Zoek en vind. 3 Steenkoolgas? Climaxi? Famke Vekeman. 4-5 Fossiele brandstoffen: laat ze onder de grond Matthias Lievens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zoek en vind. 3 Steenkoolgas? Climaxi? Famke Vekeman. 4-5 Fossiele brandstoffen: laat ze onder de grond Matthias Lievens"

Transcriptie

1 1

2 Zoek en vind 3 Steenkoolgas? Climaxi? Famke Vekeman 4-5 Fossiele brandstoffen: laat ze onder de grond Matthias Lievens 6-8 Steenkoolgas: worden mens en milieu de dupe? Nicola Freeman 9 Mythen van een industrie: Dart Energy Natascha Deininger Onconventioneel gas in een globaal perspectief Natascha Deininger Zuid-Afrika stapt de Gouden eeuw van gas binnen Megan Lewis Limburg: van kolenrush naar gasrush? Filip De Bodt 17 Stop Steenkoolgas: wie zijn we? 19 Info & Contact 2

3 Steenkoolgas Minister Schauvliege heeft recent haar goedkeuring gegeven voor de eerste opsporingsvergunning naar onconventioneel gas in België. Onconventioneel omdat het gaat over het ontginnen van reserves aan fossiele brandstoffen die moeilijk te ontginnen zijn. Voorbeelden hiervan zijn teerzanden, schaliegas én steenkoolgas. Steenkoolgas (in het Engels coal seam gas of ook coal bed methane genoemd) is een natuurlijk gas dat in steenkoollagen vastzit op een diepte van 300 tot 1000 meter. Het wordt ontgonnen door het boren van verticale en horizontale boorschachten. Om het gas te winnen, wordt er vervuild steenkoolwater opgepompt. Op die manier verlaagt de druk en kan het gas vrijkomen. De Limburgse Reconversiemaatschappij (LRM) heeft samen met het Australische bedrijf Dart Energy Limburg Gas opgericht om naar steenkoolgas te zoeken in een toegewezen concessiegebied. Dat gebied strekt zich uit van Maasmechelen tot Beringen, over een oppervlakte van 370 vierkante kilometer. De Vlaamse Regering gaf te kennen dit gebied, onder druk van de industrie die op zoek is naar goedkopere olieprijzen, eventueel te willen uitbreiden. In deze publicatie vind je een brede waaier aan artikels die je meer informatie geven over deze én onze plannen om steenkoolgasontginning niet te laten doorgaan. Als je na het lezen van deze brochure graag meewerkt aan de campagne, laat dan zeker iets weten. Je vindt onze contactgegevens achteraan! - Famke Vekeman Climaxi: Actie voor een sociaal klimaat! Climaxi is een sociaal-culturele beweging die in 2011 uit de startblokken schoot. We werken rond sociale en ecologische dossiers en ondersteunen ook een aantal lokale actiegroepen. Climaxi heeft reeds twee publicaties uit rond het thema energiearmoede. Daarnaast hebben we twee maal het Greenwash Circus georganiseerd, een conferentie rond valse oplossingen voor de klimaatcrisis. We hebben ook twee DVD s gerealiseerd, over het FSC label en over de visserij. Sinds ruim een jaar werken we samen met Friends of the Earth en de Limburgse Milieukoepel aan de Stop steenkoolgas campagne. We informeren mensen over de plannen om steenkoolgas te ontginnen in de Limburgse Kempen en kijken ook naar het bredere plaatje: milieugevolgen, internationaal verzet, gelobby van grote private spelers op de markt, Met deze publicatie willen we jou nog beter informeren over de gevolgen van onconventionele gaswinning op mens en milieu en een sterk pleidooi houden om fossiele brandstoffen onder de grond te laten zitten! 3

4 Fossiele brandstoffen: laat ze onder de grond In 2012 hebben we een triest record gevestigd. In dat jaar werd wereldwijd 31,6 miljard ton CO2 uitgestoten: dat is meer dan ooit tevoren in de geschiedenis van de mensheid. De oorzaak is bekend: het massale gebruik van fossiele brandstoffen zoals olie, gas en steenkool. We weten intussen allemaal dat we zo snel mogelijk af moeten van die fossiele brandstoffen als we de klimaatopwarming willen stabiliseren. Maar in de feiten neemt het verbruik ervan voortdurend toe. Bedreiging Vooral het groeiende gebruik van steenkool is verontrustend. Tijdens de laatste tien jaar steeg de globale energiebehoefte heel sterk, en bijna de helft daarvan werd gedekt door steenkool. Steenkool is de grootste bedreiging voor de beschaving en alle leven op de planeet, stelt James Hansen, de bekende Amerikaanse klimaatwetenschapper. En toch worden voortdurend nieuwe steenkoolcentrales gebouwd, onder andere in India en China. De gevolgen zijn navenant: niet enkel voor het klimaat, maar ook voor de luchtkwaliteit in de omgeving van de centrales. Meer dan 45 percent van de mondiale steenkool werd in 2011 in China geproduceerd. Maar ook elders blijft men energie opwekken op basis van steenkool. In 2011 werd in de EU nog meer dan 20 percent van de elektriciteit opgewekt via steenkool. Er wordt wel eens beweerd dat sinds in de VS op massale schaal naar schaliegas wordt geboord, de uitstoot van CO2 in de VS sterk is verminderd. Bij de verbranding van gas komt immers minder CO2 in de lucht dan wanneer men energie opwekt op basis van steenkool. Maar als je iets nauwkeuriger kijkt, ziet het plaatje er veel minder fraai uit. De ontginning van schaliegas gaat gepaard met heel wat lekken van methaan, een sterk broeikasgas. Daarenboven wordt er nog altijd volop steenkool ontgonnen in de VS. Alleen wordt die relatief goedkope Amerikaanse steenkool nu gedumpt op de onthaald: op die manier kunnen ook de Aziaten en Europeanen een graantje meepikken van de schaliegasrevolutie. Vijfenvijftig Nederlandse professoren stelden onlangs dat het hier om een typische bubbel gaat: binnenkort ontploft het zooitje en stijgen de prijzen spectaculair. Intussen blijft het mondiale energieverbruik stijgen. Terwijl de crisis nog voor een tijdelijk dipje zorgde in de energieconsumptie van de meest ontwikkelde landen, compenseerden opkomende landen dat ruimschoots: vooral in China, India en het Midden-Oosten steeg het gebruik van fossiele brandstoffen sterk. Fossiele brandstoffen blijven wereldwijd de dominante energiebron, en dat komt voor een stuk door de royale subsidies: 523 miljard dollar in 2011, zes keer zoveel als de mondiale subsidies voor hernieuwbare energie. Eén van de grote boosdoeners in het fossiele brandstoffenverhaal is de transportsector. Die is goed voor meer dan de helft van de mondiale olieconsumptie. Door 4 Foto: Ben Elias

5 Woordenlijst Fracking: Hydraulisch fractureren is een techniek waarbij water, zand en chemicaliën onder hoge druk in de boorput gepompt worden. Hierdoor ontstaan er kleine scheurtjes in de gesteentes waardoor het gas vrijkomt. Steenkoolgasontginning: Om steenkoolgas te ontginnen worden er diepe boringen gedaan, zowel verticaal als horizontaal. Er wordt dan een enorme hoeveelheid zwaar vervuild water (geproduceerd water) opgepompt wat de druk doet dalen en waardoor het gas vrijkomt. Schaliegasontginning: Schaliegasontginning verloopt zeer gelijkaardig met steenkoolgasontginning. Alleen wordt het gas niet gewonnen uit steenkoollagen (zoals in de Limburgse Kempen), maar uit schalielagen (namelijk leisteen). Foto: Timo Newton-Syms (Helsinki, Finland) het groeiend aantal private wagens en het boomende vrachtverkeer, dreigt dit aandeel in de toekomst nog te stijgen. En terwijl aan de ene kant megawinsten ge- worden aangelegd die massa s energie slurpen, zien we hoe 1,3 miljard mensen geen enkele toegang hebben tot elektriciteit. De uitdaging Er zitten méér dan voldoende fossiele brandstoffen onder de grond om het klimaat helemaal om zeep te helpen. De feiten spreken voor zich: in 2012 hadden we nog een koolstofbudget van 565 gigaton CO2. Dat betekent dat we nog 565 gigaton CO2 mogen uitstoten als we tegen 2050 het klimaat willen stabiliseren (dat wil zeggen: de opwarming beperken tot maximum twee graden). Tegelijk waren de bewezen reserves van gas, steenkool en olie nog goed voor een totale uitstoot van ongeveer 2795 gigaton CO2. Dat is vijf keer zoveel. De uitdaging is dus bijzonder duidelijk: zowat vier vijfde van die fossiele brandstoffen moeten onder de grond blijven. Het probleem is natuurlijk dat grote bedrijven erop rekenen dat ze die brandstoffen zullen kunnen verkopen, en grote winsten opstrijken. Veel van die bedrijven zijn ook beursgenoteerd. Carbon Tracker Initiative berekende dat op de mondiale beurzen voor 60 tot 80 percent meer fossiele brandstoffen zijn genoteerd dan we mogen verbranden als we het klimaat willen stabiliseren. Met andere woorden: als we de opwarming echt tot twee graden willen beperken, dan zakken de aandelen van die bedrijven als een pudding in mekaar. De strijd tegen fossiele brandstoffen is dan ook bijzonder complex. Het is een strijd tegen machtige economische belangen, tegen beurzen en speculanten, en tegen een heel economisch systeem dat gebaseerd is op woekerwinst en voortdurende groei. Volledig overschakelen naar hernieuwbare energie is blijkt uit een studie van VITO, het Federaal Planbureau en studiebureau ICEDD. 300 tot 400 miljard euro zou het kosten om die omschakeling te maken tegen Dat betekent een jaarlijkse investering van ongeveer twee percent van het BNP. Als we er tegelijk in slagen om de energieconsumptie te minderen, kan het netto-effect zelfs positief zijn. Er staan slechts economische belangen en politieke onwil in de weg. - Matthias Lievens, co-auteur van "De mythe van de groene economie" (Matthias Lievens en Anneleen Kenis, 2012) 5

6 Steenkoolgas: worden mens en milieu de dupe? Onconventionele gasontginning brengt veel negatieve gevolgen met zich mee voor mens en milieu. Het klimaat wordt er niet beter van en mensen die in de omgeving van boorsites wonen, ondervinden veel overlast. Gemeenschappen in Australië en de Verenigde Staten hebben al meer dan tien jaar te maken met steenkoolgasontginning. Zij getuigen vandaag over hoe gasbedrijven hun recht op een gezonde en rustige omgeving volledig met de voeten treden. Dergelijke projecten beginnen meestal zeer klein. De industrie stelt omwonenden gerust: "Het gaat maar om enkele boorputten. Niets om zich zorgen over te maken. Je merkt niet eens dat we hier zijn". Als het project succesvol is, kan een handvol boorputten al snel uitgroeien tot tientallen of honderden boorputten. Ook in Limburg kan het gebied mogelijk uitgebreid worden. Dit vermeerdert niet alleen het aantal mensen dat er door getroffen wordt, maar ook de impact ervan op het milieu en de volksgezondheid. Zelfs tijdens de proefboringen is er ook reden om bezorgd te zijn. Dezelfde technieken worden namelijk gebruikt en die veroorzaken problemen. De proefboringen in Narrabri veroorzaakten bijvoorbeeld wijdverspreide vervuiling en het afsterven van bomen. Foto: Lock the Gate Alliance Foto: Lock the Gate Alliance Foto: Lock the Gate Alliance Boorvloeistof en chemicaliën voor onconventionele gasontginning: Chemicaliën worden tijdens verschillende stappen van het boorproces gebruikt om het natuurlijke gas in de steenkoollaag te bereiken en te laten vrijkomen: om de boorput te graven, om het eigenlijke boren te vergemakkelijken, om wrijving te voorkomen, om het boorafval terug aan de oppervlakte te krijgen en om de boortijd te verminderen. 1 De samenstellingen worden meestal als bedrijfsgeheimen geclaimd. LRM bevestigt dat ook zij boorvloei- 1 Theo Colborn, Carol Kwiatkowski, Kim Schultz, Mary Bachran, Natural Gas Operations from a Public Health Perspective, International Journal of Human and Ecological Risk Assessment, September stof zal gebruiken in Limburg, maar ze zeggen ook dat bevatten. Op de Australische steenkoolgas boorsites calciumsulfaat, anionische surfactanten, ethyleen glycol monobutyl ether, polyacrylamide polymeren en pe- Er wordt ons vaak verteld dat we ons geen zorgen kleine hoeveelheden gebruikt worden. Toch is dit geen gevaarlijk dat ze zelfs schadelijk zijn onder de detectieniveaus, en veroorzaken kanker, ademhalings-, neurologische en reproductieve problemen. Er is natuurlijk ook de vraag wat er gebeurt met deze 6

7 spreiden ze de afvalvloeistoffen van het boorproces over landbouwgrond. De bedrijven beslissen zelf wat baar zijn. Ze vervuilen de grond en maken het onmogelijk om voedsel te verbouwen voor de komende generaties. Toxisch productiewater Om het gas uit de grond te krijgen, moet er eerst water opgepompt worden om de druk te verlagen. Dit kan gaan om meerdere tienduizenden liters per dag per boorput. Het oppompen van zoveel water kan leiden tot verdroging en een daling van het grondwaterniveau. Het gaat hier niet om gewoon water, maar om sterk vervuild steenkoolwater waar zware metalen in zitten en dat ook radioactief kan zijn. In Schotland loost Dart Energy het water rechtstreeks in zee na een minimale zuivering. De lokale overheid en de Scottish Environment Protection Agency hebben niet de capaciteit om dit te controleren, dus Dart staat zelf in voor het testen van het water. Ze testen zelfs niet op BTEX leen) die ook in minuscule hoeveelheden leukemie, ziekten aan het centraal zenuwstelsel (CZS), ademhalings-, en immuniteitsproblemen kunnen veroorzaken. Het productiewater terug de grond inpompen, is een andere mogelijkheid, maar daarvoor zijn wel nieuwe boorputten nodig en zéér veel vrachtwagens. Deze techniek heeft onlangs in de VS ook tot seismische activiteit geleid. Tenslotte wordt op sommige plaatsen in de VS en Aus- van landbouwirrigatie of als een middel tegen stof op de autowegen. Deze toepassingen hebben uiteraard veel negatieve gevolgen voor het welzijn en de gezondheid van mensen. 2 Het is niet duidelijk wat er met het geproduceerde water in Limburg zal gebeuren, maar er bestaat geen echt goede oplossing voor. Ons voorstel zou zijn om het onder de grond te laten! ane Extraction: Detailed Study Report, December Luchtvervuiling Luchtvervuiling ontstaat door het affakkelen en door de methaanlekken tijdens en na het boren. Een recente studie over de risico s van luchtvervuiling afkomstig van onconventionele gaswinning toont aan dat mensen die het dichtst bij boorputten wonen een hoger risico lopen op allerlei gezondheidsproblemen (neurologische stoornissen, ademhalingsproblemen en risico op kanker) dan mensen die verder van de boorputten wonen. 3 Amerikaanse gemeenschappen die bezig geweest zijn met het in kaart brengen van luchtvervuiling vonden stoffen, in de buurt van boorputten en in hoeveelheden die tot 3000 keer hoger zijn dan de maximum hoeveelheden vastgelegd door het agentschap volksgezondheid. 4 Methaanlekkages Industriedocumenten tonen duidelijk aan dat methaanlekkages onvermijdelijk zijn. Uit heel wat boorputten ontsnapt er methaan zowel tijdens het boren als lang nadat het boorproces gestopt is. Het is dus niet zozeer de vraag of het gebeurt, wel wanneer en hoeveel methaan er vrij komt. Methaan heeft als broeikasgas een serieuze impact op het klimaat. Methaan is 25 percent sterker dan CO2 over een tijdspanne van 100 jaar. 5 Methaan lekt ook in de grond en het grondwater waardoor het een fatale impact heeft op de biodiversiteit en het onze gezondheid bedreigt. In april 2013 lanceerde het Schotse Environment Protection Agency een onderzoek naar een boorput in handen van Dart Energy in de omgeving van Canonbie in Schotland waar methaan terecht kwam in water bedoeld voor de inwoners. 3 Lisa M. Mckenzie, Roxana Z. Witter, Lee S. Newman, John L. Adgate, Human health risk assessment of air emissions from development of unconventional natural gas resources, Science of the Total Environment, March Global Community Monitor, GASSED! Citizen Investigation of Toxic Air Pollution from Natural Gas Development, July R.L. Santoro, R.W. Howarth, A.R. Ingraffea, Indirect Emissions of Carbon Dioxide from Marcellus Shale Gas Development. A Technical Report from the Agriculture, Energy, & Environment Program, Cornell University, Foto: Jonah Field (WY, USA), the Cooper Union ISO 7

8 Steenkoolgas: worden mens en milieu de dupe? Volksgezondheid wordt naar het groeiend aantal gezondheidsklachten, komen gemeenschappen samen om de gegevens te registreren. Naast de impact op de individuele gezondheid van mensen, is er ook de algemene impact die steenkoolgasontginning met zich meebrengt. We hebben het dan over geluidshinder, dag en nacht gedurende maanden (100bB), toename van vrachtverkeer en lichtvervuiling. De onzekerheid over de plannen en een gebrek aan inspraak en controle zorgen ook voor meer ongerustheid bij veel mensen. Ongerustheid die uiteraard het welzijn van mensen aantast. Industrialisering van het landschap De infrastructuur die nodig is voor de gasontginning (boorputten, nieuwe toegangswegen en gaspijpleiding landbouwgrond. Bovendien geraakt het landschap erg versplinterd. De Limburgse Kempen zijn bekend als groene bestemming voor toeristen en natuurliefhebbers. De industrialisering van deze regio door steenkoolgasontginning zal deze mooie omgeving onomkeerbaar beschadigen. Toerisme en landbouw zullen lijden onder de veranderde omgeving. De jobs in deze traditionele sectoren zullen dalen, ten koste van lokale kmo s. Steenkoolgasontginning zal weinig banen met zich meebrengen om dit te compenseren. Dart spreekt zelf van slechts één directe baan per boorput. Uiteraard worden er op nier (zoals voor vrachtverkeer en het aanleggen van wegen). Maar deze tijdelijke jobs gaan ten koste van meer permanente jobs die niet snel zullen terugkomen. Conclusie Steenkoolgasontginning kan inkomsten garanderen voor de fossiele brandstoffenindustrie, maar dit ten koste van de volksgezondheid en het leefmilieu. We menen dat regio s geïnformeerd moeten worden over deze gevolgen en dat zij moeten kunnen bepalen of er effectief ontgonnen zal worden of niet. De Stop steenkoolgas campagne is voorstander van studies die naast de economische haalbaarheid van de projecten ook, en vooral, de sociale en ecologische impact ervan in kaart brengen. Enkel wanneer deze informatie op tafel ligt, kunnen we een breed publiek debat voeren over de wenselijkheid en de haalbaarheid van steenkoolgasontginning. - Nicola Freeman Foto: Jan Slangen 8

9 Mythen van een industrie: Dart Energy 1. De fracking boorvloeistof is ongevaarlijk het is zoals shampoo! Wel, we gaan ook niemand aanmoedigen om shampoo te drinken. De bestanddelen die nodig zijn voor het fracken, en ook om steenkoolgas te ontginnen, bestaan vaak uit De industrie wil ook niet alle informatie over deze bestanddelen prijsgeven en het wordt geklasseerd als een bedrijfsgeheim. 2. Onconventioneel gas is een transitiebrandstof en niet slecht voor ons milieu! Het exploiteren van onconventionele gasreserves verdubbelt bijna onze voorraad te verbranden fossiele brandstoffen. Als we kijken naar de uitstoot van broeikasgassen dan is de voetafdruk van steenkoolgas- en schaliegasontginning even groot of zelfs groter dan steenkool. 3. Er is geen sprake van watervervuiling door fracking! In de Verenigde Staten hebben verschillende gasbedrijven overeenkomsten gesloten met getroffen gemeenschappen waarin staat dat er niet openlijk gesproken kan worden over vervuiling als gevolg van het boren naar gas. Vaak is dit de enige manier voor gemeenschappen om een compensatie te ontvangen voor de geleden schade. 4. Jobs, jobs en jobs: Verwelkom de gasindustrie, verwelkom welvaart." Schattingen die door de industrie zelf worden gelanceerd rond het aantal opgeleverde jobs, zijn vaak zeer speculatief. Ze hebben het ook over de indirecte en tijdelijke jobs. De cijfers die voorgelegd worden voor het ontwikkelen van hernieuwbare energiebronnen overtreffen de cijfers van de gasindustrie ruimschoots. Bovendien is de gasindustrie een zeer speculatieve industrie met ups en downs. Wie is Dart? Dart Energy is een Australisch bedrijf gespecialiseerd in steenkoolgasontginning. Het werkt in Limburg samen met LRM (Limburgse Reconversie Maatschappij) om daar te speuren naar steenkoolgas. Dart heeft een slechte reputatie wat betreft transparantie. Daarnaast heeft het bedrijf zowel in Australië als in Schotland lokale overheden meermaals misleid en inspraak omzeild. Dart is daar geen uitzondering in. Ontwikkelaars hebben de voorbije jaren nogal hun zin kunnen doen, gezien de slechts zeer beperkte publieke kennis over onconventioneel gas. Nu de investeringen van de bedrijven kritischer gevolgd worden, neemt de industrie haar toevlucht tot enige 'greenwashing'. 9

10 Onconventioneel gas in een globaal perspectief Onconventioneel gas is duidelijk aan een wereldwijde opmars bezig. Dat heeft veel te maken met het feit dat bedrijven nog graag het onderste uit de fossiele kan willen halen. Bovendien wordt onconventioneel gas vaak verkeerdelijk voorgesteld als een antwoord op de nood aan propere energie. Na grootschalige commer- Verenigde Staten en Australië wordt Europa steeds meer geviseerd door de industrie. Onconventioneel gas is controversieel. Er wordt immers gevreesd voor water-, lucht- en bodemvervuiling en zware, bijkomende infrastructuur. Daardoor zien we protesten opduiken overal waar projecten rond onconventioneel gas op stapel staan. Regio s of gemeenten kondigen vaak ook een verbod op fracking af. In Spanje hebben Cantabria en Valladolid onlangs een verbod op fracking goedgekeurd, na sterk lokaal verzet. In Frankrijk speelde de nationale overheid in op de bezorgdheden van zijn burgers en er kwam een algemeen verbod op hydraulisch fractureren, een primeur in de EU. Zelfs in de VS, waar de industrie al ver ontwikkeld is, verklaren regio s zichzelf als frack -vrije zones om de lokale waterwegen te beschermen. In Australië heeft de oppositie tegen steenkoolgas de grootste protestbeweging op de been gebracht in de recente geschiedenis van het land. Het naar boven halen van steeds moeilijker te bereiken gasreserves (en andere fossiele brandstoffen) doet een alarmbel rinkelen voor iedereen die weet dat we fossiele brandstoffen maar beter in de grond laten zitten om desastreuze klimaatverandering te vermijden. Het Internationaal Energieagentschap schat dat onconventionele bronnen goed zouden zijn voor 331 biljoen kubieke meters reserve bovenop de 441 biljoen kubieke meters van conventioneel gas. Dit staat gelijk aan een enorme stijging van de gasreserves, die nog opgebrand kunnen worden. 1 Onconventioneel gas heeft tal van ongunstige lokale effecten, maar het plaatst ons ook voor een keuze: gaan we werkelijk elke druppel olie en gas uit onze planeet persen of kiezen we voor het ontwikkelen van hernieuwbare energie én voor minder energie verbruiken? De industrie loopt in een boog om deze vraag heen en stelt gas liever voor als proper en groen en in elk geval beter dan steenkool. Onconventioneel gas wordt dan een overgangsbrandstof genoemd, wat zou betekenen dat het enkel gebruikt wordt tot de hernieuwbare energiebronnen voldoende ontwikkeld zijn. 1 International Energy Agency, Golden Rules for a Golden Age of Gas, 2012, p Foto: Lock the Gate Alliance

11 schaliegasreserves schalie-olie voorraad Bron: Friends of the Earth Europe Recent onderzoek stelt echter in vraag of onconventioneel gas echt minder vervuilend is dan steenkool 2 en al die nieuwe infrastructuur voor gas, die gebouwd en betaald moet worden, zal nog jarenlang moeten renderen. Tot zover de mythe van gas als overgangsbrandstof. En, zoals met elke grondstof, gaat dit gepaard met onteigeningen over de hele wereld en in het bijzonder in het Zuiden. In Zuid-Afrika heeft de overheid vergunningen toegekend voor vierkante kilometer, bijna 20 percent van het land. 3 al deze elementen samen. In New South Wales en Queensland hebben Dart Energy en andere bedrijven opsporings- en exploitatievergunningen op zak, terwijl in de kustgebieden grote installaties in de steigers staan om het gas vloeibaar te maken. Dit zet de deur open voor export. Deze ontwikkelingen leidden tot reacties bij de lokale gemeenschappen. Het intensieve waterverbruik bij steenkoolgasproductie in een erg droge regio maakt dat landbouwers en milieuactivisten de handen in elkaar slaan. Ze vormen een coalitie die opkomt voor de bescherming van het water, dat zowel nodig is voor het drinkwater als in de voedselproductie. wel ze de grond bezitten waar ze op wonen, de federale overheid toch kan beslissen over wat er onder die grond zit. Dit leidt tot wijdverspreide woede en frustratie over hoe gasbedrijven concessies krijgen zonder degelijk overleg met de bevolking. Zo worden mensen gedwongen om te leven rond gasinstallaties waar ze zelf weinig of niets aan hebben. De Lock the Gate-alliantie heeft zijn medestanders letterlijk aanbevolen om hun hekken te sluiten en de exploitanten buiten te houden en dat blijkt een effectieve strategie te zijn. Gebrek aan transparantie en overleg, samen met de bezorgdheid over de biodiversiteit, leidde ook tot de blokkade van Fullerton Cove. Negen maanden lang werd een Dart Energy boorterrein bezet met als gevolg dat het bedrijf dit project diende stop te zetten. Ook in de steden komt er steeds meer verzet tegen vloeibaar gas om het Grote Barrièrerif tegen meer scheepsvaart te beschermen. oppositie beter georganiseerd zijn, toch is de situatie in het land niet uniek. Bijna alle regio s in de wereld worden geconfronteerd met onconventioneel gas, van Polen tot Argentinië en van Canada tot de Filippijnen. Wereldwijd bewijzen lokale initiatieven dat ze daadwerkelijk de ontginning van schalie- en steenkoolgas kunnen stoppen. Aan ons om het grotere verhaal te vertellen over een toekomst die echt duurzaam is en waarin gemeenschappen zelf over hun toekomst kunnen beslissen. - Natascha Deininger 2 R. Howarth, R. Santoro, A. Ingraffea, Methane and the greenhouse-gas footprint of natural gas from shale formations, Climate Change, J. Franco, A.M.R. Martinez, T. Feodoroff, Old Story, New Threat: Fracking and the global land grab, TNI Agrarian Justice Programme, January 2013, p.6. 11

12 Zuid-Afrika stapt de Gouden eeuw van gas binnen Steenkool is jarenlang de belangrijkste energiebron van Zuid-Afrika geweest. Steenkool staat in voor ongeveer 77 percent van de elektriciteit geproduceerd door energiebedrijf Eskom. Recent is de regering van koers veranderd richting onconventionele gasprojecten zoals fracking en schaliegas in de Karoo regio en in de Kwazulu Natal provincie. Er wordt ook op zee geboord aan de Westkust van het land. Deze ontwikkelingen worden volop gepromoot door de regering en ze worden voorgesteld als groener en veiliger in vergelijking met steenkool. Tegelijkertijd worden de sociale en ecologische gevolgen van de technologie genegeerd net zoals het potentieel aan mogelijkheden voor hernieuwbare energiebronnen. De Karoo regio dankt zijn naam aan de inheemse bevolking en betekent letterlijk het land van de grote dorst. Het is een groot gebied dat zich uitstrekt van Johannesburg tot Kaapstad. Het is een zeer waterarm gebied, maar toch ook één van de mooiste streken van het land met een zeer unieke biodiversiteit. De Apartheid heeft echter wel diepe sporen nagelaten in de regio en zijn bevolking. Ze worden zichtbaar door de ongelijke verdeling van landbouwgrond en de hoge werkloosheidgraad en de enorme armoede. Er wordt gesteld dat er onder de grond 28 biljoen kubieke meter schaliegas ligt te wachten om ontgonnen te worden, goed voor 400 jaar energie. Volgens de grootste oliebedrijven is het de vijfde grootste schaliegasreserve ter wereld. Royal Dutch Shell is de belangrijkste kandidaat om het schaliegas te ontginnen. In december 2010 hebben ze drie verschillende licentieaanvragen ingediend voor telkens vierkante kilometer. Als een gevolg van de vele vraagtekens die geplaatst werden bij de ecologische gevaren van fracking, heeft de regering een moratorium ingevoerd op fracking in de Karoo regio in april Dit werd opgeheven in september 2012 na het publiceren van een rapport dat door de regering was aangevraagd en waaruit bleek dat de economische voordelen sterker zouden doorwegen dan mogelijke negatieve gevolgen voor mens en milieu. Shell moet de eigen analyse rond de impact van de activiteiten nog indienen bij het departement van Leefmilieu. Deze procedure zal wellicht twee jaar duren vooraleer het boren kan starten. Als de eerste licentie wordt toegekend dan zal deze geldig zijn gedurende drie jaar en kan er gas ontgonnen worden uit zes boor- zullen worden, zowel direct als indirect. In een veel groenere regio zijn er reeds opsporingsvergunningen toegekend aan AngloCoal, een dochteronderneming van Anglo American, die samenwerkt met een consortium van drie bedrijven: Sasol (Zuid-Afrika), Statoil (Noorwegen) en Chesapeake Energy (Verenigde Staten). De regio in Kwazulu Natal (en een deel van 12 Foto: Treasure the Karoo Action Group

13 de Oostkaap) bedekt vierkante kilometer. Daarnaast bevinden zich de bergketen Drakensbergen en het Koninkrijk Lesotho waar de drie belangrijkste rivieren voor de provincie vertrekken. Er wordt gevreesd dat vervuiling van deze rivieren duizenden mensen zal beïnvloeden die afhankelijk zijn van dit water voor drinkwater en sanitaire noden. De regio waar men wil fracken loopt tot in het ukhahlamba Drakensberg Park, werelderfgoed van Zuid-Afrika. Net zoals vele andere gemeenschappen ter wereld, bezitten de mensen in Zuid-Afrika wel het land boven de grond, maar alles wat onder de grond gevonden kan worden, behoort toe aan de regering en kan dus ook verkocht worden aan wie ze maar willen. Het is goed mogelijk dat zelfs werelderfgoed dit niet kan tegenhouden. PASA, het petroleumagentschap van Zuid-Afrika heeft in 2010 ook exploratievergunningen toegekend aan mijnbouw gigant BHP Billiton, PetroSa en Sasol voor de Westkust van het land. De gebieden waar olie en gas ontgonnen zullen worden, liggen ten noordwesten van Kaapstad. Het is echter niet duidelijk hoeveel van deze voorraden effectief ontgonnen kunnen worden, en hoe winstgevend dit zal zijn. Aangespoord door ontdekkingen van grote hoeveelheden gas aan de kusten van Mozambique en grote olievoorraden aan de kusten van Namibië, investeert PASA sterk in dit project. De fabriek van PetroSa waar gas vloeibaar gemaakt wordt, Mossgas, in Mossel Baai, heeft dagelijks vaten gas nodig tot 2020 om economisch haalbaar te zijn. Er wordt gespeculeerd dat dit gas zall komen van boringen uitgevoerd op zee, samen met het gas dat ontgonnen zal worden in de Karoo. Er is groeiend verzet in Zuid-Afrika tegen fracking. Veel mensen zien het als een aanval op de natuurlijke rijkdommen van het land én op de levenswijze van de bevolking. Anderzijds zijn vele gemeenschappen in deze regio s zeer arm en hebben ze het gevoel dat ze niets meer te verliezen hebben. Ze hopen op jobs en op een heropleving van de lokale economie. Zij zijn uiteraard minder geneigd om de regering onder druk te zetten om de bedrijven een halt toe te roepen. In Zuid-Afrika wordt de milieuwetgeving en het milieubeleid onvoldoende opgelegd en nageleefd. Gemeenschappen die dicht bij zeer vervuilende indus- getuigen. Het is zeer twijfelachtig dat de regering zal waken over het gedrag van bedrijven die onconventioneel gas ontginnen als dit ook volledig ontbreekt in de Wat in Zuid-Afrika moet gebeuren, net zoals in de rest van de wereld, is een rechtvaardige transitie naar hernieuwbare energiebronnen waar mensen toegang hebben tot propere en betaalbare energie. - Megan Lewis, GroundWork (Friends of the Earth Zuid Afrika) Bron: Treasure the Karoo Action Group 13

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA PROFIEL CUADRILLA Belangen in Engeland, Nederland en Polen Specialist in boren naar schaliegas 200 jaar ervaring State of the art apparatuur Start met boren

Nadere informatie

[Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie

[Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie [Plaats], [Datum] Aan het College van B & W en de Gemeenteraad van de Gemeente [.] Betreft: Afstoten financiële belangen in de fossiele industrie Geachte leden van het College van B & W en de Gemeenteraad,

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij

VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE. betreffende de verzoening van de behoeften aan energie en aan zuivere lucht in onze maatschappij VLAAMS PARLEMENT RESOLUTIE betreffde de verzoing van de behoeft aan ergie aan zuivere lucht in onze maatschappij Het Vlaams Parlemt, gelet op de Verkningsnota voor het ergiedebat in het Vlaams Parlemt,

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen?

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Gasproductie in Nederland Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Rien Herber Marknesse 15 April 2014 Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Schaliegas: vies, veilig, voordelig?

Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Lesbrief GeoGids september 2013 Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Kinderen moeten levenslang zwijgen over schaliegas Twee Amerikaanse kinderen van 7 en 10 jaar mogen de rest van hun leven nooit meer

Nadere informatie

Naam : Klas : Datum :

Naam : Klas : Datum : Duurzame ontwikkeling Over duurzame ontwikkeling circuleren inmiddels honderden definities. Vaak wordt de internationaal aanvaarde definitie uit het rapport "Our Common Future" (Brundtland-rapport, 1987)

Nadere informatie

Gasproductie in Nederland

Gasproductie in Nederland Schaliegas Winning in Nederland Een Introductie Rien Herber KNAW Minisymposium 12 Juni 2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa

Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa Onconventionele fossiele brandstoffen (bijv. schaliegas) in Europa De opsporing en winning van aardgas en aardolie in Europa richtte zich in het verleden vooral op conventionele brandstoffen. De mogelijkheden

Nadere informatie

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing?

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? hoezo SteenkoolgaS? eind 2009: Concessie voor exploratie verleend aan Australische maatschappij Queensland Gas Co. Queensland is eigendom van BG (British

Nadere informatie

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen

Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen Markstudie naar kleine windturbines in Vlaanderen September 12, 2012 Deze marktstudie werd uitgevoerd in samenwerking met Gfk Significant uit Leuven. 1 Gemeenten van de 308 Vlaamse gemeenten werden geïnterviewed.

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C214 WON18 zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 28 april 2011 2 Commissievergadering nr. C214 WON18 (2010-2011)

Nadere informatie

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas Raadsmemo Datum: 29 oktober 2013 Aan: Gemeenteraad van Hof van Twente Kopie aan: Van: Voor informatie: Onderwerp: mr. ing. B.J. Sijbom R. Hazenkamp Steenkoolgas en schaliegas 1. Aanleiding In het vragen

Nadere informatie

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de

Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de Zo lang er nog mensen honger lijden, zal Cuba zich blijven verzetten tegen het omzetten van voedingsstoffen tot brandstof. Cuba blijft weigeren de middelen voor biobrandstof te produceren. Cuba neemt wereldwijd

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie

Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Turteltaks kan 1,8 miljard euro lager als we biomassa vervangen door zon- en windenergie Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch...

Nadere informatie

09B: Energie in de toekomst

09B: Energie in de toekomst 09B: Energie in de toekomst Dr. Boris Jansen Universiteit van Amsterdam Universitair Docent Aardwetenschappen Opleidingsdirecteur Future Planet Studies Coördinator 1 e jaars vak Energietransities 1 FPS

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales... 2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2

Nadere informatie

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het?

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Rien Herber Ruimte voor Ondergrond, 14-02-2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

klimaatcasino Stellingenspel

klimaatcasino Stellingenspel Stelling 1 Dat een klein land als België z n CO 2 -uitstoot terugdringt, helpt niks. De grote landen moeten het doen. Stelling 2 Acties rond de opwarming van het klimaat zijn niet meer nodig omdat iedereen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet?

Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Wat wil Greenpeace dat Volkswagen doet? Volkswagen (VW) mag niet langer zijn lobbykracht gebruiken om belangrijke klimaatwetten tegen te houden. Het moet ook zijn retoriek omzetten in daden door standaard

Nadere informatie

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand?

Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? Hoe komen de annual air quality kaarten tot stand? De annual air quality kaarten tonen het resultaat van een koppeling van twee gegevensbronnen: de interpolatie van luchtkwaliteitsmetingen (RIO-interpolatiemodel)

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015

Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen. Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Vloeibaar aardgas - Liquid Natural Gas (LNG) Voordelen en uitdagingen Jan Van Houwenhove 3 December 2015 Agenda Cryo Advise Aardgas - eigenschappen Voordelen Uitdagingen Cryo Advise advies voor LNG systemen

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Assenede

ASPIRAVI. Windpark Assenede ASPIRAVI Windpark Assenede SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK ASSENEDE Windpark Assenede: Projectlocatie Projectkenmerken Timing / planning van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk

Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Duurzame energie zonder Turteltaks is perfect mogelijk Kim De Witte & Tom De Meester Studiedienst PVDA 1 Problemen met biomassacentrales...2 1.1 Economisch... 2 1.2 Ecologisch... 2 1.3 Fijn stof... 2 2

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Makers van biodiesel en bioethanol

Makers van biodiesel en bioethanol De Standaard Makers van biodiesel en bioethanol verzuipen donderdag 12 maart 2009 Auteur: BRUSSEL - Verscheidene biodiesel- en bioethanolbedrijven dreigen over de kop te gaan. Hun installaties draaien

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel

Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Leerlingenbundel: Waterschaarste het spel Millenniumdoelstelling 7: Een duurzaam leefmilieu 1 Inhoud Voorwoord... 3 Waterproblemen in Namibië... 4 Acties ter plaatse... 7 Waterschaarste... 8 Voeg de afbeelding

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Sociale maatregelen drinkwater 28 maart 2012

Sociale maatregelen drinkwater 28 maart 2012 i. inleiding Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013. -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België. Nu: tegen 100-jarige stormen

WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013. -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België. Nu: tegen 100-jarige stormen WILFRIED VANDAELE Wenduine, 23 februari 2013 2 -tot laagwaterlijn: Vlaanderen -dieper in zee: België Nu: tegen 100-jarige stormen 2100 Straks: tegen 1000-jarige stormen (bv. strand + dijk Wenduine) Plan

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering!

Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Beste vrienden, Goeiemiddag in Gent, stad in volle groene verandering! Vooreerst, en vanuit de grond van mijn hart: Bedankt! Bedankt om al weken keihard campagne te voeren. Bedankt voor jullie tijd, energie,

Nadere informatie

van de heer Hermes Sanctorum, de dames Gwenny De Vroe en Mercedes Van Volcem en de heer Filip Watteeuw

van de heer Hermes Sanctorum, de dames Gwenny De Vroe en Mercedes Van Volcem en de heer Filip Watteeuw stuk ingediend op 1138 (2010-2011) Nr. 1 16 mei 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de heer Hermes Sanctorum, de dames Gwenny De Vroe en Mercedes Van Volcem en de heer Filip Watteeuw betreffende

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie

op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake energie ingediend op 461 (2014-2015) Nr. 5 21 oktober 2015 (2015-2016) Amendementen op de in eerste lezing door de commissie aangenomen artikelen van het ontwerp van decreet houdende diverse bepalingen inzake

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene

ASPIRAVI. Project E403 Lichtervelde en Wingene ASPIRAVI Project E403 Lichtervelde en Wingene Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

Vlaamse Regering VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

Vlaamse Regering VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Vlaamse Regering Ministerieel besluit houdende de uitwerking van de CO 2 -neutraliteit op de bedrijventerreinen VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Gelet op

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid

vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid vergadering C90 LAN5 zittingsjaar 2009-2010 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Landbouw, Visserij en Plattelandsbeleid van 20 januari 2010 2 Commissievergadering nr. C90 LAN5 (2009-2010) 20

Nadere informatie

Betreft: Zienswijze Concept Notitie Reikwijdte en Detailniveau planmer structuurvisie schaliegas.

Betreft: Zienswijze Concept Notitie Reikwijdte en Detailniveau planmer structuurvisie schaliegas. Aan: Bureau Energieprojecten, Inspraakpunt conceptnotitie structuurvisie schaliegas, Postbus 23, 2290 AA Wateringen. Bijlage 1: Belangrijkste breuken in Zuid Nederland Afzender: Datum: Betreft: Zienswijze

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Beste kandidaten, Beste vrienden,

Beste kandidaten, Beste vrienden, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID CD&V Kandidatendag 28 mei 2012 Beste kandidaten, Beste vrienden,

Nadere informatie

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11

USD / 1.16 1.15 1.14 1.13 1.12 1.11 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Marktprijzen Macro-economie Markten in mineur Afgelopen week De angst voor een wereldwijde economische vertraging is weer toegenomen na een slechte

Nadere informatie

ASPIRAVI. Project Blankenberge

ASPIRAVI. Project Blankenberge ASPIRAVI Project Blankenberge Groei naar een duurzame samenleving Europese doelstelling tegen de opwarming van het klimaat : 20-20-20 tegen 2020 : 20% minder CO 2 uitstoot 20% minder energie verbruiken

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Bij de voorstelling van het Jaarverslag van het Kinderrechtencommissariaat

Bij de voorstelling van het Jaarverslag van het Kinderrechtencommissariaat Toespraak van Sven Gatz Minister van Cultuur, Jeugd, Media en Brussel Bij de voorstelling van het Jaarverslag van het Kinderrechtencommissariaat Brussel, Vlaams Parlement, 19 november 2014 Geachte voorzitter,

Nadere informatie

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334

agendapunt 3.a.2 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Datum 19 maart 2013 Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer 31334 agendapunt 3.a.2 1051369 Aan College van Dijkgraaf en Hoogheemraden CONSULTATIE SCHALIEGAS Portefeuillehouder Berg, A. van den Datum 19 maart 2013 Aard bespreking Besluitvormend Afstemming Bijlagen 1 Zaaknummer

Nadere informatie

AMV/000157025/1000 DE VLAAMSE MINISTER VAN OMGEVING. NATUUR EN LANDBOUW,

AMV/000157025/1000 DE VLAAMSE MINISTER VAN OMGEVING. NATUUR EN LANDBOUW, AMV/000157025/1000 Ministerieel besluit houdende uitspraak over een aanvraag tot afwijking van artikel 5.9.6.1, 2, 2, derde lid, van titel 11 van het VLAREM ingediend door David Quarem, Tessenderlosesteenweg

Nadere informatie

ASPIRAVI. Windpark Haaltert

ASPIRAVI. Windpark Haaltert ASPIRAVI Windpark Haaltert SAMEN GEDREVEN DOOR DE WIND WINDPARK HAALTERT Windpark Haaltert: Projectlocatie Projectkenmerken Timing van de werken Investeer mee via Aspiravi Samen cvba Aankoop van groene

Nadere informatie

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne

Bijlage 1.2.2bis bij het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 1995 houdende algemene en sectorale bepalingen inzake milieuhygiëne Bijlage 4 bij het besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van diverse besluiten inzake leefmilieu houdende omzetting van Europese richtlijnen en andere diverse wijzigingen Bijlage 1.2.2bis bij het

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen

De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 1 Tot de lange vakanties, want bij lange vakanties wordt

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie