Maar het ging niet over Ouders over hun leven met een kind met MCDD

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maar het ging niet over Ouders over hun leven met een kind met MCDD"

Transcriptie

1 Foto Thijs Rooimans Maar het ging niet over Ouders over hun leven met een kind met MCDD Kinderen hebben de boeken niet gelezen, schrijft professor Rutger Jan van der Gaag in de inleiding van het eerste Nederlandstalige boek over MCDD, Multiple complex Developmental Disorder. Hij citeert zijn Engelse collega Philip Graham, om aan te geven dat er veel kinderen met ontwikkelingsproblemen op het gebied van emotie, gedrag en leren zijn die niet in onze afgesproken hokjes passen. Dat gaat ook op voor kinderen die een diagnose MCDD krijgen. In het genoemde boek is een hoofdstuk opgenomen over de beleving van ouders. Hier publiceren wij de introductie van de ouders. De rest van het hoofdstuk is te lezen op de website van Balans (www.balansdigitaal> zoeken op Maar het ging niet over ). Dat is raar, dacht de moeder van de nu 10-jarige Lisa, toen ze tijdens de zwangerschap merkte dat haar baby zich stelselmatig terugtrok als ze contact probeerde te maken. Anders dan bij haar zoon, die destijds reageerde op aanrakingen via de buikwand, bleef het stil als ze met Lisa contact zocht. Toen voelde ik al een soort afstand, zegt haar moeder. Of dat al een voorbode was van de later optredende problemen, is natuurlijk niet met zekerheid te zeggen. Wel is zeker dat verbazing en ongerustheid over de reacties van hun kind een gedeelde ervaring is van de ouders die wij voor dit hoofdstuk spraken: de ouders van Lisa, de moeder van Joran, de ouders van Tom en de moeder van Amanda. Allemaal zijn zij ouder van een kind met MCDD. Allemaal hebben ze meer kinderen met gedragsproblematiek. En allemaal hadden ze in eerste instantie het gevoel als ouder te falen, voelden ze opluchting bij de diagnose, machteloosheid bij de angst en wanhoop van hun kind en pijn vanwege de reacties uit de omgeving. Ze vechten allen om het vol te houden, kampen met onzekerheid over de toekomst en hebben besloten om maar bij de dag te leven. Want de problemen met hun kind gingen niet over, zoals de omgeving hun aanvankelijk voorspiegelde. Ze werden erger en namen soms extreme vormen aan. Het veranderde hun leven ingrijpend. Lisa is nu tien jaar oud. Haar ouders zijn 23 jaar samen. De diagnose MCDD werd bij Lisa gesteld toen ze vijf jaar oud was. Als pril babytje had Lisa het niet makkelijk. In de eerste vier weken liep ze een buikinfectie en waterpokken op. Al in die periode had haar moeder een ervaring waar ze nu nog kippenvel van krijgt. Na een lange dag met een niet te troosten Lisa legde ze de baby ten einde raad maar in de kinderwagen. Lisa keek mij aan en was stil. Dat was zo vreemd. Er ging een rilling door mij heen, vertelt haar moeder. Ze had mij kennelijk niet nodig. Dat was zo n moment waarvan je achteraf denkt: er was toen al iets wat niet klopte. Lisa ontwikkelde zich bijzonder snel. Haar driftbuien, angsten, en voorkeur voor rituelen werden door de omgeving verklaard als koppigheid en een bijproduct van haar snelle ontwikkeling. Pas toen ze op vijfjarige leeftijd doodswensen uitte, vonden haar ouders gehoor bij de huisarts en volgde een verwijzing naar de Riagg. In eerste instantie werd daar ook aan hoogbegaafdheid of het syndroom van Asperger gedacht. Er werd wel heel adequaat snel voor ouderbegeleiding gezorgd, waardoor de ouders eindelijk een klankbord hadden voor hun zorgen. De diagnose MCDD volgde een paar maanden later. Lisa s moeder keek tijdens verschillende onderzoeken mee door de one-way-screen. Daardoor kon ze het gedrag van haar dochter van een afstandje observeren en de uitleg bij de diagnose later goed volgen. Lisa zit op een school voor speciaal onderwijs in cluster IV. Haar broer is veertien jaar. Hij heeft ADD en dyslexie. Tom is net als Lisa tien jaar. Toen hij bijna vijf jaar oud was, werd bij hem de diagnose PDD-NOS/ADHD gesteld. De Rutger Jan van der Gaag 58

2 diagnose MCDD kwam drie jaar later Multipele complexe ontwikkelingsstoornissen (McDD) vallen categorie nog niet nader omschreven ontwikkelingsstoornissen. Deze stoornissen vormen tijdens een een opname kwelling van angst en woede op voor hen de die ermee afdeling behept zijn. Voor ouders en naaste betrokkenen zijn ze veelal een bron van machteloosheid en zorgen. Mede doordat McDD zich in de loop van het leven bij iedere persoon anders kunnen Kinder- en manifesteren, jeugdpsychiatrie zijn ze voor behandelaars lastig als zodanig van te herkennen. het In dit eerste Nederlandstalige boek over McDD tracht een aantal deskundigen deze problematiek nader te omschrijven op een open, wetenschappelijk verantwoorde academisch en praktisch ziekenhuis toegankelijke wijze. Hiermee in hopen Utrecht zij alle betrokkenen, ouders (UMCU). of opvoeders, naaste familieleden en vrienden, leerkrachten en hulpverleners inzicht in McDD te bieden en handvatten aan reiken om zo goed mogelijk om te gaan met deze ontwikkelingsstoornissen die weliswaar in de vakliteratuur nog geen officiele Als baby en status klein hebben, maar wel peutertje degelijk bestaan. vonden zijn ouders hem een lief en makkelijk kind. Hij speelde zo rustig in een hoekje en kletste en lachte zo gezellig tegen iedereen in het winkelcentrum, vertelt De inhoud van dit boek zijn is tot stand moeder. gekomen onder redactie van Rutger Jan van der Gaag, psychiater, hoogleraar klinische kinder- en jeugdpsychiatrie, In onze optiek was het UMC St Radboud, een Nijmegen sociaal en manager Behandelzaken kind. van Karakter Universitair Cluster Kinder- & Jeugdpsychiatrie, Nijmegen. Wisten wij veel. Achteraf gezien waren er al heel lang signalen, maar hadden wij ons intuïtief al op zijn gedrag ingesteld, voegt ISBN de vader van Tom toe. Wij wisten al toen hij een babytje was dat je met hem niet twee keer op een dag ergens op visite kon gaan. Dat kon hij niet aan. Op school ging het vrijwel direct mis. Hij verzette zich hevig en moest gillend en krijsend worden achtergelaten. De deur moest zelfs op slot, omdat hij er anders vandoor ging. Na een paar maanden stelde de leerkracht voor hem aan te melden voor het team jonge risicokinderen. Daar schrokken wij behoorlijk van, weet Toms vader nog. Dat klinkt bijna alsof hij later crimineel zou worden. Op advies van de orthopedagoog zochten we contact met het UMCU. Daar kreeg hij de diagnose PDD-NOS/ADHD en werd een behandeling met medicijnen gestart. Ook werd duidelijk dat Tom niet in het reguliere onderwijs kon blijven en moest overstappen naar een speciale school. Na een vreselijke kerstvakantie met een kind dat constant sloeg, schopte, beet en zijn moeder naar de keel greep, hebben we alarm geslagen. We waren ten einde raad, zo ging het niet langer. Tom moest worden opgenomen, we hadden geen keus. Hij bleef er acht maanden. Daarna konden wij thuis weer verder. Tom zit op een school voor speciaal onderwijs in cluster IV. De school heeft veel expertise op het gebied van autisme. Tom heeft een broertje van acht jaar met de diagnose ADHD/PDD-NOS. Joran is dertien jaar en de oudste van drie kinderen. Zijn ouders waren zestien jaar getrouwd toen hij zich aankondigde. Ze hadden niet meer verwacht kinderen te krijgen en, hoera, toen kwamen er drie snel achter elkaar. In de eerste periode van Jorans leventje waren er veel problemen. Redactie Rutger Jan van der Gaag Multiple complex Developmental Disorder Multiple complex Developmental Disorder Redactie Rutger Jan van der Gaag Het boek Multiple complex Developmental Disorder is uitgegeven bij uitgeverij Benecke. ISBN Prijs: 45,- Bij hem viel in het begin zijn verlatingsangst het meest op. Als zijn ouders ook maar even uit het zicht waren, begon hij vreselijk te huilen. In groep 1 van de basisschool trok zijn leerkracht aan de bel, omdat ze constateerde dat het kind er doodongelukkig was. Ze vroeg de ouders verder onderzoek te laten doen. Dat Tom moest worden opgenomen, we hadden geen keus resulteerde op vijfjarige leeftijd in de diagnose MCDD. Eerst werd nog gedacht aan het syndroom van Asperger, omdat hij ook hoogbegaafd was, maar zijn vele angsten gaven de doorslag voor de huidige diagnose. Joran zit in het reguliere voortgezet onderwijs. Daar gaat het goed. Hij heeft een broertje van elf jaar met ADHD en PDD-NOS en een zusje van tien jaar, bij wie inmiddels ook de diagnose PDD-NOS is gesteld. Amanda is veertien jaar. Ook zij kwam na vele jaren huwelijk van haar ouders, na haar broer, als wondertje nummer twee. Nieuw boek MCDD MCDD staat nog niet in de officiële handboeken van de kinder-en jeugdpsychiatrie. Toch herkennen veel deskundigen en ouders het beeld van kinderen die naast wat minder uitgesproken autistische trekken ook lijden door zeer heftige emoties en denkstoornissen. In wetenschappelijke kringen wordt onderzocht of MCDD een subcategorie is van autisme en behoort tot de autisme spectrum stoornissen. In dit nieuwe boek over MCDD wordt de kennis die er toe nu toe is verzameld over dit beeld bij elkaar gebracht. Er zijn hoofdstukken over de neurobiologie en de neuropsychologie en de praktijk van diagnosticeren en behandelen. In het laatste hoofdstuk komen ouderervaringen aan bod. Amanda was vanaf het begin extreem op haar moeder gericht. Niemand anders mocht haar aanraken of in haar nabijheid komen. Haar vader had het daar moeilijk mee. De eerste peutergroep was een ramp. Amanda wilde er niet alleen achtergelaten worden. Bij de tweede groep duurde het drie maanden voor ze een ochtend zonder haar moeder kon blijven. Ze ging er volledig haar eigen weg. Ook bij Amanda was het de leerkracht van de eerste groep van de basisschool die alarm sloeg. Het kind deed totaal niet mee met de groep, ging soms onder de stoel van de juf zitten en gedroeg zich onmogelijk ten aanzien van andere kinderen. Vaak claimde ze een meisje als vriendinnetje, vertelt haar moeder, en maakte dan hevige scènes als dat kind niet met haar wilde spelen. Bij de Riagg werd er in eerste instantie aan NLD gedacht. Daar konden de ouders zich niet in vinden. Ze vroegen een consult aan bij het academisch ziekenhuis in Rotterdam en kregen daar na een aantal gesprekken de diagnose PDD-NOS/MCDD te horen. Amanda zit nadat ze naar een reguliere basisschool ging (met rugzakje) nu op een school voor voortgezet speciaal onderwijs. Ze heeft een broer van negentien jaar met (een niet-officieel gestelde diagnose) ADHD. n 59

3 Maar het ging niet over Ouders over hun leven met een kind met MCDD Vervolg Diagnose Het gaat wel over, hoorden de ouders in eerste instantie van deskundigen. Alle peutertjes zijn nu eenmaal druk en impulsief en kinderangsten zijn een normaal verschijnsel. Negeer het maar zo veel mogelijk. Bij Lisa werden de problemen toegeschreven aan haar snelle ontwikkeling. Haar koppigheid zou wel komen door hoogbegaafdheid. Tom was te eigengereid en zou door de juf van groep 1 weleens even worden aangepakt. Maar ze had buiten Tom gerekend, zegt zijn moeder. Dat win je niet. Bij Joran kregen de ouders de schuld, omdat ze hem te veel zijn zin zouden geven. Amanda deed het thuis aanvankelijk goed, omdat haar moeder zeer consequent optrad. In alle gevallen liep het vrijwel direct op de basisschool mis. De diagnose was voor alle ouders in eerste instantie een opluchting en een nieuwe start. Het ligt niet aan ons, we zijn geen slechte opvoeders, we hebben een moeilijk kind, is het gedeelde gevoel. Er was nu een verklaring voor allerlei problemen, de puzzelstukjes begonnen in elkaar te passen. De meeste ouders hadden zich met informatie van internet al wel bepaalde ideeën gevormd over de oorzaak van het gedrag van hun kind. Een diagnose geeft ook een richting, zegt de vader van Tom. Je kunt aan het werk, informatie verzamelen en proberen te achterhalen wat je te wachten staat. Voor de moeder van Lisa was het aanleiding om lid te worden van Balans en de NVA. Er was ook wel verdriet en onzekerheid bij het horen van de diagnose McDD. Amanda s moeder heeft één nacht vreselijk liggen huilen. Niet om mijzelf, maar om haar... waarom moest haar dat overkomen? Daarna keek ze ook niet meer om. Zo zit ik nu eenmaal in elkaar. Toms ouders kregen tijdens de opname van hun zoon een hele serie slechtnieuwsgesprekken. Ze moesten hun toekomstbeeld voortdurend bijstellen. Eerst werd er steeds wat van afgeknabbeld, zegt de moeder van Tom, maar later werden het grote happen. Dan kregen we te horen: Je mag blij zijn als je met Tom nog dit of dat kunt bereiken. Op een gegeven moment gingen we met lood in onze schoenen naar de volgende afspraak, met het angstige gevoel wat zullen we nu weer horen?. Het beeld van je gezin valt dan helemaal in stukken. Sommige stukken vind je later weer terug, andere nooit meer. De toekomst is voorgoed veranderd. Een kind met... Ze zijn ouder van een kind met McDD, met gedrag dat zo extreem en onvoorspelbaar is dat het hele leven erdoor verandert. Die angst en paniek zijn zo vreselijk, weet de moeder van Joran. Het overkomt ze en ze hebben er geen enkel wapen tegen als ze nog jong zijn. Later leren ze het toch wat beter te relativeren, ook omdat ze dan verbaal vaardiger worden. Het breekt je hart, als je je kind zo wanhopig ziet, zucht de moeder van Tom. Als hij zegt dat de duivel in hem zit en hij een heel slecht jongetje is dat maar doodgemaakt moet worden. Alle ouders hebben meegemaakt dat

4 hun kind op jonge leeftijd doodswensen uitte. Het pakte een mes of stond voor het raam en riep dat het er beter niet meer kon zijn. Veiligheid bieden aan hun kinderen is voor de ouders niet alleen een levenstaak, maar ook een dagelijkse taak. Vaak gaan ze van de ene naar de andere crisis en ze weten nooit wanneer de volgende komt. Het is meestal niet eenvoudig te achterhalen wat de aanleiding tot een uitbarsting is. Onlangs ging het weer helemaal mis met Lisa. Opeens was ze weer vreselijk dwars, bang en onbereikbaar. Alle dagelijkse dingen zijn dan een probleem en gaan gepaard met gillen en krijsen. Het duurde wel een paar weken. We vroegen ons vertwijfeld af waar dit nou opeens weer vandaan kwam. Op een avond wist ik het ineens. We hadden een paar weken daarvoor, toen zij net in bed lag, een vreselijke blikseminslag gehad. Dat was het. We hadden er natuurlijk uitvoerig met Lisa over gesproken, maar kennelijk was het niet genoeg en verdween haar gevoel van basisveiligheid. Toen ik haar dat de volgende ochtend voorlegde, beaamde ze het en werd het geleidelijk minder. Je wordt op den duur wel handiger in het vinden van oorzaken en oplossingen. Vloeken, schelden en tieren tegen hun ouders. Het is aan de orde van de dag bij deze kinderen en voor hun ouders is het niet altijd even makkelijk om het te zien als een uiting van angst en onzekerheid. Ook niet om zich steeds maar weer te realiseren dat de kinderen juist de mensen die ze het meest vertrouwen, het zwaarst pakken. Hij probeert alles om je emotioneel te raken, vertelt de vader van Tom. Door rustig te blijven en geen emoties te tonen houd je controle, maar dat valt natuurlijk niet altijd mee. Bij alle kinderen is er regelmatig sprake van stemmen in het hoofd en schimmen (mensen) zien die er niet zijn. Joran zag toen hij klein was klasgenoten met een geweer gericht op hem in een boom zitten. Lisa heeft twee stemmen in haar hoofd, een van een stoere jongen en een van een lief zachtaardig meisje. Helaas heeft de stem van de jongen de overhand en laat die haar schelden en boze dingen doen. Met een aantal kinderen gaat het beter naarmate ze ouder worden. Ze kunnen er dan makkelijker op aangesproken worden om ook zelf hun best te doen. Bij Joran is dat duidelijk het geval. Als hij verhalen vertelt over vreemde figuren, probeert zijn moeder zijn gedachtegang te volgen en daar met hem over te praten en haar visie op de werkelijkheid te geven. Negeren doe ik niet meer. Dat werd mij in het begin aangeraden. Dan moest ik zeggen: En nu is het over, punt uit. Maar nu werkt dat niet meer. Hoewel het met Amanda steeds beter gaat, was er natuurlijk wel paniek toen ze op een avond wegliep, onvindbaar was, maar door de telefoon wel allerlei doodswensen liet horen. Dan houd je je hart vast dat ze niet de verkeerde mensen tegenkomt, zegt haar moeder. Het is zo n mooi meisje. Het voordeel is nu nog dat ze niet aangeraakt wil worden. Maar hoe lang duurt dat nog? Het geeft de ouders ook het nodige verdriet, als de kinderen in het stadium komen dat ze zelf merken dat ze anders zijn. Hoewel Amanda het op haar nieuwe school goed naar haar zin heeft en het ook goed klikt met de andere kinderen, heeft ze veel moeite met het stigma van het busje. Ik wil niet anders zijn horen ook de andere ouders hun kinderen regelmatig zeggen. Huwelijk en gezin Het gezinsleven met een kind met McDD is heftig en zwaar; het kent spanningen, frustraties en een flink aantal beperkingen. Spontaan met het gezin eropuit trekken is er meestal niet bij. Alles moet zorgvuldig worden overwogen en voorbereid. Een vakantie is tienmaal zo hard werken, zegt de moeder van Joran. Lisa s ouders gaan nu voor het vijfde jaar naar dezelfde camping en dat bevalt goed. Hetzelfde recept volgen de ouders van Tom. We namen ons voor nooit hetzelfde te doen als onze ouders en twintig jaar naar hetzelfde huisje te gaan. Nu logeren we al jaren op dezelfde kleine camping op een boerderij, telkens op dezelfde rustige plaats. Voortdurend speelt de vraag of ze hun andere kinderen niet tekortdoen door zoveel rekening te houden met dat ene kind. Vaak moeten ze als gezin gesplitst activiteiten ondernemen, omdat lang niet alles haalbaar is voor een kind met McDD. Er zijn ook voordelen. Lisa heeft een autipas van de NVA. Daarmee kan het hele gezin voorrang krijgen in een pretpark. Laatst haalde ze op een schoolreisje het pasje

5 trots uit haar tas en mocht de hele groep langs de rij wachtende mensen. Dan schaam ik mij helemaal niet, vertelt haar moeder. Op zo n moment denk ik gewoon: we verdienen het. Ook van de structuur die een kind met McDD tot in de details nodig heeft, kunnen de andere kinderen profiteren. Je bent gewoon intensiever bezig met je kinderen, zegt de vader van Lisa. Omdat er altijd iemand voor haar thuis is, zijn we ook meer beschikbaar voor onze zoon. Dat een dergelijk gezinsleven de relatie van een echtpaar onder druk zet, behoeft nauwelijks een betoog. Ze kennen het allemaal. Op een gegeven moment zie je ertegen op om naar huis te gaan, vertelt de vader van Tom. Dan denk je: hoe zal ik het nu weer aantreffen? De verleiding om langer door te werken of even iets anders te gaan doen is dan groot. Maar ook is er het besef dat uit elkaar gaan nog veel meer problemen met zich meebrengt. Dan kan er een nieuwe eensgezindheid ontstaan om samen het karwei te klaren. Soms ben ik daar ook wel trots op, zegt de moeder van Tom. Dan denk ik: dat doen we toch maar even samen. Sociale contacten Welke sociale contacten?, reageert Jorans moeder op de vraag of de problemen ook doorwerken in de sociale omgeving. Ten eerste zijn er de beperkingen door de problemen van de kinderen en door gebrek aan energie en tijd. Alle ouders hebben bovendien de ervaring dat vrienden van vroeger het laten afweten. Ze vinden het te lastig als wij op bezoek komen, weet de moeder van Joran. Dan hoor je ze denken: daar komen ze weer met die drukke kinderen. Wij hadden vrienden van wie de kinderen bang waren voor Lisa, vertelt haar moeder. Dat schiet ook niet op. De contacten die wel blijven, meestal met ouders die ook problemen hebben met hun kinderen, worden wel intenser. Jorans moeder heeft een hechte band ontwikkeld met haar schoonzus, die ook twee kinderen met PDD-NOS heeft. Ten eerste was er het voordeel dat we het gedrag al kenden door de neefjes, ten tweede is het ook heerlijk dat ik haar niet hoef uit te leggen wat wij meemaken. Zij kent het vanuit haar eigen gezin. Ook andere ouders noemen het contact met lotgenoten een warme deken. De een heeft er meer behoefte aan dan de ander. Amanda s moeder nam zelf het initiatief voor een oudergroep. Toen ze met een aantal ouders zat te wachten terwijl hun kinderen een sociale vaardigheidstraining kregen, stelde ze voor gezamenlijk koffie te gaan drinken. Daaruit ontstond een hechte groep, die nu na acht jaar nog steeds elk halfjaar bij elkaar komt of gezamenlijk iets onderneemt. Je wordt wel selectiever als je nieuwe mensen tegenkomt, vinden de ouders van Tom. Ook om jezelf te beschermen tegen teleurstellingen. Bij gewone ouders krijg je toch geen antwoorden op vragen die jou bezighouden. Ze hebben er geen weet van wat er in ons gezin omgaat. Amanda s moeder is als chatmoderator actief op het forum van Balans. In het begin omdat ik daar zelf behoefte aan had, maar later om anderen te helpen. Ook Toms ouders hebben een periode aan een chatgroep deelgenomen. Wij hebben vooral bij nieuwe ervaringen behoefte aan contact. Voor ons hoeft het niet zo langdurig. De moeder van Joran is inmiddels als vrijwilligster werkzaam bij de Advies- en Informatielijn van Balans en Lisa s moeder doet vrijwilligerswerk bij het Autisme Info Centrum van de NVA in Delft. Om problemen en misverstanden in het sociale netwerk uit de weg te ruimen, organiseerde de gezinsbegeleider van Lisa s ouders een informatieavond voor hun familie, vrienden en bekenden. Er werd verteld hoe zwaar wij het hadden met een kind als Lisa. We hadden een mooie groep bij elkaar. Er bleven mensen weg die we eigenlijk verwacht hadden, maar er kwamen ook mensen van wie we het in eerste instantie niet hadden gedacht. Zoals mijn baas, vertelt Lisa s vader met zichtbaar genoegen. Die bleek werkelijk geïnteresseerd te zijn. Dat deed ons goed. Onbegrip Kwetsende reacties uit de omgeving zijn het lot van ouders van kinderen die zich anders dan gemiddeld gedragen. De buitenwereld is niet altijd even voorzichtig met commentaar. Men heeft er vaak geen weet van wat er allemaal in deze gezinnen speelt. Ook hebben andere mensen geen idee van de hoeveelheid pijn die wordt veroorzaakt door onnadenkende opmerkingen. Menige

6 ouder komt huilend thuis van een familiepartijtje door de kritiek die er is geuit op hun manier van opvoeden. Vroeger kenden wij zulke problemen niet, zeggen opa en oma en met een toon van het zal wel aan jullie liggen : Het is toch een lief joch, bij ons is hij nooit zo. Zoveel jaar op gewacht en nu gaan ze het verpesten, kregen de ouders van Joran te horen, omdat ze hem in het begin langdurig probeerden te kalmeren. Autisme, dat hoor je tegenwoordig wel vaak hè, is het niet een beetje mode?, krijgt de vader van Tom als reactie, wanneer hij tijdens een bedrijfsuitje vertelt dat ze wegens de problemen van hun zoon niet naar een ver oord zijn geweest, maar gewoon in het eigen land met vakantie waren. Ik heb mijn mond gehouden, zegt Toms vader zeer verontwaardigd, want ik dacht: als ik nu antwoord... Mijn zoon een modeverschijnsel, ik wou dat het waar was! Ze kennen ook allemaal het commentaar uit de omgeving als ze tegemoetkomen aan de angsten van hun kind. Zoals Amanda s moeder die na de ramp van 11 september 2001 haar dochter lange tijd alleen maar in de auto met een deken over haar hoofd naar school kon brengen. Ik kon niet anders, want voor haar kon elk vliegtuig ieder moment uit de lucht komen vallen. In het begin trek je het jezelf erg aan wat andere mensen zeggen. Dan ga je nog weleens uitleggen wat je kind heeft, zegt de moeder van Tom. Later doe je dat minder, weet je dat je van anderen ook niet altijd begrip kunt verwachten. Maar het steekt wel. Volhouden Ze zijn soms zelf verbaasd dat ze het volhouden. Gewoon doorgaan, is de reactie van Toms vader. Bij zijn vrouw is er weleens de angst dat ze op een punt komen dat de rek er echt uit is. En hoe ga je dan verder, vraag ik mij weleens af. De meeste ouders putten moed uit de vooruitgang van hun kinderen, zijn apetrots als er weer een mijlpaal bereikt is. Lisa s moeder noemt het weleens moeilijk om dat gevoel vast te houden in de tijden dat het zo heel zwaar is. Toch rapen ze elke dag weer de moed bij elkaar. Als wij het niet doen, wie zorgt er dan voor ze? is het gedeelde gevoel van de ouders. De logeeropvang is voor de meesten van hen een uitkomst. Het duurde vaak wel een tijd voordat er een omgeving was gevonden waar de kinderen zich voldoende veilig voelden, maar daarna werd het zowel voor het kind als voor de overige gezinsleden een uitkomst. De kinderen hebben het meestal heel leuk met andere kinderen waar ook wat mee is. Dan hebben ze het gevoel dat ze niet de enige zijn. Toms moeder vindt het moeilijk om te zeggen, maar als hij er niet is, voelt het zoveel lichter aan in huis. Opeens kunnen we dan zomaar even boodschappen gaan doen. Ook Lisa s ouders kennen de druk van voortdurend aanwezig moeten zijn. Ze hebben het aardig verdeeld met de diensten van hun werk en de aanwezigheid van een PGB-hulp, maar het duurde wel acht maanden voordat Lisa met de PGB er alleen kon blijven. Ter compensatie gaan ze allebei eens per jaar een week alleen op vakantie. Lisa s vader gaat met vrienden wandelen en haar moeder gaat al jaren met een groep Balansmoeders een week naar een warm oord. Elk jaar kijkt ze daarnaar uit. Amanda s moeder komt tot rust door met de honden te gaan lopen. Zij heeft minder behoefte aan opvang, doet het graag allemaal zelf. Hulpverlening De ervaringen met hulp en hulpverleners zijn wisselend. Bij Joran kwam de hulp in eerste instantie via de orthopedagoog van de school. Deze kwam bij het gezin thuis en gaf adviezen over structuur, het werken met picto s en beloningsprogramma s. Dat gaf houvast. In het begin hadden Jorans vader en moeder via een hulpverleningsinstantie ouderbegeleiding en training om te leren hoe ze hun zoon moesten aanpakken met de dagelijkse dingen, zoals wassen en aankleden. Tegenwoordig komt er elke week na schooltijd bij alle kinderen een paar uur een hulpverlener thuis om hen een stukje zelfstandigheid en flexibiliteit bij te brengen. Met de een klikt dat beter dan met de ander. We hebben er net een gehad die niet met de kinderen aan de gang ging, maar probeerde ons op te voeden. Nou, daar hadden we geen zin meer in. Die fase hebben we al gehad. Met die hulpverlener zijn we maar gestopt. We hebben nog wel ouderbegeleiding via de kinder- en jeugdpsychiatrie. Dat is fantastisch.

7 De ouders van Tom hebben het ook goed getroffen met de begeleiding die ze ontvangen via de kinder- en jeugdpsychiatrie. Ondanks alle verdriet over de noodzaak van de opname noemt Toms vader het achteraf een gouden greep. We moesten wel, voegt zijn vrouw toe, ons kind was zo ongelukkig, hij leed. Tom leed en wij ook. We hebben veel van de opname geleerd en hebben er allemaal meer zelfvertrouwen door gekregen. Wij hebben veel opgestoken van de manier waarop de groepsleiding met hem omging. De regels die hij daar geleerd heeft, hanteren we nu thuis ook. Dat werkt. Het was ook fijn dat ze lieten zien hoe hij vooruitging, want zelf ben je daar soms blind voor. De continuering van de ouderbegeleiding wordt door de meeste ouders noodzakelijk gevonden. Zonder dat kunnen we echt niet, zeggen Lisa s ouders. We moeten af en toe een praatpaal hebben om onze twijfels en wanhoop te kunnen uiten, zonder dat er meteen wordt gesproken over opname van het kind. Er wordt naar ons idee weleens vergeten dat de ouders ook een heel veranderingsproces moeten doormaken. Laatst was er gedoe met de DBC, waardoor de ouderbegeleiding dreigde te stoppen. We waren echt in paniek. Gelukkig is het wel goed gekomen en konden de contacten doorgaan.. Maar er zijn ook hulpverleners die hevig teleurstellen. Zoals een huisarts die het laat afweten, als de ouders met hem willen praten over de opvang bij een mogelijke psychose. Daar wist hij niets van, dan moesten ze de politie maar bellen. Hij had alle papieren van het ziekenhuis vast niet gelezen, denkt de moeder van Tom. Er was ons verteld dat we bij problemen in het weekend de huisarts moesten bellen. Later hebben we het met de kinderpsychiater besproken. Ons bellen, was haar reactie. Jullie kennen je kind het best, als jullie twijfelen, moet je aan de bel trekken. Kijk, dat is wat je wilt horen, dat geeft vertrouwen. Dat heb je nodig, want je voelt je vaak al zo in de steek gelaten door de buitenwereld. Scouting vindt hem te zwaar, zwemmen is een probleem, volleybal lukt niet en daar sta je dan weer. Toekomst Amanda s moeder heeft er alle vertrouwen in dat het goed zal gaan met haar dochter. Het lukt haar steeds beter om de angsten te relativeren. Met Lisa gaat het gelukkig ook steeds beter, maar wat de toekomst zal brengen, daar houden de ouders zich maar niet zo mee bezig. Ook de ouders van Joran hebben zich aangeleerd om bij de dag te leven. Het gaat nu op het voortgezet onderwijs goed met hem, omdat hij daar intellectueel beter aan zijn trekken komt dan op de basisschool. De ouders van Tom hebben te horen gekregen dat het niet onmogelijk is dat Tom op enig moment een psychose zal ontwikkelen. Zij proberen zich daar zo goed mogelijk op voor te bereiden. Ook zij kiezen ervoor om maar bij de dag te leven. Ons pad is smal, zegt Toms moeder. We zien wel waar het uitkomt en welke zijwegen we tegenkomen. Voor ons geen dromen meer over wereldreizen met de kinderen. Een veilig huis voor ons gezin. Dat is waar wij ons nu op concentreren. Dit hoofdstuk werd geschreven op basis van een groepsgesprek van Arga Paternotte met de ouders van Lisa, Joran en Amanda en een interview met de ouders van Tom. Cilia Ruiterman, ouderbegeleider op de afdeling Kinder-en Jeugdpsychiatrie van het Universitair Medisch Centrum Utrecht, nam daarbij het voortouw. De ouders worden met nadruk bedankt voor het delen van hun indrukwekkende ervaringen. Cilia Ruiterman voor haar deskundige inbreng.

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Filmverslag Nederlands Pay It Forward

Filmverslag Nederlands Pay It Forward Werkstuk Scholieren.com Filmverslag Nederlands Pay It Forward Someone A Basis Titel: Pay it forward. Regisseur: Mimi Leder. Personen: Trevor is de hoofdpersoon, maar Arlene en Eugene zijn ook heel belangrijk.

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten - Over praten met kinderen met een verstandelijke beperking - Congres NJI 18-11-2013 Suzanne van den Bos MSc inhoudelijk manager / gedragswetenschapper

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig Beertje Anders zit stil in een hoekje als Beertje Bruin langskomt. Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig bent. Kan ik je helpen, want ik ben je vriend en vrienden

Nadere informatie

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22.

FOUT VRIENDJE? PAS OP! Hulp. Internet. Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. PAS OP! Hulp Heb je vragen? Bel dan naar Meldpunt Jeugdprostitutie, tel.: 0900 044 33 22. Internet Wil je meer lezen? Kijk op www.jipdenhaag.nl/loverboys En test jezelf op www.loverboytest.nl Dit is een

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

www.queridokinderboeken.nl

www.queridokinderboeken.nl www.queridokinderboeken.nl Copyright 2013 Joke van Leeuwen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op welke wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders.

Kijk maar naar enkele reacties van leerlingen en ouders. Inleiding 7 Steeds vaker komen we op school leerlingen tegen van wie de ouders gescheiden zijn. Eén op de drie huwelijken wordt ontbonden en veelal zijn daarbij kinderen betrokken. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst Voorproefje ALLES DUBBEL Survivalgids voor startende tweelingmama s Denise Hilhorst Inhoud Dubbel van start 7 Dubbel ervaren 8 Dubbel zwanger 10 Dubbel voorbereiden 19 Dubbel bevallen 25 Dubbel voeden

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

Mijn nieuwe school, een nieuwe start.

Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Naam: Mijn oude school weerbaar.info Mijn nieuwe school Als je naar het middelbaar onderwijs gaat is alles nieuw. Je klasgenoten, de docenten, de school, de regels

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier.

TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier. TONEELSTUK Marama en de krokodillenrivier. AKTE I Scène 1 In een Afrikaans dorpje staan wat hutjes en zijn de mensen bezig met alledaagse dingen: er wordt water gehaald, eten gemaakt, kinderen spelen buiten...

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

In de middag gingen we naar het Martiniziekenhuis, dit is mijn terrein. Omdat Daan op de kinderafdeling heeft gelegen ken ik daar mensen.

In de middag gingen we naar het Martiniziekenhuis, dit is mijn terrein. Omdat Daan op de kinderafdeling heeft gelegen ken ik daar mensen. Folders uitdelen Ik begin aan mijzelf te twijfelen, ben ik echt wel goed bezig. Ben ik echt wel toe aan andere ouders helpen. Zo overtuigd dat ik het aankon, zo erg is dat naar beneden gehaald omdat ik

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die

Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die Er zit een schat verborgen in jezelf Dit verhaal gaat over een schat, die je overal kunt vinden : zowel hier als daar, zowel vroeger als nu. Een schat zo rijk als het leven zelf, die toont hoe het zijn

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

vooruitkomen OUDERS & OPVOEDERS

vooruitkomen OUDERS & OPVOEDERS > vooruitkomen + OUDERS & OPVOEDERS ! Via Bureau Jeugdzorg of uw huisarts bent u bij Rubicon jeugdzorg terecht gekomen. Soms zijn er problemen in het gezin die u niet zelf kunt oplossen. Uw kind is bijvoorbeeld

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

Succesverhaal. over pesten op het werk

Succesverhaal. over pesten op het werk Supermarktmedewerkster Fenny gaat met plezier naar haar werk. Dat is zeer opmerkelijk als je bedenkt dat ze lange tijd werd gepest. Op het dieptepunt hoopte ze zelfs dat haar onderweg naar de supermarkt

Nadere informatie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie

EIGEN BLOED Over moeders die hun kind afstaan ter adoptie EIGEN BLOED Ik zie het koppie al, zegt de huisarts tegen de dertienjarige Henny Paniek Ze kwam bij hem vanwege buikpijn Dan gaat alles razendsnel Met een ambulance wordt Henny naar het ziekenhuis gebracht

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6)

ISABEL EN BAS VAN RHIENEN (6) Als tweeling ben je nooit alleen. Maar je bent ook altijd de helft van iets. Vijf broers en zussen vertellen hoe ze samen zichzelf zijn. Tekst Nanneke van Drunen Foto s Edith Verhoeven ISABEL EN BAS VAN

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Je mag toch geen suiker? Dat dacht mijn oma. Na drie jaar... Had ze een hele vieze taart voor me gemaakt, terwijl de hele familie iets lekkers at.

Je mag toch geen suiker? Dat dacht mijn oma. Na drie jaar... Had ze een hele vieze taart voor me gemaakt, terwijl de hele familie iets lekkers at. ~1~ s n a l a b n i Happy A ls ouder van een kind met een chronische ziekte weet u vast als geen ander hoe moeilijk de balans is tussen goede zelfzorg en een prettig en gelukkig leven. Om er achter te

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Natuurlijk heb je ideaalbeelden. Maar wij wisten allang dat die. niet kloppen OOK

Natuurlijk heb je ideaalbeelden. Maar wij wisten allang dat die. niet kloppen OOK Natuurlijk heb je ideaalbeelden. Maar wij wisten allang dat die niet kloppen 82 bijzonder kleinkind Ingrid & Meindert werden onverwacht oma & opa Onze dochters warenzorgeloze tieners totdat ze zwanger

Nadere informatie

7. Wel of niet vertellen

7. Wel of niet vertellen Quizvragen hoofdstuk 6 1. Wanneer krijgt iemand een bloedtransfusie? 2. Hoe is het virus in jouw bloed terechtgekomen? 3. Komt een verkoudheid door de kou of door een virus? 4. Kan het virus in flesvoeding

Nadere informatie

Gezinspsychiatrie in Beilen

Gezinspsychiatrie in Beilen informatie voor kinderen Gezinspsychiatrie in Beilen Dagbehandeling, kliniek en centrum voor gezinshereniging www.ggzdrenthe.nl Met het hele gezin in behandeling Jouw gezin komt misschien in behandeling

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje speciaal bedoeld voor de kraamvader Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje voor de aanstaande vader. Tijdschriften, boeken en internet staan vol informatie over de bevalling en de tijd erna,

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Thomas Wormgoor (Transvisie Zorg), Ruth Kaufman (Tranvisie Zorg) en Hanneke Felten (Movisie), 2015

Thomas Wormgoor (Transvisie Zorg), Ruth Kaufman (Tranvisie Zorg) en Hanneke Felten (Movisie), 2015 Naam-titel Oefenen met casuïstiek Te gebruiken bij Handvatten bieden voor hulpverlening Inleiding Door te werken met casussen krijgen studenten inzicht in hun vaardigheid en houding m.b.t. de ondersteuning

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN Inhoud: - Zorgeloos op uitje -Wat is autisme? - Wat houd een uitje precies in? - 15 TIPS om uw uitje tot een succes te maken Marinka

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen

Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen bussum 2011 Wij wijzen erop dat het gebruik van de bijlagen bedoeld is voor de praktijk van de therapeut die de in het boek Stotteren: van theorie naar

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding

Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding PRAKTIJK VOOR VERLIESVERWERKING Wilma Luyke Doetinchem Ervaringen van deelnemers Individuele begeleiding "Ik kan U vertellen dat ik in zak en as zat voordat ik bij Wilma aanklopte. Mijn vrouw is plotseling

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Moeilijk? Zo ben ik nu eenmaal!

Moeilijk? Zo ben ik nu eenmaal! Ik ben Marieke Sweens, ik heb een partner, ik heb een huis, ik heb een hond, ik heb een baan, ik heb naast m'n baan een eigen bedrijf. En ik heb borderline. Dit is hoe ik mezelf introduceer bij workshops

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les twee Welkom bij les twee van deze e-cursus waarin we je willen laten zien hoe je groter kunt worden zodat je problemen

Nadere informatie

R O S A D E D I E F. Arco Struik. Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl

R O S A D E D I E F. Arco Struik. Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl R O S A D E D I E F Arco Struik Rosa de dief Arco Struik 1 www.gratiskinderboek.nl In de winkel 3 Bart 5 Een lieve dief 7 De telefoon 9 Bij de dokter 11 De blinde vrouw 13 Een baantje 15 Bijna betrapt

Nadere informatie

6 september 13. www.pwa-winterswijk.nl

6 september 13. www.pwa-winterswijk.nl 6 september 13 www.pwa-winterswijk.nl Nieuw schooljaar Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van het schooljaar 2013-2014. We hopen in dit schooljaar samen met de kinderen en u weer veel plezier in en om de

Nadere informatie

Met sorry maak je dit niet ongedaan

Met sorry maak je dit niet ongedaan Met sorry maak je dit niet ongedaan Ervaringen en adviezen van als kind mishandelde vrouwen Fiet van Beek Met sorry maak je dit niet ongedaan werd geschreven in opdracht van Stichting Alexander en financieel

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft Ervaringen in de huisartsenpraktijk. Cunera Jonker, huisarts in Delft Het was een mooie dag in de herfst. Varkentje plukte appels uit de boom.. toen Kikker aan kwam lopen. Hij keek bezorgd. Ik heb iets

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie