCVO Maasland

Voorlopig verslag Gecombineerd Onderwijs 2009-2010 PCVO Maasland 1 Voorlopig verslag Gecombineerd Onderwijs 2009-2010 PCVO Maasland Studiegebied : HBO technisch Opleiding : Industriële Informatica / Elektromechanica Historiek PCVO Maasland organiseert sinds 2002-2003

Nadere informatie

een merknaam tot stand brengen. een overzichtelijke, realistische marketingplanning opmaken.

een merknaam tot stand brengen. een overzichtelijke, realistische marketingplanning opmaken. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Bedrijfsbeleid (90 studiepunten) Module Marketing (9 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je de basisvaardigheden van schriftelijke,

Nadere informatie

Scholing Passend Onderwijs voor de Onderwijsassistent.

Scholing Passend Onderwijs voor de Onderwijsassistent. Scholing Passend Onderwijs voor de Onderwijsassistent. De modulen van de scholing Passend Onderwijs voor de Onderwijsassistent wordt hier nader uitgewerkt. Tevens worden de organisatie en de kosten beschreven.

Nadere informatie

BANABA ZORGMANAGEMENT 2014-2015

BANABA ZORGMANAGEMENT 2014-2015 BANABA ZORGMANAGEMENT 2014-2015 INHOUD 04 Doel van de opleiding 05 Banaba zorgmanagement 06 Situering 09 Algemene informatie VOORWOORD Het personeel en de studenten van de bachelor na bachelor opleiding

Nadere informatie

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) De cursist: Kan het begrip btw omschrijven. Hij kan het principe van de btw verklaren.

HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) De cursist: Kan het begrip btw omschrijven. Hij kan het principe van de btw verklaren. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Boekhouden/Accountancy (90 studiepunten) Module A4 BTW( 6 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: De cursist krijgt zicht op het belang en de betekenis

Nadere informatie

Levenslang. leren. Leer wat je wil, wanneer je wil

Levenslang. leren. Leer wat je wil, wanneer je wil Levenslang leren Leer wat je wil, wanneer je wil Alles over levenslang leren Tweedekansonderwijs Vlaanderen www.tweedekansonderwijs.be Opleidingen voor Volwassenen www.wordwatjewil.be www.onderwijsvlaanderen.be

Nadere informatie

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017 ADVIES Raad Volwassenenonderwijs 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017 Advies over modulaire opleidingen in de studiegebieden Talen en NT2 van het secundair OSP, in uitvoering van artikel 15 van het decreet volwassenenonderwijs

Nadere informatie

kritiekgesprekken voeren.

kritiekgesprekken voeren. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Bedrijfsbeleid (90 studiepunten) Module Bedrijfspsychologie (9 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je de basisvaardigheden

Nadere informatie

Reflectiegesprek: toekomstbeelden

Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1 Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1. Mastercampussen: nog sterkere excellente partnerschappen in gezamenlijke opleidingscentra (VDAB West-Vlaanderen) 2. Leertijd+: duaal leren van de toekomst (Syntra

Nadere informatie

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I

Gerealiseerd met de steun van de Vlaamse Overheid, Departement Inburgering in het kader van Managers van diversiteit. Taalgericht naar werk Inhoud I taalgericht naar werk Over het belang van geïntegreerd vakonder wijs voor beroepsgerichte opleidingen Publicatie ontwikkeld door Linguapolis, Instituut voor Taal en Communicatie Universiteit Antwerpen

Nadere informatie

Levenslang. leren. Leer wat je wil, wanneer je wil

Levenslang. leren. Leer wat je wil, wanneer je wil Levenslang leren Leer wat je wil, wanneer je wil Alles over levenslang leren Volwassenenonderwijs http://onderwijs.vlaanderen.be/ cursisten Tweedekansonderwijs Vlaanderen www.tweedekansonderwijs.be Opleidingen

Nadere informatie

Bisconceptnota. Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen

Bisconceptnota. Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen DE VLAAMSE MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN Bisconceptnota Betreft: Krachtlijnen voor een nieuwe organisatie voor de opvang- en vrije tijd van schoolkinderen 1. Situering 1.1. Vlaams Regeerakkoord

Nadere informatie

Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik

Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik Samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake de begeleiding en behandeling van daders van seksueel misbruik Gelet op artikel 128, 1, van de Grondwet; Gelet op de bijzondere

Nadere informatie

VEREISTEN EN VOORKENNIS

VEREISTEN EN VOORKENNIS VEREISTEN EN VOORKENNIS Je zoekt informatie over cursussen. Wat moet je weten? Wat leer je in de cursus? Wat zijn de condities? Op welke manier heb je les? Wat moet je doen? 1. Lees eerst de woordenschat

Nadere informatie

Inspiratiesessie voor studiedag SAMEN DIGITAAL! NAAR INNOVATIEVE EN CREATIEVE OPENBARE

Inspiratiesessie voor studiedag SAMEN DIGITAAL! NAAR INNOVATIEVE EN CREATIEVE OPENBARE Volg een computercursus en neem je computer mee naar huis Inspiratiesessie voor studiedag SAMEN DIGITAAL! NAAR INNOVATIEVE EN CREATIEVE OPENBARE COMPUTERRUIMTESEric Van Nieuwenborgh (Oxfam) - Ghislain

Nadere informatie

Een onderzoek naar de pedagogische principes in het onderwijs aan gedetineerden.

Een onderzoek naar de pedagogische principes in het onderwijs aan gedetineerden. FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID DECANAAT TIENSESTRAAT 41 3000 LEUVEN Academiejaar 2012-2013 Een onderzoek naar de pedagogische principes in het onderwijs aan gedetineerden. Promotor: Prof. I. AERTSEN Verhandeling,

Nadere informatie