JONGEREN MAKEN DEMOCRATIE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "JONGEREN MAKEN DEMOCRATIE"

Transcriptie

1 JONGEREN MAKEN DEMOCRATIE Evalua e Fort van de Democra e Jan Durk Tuinier Geu Visser S ch ng Vredeseduca e Utrecht

2 INHOUD MENSEN MAKEN DEMOCRATIE HET FORT VAN DE DEMOCRATIE Doelstelling Educatieve doelen en competenties Thema s Programma ONTWIKKELINGSONDERZOEK Onderzoek studenten Hogeschool Utrecht SWOT analyse EVALUATIEONDERZOEK Certificaat Database Observaties Gesprekken met docenten Visitatiecommissie en openbare evaluatie CONCLUSIES Conclusie t.a.v. de ontwikkeling en samenstelling Conclusie t.a.v. het onderzoek Conclusie t.a.v. het verwerken van feedback en evaluaties Conclusie t.a.v. het behalen van de educatieve doelstellingen

3 Al Evalua e Fort van de Democra e JONGEREN MAKEN DEMOCRATIE

4 l

5 MENSEN MAKEN DEMOCRATIE De Stichting Vredeseducatie heeft het initiatief genomen voor het Fort van de Democratie. Het nieuwe educatieve centrum ligt in een groene omgeving op Fort Lunet 1, omringd door een fortgracht aan de zuidoostkant van de stad Utrecht. In een oude flankkazemat uit 1828 en een voormalige atoomschuilbunker uit 1955 is een uitdagende interactieve tentoonstelling ingericht over democratisch burgerschap. Hoewel vooral jonge mensen het fort bezoeken, zijn de programma s ook zeer geschikt voor volwassenen. len BEDOELINGEN De deelnemers onderzoeken en versterken hun democratische vaardigheden en houdingen. Ze gaan aan de slag met thema s als vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst, vooroordelen, conflicten, identiteit en idealen, radicalisering en respect. Aan het eind van het programma verwerken de bezoekers hun scores in een computerprogramma en kunnen ze een persoonlijke evaluatie printen in de vorm van een certificaat. DOELGROEPEN De interactieve tentoonstelling levert oefenmateriaal voor het vak maatschappijleer in het voortgezet onderwijs of voor het verwerven van burgerschapscompetenties in het middelbaar beroepsonderwijs (ROC). Daarnaast zijn de programma s uitdagend voor studenten in het hoger onderwijs, deelnemers in justitiële inrichtingen, inburgeringcursussen en volwasseneneducatie. WERELD IS EEN DORP Onze democratische samenleving is de laatste tien jaar sterk onder druk komen te staan. De wereld is een dorp geworden en moderne media brengen maatschappelijke problemen van dichtbij en ver weg dagelijks onze huiskamers binnen. De aanslagen in de Verenigde Staten en elders in de wereld, de moorden op Theo van Gogh en Pim Fortuyn, de commotie rondom de film Fitna en andere gebeurtenissen, hebben het denken en handelen van burgers in Nederland diepgaand beïnvloed. WIJ - ZIJ SAMENLEVING Volgens sommigen verandert Nederland in een WIJ - ZIJ samenleving waarin vooroordelen het lijken te winnen van ontmoetingen. Minderheden krijgen de schuld van de maatschappelijke problemen en worden tot zondebok gemaakt. De debatten worden harder en de omgangsvormen op straat, maar ook in het parlement, ruwer. Het Grondrecht Vrijheid van meningsuiting, lijkt door sommigen opgevat te worden als het recht op ongeremde belediging. Van de overheid worden maatregelen geëist op het gebied van veiligheid, maar zonder de inzet van actieve democratische burgers lukt dat niet. VANZELFSPREKENDHEID Een democratische samenleving is niet vanzelfsprekend. Democratie heeft onderhoud nodig. Zij moet worden ontdekt, geoefend en ontwikkeld. Kinderen, jongeren en volwassenen moeten worden uitgedaagd om zich de basiswaarden van democratisch burgerschap eigen te M E N S E N M A K E N D E M O C R A T I E 3

6 die zich in maken en zo een bijdrage te leveren aan de maatschappij. In een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid (WRR) wordt terecht aangegeven dat de democratie gevoed moet worden in specifieke programma s waarin maatschappelijke binding versterkt kan worden en mensen niet langer met de rug naar elkaar staan. 1 In een advies van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) wordt betoogd dat in Nederland niet iedereen hetzelfde over democratie denkt. Sommige opvattingen staan lijnrecht tegenover elkaar. Dat kan allemaal in een democratie maar van belang is wel dat zoveel mogelijk burgers die veelvormige democratie welgezind zijn. 2 WETTEN EN REGELS PACIFICEREN Leven in een democratie, betekent regels maken en wetten om de rechten, maar ook de verantwoordelijkheden, te waarborgen voor iedereen. Regels, afspraken en wetten pacificeren. Ze brengen vrede, vaak na een conflictrijke periode van maatschappelijk debat. Een vreedzame democratische samenleving betekent niet dat er geen conflicten zijn. Wellicht ontstaan er meer conflicten omdat pluriformiteit ook betekent dat verschillen (in godsdienst, belangen, gewoonten en cultuur) er mogen zijn. Cruciaal is de vraag hoe we in een democratie met conflicten omgaan. TWEEDE WERELDOORLOG In het Fort van de Democratie wordt ook aandacht geschonken aan de periode dat in Nederland en elders in Europa de democratie werd afgeschaft. Door het ervaren en onderzoeken van de gevolgen van het afschaffen van de democratie in de Tweede Wereldoorlog, krijgt de actuele belevenis van democratie verdieping en zo blijkt, meer inhoud. Het kennisnemen van de Jodenvervolging, het inperken van vrijheden, de afschaffing van grondrechten en het bedreigen en vervolgen van minderheidsgroepen, geeft inzicht in de waarde van de democratische spelregels die vrijheid mogelijk maken. Tot slot is geprobeerd om de omstandigheden van minderheidsgroepen tijdens de Tweede Wereldoorlog te onderzoeken en op een zorgvuldige manier te verbinden met actuele problemen en uitdagingen in onze samenleving. 4 M E N S E N M A K E N D E M O C R A T I E

7 Nederland FORT VAN DE DEMOCRATIE Vanaf oktober 2008 tot juli 2009 hebben meer dan jongeren, uit het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs (ROC) een bezoek gebracht aan het Fort van de Democratie. Het programma van ruim anderhalf uur omvat een introductiefilm over democratie, een bezoek aan de interactieve tentoonstelling en belevenisruimten in tweetallen en tot slot het verwerken van de uitkomsten van het bezoek in een persoonlijk certificaat. Er wordt aangesloten bij de burgerschapscompetenties die in het ROC zijn ingevoerd. Dan gaat het vooral om politiek burgerschap en sociaal burgerschap, versterkt met competenties op het terrein van de identiteitsontwikkeling en de levensbeschouwelijke dialoog. dankbaar voor hun steun en kritische betrokkenheid. We hebben heel veel van hen geleerd. We bedanken de vertegenwoordigers van particuliere fondsen, de gemeente Utrecht en het ministerie van VWS voor het vertrouwen dat we kregen om dit unieke project te realiseren. DE SAMENSTELLERS LEERMOMENTEN Het Fort van de Democratie heeft een bijzondere tijd achter de rug. Er is bijna geen dag voorbij gegaan zonder boeiende ontdekkingen, gesprekken, ervaringen en leermomenten. In deze rapportage doen we daar verslag van. Het bestuur en de medewerkers van de Stichting Vredeseducatie zijn alle leerlingen, studenten en docenten 1 WRR rapport, Den Haag oktober Opvoeding Onderwijs en Jeugdbeleid in het algemeen belang, waarin een pleidooi voor een democratischpedagogisch offensief. 2 RMO advies Vormen van Democratie, oktober 2007.

8

9 HET FORT VAN DE DEMOCRATIE DOELSTELLING Het Fort van de Democratie daagt jongeren en (jong)volwassenen uit om hun persoonlijke mogelijkheden en grenzen ten aanzien van democratisch burgerschap te onderzoeken en een bijdrage te leveren aan actief burgerschap. EDUCATIEVE DOELEN EN COMPETENTIES DOELGROEPEN Vanuit hun eigen leefwereld en op hun eigen ontwikkelingsniveau, kunnen de bezoekers: leerjaar VMBO en MBO (alle niveaus), HBO, deelne- Jongeren in het voortgezet onderwijs vanaf het 3e 1. aspecten van de wording van de democratie benoemen (grondwet, diversiteit, belangen en waarden justitiële inrichtingen, geüniformeerde beroepsgroep, mers inburgercursussen, jongeren die verblijven in - conflicten, minderheid, meerderheid, afzien van deelnemers aan educatieve excursies en bedrijfsuitjes. De geweld). interactieve tentoonstelling levert oefenmateriaal bij de 2. de geschiedenis van de afschaffing van de democratie onderwerpen die behandeld worden bij maatschappijleer in 1940 en het herstel in 1945 onder woorden brengen en programma s gericht op burgerschapscompetenties en actualiseren. in het voortgezet onderwijs, programma s van het ROC, 3. vrijheid in termen van gedrag, actief burgerschap en het hoger onderwijs, justitiële inrichtingen en inburgeringcursussen. regels duiden in relatie tot de actuele spanningen en uitdagingen in de multiculturele samenleving. 4. het begrip respect illustreren aan de hand van voorbeelden en tevens hun eigen grenzen benoemen aan Het Vrijheidspark is ingericht met bomen en parkachtige THEMA S de hand van eigen ervaringen. elementen. Artikel 1 van de Grondwet ligt letterlijk in de 5. reflecteren op vrijheid van meningsuiting in verband grond. De bezoekers kunnen ervaren dat vrijheid een wezenlijk kenmerk van de democratie is. Centraal staan de met de eigen en andere religieuze of levensbeschouwelijke identiteit. uitgangspunten van democratie en (on)mogelijkheden bevinden, 6. processen van maatschappelijke uitsluiting zoals het van vrijheid. Al doende kunnen bezoekers leren hoe zondebokverschijnsel verklaren geschiedenis en een democratie belangentegenstellingen en conflicten het heden. opgelost kunnen worden zonder bedreiging en geweld. 7. voorbeelden van handelingsperspectieven noemen voor een respectvolle samenleving. H E T F O R T V A N D E D E M O C R A T I E 7

10 worden In de Duisternis ervaren de bezoekers wat de gevolgen waren voor Nederland toen de democratie werd afgeschaft in mei Hoe de regels voor vrijheid afgeschaft werden en plaatsmaakten voor geweld en schendingen van mensenrechten. De ruimte is grotendeels in duisternis gehuld en de vloer bestaat uit hellende vlakken zodat de bezoekers naar evenwicht moeten zoeken. Er is dus letterlijk geen sprake meer van vaste grond, van grondrechten. In het voormalige Communicatiecentrum van de atoomschuilbunker staan acht computers opgesteld, waarin maatschappelijke dilemma s zijn verwerkt. Onder andere: het provoceren met de Hitlergroet, het dragen van religieuze symbolen, internetcensuur, omgaan met hangjongeren en het verband tussen vrijheid en privacy. In de nagebootste Utrechtse Zadelstraat zijn etalages ingericht over de Nederlandse identiteit. In de inburgeringwinkel toetst de bezoeker of hij is ingeburgerd. Men verdiept zich ook in het thema fanatisme en radicalisering. En wie wil kan in de beledigingboxen kijken of het Kabinet van verboden zaken onderzoeken. Bezoekers kunnen ontdekken dat het leven in een democratie hen rechten geeft en dat burgers met elkaar verantwoordelijkheid dragen voor de samenleving. Kleine themaruimten Identiteit: wie ben ik? wie ben jij? Kabinet van verboden dingen Zondebokverschijnsel Respect Conflicten Vooroordelen Beledigen Fanatisme en idealen 8 H E T F O R T V A N D E D E M O C R A T I E

11 in gelijke PROGRAMMA Het programma in het Fort van de Democratie duurt ongeveer anderhalf uur. De bezoekers worden verwelkomd in de filmzaal in de flankkazemat. Daarna kijken ze naar een introductiefilm. Deze activiteit heeft drie doelstellingen. Enerzijds is het van belang de bezoekers na de reis te helpen zich te concentreren op het educatieve programma. Anderzijds worden in deze film enkele kernbegrippen toegelicht zoals bijvoorbeeld Artikel 1 van de grondwet. Tot slot wordt in de film ook uitleg gegeven over de plek waar de bezoekers zich bevinden: een voormalig militair fort, onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, dat in de 19e eeuw en in de 20e eeuw een rol gespeeld heeft bij de verdediging van Nederland. Na de introductiefilm gaan de bezoekers in tweetallen aan het werk in de interactieve tentoonstelling. Zij ontvangen een scorekaart waarop de opdrachten staan beschreven en waarop aantekeningen kunnen worden gemaakt. Er is veel ruimte voor onderzoek en dialoog. De deelnemers kunnen werken op hun eigen niveau. Om de concentratie te versterken krijgen de deelnemers per tweetal een eigen startnummer, verspreid over de educatieve route. De aandacht is volledig gericht op het leerproces van de scholieren: de analyse, het eigen maken of internaliseren, moreel beraad, het formuleren van een opinie en een houding en confrontatie met de gevolgen op basis van feedback. Aan het eind van het bezoek worden de scores van de scorekaart verwerkt in een computerprogramma en wordt een certificaat uitgeprint met persoonlijke feedback. Tot slot is er nog gelegenheid om met elkaar na te praten over het programma. Meestal is de docent daarbij betrokken. Klopt de feedback? Waarom wel of niet? Dit certificaat kan deel uitmaken van de portfolio of van het praktijkonderdeel maatschappijleer. H E T F O R T V A N D E D E M O C R A T I E 9

12

13 ONTWIKKELINGSONDERZOEK Voorafgaand en tijdens het ontwikkelingsproces van het Fort van de Democratie hebben twee onderzoeken plaatsgevonden, waardoor het proces van samenstellen van de educatieve werkvormen positief kon worden beïnvloed. Kwalitatief en verkennend onderzoek van studenten Cultureel Educatief Werk van de Hogeschool van Utrecht SWOT analyse uitgevoerd door medewerkers van de Stichting Vredeseducatie. ONDERZOEK STUDENTEN HOGESCHOOL UTRECHT Dertien studenten van de studierichting HBO Cultureel Educatief Werk van de Hogeschool van Utrecht hebben in het kader van het onderdeel onderzoeksvaardigheden in het voorjaar van 2008 kwalitatief onderzoek verricht naar de opvattingen en houdingen van jongeren in het voortgezet onderwijs aan de hand van interviews, vragenlijsten, lessen en groepsgesprekken. Enkele interviews met jongeren individueel en in kleine groepjes zijn op film opgenomen. Dat geldt ook voor enkele lessen op het VMBO en het VWO. De onderzoeksverslagen geven inzicht in betekenisverlening van jongeren. Opvallend was de betrokkenheid van de studenten bij de geïnterviewde jongeren en de thematiek. gevallen11 De presentatie van de onderzoeksresultaten in het voorjaar van 2008 leverde, naast boeiende gesprekken met de studenten, interessante gegevens op ten aanzien van de thema s: vrijheid, respect en radicaliteit (dierenrechten, extreem rechts, religieus fundamentalisme). Op grond van deze en de aanvullende schriftelijke informatie, is de basis voor enkele keuzen voor werkvormen en thema s, die al voor de interactieve tentoonstelling in het Fort van de Democratie waren gemaakt, verstevigd. Daarnaast zijn nog andere thema s en concepten ontstaan, waaronder: - Het brengen van de Hitlergroet door jongeren. Is het een geintje? Of een belediging/intimidatie van in het bijzonder de mensen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt? - Bordjes met regels in het Park van de Vrijheid - De relatie Veiligheid en Privacy - Uitleg over autochtoon en allochtoon - Wat is democratie: basiskenmerken - Lonsdale kleding in het Kabinet van Verboden dingen en het T-shirt met nr. 88 in de kledingwinkel - De respecttest, inclusief feedback - Groepsidentiteit: bij wie wil je horen? - Fanatisme maskers (definitie van een Fan en een Fanatiekeling), dilemma met dierenrechten activiste - Zondebokverschijnsel en beschuldigen - De Nederlandse identiteit; ligt deze vast of verandert ze constant? Wat vind je belangrijke Nederlandse tradities en gebruiken? - Vrijheid (Wat is vrijheid? Wat betekent het voor je? Hoe wordt vrijheid geregeld?) - Respect (Waar heb je respect voor, waarom? En waar heb je geen respect voor? - Extreem Rechtse jongeren en Lonsdale (Betekent vrijheid alle kleding aantrekken die je wilt? Wat zijn de motieven van scholen om uitingen d.m.v. kleding te verbieden?) O N T W I K K E L I N G S O N D E R Z O E K 11

14 gelijk SWOT ANALYSE Het betreft een sterkte zwakte analyse van het voornemen Fort van de Democratie (Strengths Weaknesses) en het in kaart brengen van de kansen en bedreigingen (Opportunities - Threats) ten aanzien van de doelgroepen. Om de benodigde gegevens te verzamelen zijn mondelinge interviews afgenomen met vertegenwoordigers van 12 instellingen met in totaal 43 locaties. Het gaat daarbij om 11 onderwijsinstellingen in het voortgezet onderwijs (vmbo, havo, vwo en roc) en één Justitiële jeugdinrichting. De respondenten zijn semi willekeurig gekozen in de wijde regio van Utrecht. De gesprekken waren half gestructureerd met een schriftelijke presentatie (showmap) waarin het project werd voorgesteld, de thema s en doelstellingen werden gecommuniceerd en de mogelijkheden voor deelname vanuit inhoudelijke en praktische kanten werden besproken en geëvalueerd. Van elk gesprek is een verslag gemaakt. De gesprekken vonden plaats in de periode oktober 2007-maart PROFIEL SCHOLEN / INSTELLINGEN De beelden uit de gespreksverslagen zijn zeer veelzijdig en vormen een weerslag van de grote diversiteit in het onderwijs. De instellingen profileren zich op verschillende manieren. Sommige scholen in onderwijsrichting en weer anderen op didactiek (natuurlijk leren, nieuwe leren). Afhankelijk van de plaats of locatie zijn er onderwijsinstellingen met een kleiner of een groter aantal leerlingen van allochtone afkomst. Opvallend is dat nagenoeg alle instellingen veel aandacht schenken aan hun didactische en levensbeschouwelijke identiteit en profilering. Nagenoeg alle vertegenwoordigers benoemen de sterke toename van de opvoedende taken van de school, met name als het gaat om het voorbereiden van scholieren op hun rol in de maatschappij (stages). Daar doen we het allemaal voor. Instellingen zijn gericht op de wijk en de omgeving van de school en gaan actief de samenleving in bij ontmoetingen tussen leeftijdgenoten en andere generaties. BURGERSCHAP EN INTEGRATIE De instellingen zijn zeer divers bezig met het thema 12 O N T W I K K E L I N G S O N D E R Z O E K

15 behandeld. burgerschap. Sommige instellingen hebben een actief beleid, andere vertegenwoordigers van instellingen hebben er nog nauwelijks over gehoord. Weer anderen scharen kleinere activiteiten onder de paraplu van burgerschapsvorming. Opmerkelijk omdat sommige vertegenwoordigers van instellingen nog geen idee hebben waar het over gaat, hoewel de Inspectie voor het onderwijs al vanaf januari 2007 actief inspecteert en onderzoekt wat scholen aan burgerschap doen. De Wet op Actief Burgerschap en Sociale Integratie (1 februari 2006) stelt een verplichting aan scholen voor primair en voortgezet onderwijs om bij te dragen aan de actief burgerschap en integratie van leerlingen in de Nederlandse samenleving zoals deze zich in alle verscheidenheid voordoet. Onder Actief burgerschap wordt verstaan: De bereidheid en het vermogen om deel uit te maken van een gemeenschap en daar een actieve bijdrage aan te leveren. AANSLUITING THEMA S FORT VAN DE DEMOCRATIE Uit het onderzoek blijkt dat de voorgenomen thema s van het Fort van de Democratie aansluiten bij de programma s op school. We noteerden de volgende suggesties: - Leerlingen zitten te springen om oefensituaties, daarin zou het Fort van de Democratie in kunnen voorzien. Het gaat om persoonlijke vorming en ontwikkeling. - Ruimte voor andere levensbeschouwingen, het omgaan met conflicten zoals discriminatie is belangrijk. - Schenk aandacht aan cyberpesten en uitsluitingmechanismen maar wel vanuit de achtergrond van de leerlingen. - De Tweede Wereldoorlog kan je zien als een snelkookpan van de geschiedenis en we kunnen het handelen van mensen onderzoeken in zeer extreme omstandigheden. - Schenk aandacht aan homoseksualiteit in relatie tot religie en betrek het op artikel 1 van de Grondwet. - Denk er aan dat er veel leerlingen zijn die zich minderwaardig voelen in de maatschappij, dat kan leiden tot agressie en wantrouwen: hou daar rekening mee. - Doe iets met gender en seksuele moraal (gelijkheid) en leg de nadruk op respect krijgen. - Geef aandacht aan conflicten tussen mensen met verschillende culturele achtergronden, het hoort bij een maatschappij waarin zoveel diversiteit is. O N T W I K K E L I N G S O N D E R Z O E K 13

16 Discrim E V A L U A T I E O N D E R Z O E K 14 Discrim

17 EVALUATIEONDERZOEK Na het in gebruik nemen van het Fort van de Democratie zijn diverse middelen aangewend om na te gaan of de educatieve doelstellingen werden behaald. Onderzoeksresultaten krijgen meer geldigheid wanneer de gegevens verkregen zijn met diverse onderzoeksinstrumenten. Gesprekken, observaties, zelfevaluaties in de vorm van het certificaat, het maken van een verslag voor de portfolio kunnen de betrouwbaarheid van conclusies versterken. Hoewel het onderzoek naar de effecten van het Fort van de Democratie het wetenschappelijk criterium van herhaalbaarheid heeft, stellen we vast dat de generaliseerbaarheid beperkt is. De resultaten zijn sterk contextgebonden en specifiek zinvol voor de ontwikkeling van het Fort van de Democratie en voor het vaststellen of de educatieve doelstellingen zijn behaald. ONDERZOEKSINSTRUMENT 1. CERTIFICAAT EN DATABASE Bezoekers die aan het programma in het Fort van de Democratie deelnemen, ontvangen aan het eind een persoonlijk certificaat. De meningen, keuzen van de jongeren op een vijftiental meetpunten op de scorekaart, worden van een score voorzien met behulp van een computerprogramma. Elke score correspondeert met commentaar op de keuzen die door de jongeren zijn gemaakt. Het commentaar vermeldt altijd de keuze of het dilemma en vervolgens wordt feedback gegeven. Daarbij wordt moralisme vermeden, niet alleen omdat het zinloos is maar vooral om het moreel beraad bij de leerlingen te stimuleren. Zo worden bijvoorbeeld de consequenties van een bepaalde keuze benoemd, bijvoorbeeld dat bepaald gedrag strijdig is met de democratische spelregels. Uiteraard kan de bezoeker in een reflectieopdracht aangeven met welke punten hij of zij het (on)eens is. Op pagina 30 is een voorbeeld van een compleet certificaat opgenomen. De gegevens, die de bezoekers in de computer hebben ingebracht om hun persoonlijk certificaat te verkrijgen, zijn anoniem opgeslagen in een database. Daar zijn, met name op werkvormniveau interessante conclusies aan te inatie verbinden, voor iets meer dan 1200 bezoekers waarvan de gegevens uit de database verwerkbaar waren. In dit onderdeel worden enkele werkvormen besproken en zo nodig van commentaar voorzien. E V A L U A T I E O N D E R Z O E K 15

18 DEMOCRATIE: WELKE UITSPRAAK SPREEKT JE HET MEESTE AAN? In het Park van de Vrijheid verwerken jongeren de kenmerken van een democratie, analyseren enkele voor- en nadelen, en onderzoeken het begrip vrijheid en gelijkheid vanuit artikel 1 van de Grondwet. Ze sluiten dit onderdeel af met een stellingenspel en kiezen de uitspraak die hen het meeste aanspreekt. Democratie: welke stelling spreekt je het meeste aan? Wie niet stemt, heeft geen recht van spreken. 13% Democratie is de beste staatsvorm. 39% De stemplicht moet worden ingevoerd. 7% In een democratie kun je zonder geweld van de regering af. 10% In een democratie mag je altijd zeggen wat je denkt. 16% Jouw vrijheid eindigt waar de vrijheid van de ander begint. 15% WAT VIND JIJ? MEIN KAMPF VERBIEDEN OF NIET? In een democratie worden regels gesteld om bijvoorbeeld mensen te beschermen zoals verkeersregels. De verbieden (meeste) burgers zijn bereid om zich vrijwillig aan die regels te houden. Er zijn ook zaken verboden in een democratie. Daar hoef je het niet mee eens te zijn. Je kunt er zelfs tegen protesteren. Wanneer democratisch besloten is iets te verbieden, moet je je er wel bij neerleggen. Dat is ook een democratische spelregel. In het Kabinet voor verboden dingen staan artikelen die Wat vind jij? Mein Kampf verbieden of niet? Meisjes niet verbieden geen mening verbieden Jongens niet verbieden geen mening 37% 43% 22% 19% 68% 13% in ons land of in een ander land verboden of juist verkrijgbaar zijn. Het gaat om bijvoorbeeld de volgende artikelen: Chocolade sigaretten, Adolf Hitlerbier, Mein Kampf, Koran, Lonsdale shirt, Kauwgom. Duidelijk wordt dat bijna 2 keer zoveel meisjes in vergelij- 16 wegens E V A L U A T I E O N D E R Z O E K

19 king met jongens Mein Kampf willen verbieden. In relatie met de observaties wordt duidelijk dat veel jongeren de gevoeligheid, die er traditioneel in Nederland heerst ten aanzien van het boek Mein Kampf, niet hebben. Er zijn ook nauwelijks referentiepunten die een discussie mogelijk maken. De volgende redenen zijn illustratief voor deze opvatting: - Je kunt het toch ook op internet krijgen. - Je hoeft het toch niet te lezen. - In het buitenland is het wel te koop. - Ik zie niet in dat zo n oud boek weer een Jodenvervolging kan veroorzaken. RADICALITEIT: WELKE KENMERKEN GELDEN VOOR JOU? De Nederlandse inlichtingendienst (AIVD) geeft op haar website uitleg over radicalisering. In combinatie met spotjes op radio en televisie, worden docenten en andere medewerkers in de openbare dienstverlening opgeroepen om met jongeren in gesprek te gaan wanneer ze de indruk hebben dat zij radicaliseren. De AIVD somt 7 oplopende kenmerken van radicaliteit op. Van belang is vast te stellen dat het niet om 1 kenmerk, maar om meer kenmerken gaat om te kunnen spreken over radicalisering. Welke kenmerken gelden voor jou? Meisjes Jongens A. Ze hebben idealen. B. Ze sluiten zich aan bij een groep die hetzelfde denkt als zij. C. Ze willen anderen overtuigen van hun gelijk. D. Ze laten geen andere meningen toe. E. Ze zetten hun eigen twijfels opzij. F. Ze zijn bereid geweld te gebruiken. 13% 17% observaties, zijn de volgende overwegingen van belang. In de eerste plaats stellen we vast dat jongeren, met name in het lager en middelbaar beroepsonderwijs hun opvattingen over het algemeen op een radicale manier verwoorden. Dat geldt bijvoorbeeld voor een grote groep autochtone jongeren ten aanzien van moslims. Omgekeerd geldt dit ook voor een grote groep allochtone jongeren. Het interessante is dat deze meningen in gesprekken met begeleiders vaak genuanceerder worden. Speelt hierin een houding (imago) die jongeren ten opzichte van elkaar (moeten) innemen? Een ander punt is dat de hoge cijfers ook veroorzaakt kunnen worden door het gegeven dat veel jongeren de context van de werkvorm loslaten en de inhoud van de kenmerken alleen op zichzelf betrekken. Ik ben niet tegen het gebruik van geweld, dus zeg ik geen nee tegen de stelling: Ik ben bereid om geweld te gebruiken. Mogelijk zijn ze vergeten dat hier sprake is van een opsomming die door de AIVD wordt gehanteerd. Het kan ook zijn dat een deel van de jongeren op het verkeerde been is gezet door het begrip goede doel. Dit kan een positief gevoel opgewekt hebt, losgekomen van de AIVD context. G. Ze zijn bereid hun leven te geven voor het goede doel. 23% 15% godsdienst, We hebben 2 van de 7 kenmerken (F. G.) onderzocht. Opvallend is dat een relatief grote groep meisjes jongens volgens de kenmerken van de AIVD geradicaliseerd is. Bij nadere analyse in combinatie met andere scores E V A L U A T I E O N D E R Z O E K 17

20 WELKE VORMEN VAN ACTIEVOEREN VINDT JIJ TOELAATBAAR? In de tentoonstelling onderzoeken de jongeren welke actievormen zij toelaatbaar achten. Enkele actievormen zijn democratisch vastgesteld (nr. 1-4). Ander vormen worden soms enige tijd gedoogd maar meestal grijpt de politie snel in (nr. 5-8) demonstranten die nog een stap verder gaan,worden in staat van beschuldiging gesteld omdat ze een wet overtreden (nr. 9-12). Belangrijk om te weten bij het interpreteren van de gegevens is, dat een bezoeker die nr. 4 kiest, het ook eens is met de nummers 1 t/m 3. Een bezoeker die nr. 11 kiest krijgt commentaar op de nummers 1 t/m 11. De gegevens leveren een boeiend beeld op dat sterk aansluit bij de observaties die we hebben gedaan bij deze werkvorm. Een Welke actievormen vind jij toelaatbaar? Meisjes Jongens grote 1. Handtekeningen verzamelen 95% 94% 2. Boycot van een product 84% 81% 3. Demonstreren 65% 62% 4. Staking 36% 46% 5. Blokkade van een straat 26% 38% 6. Beledigen via internet 24% 35% 7. Ruit ingooien 21% 33% 8. Taart in iemands gezicht gooien 9% 17% 9. Brandstichting 8% 14% 10. Bedreigen met wapens 7% 11% 11. Een bom leggen 0% 0% 12. Je leven riskeren 7% 11% groep jongeren zit in de eerste 4 actievormen. De actiemiddelen kunnen helpen een bepaald doel te realiseren en ze blijven binnen de wet. Ten aanzien de actievormen 5 8 hebben we geconstateerd dat veel jongeren een taart in iemands gezicht gooien wel grappig vinden. Dat moet toch kunnen! Wellicht wel op een studentenfeestje, want dan vinden alle bezoekers het vermakelijk, maar niet in het openbaar of gericht op personen die een openbaar ambt beklede n. Het is voor veel bezoekers nieuw dat dit strafbaar is. Een ruit ingooien om je woede te uiten en beledigen via internet wordt als minder normaal beschouwd. Het gebruik van geweld tegen mensen is bij de jongeren die we hebben onderzocht niet echt populair. Opmerkelijk is wel een hoge score voor nummer 12. Op basis van de observaties stellen we vast dat de actievorm nummer 12 multi-interpretabel is gebleken. Veel jongeren gaven aan dat in een bootje van Green Peace stappen en actievoeren tegen walvisvaarders echt je leven riskeren is. Dat geldt ook voor vele andere actievormen zoals bijvoorbeeld in een bos klimmen of wonen omdat je de kap van het bos wilt voorkomen. Interessant waren de gesprekken met jongeren die als beroepsmilitair het besef hebben dat je je leven riskeert, wanneer je op vredesmissie gaat. Deze conclusies hebben er o.a. toe geleid dat de werkvorm ook inhoudelijk gewijzigd is. 18levensovertui E V A L U A T I E O N D E R Z O E K

21 WAT IS JOUW MENING OVER DE MENINGEN VAN BIN LADEN? In een korte informatieve tekst wordt uiteengezet wie Bin Laden is. Op het paneel is een zestal opvattingen van Bin Laden samengevat. De vraag is: geef aan met welke mening je het eens bent. Wat is jouw mening over de meningen van Bin Laden? Meisjes mee eens Van de 6 meningen zijn alleen de 3 vetgedrukte meningen onderzocht in het afgelopen jaar. Dit heeft vooral te ging, maken omdat de opdracht gekoppeld is aan andere werkvormen, bijvoorbeeld de werkvorm gelijke behandeling. Wanneer bezoekers daar hebben aangegeven, naar aanleiding van Artikel 1 van de Grondwet, dat alle mensen in gelijke gevallen gelijk behandeld moeten worden, en hier jongens belangrijker dan meisjes geacht worden, dan signaleert de computer deze tegenspraak. Ook deze werkvorm geeft hetzelfde beeld dat jongens typerend anders scoren dan meiden. Ze zijn vaak sneller in hun antwoorden en willen het ook in veel gevallen luidruchtiger uitdragen. De gesprekken die bij deze werkvorm hebben plaatsgevonden zijn uitermate boeiend geweest. Wanneer begeleiders er bij betrokken waren, is vaak de vraag gesteld waar de opvattingen vandaan komen. Van het geloof of van ouders? Sommige jongeren zijn van mening dat homoseksuelen gestraft moeten worden. Op het certificaat en ook in gesprekken met begeleiders wordt duidelijk gemaakt dat homoseksualiteit in Nederland net zo behandeld wordt als heteroseksualiteit. De opvatting van Bin Laden delen kan wel, je mag denken wat je wilt, maar het uitdragen of uitvoeren is strafbaar in Nederland. Overigens kwam in de discussie bij dit punt wel aan de orde dat de Nederlandse bevolking in de afgelopen 50 jaar ook een grote ontwikkeling heeft doorgemaakt. Jongens mee eens A. Jongens zijn belangrijker dan meisjes. 2% 10% B. De doodstraf is toegestaan. C. Homoseksuelen moeten gestraft worden. 3% 8% D. Er is maar één geloof het beste geloof. 7% 12% E. Vrouwen mogen geen echtscheiding aanvragen. F. Geweld tegen ongelovigen is toegestaan. De meeste jongeren die eens gescoord hebben op de mening: Eén geloof is het beste geloof, zijn zeer beslist over hun keuze, wanneer hen gevraagd wordt de keuze toe te lichten: Meneer als ik mijn geloof niet het beste zou vinden, zou ik er toch niet voor kiezen; dan kan ik net zo goed iets anders geloven. Duidelijk is dat het hier met name gaat over hoe om te gaan met mensen die een ander geloof hebben. In een democratie mag je geloven wat je wilt en de overheid maakt geen onderscheid tussen burgers die wel of niet gelovig zijn. Tot slot was opvallend dat de meningen afzonderlijk bekeken en beoordeeld werden en niet meer als een samenhangende opvatting van Bin Laden werd gezien. Soms moeten bezoekers er wel aan wennen dat ze opvattingen delen met de meest gezochte terrorist ter wereld. E V A L U A T I E O N D E R Z O E K 19

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel Mei 2014.

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel Mei 2014. Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel Mei 2014. Dit document is bedoeld als verantwoording voor wat wij op dit moment doen aan actief burgerschap en sociale integratie en welke ambities

Nadere informatie

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Dit document is bedoeld als verantwoording voor wat wij op dit moment doen aan actief burgerschap en sociale integratie en welke ambities

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN Inleiding De laatste tijd is er veel publiciteit geweest rond scholen die hun leerlingen verboden gezichtsbedekkende kleding of een hoofddoek te dragen. Uit de discussies die

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school!

Discriminatie? Niet in onze school! Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies voortgezet onderwijs Hé homo, doe s normaal! Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Burgerschapsvorming op CCZ

Burgerschapsvorming op CCZ Burgerschapsvorming op CCZ Visie Een groot deel van alle leerlingen in het voortgezet onderwijs zit op het VMBO. Jonge mensen met verschillende achtergronden, capaciteiten, culturen en leerstijlen. Zij

Nadere informatie

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden.

Instructie voor leerlingen.. 5. Gebruik van de lesbrieven. 6. Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7. Wat wil je zijn en worden. VOORBEELD DE KLAS ALS TEAM (LEERLINGENBOEK) INHOUDSOPGAVE Instructie voor leerlingen.. 5 Gebruik van de lesbrieven. 6 Lesbrief: Wat wil je zijn en worden.. 7 Wat wil je zijn en worden. 11 Wat wil je zijn

Nadere informatie

Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas

Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas Controversiële en emotionele onderwerpen in de klas Inhoud Spannend... 2 Belang... 2 Onbalans... 2 Reflectieve dialoog... 2 Verschillen tussen dialoog en debat... 3 Praktische aandachtspunten voor een

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Bent u op de hoogte van dit proces tegen Geert Wilders of bent u dat niet? Ja, daarvan ben ik heel goed op

Nadere informatie

Deel 1 Over het wat en hoe 15. 1 Over het wat 17

Deel 1 Over het wat en hoe 15. 1 Over het wat 17 Inhoud Deel 1 Over het wat en hoe 15 1 Over het wat 17 Alles is sociaal: sociale competentie in schema 17 De activiteiten 19 Geen methode, maar een methodiek 19 De opzet van het boek 21 2 Over het hoe

Nadere informatie

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl 1 Actief burgerschap en sociale integratie: Door de toenemende individualisering in onze samenleving is goed

Nadere informatie

Projectbeschrijving. De Democratiefabriek 2014 2015. Huis van de Jeugd Zeelandsingel 40, 6845 BH Arnhem Tel. 026-389 24 24

Projectbeschrijving. De Democratiefabriek 2014 2015. Huis van de Jeugd Zeelandsingel 40, 6845 BH Arnhem Tel. 026-389 24 24 Projectbeschrijving De Democratiefabriek 2014 2015 1 Huis van de Jeugd Zeelandsingel 40, 6845 BH Arnhem Tel. 026-389 24 24 info@huisvandejeugd.nl www.huisvandejeugd.nl Inleiding De Democratiefabriek De

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Meningsvorming: jij en vluchtelingen

Meningsvorming: jij en vluchtelingen Meningsvorming: jij en vluchtelingen Korte omschrijving Het kan uw leerlingen bijna niet ontgaan zijn dat de Europese Unie te maken heeft met een grote stroom vluchtelingen. Sinds een paar maanden is dit

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP & SOCIALE INTEGRATIE. Visie. Actief Burgerschap & Sociale Integratie

ACTIEF BURGERSCHAP & SOCIALE INTEGRATIE. Visie. Actief Burgerschap & Sociale Integratie ACTIEF BURGERSCHAP & SOCIALE INTEGRATIE Visie Actief Burgerschap & Sociale Integratie Zuukerschool Epe Januari 2010 Hoofdstuk 1, Kenmerken van de omgeving en de leerlingen De Zuukerschool is een landelijk

Nadere informatie

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs

Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs VELON/VELOV CONFERENTIE Brussel, 4-5 februari 2016 Omgaan met Bumpy Moments in de context van Technisch Beroepsonderwijs Fontys Hogescholen, Eindhoven Dr. E. Klatter, Dr. K. Vloet, Dr. S. Janssen & MEd

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP & Sociale Integratie Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Visie op actief burgerschap & sociale integratieactie Hoofdstuk

Nadere informatie

Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen

Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen Analyse-instrument seksuele diversiteit in leermiddelen Een instrument voor de analyse van hoe seksualiteit en seksuele diversiteit voorkomt in leermiddelen voor leerlingen van 4 tot 15 jaar Inleiding

Nadere informatie

Docentenhandleiding Botsende grondrechten

Docentenhandleiding Botsende grondrechten Docentenhandleiding Botsende grondrechten Korte omschrijving programma-onderdeel: De leerlingen worden ingedeeld in groepjes van elk 4 à 6 leerlingen. Afhankelijk van de grootte van de klas ontstaan er

Nadere informatie

Handleiding voor de leerling

Handleiding voor de leerling Handleiding voor de leerling Inhoudopgave Inleiding blz. 3 Hoe pak je het aan? blz. 4 Taken blz. 5 t/m 9 Invulblad taak 1 blz. 10 Invulblad hoofd- en deelvragen blz. 11 Plan van aanpak blz. 12 Logboek

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie Werkvorm 9: voor de opleider (1) Hoe kun je reageren op discriminatie op school? Iedereen in het onderwijs krijgt er vroeg of laat mee te maken: vooroordelen en discriminatie. Het is zaak om hier goed

Nadere informatie

Handreiking kritische denkvaardigheden. Dr. Pieter Baay

Handreiking kritische denkvaardigheden. Dr. Pieter Baay Handreiking kritische denkvaardigheden Dr. Pieter Baay Even voorstellen... Vanaf 1 augustus 2016: de eisen voor loopbaan en burgerschap worden aangescherpt m.b.t. kritische denkvaardigheden voor de cohorten

Nadere informatie

Onderwijssociologie & Diversiteit

Onderwijssociologie & Diversiteit Onderwijssociologie & Diversiteit Hoorcollege 1: inleiding sociologie en burgerschap IVL Leike van der Leun Om deze presentatie te kunnen volgen op je mobiele telefoon, tablet of laptom, ga je naar: www.presentain.com

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010

Visiedocument. Actief Burgerschap. Januari 2010 Visiedocument Actief Burgerschap Januari 2010 Gereformeerde scholen voor speciaal basisonderwijs Het Baken en De Drieluik Inleiding Actief Burgerschap U staat op het punt ons visiestuk actief burgerschap

Nadere informatie

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse Ouders, het verborgen kapitaal van de school Hans Christiaanse Initiatief OCW vanaf januari 2012 www.facebook.com/oudersenschoolsamen Samenwerken Noem wat erin je opkomt, als je denkt aan een goede samenwerking

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo

WERKVORMEN MAGAZIJN. Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo WERKVORMEN MAGAZIJN Wat is netwerken? Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo Voorwoord Voor u heeft u Thema boekje 1 Wat is netwerken? Dit themaboekje is een onderdeel van de lessenserie Netwerken.

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE 1 ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE OP DE VALKENHEUVEL De wetgever schrijft scholen in Nederland voor om zich actief in te spannen om het besef van kinderen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014

Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 Actief Burgerschap op Eijkhagen 2013-2014 In de samenleving ontstaan nieuwe opvattingen over de manier waarop individuele burgers in de maatschappij behoren te staan: meer betrokken, meer gericht op het

Nadere informatie

Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie

Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie Jenaplanbasisschool De Oostpoort Burgerschapsvorming en sociale integratie 1 1. Inhoudsopgave: pagina 2. Visie op burgerschapsvorming en sociale integratie 3 3. Populatie van de Oostpoort 5 4. Beleid 5

Nadere informatie

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend:

Op 18 november 2009 heeft het raadslid Flos (VVD) onderstaande motie ingediend: Reactie van het College van B en W op de motie inzake Aanpak Discriminatie Amsterdam (openstellen functies voor iedereen bij ingehuurde organisaties) van het raadslid Flos (VVD) van 18 november 2009. Op

Nadere informatie

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten.

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten. Opdracht Bespreek met je klas deze stellingen. Dit kan met alle leerlingen tegelijkertijd of jullie kunnen in groepjes antwoord geven, deze opschrijven en ze kort presenteren voor de klas. Bedenk in ieder

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen

Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Voorlichting voor scholen Over gelijke behandeling, discriminatie en vooroordelen Anti Discriminatie Bureau Voor Nijmegen en omgeving 024 32 40 400 www.adbnijmegen.nl Anti Discriminatie Bureau Nijmegen

Nadere informatie

Herinrichting Schoolplein mavo 3

Herinrichting Schoolplein mavo 3 Herinrichting Schoolplein mavo 3 Pagina 1 van 7 Inleiding Binnenkort ga je aan de slag met het project Herinrichting van het schoolplein. Alle leerlingen van het derde leerjaar gaan ervoor zorgen dat ons

Nadere informatie

together forever is het motto van het Europees Jaar van de Interculturele Dialoog 2008 in Nederland Parents` Love

together forever is het motto van het Europees Jaar van de Interculturele Dialoog 2008 in Nederland Parents` Love Parents` Love Ook ouders houden van hun kinderen: ouderliefde. Naast zorgzaamheid en genegenheid uit zich deze liefde vooral in: opvoeding. 1. Ga naar de site van Sesamstraat: Bekijk en beluister de volgende

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege

Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Visiedocument: Burgerschap in het vmbo van Wellantcollege Inleiding Dit Wellant visiedocument beschrijft de algemene visie van Wellantcollege t.a.v.

Nadere informatie

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Methode Schokland 3.0 van Deviant. De methode is ontwikkeld conform het vernieuwde brondocument 'Loopbaan en burgerschap in het mbo'. 2013-2014 team Horeca

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Leeftijd: 12-16 jaar Tijdsduur: 1 uur Doelen - De jongeren denken na over de betekenis van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden in het dagelijks

Nadere informatie

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders

Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtone Nederlanders Samenvatting 2-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder autochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

BURGERSCHAPSCOMPETENTIES. ITEM REST CORRELATIES

BURGERSCHAPSCOMPETENTIES. ITEM REST CORRELATIES BURGERSCHAPSCOMPETENTIES. ITEM REST CORRELATIES Onderstaande tabellen zijn afkomstig uit Dam, G. ten, Geijsel, F., Reumerman, R., & Ledoux, G. (2010). Burgerschapscompetenties: de ontwikkeling van een

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK

GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. TOELICHTING Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot democratie te komen.

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Portfolio Loopbaan en burgerschap

Portfolio Loopbaan en burgerschap Portfolio Loopbaan en burgerschap Helpende Z&W versneld ROC Mondriaan, School voor Zorg en Welzijn, Leiden Inleiding De onderwerpen Loopbaan en burgerschap worden meegewogen voor het behalen van jouw diploma.

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

Culturele hoofdstad van Europa

Culturele hoofdstad van Europa Expertisecentrum Kunsttheorie www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl. Het initiatief Het Europese Parlement roept jaarlijks 1 of 2 Europese steden uit tot culturele hoofdstad. Het is bedoeld om zowel de

Nadere informatie

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen

Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies. basisscholen Discriminatie? Niet in onze school! voorlichting, training, lesmateriaal en advies basisscholen Zíj zijn stom, gemeen, lelijk Uitsluiten, uitschelden en pesten horen niet bij een school waar leerlingen

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid Meten van mediawijsheid Bijlage 6 Interview terug naar meten van mediawijsheid Bijlage 6: Het interview Individueel interview Uitleg interview Ik zal je uitleggen wat de bedoeling is vandaag. Ik ben heel

Nadere informatie

PROJECT PLAN. Contact across Cultures - DigiHouse. Introductie

PROJECT PLAN. Contact across Cultures - DigiHouse. Introductie PROJECT PLAN Contact across Cultures - DigiHouse Introductie Vanuit de stichting Contact across Cultures willen wij graag het project DigiHouse opzetten. Dit project is ontstaan vanuit onze deelname aan

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Aan het begin van het interview zelf kan het goed zijn om te zeggen dat er geen goede of foute antwoorden zijn. Stel je open en uitnodigend op.

Aan het begin van het interview zelf kan het goed zijn om te zeggen dat er geen goede of foute antwoorden zijn. Stel je open en uitnodigend op. 1 Beste interviewer, Leuk dat je een iemand of aantal mensen in je omgeving wilt gaan interviewen. Om je een handvat te geven zetten we hieronder een paar dingen op een rijtje. Het format van het interview

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

DOCENTEN HANDLEIDING

DOCENTEN HANDLEIDING BESTEL OOK DE EDUCATIEVE KRANT! Ga naar www. oorlogsgeheimendefilm.nl DOCENTEN Een film over vriendschap, vertrouwen & verraad HANDLEIDING Bij de digitale les over de film Oorlogsgeheimen Op 3 juli gaat

Nadere informatie

EEN OPEN DAG BEZOEKEN

EEN OPEN DAG BEZOEKEN Activiteit voor in de les: EEN BEZOEKEN Middels dit document wil De Haagse Hogeschool de aankomende studenten tools geven om zich goed voor te bereiden op hun studiekeuze via het bezoeken van een Open

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé CREATIEF VERMOGEN Andrea Jetten, Hester Stubbé OPDRACHT Creativitief vermogen meetbaar maken zodat de ontwikkeling ervan gestimuleerd kan worden bij leerlingen. 21st century skills Het uitgangspunt is

Nadere informatie

Handboek Politiek deel 2

Handboek Politiek deel 2 Handboek Politiek deel 2 Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren

Nadere informatie

Projectlijn D Een fietsbel in je oor Hellig Hart

Projectlijn D Een fietsbel in je oor Hellig Hart Les 4D Titel Thema Benodigdheden Doelstelling Game over Respect: Voorkomen of oplossen van pesten Computer, printer, werkblad 4D.1-4D.3, informatieblad 4D.1 en 4D.2, brochure Pesten op school, website

Nadere informatie

Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering

Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering Trees Pels Vrije Universiteit/Verwey-Jonker Instituut MBO-raad Platformdag Sociale Veiligheid; Veiligheid Verbinden

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 10: voor de opleider (1) Verleden en heden

Voor de paboopleider. Werkvorm 10: voor de opleider (1) Verleden en heden Werkvorm 10: voor de opleider (1) Leren mensen van de Oorlog? De Jodenvervolging en de Tweede Wereldoorlog zijn binnen het geschiedenisonderwijs bij uitstek onderwerpen waarbij gepleit wordt voor een koppeling

Nadere informatie