VBO-ANALYSE. Open economie betekent geven en nemen Buitenlandse investeringen fundamenteel voor Belgische economie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VBO-ANALYSE. Open economie betekent geven en nemen Buitenlandse investeringen fundamenteel voor Belgische economie"

Transcriptie

1 VBO-ANALYSE Open economie betekent geven en nemen Buitenlandse investeringen fundamenteel voor Belgische economie Oktober 2013

2 II aantal jobs bij buitenlandse ondernemingen 50% II toegevoegde waarde in de industrie gecreëerd door buitenlandse bedrijven 4,1% II aandeel van R&D in de totale buitenlandse investeringsprojecten in België 66% II aandeel van productieactiviteiten in de totale uitbreidingsinvesteringen 68% II aandeel van kleinschalige verkoop- & marketingprojecten binnen de greenfieldinvesteringen 60% II aandeel van buitenlandse bedrijven in de R&Duitgaven door bedrijven 2 de II EU-15 is de op één na meest aantrekkelijke regio om in te investeren (na Oost- en Zuidoost-Azië) 17,4 II gemiddelde jobcreatie per investeringsproject

3 II Buitenlandse bedrijven zijn van ontzettend groot belang voor de Belgische economie II We slagen er minder en minder in om belangrijke buitenlandse investeringen aan te trekken, ondanks het potentieel dat we hebben II De hoge kosten en de ondermaatse kwaliteit van de wetgeving vormen belangrijke handicaps voor ons land II Er moet dringend meer bewustzijn komen rond het belang van buitenlandse bedrijven voor de Belgische economie

4 Inleiding Ons land haalt, als kleine open economie, een zeer groot deel van zijn welvaart uit het buitenland. Het hoge aandeel van de export van goederen en diensten in ons bbp vormt hiervan een mooie illustratie 1. Een ander voorbeeld betreft de belangrijke rol die buitenlandse dochterondernemingen in de Belgische economie spelen. Verleden jaar stonden zij bijvoorbeeld in voor maar liefst meer dan 65 miljard euro aan toegevoegde waarde (ofwel bijna 20% van de totale Belgische economie) en bijna jobs. In de Buitenlandse dochterondernemingen zijn eveneens verantwoordelijk voor een belangrijk deel van het onderzoek en de ontwikkeling die in België plaatsvindt 2. En wanneer we naar de financiering van onze ondernemingen kijken, dan zien we dat ook bijna de helft hiervan uit het buitenland komt 3. Al deze indicatoren tonen aan dat onze welvaart staat of valt met de aantrekkelijkheid van België voor buitenlandse investeerders. Wanneer zij bijvoorbeeld het vertrouwen in ons land zouden verliezen, dan zouden we snel terechtkomen in een vicieuze spiraal van desinvesteringen en jobverlies 4. Anderzijds, wanneer 90% 80% AANDEEL VAN BUITENLANDSE DOCHTERONDERNEMINGEN IN DE TOEGEVOEGDE WAARDE VAN DE SECTOR IN 2012 (in %; Bron: Belfirst, NBB) 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% chemie, farma autoindustrie machines meubel, papier, uitgeverijen textiel voeding energie metaal handel ICT communicatie transport, logistiek horeca bouw immo industrie kwam hun aandeel in de toegevoegde waarde zelfs uit op meer dan 50% en in een sector zoals chemie en farma liep dit zelfs op tot meer dan 80% (zie grafiek). Hun totale impact is bovendien nog veel groter, omdat ook een groot aantal Belgische ondernemingen, als klant of als leverancier, sterk afhankelijk is van deze buitenlandse dochterondernemingen. we er zouden in slagen om ons land terug vaker op de shortlist van buitenlandse investeerders te zetten, dan zou er meer vers kapitaal en knowhow naar de Belgische economie stromen, waardoor deze sterker zou kunnen groeien. Met de sluiting van Opel Antwerpen, Ford Genk en de zes koude lijnen in Arcelor- Mittal Luik en de herstructureringen 1 Voor België bedroeg dit verleden jaar bijvoorbeeld 84,4% van het bbp tegenover 51,5% voor Duitsland en 28% voor Frankrijk. In Nederland lag het met 87,4% eveneens zeer hoog 2 Bron: Foreign direct investment in business R&D in Belgium in comparison with other EU Member States: statistical overview and policy making, Peter Teirlinck 3 Bron: Belgostat Online 4 Bron: Verankering in België: Hoofdzetels zijn een hoofdzaak, Filip Abraham & Joep Konings OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 4

5 Onze welvaart staat of valt met de aantrekkelijkheid van België voor buitenlandse investeerders die bij sommige andere multinationals werden aangekondigd, bestaat er vandaag bij velen de vrees dat ons land niet langer aantrekkelijk is voor buitenlandse investeerders. Deze studie zal hierop een antwoord proberen te geven. Slagen we er bijvoorbeeld nog in om, in de hyperconcurrentiële en snel veranderende wereld van vandaag, nieuwe buitenlandse investeringen aan te trekken? Hoe sterk zijn de reeds in België gevestigde buitenlandse ondernemingen hier werkelijk verankerd? En wat zijn onze sterktes en zwaktes in vergelijking met andere landen? Wat verstaan we onder buitenlandse investeringen? Vooraleer te beginnen, wensen we eerst zeer duidelijk te definiëren wat we onder een buitenlandse investering verstaan. Het gaat in deze studie om een investering met een duurzaam karakter en een duidelijke impact op de reële economie die door een buitenlandse entiteit in ons land wordt gedaan. Dit kan zijn via een greenfield-investering waarbij de buitenlandse investeerder zich voor het eerst in ons land vestigt, of via een uitbreidingsinvestering door een reeds in België gevestigde buitenlandse dochteronderneming. De focus ligt dus op investeringen die rechtstreeks voor groei en jobs kunnen zorgen. Mergers & acquisitions evenals portfoliobeleggingen vallen als gevolg van deze definitie buiten het bestek van deze analyse. Welke factoren zijn bepalend voor het aantrekken van buitenlandse investeringen? Verschillende factoren spelen een rol bij de beslissing waar een buitenlandse onderneming haar investering zal doen. Deze factoren kunnen onderverdeeld worden in vier categorieën 5 : (1) het algemeen investeringsklimaat, (2) de mogelijkheid om toegang te krijgen tot een interessante markt, (3) kostenoptimalisatie en (4) de beschikbaarheid van strategische assets. Het algemeen investeringsklimaat is in feite belangrijk bij elke investering. Het relatief belang van de drie overige factoren hangt af van project tot project. Het algemeen investeringsklimaat heeft betrekking op zaken zoals een stabiel politiek en sociaal klimaat, de afwezigheid van corruptie, het respecteren van eigendomsrechten (ook bijvoorbeeld op het vlak van IPR), een onafhankelijk rechterlijk apparaat, een voorspelbaar regelgevend kader, Het is duidelijk dat er op dit vlak grote verschillen bestaan tussen enerzijds de geïndustrialiseerde wereld en anderzijds de nieuwe groeilanden in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Zo is het bijvoorbeeld goed geweten dat sommige westerse bedrijven ervoor terugdeinzen om met hun technologie in China aanwezig te zijn, omdat ze ervoor vrezen dat deze door lokale spelers zal worden gekopieerd. Maar ook tussen de geïndustrialiseerde landen onderling kunnen er significante verschillen bestaan. De rechtsonzekerheid die er in ons land bijvoorbeeld bestaat op het vlak van de notionele interestaftrek is hier een mooi voorbeeld van. Een ander voorbeeld betreft de vaak lange tijd dat men moet wachten om de nodige vergunningen te krijgen. De mogelijkheid om toegang te krijgen tot een interessante markt is een tweede belangrijke factor voor het aantrekken van investeringen. Op dit vlak vinden er momenteel zeer grote verschuivingen in de wereld plaats. Bijvoorbeeld, in 1980 had China nog maar een aandeel in de wereldeconomie van 2,8%. Verleden jaar was dit al 11,5% en volgens het IMF 6 zal 5 Bron: Attractiveness for innovation: Location factors for international investment, OECD 6 Bron: World Economic Outlook database, IMF OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 5

6 Europa blijft nog steeds een bijzonder aantrekkelijke markt voor buitenlandse investeerders dit tegen 2018 stijgen naar maar liefst 15,3%. De Europese Unie maakt een omgekeerde beweging met een daling van 34,1% in 1980 naar 23,1% in 2012 en 20,2% in Gegeven deze ontwikkelingen is het logisch dat buitenlandse investeerders Oost- en Zuidoost-Azië bovenaan de ranking van meest aantrekkelijke regio s zetten 8. De EU-15 blijft echter op een mooie tweede plaats staan (zelfs net vóór de VS!), wat toont dat Europa nog steeds een bijzonder aantrekkelijke markt blijft voor buitenlandse investeerders. De Europese economie groeit misschien niet meer zo snel, maar binnen een zeer beperkt geografisch gebied zijn er wel zeer veel koopkrachtige consumenten te vinden. En België is met zijn unieke ligging ideaal geplaatst om hier een graantje van mee te pikken. De verregaande globalisering en digitalisering bieden aan multinationale ondernemingen de kans om meer en meer activiteiten uit te voeren daar waar deze het goedkoopst zijn 9. De assemblage van de iphone in China door Foxconn vormt hier een mooi voorbeeld van. Voor arbeidsintensieve activiteiten die relatief gemakkelijk te delokaliseren zijn, spelen het niveau van de loonkosten, de productiviteit en de flexibiliteit een belangrijke rol. Niet alleen China (en meer in het algemeen de Aziatische landen) beschikt hier evenwel over sterke troeven. Ook dichter bij huis, in Oost-Europa of Turkije, liggen de loonkosten gevoelig lager dan bij ons, waardoor een groot deel van de investeringen voor nieuwe productieactiviteiten in deze landen plaatsvindt. De bevoorradingszekerheid en de kostprijs van energie vormen een andere belangrijke factor. Vandaag gaan er bijvoorbeeld als gevolg van de schaliegasrevolutie zeer veel investeringen van de energie-intensieve industrie in de richting van de VS. Voor ons land is dit een evolutie die we, omwille van het belang van de energie-intensieve industrie in ons economisch weefsel 10, zeer nauwgezet moeten opvolgen. Ten slotte kan ook nog de hoogte van de vennootschapsbelasting worden vermeld. Ierland slaagt er bijvoorbeeld in om aan de hand van een laag nominaal tarief veel hoofdzetels van voornamelijk Amerikaanse multinationals aan te trekken 11. Ook ons land beschikt(e) met de notionele interestaftrek over een zeer aantrekkelijk systeem om internationale financieringsvehikels naar België te lokken. Een laatste factor betreft de beschikbaarheid van strategische assets zoals hooggeschoolde mensen, unieke kennis en zeer performante clusters. Volgens de studie die Deloitte 12 naar aanleiding van het VBO-Forum heeft gemaakt, zal een onderneming op termijn enkel succesvol kunnen blijven als ze erin slaagt om continu meerwaarde voor haar klanten (en zeker in vergelijking met haar concurrenten) te creëren. In de praktijk betekent dit meestal dat een onderneming binnen de kennisintensieve activiteiten van de waardeketen zoals het onderzoek en de ontwikkeling, de innovatie en het design, de marketing en de dienstverlening na verkoop het verschil zal moeten maken 13. De geïndustrialiseerde landen zijn hier zeker en vast goed geplaatst om de 7 De VS gaan van 26% in 1980 naar 21,9% in 2012 en naar 21,6% in Bron: World Investment Prospects Survey , United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) 9 Bron: Interconnected Economies: Benefiting from Global Value Chains, OECD 10 De energie-intensieve industrie vertegenwoordigt in België bijvoorbeeld 35% van de industriële toegevoegde waarde. In Nederland bedraagt dit bijvoorbeeld 31%, in Frankrijk 24% en in Duitsland 23% 11 Bron: Barometer van de Belgische Attractiviteit 2013, EY 12 Bron: VBO-REFLECT Reinvent Your Business 13 Bron: Manufacturing the future: The next era of global growth and innovation, McKinsey Global Institute OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 6

7 Per investeringsproject werden er verleden jaar gemiddeld maar 17,4 nieuwe jobs in België gecreëerd nodige investeringen aan te trekken, maar ook in landen zoals China en India, waar jaarlijks ontzettend veel ingenieurs afstuderen, is men de achterstand snel aan het inlopen 14. Ons land mag dan ook niet op zijn lauweren rusten, maar moet continu investeren om het verschil te kunnen blijven maken. Hoe doet België het? Hierboven werd uiteengezet welke factoren bepalend zijn voor het aantrekken van buitenlandse investeringen. Het is nu tijd om te kijken hoe België het ervan afbrengt. Hiervoor doen we een beroep op EY 15 die nauwgezet cijfers bijhoudt over de greenfield- en uitbreidingsinvesteringen door buitenlandse bedrijven in België. Belangrijk om te vermelden is dat het hier om het aantal investeringsprojecten gaat en niet om de waarde in euro die deze projecten vertegenwoordigen. Wanneer we naar het verloop van de buitenlandse investeringsprojecten in België kijken, dan zien we dat de crisis een belangrijke impact heeft gehad. In 2008 nam het aantal projecten bijvoorbeeld met bijna 20% af. Sindsdien is er een licht herstel, maar verleden jaar stond de teller nog steeds bijna 10% onder het hoogtepunt van Er is dus nog een weg te gaan voordat de buitenlandse investeringen in België volledig zijn hersteld. Voor de Europese Unie in haar geheel ligt het aantal investeringsprojecten wel al terug boven het precrisisniveau. De top-vijf landen op het vlak van de buitenlandse investeringen in België zijn respectievelijk de VS, Frankrijk, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk (in die volgorde). Deze landen tekenden verleden jaar voor bijna 60% van de totale projecten in België. Het aandeel van de BRIC-landen blijft met ongeveer 7,7% nog relatief bescheiden, maar is ondanks een opmerkelijke daling verleden jaar sinds 2003 wel gevoelig toegenomen. Dit toont dat bedrijven uit deze landen ook meer en meer in Europa actief zijn. Om beter inzicht te krijgen in de activiteiten waarin wordt geïnvesteerd, moet er een onderscheid worden gemaakt tussen greenfield- en uitbreidingsinvesteringen: zo n 60% van de totale projecten betreft bijvoorbeeld greenfield-investeringen. Maar liefst 70% van deze greenfield-investeringen heeft betrekking op verkoop en marketing (zie grafiek). Het gaat hier meestal om zeer kleinschalige verkoopkantoren van multinationals om de Belgische of West-Europese markt te bedienen. Slechts 15% van de greenfield-investeringen slaat echt op productieactiviteiten en ongeveer 10% heeft betrekking op logistiek. Projecten voor onderzoek en ontwikkeling en voor hoofdzetels hebben slechts een aandeel van respectievelijk 3,7% en 0,9%, wat lager is dan het Europese gemiddelde 16. Op het vlak van de uitbreidingsinvesteringen ligt de verdeling totaal anders. Daar heeft zo n 66% betrekking op productieactiviteiten en slaat minder dan 5% op verkoop en marketing. Dit toont aan dat een groot aantal van de reeds in België gevestigde multinationals nog steeds in ons land investeert (vooral dan op het vlak van de modernisering en expansie van het bestaande productieapparaat). Doordat een groot deel van de buitenlandse investeringsprojecten in België betrekking heeft op kleinschalige verkoopkantoren en relatief kapitaalintensieve 14 Bron: OECD Science, Technology and Industry Scoreboard Bron: Barometer van de Belgische Attractiviteit 2013, EY 16 In België zijn deze R&D-projecten wel omvangrijker, omdat er per project gemiddeld 59,7 jobs gepaard gaan tegenover 32,3 jobs voor het Europese gemiddelde OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 7

8 SAMENSTELLING VAN DE BUITENLANDSE INVESTERINGSPROJECTEN IN BELGIË IN 2012 (in %; Bron: EY) 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% uitbreiding greenfield hoofdzetels logistiek productie R&D verkoop & marketing overige productieactiviteiten, gaan ze slechts met een beperkt aantal jobs gepaard. Bijvoorbeeld, per investeringsproject werden er verleden jaar gemiddeld maar 17,4 nieuwe jobs in België gecreëerd. Dit is lager dan in Duitsland (20) en Frankrijk (22,4). In het Verenigd Koninkrijk gaan er bijvoorbeeld met elk nieuw investeringsproject gemiddeld 43,5 jobs gepaard en in Ierland bedraagt dit zelfs 72,3. De tendens is in België bovendien fors negatief: in 2003 bedroeg het aantal gecreëerde jobs per buitenlands investeringsproject nog 46,9. Dit vormt een duidelijk bewijs dat onze hoge loonkosten ons zwaar parten spelen. Wat zijn onze sterktes en zwaktes? Uit de bovenstaande cijfers komt een toch wel wat verontrustend beeld naar voren. Langs de ene kant is het duidelijk dat er zich nog maar weinig nieuwe multinationals met significante activiteiten in België vestigen: het gros van de greenfield-investeringen heeft immers betrekking op eerder kleinschalige verkoopkantoren. Langs de andere kant zien we dat verschillende reeds in België gevestigde buitenlandse bedrijven goed blijven presteren (en in ons land blijven investeren), maar het faillissement van Opel Antwerpen, Ford Genk en de zes koude lijnen in ArcelorMittal Luik evenals de herstructureringen die recent bij verschillende multinationals werden aangekondigd, tonen aan dat dit echt een gevecht is van elke dag. Ten slotte, de grote verrassing is misschien wel dat we het op het vlak van onderzoek en ontwikkeling, hoofdzetels en zakelijke dienstverlening minder goed doen dan het Europese gemiddelde. Dit vormen nochtans cruciale activiteiten in de kenniseconomie van morgen. Om deze resultaten voor België te verklaren, is het belangrijk te weten wat onze sterktes en zwaktes zijn in vergelijking met andere landen en hoe deze in de afgelopen jaren zijn geëvolueerd. Hiervoor werd een benchmarking met elf andere, vergelijkbare landen uitgevoerd. Er werd zowel gekeken naar hoe we scoren op het vlak van de verschillende kostenelementen (bv. loonkosten, energie, vennootschapsbelasting, ), de strategische assets (bv. menselijk kapitaal, kennisinstellingen, clusters, ) als het algemeen investeringsklimaat. Telkens werd er een beroep gedaan op gege- OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 8

9 Het gros van de greenfieldinvesteringen heeft betrekking op eerder kleinschalige verkoopkantoren vensbronnen zoals deze van het World Economic Forum, Eurostat, de OESO, de Wereldbank, Het is belangrijk om te benadrukken dat het hier om een macro-economische analyse gaat. Indien men dezelfde analyse per sector zou uitvoeren, dan kan het goed zijn dat het resultaat ietwat zal verschillen. Op basis van consultaties die we met verschillende (sector)experts hebben gehad, kunnen, bij wijze van illustratie, de volgende twee voorbeelden worden gegeven. Zowel volgens het World Economic Forum (WEF) als volgens IMD scoort België ten opzichte van onze buurlanden niet goed op de kwaliteit van de infrastructuur. Het gaat hier om een globale indicator die de kwaliteit van onze wegen, onze spoorinfrastructuur, ons elektriciteits- en ICT-netwerk, weergeeft. Voor bepaalde onderdelen kan de benchmarking evenwel gunstiger uitvallen. Zo vormen bijvoorbeeld voor de chemische industrie de haven van Antwerpen en het beschikbare netwerk van pijpleidingen een belangrijke troef van ons land. Een ander voorbeeld betreft de kwaliteit van onze kennisinstellingen. Volgens het WEF scoort België hier goed op, ook bijvoorbeeld ten opzichte van Duitsland, terwijl in sommige sectoren de Duitse kennisinstellingen (denk maar aan het Fraunhofer Institut) een (veel) betere reputatie geniet dan de Belgische. Het voordeel van een kwantitatieve analyse is dat het transparant en perfect reproduceerbaar is: iedereen kan als het ware de bronnen die we hebben gebruikt consulteren en onze berekeningen valideren (voor een overzicht van de gebruikte indicatoren en methodologie: zie bijlage). Een nadeel is evenwel dat we moeten roeien met de riemen die we hebben. Zo bestaat bijvoorbeeld de perfecte indicator niet altijd en moet men soms een beroep doen op proxies voor datgene dat men graag wenst te meten. Opnieuw kan dit worden geïllustreerd aan de hand van twee voorbeelden. Op Eurostat vindt men bijvoorbeeld elk semester cijfers terug over de elektriciteitsprijs voor de bedrijven. Voor ondernemingen met een verbruik van meer dan MWh bestaan er echter geen gegevens. Nochtans zijn juist voor deze bedrijven de kosten van energie van levensgroot belang. Bovendien genieten zeer energie-intensieve bedrijven in Duitsland belangrijke kortingen, waardoor de elektriciteitsprijs voor ondernemingen met een verbruik tussen en MWh weinig representatief is voor deze energie-intensieve bedrijven. Deze zaken moet men in het achterhoofd houden wanneer men de resultaten gaat interpreteren en de nodige conclusies gaat trekken. Een tweede voorbeeld betreft de arbeidsflexibiliteit. Bij gebrek aan goede indicatoren hebben we dit gedefinieerd als het percentage werknemers dat s avonds en/of in het weekend werkt. Dit geeft dus min of meer weer in welke mate onze arbeidswetgeving flexibiliteit structureel mogelijk maakt. We weten echter eveneens dat ons land ook een belangrijk systeem van tijdelijke werkloosheid kent. Studies van de OESO 17 laten bovendien uitschijnen dat dit in België meer aantrekkelijk zou zijn dan in vele andere landen. Ook met deze nuance zal men moeten rekening houden als men de globale resultaten gaat interpreteren. Na de bovenstaande verduidelijkingen en nuanceringen is het nu tijd om naar de resultaten te kijken. Bij wijze van voorbeeld wordt hieronder het resultaat gegeven van de benchmarking van België met Duitsland (zie grafiek), een land dat in de afgelopen jaren het aantal buitenlandse investeringen sterk heeft zien toenemen (voor informatie over de andere landen: zie bijlage). 17 OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 9

10 De bovenstaande grafiek bestaat uit vier kwadranten. Rechtsboven vinden we de indicatoren terug waar België beter op presteert dan Duitsland en waarvoor de evolutie in de afgelopen jaren eveneens gunstiger was. Linksboven treffen we de indicatoren aan waarvoor de prestatie van België slechter is dan Duitsland, maar waar de evolutie wel gunstiger was. Met andere woorden, voor deze indicatoren is ons land erin geslaagd om de achterstand ten aanzien van Duitsland te verkleinen. Rechtsonder vinden we de indicatoren terug waar België beter scoort, maar waarvoor de voorsprong in de afgelopen jaren wel is verkleind. En ten slotte, linksonder bevinden zich de indicatoren waar, zowel op het vlak van het niveau als op het vlak van de evolutie, België slechter presteert dan Duitsland. We stellen vast dat de meerderheid van de indicatoren zich in het rode gedeelte van de grafiek bevindt. Dit betekent dat er voor STERKTES EN ZWAKTES TEN OPZICHTE VAN DUITSLAND Verslechtering Evolutie Verbetering Zwakte Huidig niveau Sterkte Rood = België presteert slechter en de situatie is in de afgelopen jaren amper verbeterd, vaak verder verslechterd; Oranje = België presteert beter, maar onze voorsprong is in de afgelopen jaren verkleind OF België presteert minder goed, maar we zijn er wel in geslaagd om onze achterstand fors te verkleinen; Groen = België presteert beter en onze voorsprong is in de afgelopen jaren nog verder toegenomen. Op het vlak van onderzoek en ontwikkeling, hoofdzetels en zakelijke dienstverlening doen we het minder goed dan het Europese gemiddelde deze indicatoren dringend moet worden ingegrepen. Ons land worstelt dus niet enkel met een belangrijke loonkostenhandicap ten aanzien van Duitsland, maar presteert ook minder goed op het vlak van het aantal afgestudeerden in STEM 18 -richtingen, het algemeen klimaat voor innovatie, de complexiteit en de kosten van de regelgeving, Wat betreft de scholing van onze werknemers en de effectieve belasting op kapitaal (voor bedrijven), scoren we dan wel weer beter. Wanneer men deze benchmarking nu uitvoert met alle andere landen in onze 18 Dit staat voor: science, technology, mathematics and engineering OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 10

11 analyse en rekening houdt met de nuanceringen die hierboven werden beschreven, welke algemene conclusies kunnen er dan worden getrokken (zie tabel)? Ten eerste, ons land blijft over belangrijke troeven beschikken: de kwaliteit van onze werknemers evenals van onze kennisinstellingen springen hierbij het meest in het oog. Beide troeven vormen belangrijke concurrentievoordelen voor een geavanceerde economie zoals België. Ten tweede, op sommige andere indicatoren waarvan we vaak denken dat we sterk staan, hebben we in de afgelopen jaren wat van onze pluimen verloren. Voorbeelden zijn onze productiviteit die minder sterk is gegroeid en de kwaliteit van ons onderwijs waar onze voorsprong snel aan het slinken is. Ten derde, de overheid oefent eerder een negatieve in plaats van een positieve invloed uit op het algemeen investeringsklimaat. Zo is de regelgeving bijvoorbeeld vaak complex, duur en van lage en te wisselvallige (lees: niet standvastige) kwaliteit. Dit draagt zeker niet bij tot het vertrouwen van buitenlandse investeerders in ons land. Ten slotte, België kampt ontegensprekelijk met een zwaar kostenprobleem: zowel de uurloonkosten, de totale belastingdruk, de nominale aanslagvoet in het kader van de vennootschapsbelasting evenals de elektriciteitsprijs liggen vaak hoger dan in de andere landen die werden bestudeerd. uurloonkosten arbeidsflexibiliteit complexiteit en kosten van regelgeving kwaliteit van infrastructuur aantal afgestudeerden in STEM-richtingen totale belastingdruk nominaal tarief venb rule of law innovatie kwaliteit regelgeving arbeidsproductiviteit elektriciteitsprijs effectieve belasting op kapitaal (bedrijven) onderwijskwaliteit kwaliteit van toeleveranciers aantal hooggeschoolden kwaliteit van onderzoeksinstellingen DUITSLAND FRANKRIJK NEDERLAND EU-12 Bovenstaande tabel geeft een overzicht van de scores aan de hand van de kleurencodes die eerder werden beschreven. In de eerste kolommen vergelijken we de prestatie van België ten opzichte van de drie buurlanden op de 17 indicatoren. Daarnaast toont de tabel ook hoe België scoort ten opzichte van het gemiddelde van de 12 kernlanden van de eurozone in onze analyse. OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 11

12 België kampt ontegensprekelijk met een zwaar kostenprobleem Conclusies België heeft een enorm potentieel om buitenlandse investeringen aan te trekken. We zijn ideaal gelegen in het hart van de EU-15, die voor buitenlandse investeerders nog steeds een bijzonder interessante markt blijft. We beschikken ook over unieke strategische assets die voor multinationale ondernemingen een enorme toegevoegde waarde zouden kunnen leveren. En toch slagen we er niet echt in om dit potentieel waar te maken. De vaststelling die op basis van de bovenstaande analyse moet worden gemaakt, is dat België nog maar moeilijk op de shortlist geraakt van buitenlandse bedrijven die nog niet in ons land zijn gevestigd, maar die graag in Europa wensen te investeren. En dit geldt niet enkel voor de pure productieactiviteiten, maar ook voor de activiteiten met meer toegevoegde waarde en jobcreatie zoals onderzoek en ontwikkeling en de zakelijke dienstverlening. Onze benchmarking toont aan dat de verklaring hiervoor vooral bij onze hoge kostenstructuur moet worden gezocht. De overheid moet dan ook dringend werk maken van een verlaging van de belastingdruk op de ondernemingen. Tegelijkertijd moet ze ook de kwaliteit van haar regelgeving en haar regelgevend proces verbeteren. Niet alleen zouden we hiermee België terug in het vizier van buitenlandse investeerders kunnen brengen, we zouden er tevens voor zorgen dat de buitenlandse ondernemingen die vandaag al in België gevestigd zijn en die een enorme bijdrage aan onze welvaart leveren, nog sterker in ons land worden verankerd. OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 12

13 Bijlage A. Methodologie De analyse van de sterktes en zwaktes van België, in het bijzonder ten opzichte van onze buurlanden, is gebaseerd op een kwantitatieve methode. In deze sectie volgt een technische bespreking van de methodologie die bestaat uit drie stappen: 1. Allereerst selecteerden we 17 indicatoren gelinkt met de verschillende geïdentificeerde aantrekkingsfactoren voor buitenlandse investeringen. Voor een overzicht van deze indicatoren: zie onderstaande tabel. 2. Om de scores op de indicatoren te vergelijken, gebruikten we een statistische methode, namelijk standaardisatie. Deze techniek geeft op eenzelfde schaal weer hoe een individuele score afwijkt van de gemiddelde score binnen een vergelijkingsgroep. Dat heeft als voordeel dat we bij de vergelijking ook indicatoren onderling kunnen vergelijken zonder rekening te moeten houden met hun meeteenheid. Als referentiegroep namen wij de 12 kernlanden van de eurozone: AT, BE, DE, ES, FI, FR, GR, IE, IT, LU, NL, PT. 3. Om de relatieve prestatie van België vis-à-vis één van de overige elf landen uit te drukken, berekenden we het verschil tussen de gestandaardiseerde score van België en die van het land waarmee wordt vergeleken. In onze analyse beschouwden we niet enkel de actuele prestatie, maar ook de evolutie doorheen de tijd. Voor structurele indicatoren zoals bijvoorbeeld de kwaliteit van het onderwijs vergeleken we de verandering van de prestatie over een periode van 10 jaar. Bij eerder kortetermijnindicatoren (bv. de elektriciteitsprijs) keken we naar de evolutie over de afgelopen 5 jaar. De beschouwde periode per indicator is ook opgelijst in de onderstaande tabel. B. Opgenomen indicatoren in de benchmarking INDICATOR PERIODE BESCHRIJVING BRON aantal afgestudeerden in STEM-richtingen aantal hooggeschoolden aantal hooggeschoolden in wiskunde, wetenschappen en technologie per inwoners tussen 20 en 29 jaar aantal hooggeschoolden als % van de totale bevolking op arbeidsleeftijd (25-65 jaar) arbeidsflexibiliteit gemiddelde van het % werknemers met ongewone werktijden (avond- en weekendwerk) arbeidsproductiviteit toegevoegde waarde per uur in de industrie complexiteit en kosten van regelgeving effectieve belasting op kapitaal (bedrijven) elektriciteitsprijs 2008S2-2012S index voor de complexiteit en kosten om een eigen zaak te starten, bouwvergunningen te regelen, een eigendom te registreren, belastingen te betalen en internationale handel te drijven effectieve gemiddelde belastingvoet op niet-financiële ondernemingen elektriciteitsprijs per KWh voor een bedrijf met een verbruik tussen MWh en MWh Eurostat Eurostat Eurostat en eigen berekeningen Eurostat en eigen berekeningen Wereldbank en eigen berekeningen Europese Commissie Eurostat OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 13

14 innovatie index voor de mate van innovatieve performantie kwaliteit infrastructuur index voor kwaliteit van transport-, elektriciteits- en communicatie-infrastructuur kwaliteit regelgeving index voor de mate waarin de overheidsregelgeving de ontwikkeling van de marktsector bevordert kwaliteit van onderzoeksinstellingen kwaliteit van toeleveranciers perceptie van de kwaliteit van de onderzoeksinstellingen perceptie van de kwaliteit van de toeleveranciers nominaal tarief venb hoogste tarief in de vennootschapsbelasting onderwijskwaliteit perceptie van de kwaliteit van het onderwijssysteem rule of law index voor de mate van vertrouwen in de afdwingbaarheid van de regelgeving World Economic Forum World Economic Forum Wereldbank World Economic Forum World Economic Forum Europese Commissie World Economic Forum Wereldbank totale belastingdruk totale belastingdruk uitgedrukt in % bbp Europese Commissie uurloonkosten totale loonkosten per uur van een werknemer in de industrie Eurostat en eigen berekeningen C. Resultaten In onderstaande figuren zetten we zowel de actuele prestatie van België ten opzichte van een aantal landen uit als de evolutie ervan. Deze figuur bestaat uit 4 kwadranten. De horizontale as geeft aan hoe België vandaag presteert op de indicator ten opzichte van het vergelijkingsland. Een indicator die uiterst links is gepositioneerd, duidt aan dat België zeer zwak scoort ten aanzien van het betreffende land en vice versa voor een indicator die uiterst rechts is gesitueerd. Op de verticale as hebben we de evolutie uitgezet. Deze as geeft dus aan of onze positie in de afgelopen jaren is verbeterd of verslechterd vis-à-vis het land in kwestie. De kwadranten hebben ook een kleur meegekregen. Een groene kleur staat voor indicatoren waar België beter scoort én bovendien zijn sterke positie heeft weten te verstevigen in de afgelopen jaren. De oranje vakken tonen de knipperlichtindicatoren. Dit zijn enerzijds de indicatoren waar België nog ondermaats scoort, maar waar we de kloof met het buurland wel gevoelig hebben kunnen verkleinen in de afgelopen jaren. Daarnaast bevinden zich ook in het oranje vak die indicatoren waarin we nog steeds uitblinken, maar waar de voorsprong verkleind is in de beschouwde periode. Ten slotte, het rode vak bevat de indicatoren waar snel ingrijpen noodzakelijk is. Zo bevat dit vak onder andere de indicatoren waar België slechter scoort en waar bovendien onze positie in de afgelopen jaren verslechterd is. OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 14

15 STERKTES EN ZWAKTES T.O.V. FRANKRIJK Verslechtering Evolutie Verbetering Zwakte Huidig niveau Sterkte STERKTES EN ZWAKTES T.O.V. NEDERLAND Verslechtering Evolutie Verbetering Zwakte Huidig niveau Sterkte OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 15

16 STERKTES EN ZWAKTES T.O.V. FINLAND Verslechtering Evolutie Verbetering Zwakte Huidig niveau Sterkte STERKTES EN ZWAKTES T.O.V. IERLAND Verslechtering Evolutie Verbetering Zwakte Huidig niveau Sterkte OPEN ECONOMIE BETEKENT GEVEN EN NEMEN I 16

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

VBO-ANALYSE. Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk!

VBO-ANALYSE. Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk! VBO-ANALYSE Efficiëntie van de overheid: aanzienlijke winst mogelijk! Carole Dembour cad@vbo-feb.be Februari 2014 14,7% II Omvang van de werkingskosten in percent van het Belgische bbp in 2011 (tegenover

Nadere informatie

Een economische perspectief op Limburg in 2015. Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt

Een economische perspectief op Limburg in 2015. Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt Een economische perspectief op Limburg in 2015 Prof. Dr. Piet Pauwels Universiteit Hasselt 0 De welvaart in Limburg 2001 welvaartskloof met Vlaanderen 15% 2011 welvaartskloof met Vlaanderen 20% Om de kloof

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

FISCAAL ZAKBOEKJE 2012 TOTALE BELASTINGDRUK BELASTING OP ARBEID BELASTING OP KAPITAAL BELASTING OP CONSUMPTIE

FISCAAL ZAKBOEKJE 2012 TOTALE BELASTINGDRUK BELASTING OP ARBEID BELASTING OP KAPITAAL BELASTING OP CONSUMPTIE FISCAAL ZAKBOEKJE 2012 TOTALE BELASTINGDRUK BELASTING OP ARBEID BELASTING OP KAPITAAL BELASTING OP CONSUMPTIE VBO vzw Ravensteinstraat 4, 1000 Brussel T + 32 2 515 08 11 F + 32 2 515 09 99 info@vbo-feb.be

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn

Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Leeftijd en arbeidsmarkt: naar een nieuw paradigma? Leeftijd en arbeidsmarkt Itinera Institute Onafhankelijke denktank Fact-based Lange termijn Aanreiken, verdedigen en bouwen van wegen voor beleidshervorming

Nadere informatie

Suivi mensuel de la conjoncture - Maandelijkse opvolging van de conjunctuur

Suivi mensuel de la conjoncture - Maandelijkse opvolging van de conjunctuur Suivi mensuel de la conjoncture - Maandelijkse opvolging van de conjunctuur mai 3 mei 2013 Wat moet men onthouden? 1. Belgische economie sinds begin 2011 amper nog gegroeid 2. Uitvoer en investeringen

Nadere informatie

ZAKBOEKJE CONCURRENTIEKRACHT CONCURRENTIEKRACHT LOONKOSTEN ENERGIE INNOVATIE EN VORMING OVERHEID

ZAKBOEKJE CONCURRENTIEKRACHT CONCURRENTIEKRACHT LOONKOSTEN ENERGIE INNOVATIE EN VORMING OVERHEID ZAKBOEKJE CONCURRENTIEKRACHT 2013 CONCURRENTIEKRACHT LOONKOSTEN ENERGIE INNOVATIE EN VORMING OVERHEID VBO vzw Ravensteinstraat 4, 1000 Brussel T + 32 2 515 08 11 F + 32 2 515 09 99 info@vbo-feb.be REDACTIE:

Nadere informatie

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin

Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin Verdere evolutie van de geharmoniseerde werkloosheid in ruime zin ruime zin in België, Duitsland, Frankrijk en Nederland in 2014 Directie Statistieken, Begroting en Studies stat@rva.be Inhoudstafel: 1

Nadere informatie

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale handel De Nederlandse architect die gebouwen ontwerpt in Frankrijk en Portugal is net zoals de Bulgaarse datatypist die vanuit Sofia werkt voor een

Nadere informatie

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting

OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005. OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005. Samenvatting en toelichting OECD Science, Technology and Industry: Scoreboard 2005 Summary in Dutch OESO Wetenschap, technologie en industrie: scorebord 2005 Samenvatting in het Nederlands Samenvatting en toelichting De lange termijn

Nadere informatie

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig?

West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Bekaert West-Vlaamse bedrijven: fit, gezond en crisisbestendig? Lieselot Denorme sociaaleconomisch beleid, WES Ondanks de recente economische crisis zijn de West-Vlaamse bedrijven er globaal in geslaagd

Nadere informatie

De buitenlandse handel van België - 2009 -

De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België in 2009 (Bron: NBB communautair concept*) Analyse van de cijfers van 2009 Zoals lang gevreesd, werden in 2009 de gevolgen van

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2010.

Digitale (r)evolutie in België anno 2010. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 23 februari 2011 Digitale (r)evolutie in België anno 2010. De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 73% van de Belgische

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Persbericht Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Hoewel de Europese mid-market in 2014 slechts

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Resultaten 2014 Rotterdam Partners

Resultaten 2014 Rotterdam Partners Resultaten 0 Rotterdam Partners Rotterdam Partners International Trade & Investment is in 0 actief betrokken geweest bij de realisatie van 0 projecten in de Rotterdam regio. Hiervan waren confirmed projects,

Nadere informatie

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers

FARMACIJFERS 2014. De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei. De kerncijfers FARMACIJFERS 214 De geneesmiddelenindustrie in België : een vector voor groei De kerncijfers Verantwoordelijke uitgever : Catherine Rutten voor pharma.be, Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Herstel zet zich door, maar groeipotentieel is te laag

Herstel zet zich door, maar groeipotentieel is te laag vbo-analyse Focus Conjunctuur Herstel zet zich door, maar groeipotentieel is te laag Juni 2014 47% II aantal sectoren dat uitgaat van een verbetering van de economische activiteit in de komende zes maanden

Nadere informatie

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector

Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Studie over uitvoerpotentieel agrovoedingssector Brussel, 20 januari 2016 Uit een studie van de FOD Economie over de Belgische agrovoedingsindustrie blijkt dat de handel tussen 2000 en 2014 binnen de Europese

Nadere informatie

De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers. http://economie.fgov.be

De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers. http://economie.fgov.be De handel tussen België en de Verenigde Staten: enkele cijfers De goederenuitvoer naar de VS in 2014 De Belgische goederenuitvoer naar de VS bedroeg 19,18 miljard euro, een toename in lopende prijzen met

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen

Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Notarisbarometer Vastgoed - familie - vennootschappen Oktober - december 2014 n 20 T/1 5 jaar www.notaris.be VASTGOEDACTIVITEIT IN BELGIË 99,2 99,8 101 102,1 102,6 106,4 106,8 101,7 102,8 94,1 94,9 98,9

Nadere informatie

VBO-ANALYSE. Focus Conjunctuur. Te veel onzekerheden verhullen een veelbelovende toekomst. November 2014 Morgane Haid

VBO-ANALYSE. Focus Conjunctuur. Te veel onzekerheden verhullen een veelbelovende toekomst. November 2014 Morgane Haid VBO-ANALYSE Focus Conjunctuur Te veel onzekerheden verhullen een veelbelovende toekomst November 2014 Morgane Haid 18,5% Aantal sectoren dat rekent op een toename van de investeringen tijdens de komende

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming

Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 13 september 2007 Vier werknemers op tien krijgen opleiding en vorming Vormingsinspanningen van Belgische ondernemingen in 2005 62,5%

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk

Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Buitenlandse investeringen maken de Nederlandse economie sterk Investeringen door buitenlandse bedrijven hebben een belangrijke toe gevoegde

Nadere informatie

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO)

Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) Prof. Hans Crijns Impulscentrum Groeimanagement 1. Inleiding Dit is de eerste editie van de Entrepreneurial Growth Monitor (EGMO) een overzicht van de trends in ondernemingsgroei

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA

BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/2015. Macro & Markten, strategie. 1. Rente en conjunctuur : EUROPA BEHEERSVERSLAG TRANSPARANTINVEST 4/3/15 Macro & Markten, strategie 1. Rente en conjunctuur : EUROPA De Europese rentevoeten zijn historisch laag, zowel op het korte als op het lange einde, en geven de

Nadere informatie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie

Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap in België: een vergelijkende, internationale studie Ondernemerschap is een van de drijfveren van economische groei en heeft als studiedomein de laatste jaren internationaal heel wat aan

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Gezondheid en welzijn; Onderwijs; Beroepsbevolking en werk; Een stimulerende omgeving om human capital te laten renderen.

Gezondheid en welzijn; Onderwijs; Beroepsbevolking en werk; Een stimulerende omgeving om human capital te laten renderen. ONDERZOEKSRAPPORT Nederlandse beroepsbevolking behoort tot de wereldtop 1) Zwitserland, Finland en Singapore hebben de slimste beroepsbevolking In het eerste Human Capital Report van het World Economic

Nadere informatie

De Sisyphus-economie. Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium

De Sisyphus-economie. Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium De Sisyphus-economie Wordt 2015 een kopie van 2014 of verwachten we meer? Peter Vanden Houte Chief Economist ING Belgium 1 Europese herstel is stop-and-go proces 2 BBP-evolutie sinds de start van de crisis

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Kernenergie in de Belgische energiemix

Kernenergie in de Belgische energiemix Kernenergie in de Belgische energiemix 1. Bevoorradingszekerheid De energie-afhankelijkheid van België is hoger dan het Europees gemiddelde. Zo bedroeg het percentage energie-afhankelijkheid van België

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Tendensen in bedrijfsopleidingen. Februari 2010 update

Tendensen in bedrijfsopleidingen. Februari 2010 update Tendensen in bedrijfsopleidingen Februari 2010 update Inhoud Inleiding: wie zijn wij? Onderzoeksmethodologie & Definities Top 4 Vaststellingen in bedrijfsopleidingen Top 3 Tendensen in bedrijfsopleidingen

Nadere informatie

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen 20.01.2006-20.02.2006 220 antwoorden. Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 58 26,4% G - Groothandel en kleinhandel; reparatie

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Mei 212 Jan van Nispen Inleiding De start van de financiële crisis ligt nu al enkele jaren achter ons, maar in 211 voelden we nog steeds de

Nadere informatie

.bedomeinnamen. & registrars

.bedomeinnamen. & registrars .bedomeinnamen & registrars 2014 2 Aantal nieuwe.be-registraties 193.659 222.919 232.746 257.637 267.780 306.341 299.846 264.930 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Evolutie van de.be-domeinnamen 736.498

Nadere informatie

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek team.xx Methodologie Representatieve steekproef België: 550 werknemers 200 HR managers Duitsland: 529 werknemers 200 HR managers Kwantitatieve peiling naar

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar

Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Nieuw rapport Europese Commissie: onze pensioenen zijn wél betaalbaar Studiedienst PVDA Kim De Witte 1 Meer actieven in verhouding tot niet-actieven tot 2040... 2 1.1 Demografische versus economische afhankelijkheidsratio...

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Groei van het BBP. Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd. Bron: IMF

Groei van het BBP. Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd. Bron: IMF VKW Metena stelt voor: Outlook 2010 Met dank aan Groei van het BBP Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd Bron: IMF Groei van het BBP Kwartaal op kwartaal, geannualiseerd Bron: IMF 2009 2010 VS Eurozone

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2009

Digitale (r)evolutie in België anno 2009 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 9 februari Digitale (r)evolutie in België anno 9 De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 71% van de huishoudens in

Nadere informatie

Belgium E-com Valley. Dominique Michel Ceo Comeos. Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015

Belgium E-com Valley. Dominique Michel Ceo Comeos. Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015 Belgium E-com Valley Dominique Michel Ceo Comeos Slotevent VIL 4 e-boost 23 juni 2015 2 Inhoud I. E-commerce vandaag II. Delokalisatie van digitale activiteiten III. Wat staat op het spel? 3 I. E-commerce

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën

West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën VUB-onderzoek in het kader van FLEET (FLEmisch E-publishing Trends): West-Europese krantensites komen terug op betaalstrategieën In 2007 veranderden een aantal internationaal toonaangevende kranten hun

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

.bedomeinnamen. onder de loep 2011

.bedomeinnamen. onder de loep 2011 1.bedomeinnamen onder de loep 2011 2 Aantal nieuwe.be-registraties Evolutie van de.be-domeinnamen 471.453 602.607 736.498 859.474 977.998 1.101.668 1.219.935 131.588 147.022 193.659 222.919 232.746 257.637

Nadere informatie

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management Samenvatting Beginselen van Productie en Logistiek Management Pieter-Jan Smets 5 maart 2015 Inhoudsopgave I Voorraadbeheer 4 1 Inleiding 4 1.1 Globalisering........................................... 4

Nadere informatie

Zakendoen met China via Hong Kong

Zakendoen met China via Hong Kong Zakendoen met China via Strategische Overwegingen en Praktijkvoorbeelden Bart Horsten 3 mei 2011 Steenweg op Mol 129 B-2360 Oud-Turnhout Belgium Tel: +32 (0)14 720275 Fax: +32 (0)14 720299 www.horsten.be

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling

Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling Analyse voor: Ministerie van Economische Zaken 24 augustus 2015 Dun & Bradstreet Inhoud Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Bas Pulles, Commissaris NFIA. NDL/HIDC seminar NL = logistieke kracht Duiven, 28 november 2013

Bas Pulles, Commissaris NFIA. NDL/HIDC seminar NL = logistieke kracht Duiven, 28 november 2013 Delen is Bas Pulles, Commissaris NFIA NDL/HIDC seminar NL = logistieke kracht Duiven, 28 november 213 Agenda Agenda Directe Buitenlandse Investeringen (DBI) wereldwijd NFIA resultaten 24-213 (t/m 31-1-213)

Nadere informatie

Structurele ondernemingsstatistieken

Structurele ondernemingsstatistieken 1 Structurele ondernemingsstatistieken - Analyse Structurele ondernemingsstatistieken Een beeld van de structuur van de Belgische economie in 2012 en de mogelijkheden van deze databron De jaarlijkse structurele

Nadere informatie

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs.

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs. BEHEERSVERSLAG 31/3/2015 Macro & Markten, strategie Na de forse klim van de aandelenmarkten in 2014 zetten vooral de Zuidoost Aziatische en Europese aandelenmarkten deze trend in 2015 verder. Meer en meer

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 PERSBERICHT Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 Het jaar 2007 kan voor de kledingsector worden samengevat als een stabiel jaar. De omzetdaling was

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Monitor Vestigingsklimaat oktober 2015

Monitor Vestigingsklimaat oktober 2015 Monitor Vestigingsklimaat oktober 2015 Eén procent van de bedrijven in Nederland is een buitenlandse vestiging. Deze bedrijven zorgen maar liefst voor vijftien procent van alle banen in Nederland (bijna

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren,

Mijnheer de Voorzitter van het Vlaams ACV, Mevrouw de Nationaal Secretaris, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID ACV Studiedag Industrie 18 februari 2014 Mijnheer de Voorzitter

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie