Langer zelfstandig wonen in de eigen woning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Langer zelfstandig wonen in de eigen woning"

Transcriptie

1 Langer zelfstandig wonen in de eigen woning Onderzoek naar aanpassingen om zelfstandig ouder worden in de eigen woning te bevorderen. Jeremy Teo September 2012 Afstudeerscriptie Technische Universiteit Eindhoven Master Real Estate Management & Development dr. W.J.M. Heijs dr. J.J.A.M. Smeets drs.ir. M.I.K. Leussink

2 2

3 Voorwoord Voor u ligt een scriptie welke het resultaat is van een onderzoek naar hoe ouderen langer zelfstandig kunnen blijven wonen in de eigen woning. Deze scriptie is geschreven ter afronding van de Master Real Estate Management & Development aan de Technische Universiteit Eindhoven. Het onderzoek was interessant vanwege de groei van het aantal ouderen in de toekomst. Er is uiteindelijk veel kennis opgedaan in het problematiek rondom het langer zelfstandig blijven wonen. Het onderzoek verliep niet makkelijk omdat er problemen waren met het werven van respondenten voor het onderzoek. Maar toch is er met enthousiasme gewerkt aan het onderzoek om het zo volledig mogelijk en tot een succes te maken. Mijn begeleiders vanuit de Technische Universiteit Eindhoven waren de heer W. Heijs, de heer J. Smeets en mevrouw M. Leussink. Ik wil hen graag bedanken voor alle tijd, kritiek, hulp, feedback en interesse die ze getoond hebben over dit onderwerp en de begeleiding gedurende mijn onderzoek. Daarnaast wil ik de heer H. Dirkx bedanken voor zijn interesse en steun tijdens mijn onderzoek maar ook het beschikbaar stellen van de opdracht. Tot slot wil ik alle respondenten betrokken bij het onderzoek bedanken. Zonder de respondenten was het onderzoek onmogelijk geweest. Jeremy Teo Eindhoven, September

4 Samenvatting Aanleiding De beschikbaarheid van voldoende en kwalitatief goede huisvesting voor ouderen zal in de komende jaren in belang toenemen omdat het aantal ouderen in Noord-Brabant en in Nederland stijgt. De bouw van woningen voor ouderen blijft achter. Als er niets ondernomen gaat worden kan daardoor een tekort ontstaan in de toekomst. Het is daarom interessant om te kijken naar mogelijkheden voor ouderen om langer zelfstandig te blijven wonen. Probleemstelling en opzet van het onderzoek Aan de hand van de zojuist vermelde aanleiding is de volgende vraagstelling geformuleerd: Hoe kan de huidige woonsituatie van ouderen (met name in 60er en 70er jaren woningen) zodanig worden aangepast dat men in staat wordt gesteld om langer zelfstandig in de eigen woning te blijven wonen? Deze vraag wordt beantwoord met behulp van een literatuuronderzoek enerzijds en een praktijkonderzoek anderzijds. In de literatuur is veel bekend over problemen bij langer zelfstandig blijven wonen. Dit biedt vooral inzicht in concrete maatregelen. Het is belangrijk om ook na te gaan waarom sommige woningkenmerken problematisch zijn. De methode van het onderzoek is als volgt. Stap 1 is het bekijken van concrete problemen met kenmerken van de woning. Als tweede stap worden functionele problemen bekeken. Dit zijn problemen met activiteiten/toestanden die daarmee samenhangen. Als laatste stap wordt gezocht naar mogelijke oplossingen of oplossingsrichtingen. In andere methoden wordt stap 2 meestal/vaak overgeslagen. Dit heeft als nadeel dat problemen niet compleet inzichtelijk gemaakt worden. In het praktijkonderzoek zijn ouderen in Noord-Brabant benaderd die er wel eens over nadenken om naar een aangepaste woning of naar een woon-/zorgvoorziening te gaan verhuizen. Hierdoor kunnen concrete- en functionele problemen in kaart gebracht worden. Belangrijk is om er ouderen bij te betrekken met leeftijden van 65 jaar of ouder en woningen uit de jaren 60 en 70. Uiteindelijk hebben 33 ouderen meegedaan in de leeftijd van 64 jaar tot 89 jaar. Maar de steekproef is vertekend doordat informatie ontbreekt over ouderen die 75 jaar en ouder zijn, in een huurwoning wonen, uit de stad komen en een laag inkomen hebben. Ook zijn er in de groep weinig problemen die aanleiding geven tot verhuisgeneigdheid doordat de wervingsboodschap waarschijnlijk niet goed is overgekomen. Desondanks is geprobeerd relevante informatie uit het praktijkonderzoek te halen. Resultaten Veel ouderen hebben problemen met de verticale mobiliteit in de woning. Dit kan bijvoorbeeld opgelost worden door extra trapleuningen, handgrepen, een traplift en een extra toilet toe te voegen of apparatuur, slaapvertrek/natte cel beneden te bouwen of het horizontaal samenvoegen van woningen. Maar wanneer er te hoge kosten aan verbonden zijn, wordt een dergelijke oplossing niet toegepast en ouderen vrezen ook voor waardedaling van het huis. Ook horizontale mobiliteit zorgt voor problemen bij ouderen. Drempels, bereikbaarheid van de vertrekken en weinig ruimte zijn concrete problemen. Deze kunnen opgelost worden door leuningen en handgrepen toe te voegen, drempels te verwijderen (ook bij de ingang) en de (deur)breedte aan te passen. Het verbeteren van bewegingsruimte is lastig omdat daarvoor de woning misschien structureel aangepast moet worden. 4

5 Een ander probleem in de woning is het schoonmaken van de woning en keuken. Dit komt met name door de grootte van de woning en de bewerkelijke keuken. Mogelijke oplossingen zijn huishoudelijke hulp of mantelzorg inschakelen. Maar ouderen schakelen de hulp soms niet in omdat de kosten een rol spelen en zij niet afhankelijk willen zijn van anderen. De grootte van de tuin is een concreet probleem dat samenhangt met het onderhoud. Dit kan opgelost worden door een onderhoudsarme tuin in te richten en dienstverlening of mantelzorg in te schakelen. Evenals het schoonmaken van de woning worden soms oplossingen niet gekozen omdat de kosten een rol spelen en ouderen niet afhankelijk willen zijn van anderen. Het gevoel van onveiligheid mag niet vergeten worden. Dit komt door onder meer een inbraakgevoelige woning of gebrek aan uitzicht bij de voordeur. Door hang- en sluitwerk, een deurspion, rolluiken, domotica (alarm, automatische verlichting, automatische gordijnen) en een afsluitbaar achterpad toe te passen, zou het gevoel van onveiligheid verbeterd kunnen worden. De verticale mobiliteit in woongebouwen kan een functioneel probleem zijn bij de afwezigheid van een lift. Er zijn echter hoge kosten aan verbonden wanneer een nieuwe lift aangebracht wordt, waardoor vaak niet gekozen wordt voor deze oplossing. Een suggestie is om een verbinding te maken met andere woongebouwen met een lift of een externe structuur te bouwen met een lift. Deze zouden minder kostbaar kunnen zijn. Voorzieningen liggen soms ver weg of zijn er te weinig in de omgeving. Wanneer voorzieningen niet bereikt kunnen worden zijn dienstverlening of bezorgservices mogelijke oplossingen. Maar ouderen willen niet afhankelijk zijn van dienstverlening of zien op tegen de kosten. Een mogelijkheid is het plaatsen van een afhaalpunt, markt of een supermarkt waar ook eventuele ontmoetingsplaatsen kunnen ontstaan. Conclusies en aanbevelingen Om voor ouderen langer zelfstandig te kunnen blijven wonen zullen de problemen opgelost moeten worden. Functionele problemen met de horizontale mobiliteit, schoonmaken, onderhouden en het gevoel van onveiligheid kunnen opgelost worden met meer of minder ingewikkelde aanpassingen. Functionele problemen zoals de verticale mobiliteit en het bereiken van voorzieningen kunnen (nog) niet opgelost worden. Voor beide problemen worden suggesties gegeven. Bij problemen met de verticale mobiliteit in een woning kan de horizontale samenvoeging van woningen een oplossing zijn. Bij woongebouwen kan een verbinding met een andere woongebouw die wel een lift heeft of het aanbrengen van een externe structuur met lift een oplossing zijn. Ook voor de problemen met het bereiken van voorzieningen kunnen suggesties gegeven worden namelijk het plaatsen van een wekelijkse markt of een afhaalpunt. Er zouden meer onderzoeken moeten komen om de prominente problemen op te lossen. Wanneer deze problemen beter aangepakt kunnen worden is de mogelijkheid om langer zelfstandig te blijven wonen groter. Om problemen gerichter aan te pakken zouden ouderen hulp moeten kunnen verkrijgen bij organisaties zoals de gemeente, woningcorporaties of andere professionele (zorg)partijen. 5

6 Aan de hand van voorgaande conclusies kunnen een aantal aanbevelingen gedaan worden: Er moeten meer onderzoek komen voor het ontwikkelen van constructieve en betaalbare aanpassingen zodat men meer mogelijkheden krijgt om langer zelfstandig te blijven wonen. Hiernaast is het belangrijk om bij horizontale samenvoeging van woningen te kijken naar de eigendomsvorm, procedures voor vergunningen en voorbereidings- en uitvoeringscomplicaties. Ook moeten de mogelijkheden voor een afhaalpunt onderzocht worden. Voor online aankopen moeten ouderen over internet beschikken en er gebruik van kunnen maken. Naast deze aanbevelingen voor de functionele problemen kunnen aanbevelingen gegeven worden voor dit onderzoek. Er zijn weinig echte problemen in kaart gebracht en de steekproef is vertekend. Het is daarom aan te bevelen om ouderen te benaderen die willen verhuizen of al verhuisd zijn naar een woon-/zorgvoorziening bijvoorbeeld via corporaties zodat meer echte problemen in kaart gebracht kunnen worden. Bovendien moet er een grotere steekproef genomen worden met meer respondenten uit grote steden, bewoners van appartementen en huurwoningen en mensen met een laag tot gemiddeld inkomen. 6

7 Summary Motivation The availability of sufficient and good quality housing for the elderly in the coming years will grow in importance as the number of elderly people in the Netherlands increases. The construction of housing for elderly people lags behind. If nothing is done, there will be a deficit in the future. It is therefore interesting to look for opportunities for elderly people to be able to live longer independently. Problem definition and research design Based on the motivation the following question is formulated: How can the current living situation of elderly people (especially houses built in the sixties and seventies) be adapted so that they are able to live independently longer in their own homes? The question can be answered by a literature review along with a practical research. In the literature much is known about problems with living independently for a longer term. This offers insight into concrete measures. Yet, it is also important to determine why some characteristics are troublesome. The research method is as follows: In step 1 the concrete problems with characteristics of the dwelling are examined. In step 2 the functional problems are analyzed. These are problems with activities/conditions related to it. Finally, in the third and last step, possible solutions or directions are examined/found. In other methods step 2 is most often skipped. This is detrimental since the result will not be completely clarified. In the research elderly people living in Noord-Brabant are approached who consider moving to a customized home, residential facility or a care facility. As a result, the practical and functional problems can be mapped. It is important to involve elderly of ages 65 or older and houses built in the sixties and seventies. Eventually 33 elderly people participated in the age of 65 to 89 years. However, the sample is biased as information is lacking about the elderly aged 75 years and older, living in rental homes, living in cities and with a low income. Furthermore, there are also few problems in the sample that give propensity to move as the recruitment message may have been misunderstood. Yet, an attempt was made to collect relevant information. Results First, many elderly have problems with vertical mobility in their homes. This for example can be (re)solved by adding railings, handrails, stair lift and a toilet or adding a bedroom/sanitary on the first floor or the horizontal aggregation of dwellings. However, when there are high costs involved, such solution is not applicable. Also, the elderly fear for a fall in value of their dwelling. Second, horizontal mobility creates problems for elderly. Doorsteps, accessibility of rooms and little space are concrete problems. These can be solved by adding handrails and handles, removing doorsteps (also at the entrance) and adjusting the (door) width. However, improving the width from the dwelling is difficult because the dwelling may be structurally modified. Third, cleaning the dwelling and kitchen is a problem for elderly people. This is due to the size of the dwelling and the laborious kitchen. Possible solutions are calling for domestic help or informal care. However elderly sometimes turn down the help because of the involving costs and the dependency on others. Fourth, the size of the garden is a concrete problem that coheres with maintenance. This problem can be solved by arranging a low maintenance garden and employing services or informal care. As 7

8 well as cleaning the dwelling the solutions are sometimes not chosen because of the involving costs and dependency on others. Fifth, the sense of insecurity is an important problem. This is due to burglary sensitive houses or the lack of view in front of the door. By adding hinges and locks, peephole, roller shutters, home automation and a lockable back path the feeling of insecurity would improve. Sixth, the vertical mobility in residential buildings can be a functional problem in the absence of an elevator. However, there are high costs involved in applying a new one. Thus this solution is not chosen often. A suggestion is to connect the building to another building with an elevator or adding an external structure with an elevator. These would be less costly. Lastly, facilities are sometimes far away or there are too few of them in the surrounding area. If these facilities are not in range, service or delivery are possible solutions. But elderly do not want high costs or to rely on services. A possibility is to create a collection point, market or supermarket which may result into possible meeting spots. Conclusion and recommendations In order to live independently longer the problems have to be (re)solved. Functional problems with horizontal mobility, cleaning, maintenance and the feeling of insecurity can be solved with more or less complicated solutions. Functional problems with the vertical mobility and reaching facilities are not (yet) solvable. However, suggestions can be made for these problems. For problems with the vertical mobility, the horizontal aggregation of dwellings might be a solution. In residential buildings, connecting the building with another building with an elevator or adding an external structure with an elevator might be a solution. A suggestion with problems reaching facilities is to create a weekly market or collection point. There should be more studies on the prominent problems. If these problems can be tackled the possibility to living independently for a longer term is higher. To enable a more targeted approach elderly should get help from organizations such as the municipality, housing associations or other professional parties. On the basis of previous findings, a number of recommendations can be made: There should be more studies on developing constructive and affordable solutions. It is also important in horizontal aggregation to look into ownership, licensing procedures and preparationand implementation complications. As for the possibilities for a collection point more studies are necessary since online purchases require internet and the use of it. In addition, recommendation for this research can be given. Unfortunately, few real problems can be identified and the sample is biased. It is also recommended to approach elderly people that wish to move or already have moved to a residential- or care facility for example through housing corporations so that more real problems can be discovered. Furthermore a larger sample is needed with more respondents from large cities, residents of apartments and rental houses and people with low to moderate incomes. 8

9 9

10 Inhoudsopgave 1 Inleiding Aanleiding Afbakening Doel- en probleemstelling Leeswijzer Schets situatie ouderen in Noord-Brabant Demografische ontwikkelingen Gezondheid en welzijn Geschikt wonen Knelpunten langer zelfstandig blijven wonen Woning Mobiliteit in de woning Zicht Veiligheid Woongebouw Omgeving Voorzieningen Sociaal/emotioneel Oplossingen en mogelijkheden langer zelfstandig blijven wonen Woning Mobiliteit Zicht Veiligheid Woongebouw Omgeving Voorzieningen Sociaal/emotioneel Praktijkonderzoek Methode Werving Steekproef Resultaten Woning

11 6.2 Woongebouw Omgeving Resumé Conclusies en aanbevelingen Literatuurlijst

12 12

13 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Het aantal ouderen in onze samenleving stijgt. In Noord-Brabant zal dit aantal stijgen van ouderen in 2010 tot ouderen in 2040 (zie figuur 1). De beschikbaarheid van voldoende en kwalitatief goede huisvesting voor ouderen is dus heel belangrijk. De specifieke bouw van woningen geschikt voor ouderen blijft echter achter. Aan de hand van een prognose (tabel 1) komt naar voren dat er in de toekomst niet genoeg geschikte woningen zullen zijn in Noord-Brabant. In de prognose wordt een scenario geschetst, waarin het aanbod van geschikte woningen op hetzelfde niveau blijft met een toenemende vraag per jaar. Dit toekomstig tekort aan seniorenhuisvesting kan deels worden voorkomen als mensen langer zelfstandig in hun eigen woning blijven wonen. Daar zijn misschien ook andere voordelen aan verbonden: men kan bijvoorbeeld blijven wonen in de eigen vertrouwde omgeving en men kan dezelfde ruimte en bezittingen houden. Maar de woning moet wel geschikt zijn voor langer zelfstandig wonen of moet daar geschikt voor gemaakt kunnen worden. De afgelopen jaren is er meer energie gestoken in het aanpassen van de woningvoorraad voor ouderen. Vooral het levensloopbestendig maken van woningen staat in veel gemeenten hoog op de lijst. Maar onderzoek blijft nodig naar de voorwaarden waaronder men langer zelfstandig kan blijven wonen in de eigen woning. Het Verenigd Bonden Overleg Brabant (VBOB), een vereniging van de Brabantse ouderenorganisaties, behartigt de belangen van alle ouderen in Noord-Brabant. De opdracht voor het project Meer woningen voor ouderen is in mei 2010 door de provincie Noord-Brabant toegekend aan het VBOB. Doel van dit project is het terugdringen van het tekort aan geschikte woongelegenheid voor ouderen in Brabant. Het VBOB doet met de Technische Universiteit Eindhoven onderzoek om de mogelijkheden voor langer zelfstandig wonen in de huidige woning in kaart te brengen. Figuur 1 Bevolkingsprognose ouderen Noord-Brabant (cbs, 2010) 13

14 Vraag naar geschikt wonen Aanbod geschikt wonen Opgave geschikt wonen Langer zelfstandig blijven wonen Tabel 1 Onvoldoende geschikte woningen in Noord-Brabant (Fortuna ABF Research, 2011) 1.2 Afbakening Er zijn verschillende leeftijdsgrenzen als het gaat om ouderen. In de literatuur wordt een onderscheid gemaakt tussen groepen van jaar, jaar en 75-plussers. De groep van jaar heeft over het algemeen nog een betaalde baan, is mobiel en heeft soms nog thuiswonende kinderen. Er is nog geen sprake van fysieke beperkingen en bij deze groep wordt vaak nog niet gedacht aan woningaanpassingen om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. De groep jaar maakt een nieuw stadium door in het leven. De fysieke krachten nemen af, maar de persoonlijke ontwikkeling gaat door. Deze groep is zich in toenemende mate bewust van de noodzaak van woningaanpassingen, vooral wanneer de eerste fysieke klachten zich voordoen. De groep 75- plussers is meer kwetsbaar: hun fysieke en mobiele beperkingen zorgen ervoor dat de geschiktheid van de woning nog belangrijker is. Bij deze groep worden woningaanpassingen vaker aangebracht als noodzaak om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. Dit onderzoek is gericht op ouderen van 65-plus. Naast een afbakening in leeftijdsgrenzen wordt een afbakening gemaakt in bouwjaar en locatie van woningen. Het VBOB wenst een onderzoek naar woningen uit de jaren 60 en 70 omdat deze woningen het langer zelfstandig blijven wonen mogelijk kunnen belemmeren. Er worden vanwege een tekort aan middelen en tijd alleen woningen onderzocht uit Noord-Brabant. 14

15 1.3 Doel- en probleemstelling De doelstelling van het onderzoek is: Inzicht verkrijgen in de benodigde aanpassingen van woningen in relatie tot het langer zelfstandig blijven wonen en aangeven welke kenmerken van de woning van belang zijn om de noodzaak tot verhuizen te beperken. De bijbehorende probleemstelling is: Hoe kan de huidige woonsituatie van ouderen (met name in 60er en 70er jaren woningen) zodanig worden aangepast dat men in staat wordt gesteld om langer zelfstandig in de eigen woning te blijven wonen? Om na te gaan welke problemen ouderen hebben met het langer zelfstandig blijven wonen wordt getracht om ouderen te benaderen, die er wel eens over nadenken om naar een aangepaste woning of naar een woon-/zorgvoorziening te gaan verhuizen. Met die groep zouden problemen om langer zelfstandig te blijven wonen in kaart gebracht kunnen worden. Hierbij horen de volgende deelvragen: 1. Wat zijn de motieven van ouderen om naar woon-zorgvoorzieningen te verhuizen? 2. Welke problemen leiden ertoe om te willen/moeten verhuizen met betrekking tot de volgende categorieën: 2a. Woning en woongebouw 2b. Omgeving 2c. Voorzieningen 2d. Sociaal/emotioneel vlak 3. Wat zijn oplossingsrichtingen om langer wonen in de eigen woning mogelijk te maken met betrekking tot de categorieën als in deelvraag 2? 1.4 Leeswijzer Het is nodig om het onderzoek in twee delen op te splitsen; een literatuurdeel en een praktisch deel. In beide delen zal worden getracht de knelpunten en oplossingen in het langer zelfstandig blijven wonen in beeld te brengen. In figuur 2 is te zien hoe het onderzoek is opgebouwd. In hoofdstuk 2 gaat het voornamelijk over het aantonen van de urgentie om het onderzoek te doen. Daarna worden de knelpunten en oplossingen in het langer zelfstandig blijven wonen aan de hand van een literatuurstudie inzichtelijk gemaakt (hoofdstuk 3 en 4). Wanneer dit is behandeld wordt in hoofdstuk 5 de aanpak van het praktijkonderzoek beschreven. Er zijn verschillende onderzoeksmethoden om het onderzoek uit te voeren. In het praktijkonderzoek worden interviews en enquêtes gebruikt om knelpunten en oplossingen te onderzoeken. De resultaten van het praktijkonderzoek worden in hoofdstuk 6 beschreven en in hoofdstuk 7 wordt dit rapport afgesloten met de belangrijkste conclusies en aanbevelingen. 15

16 In-/aanleiding (Hoofdstuk 1) Literatuurstudie Schets stand van zaken in Noord- Brabant en beschrijven waarom onderzoek nodig is (Hoofdstuk 2) In kaart brengen van de knelpunten in het langer zelfstandig blijven wonen bij verhuisgeneigde ouderen (Hoofdstuk 3) In kaart brengen van de oplossingen in het langer zelfstandig blijven wonen bij verhuisgeneigde ouderen (Hoofdstuk 4) Praktijkonderzoek, methode en steekproef (Hoofdstuk 5) Resultaten praktijkonderzoek (Hoofdstuk 6) Conclusies en aanbevelingen (Hoofdstuk 7) Figuur 2 Plan van aanpak 16

17 17

18 18

19 2 Schets situatie ouderen in Noord-Brabant 2.1 Demografische ontwikkelingen Door de groei van het aantal ouderen zal de leeftijdsopbouw in Noord-Brabant de komende halve eeuw een grote verandering ondergaan. Het aantal ouderen en hoogbejaarden zal sterk oplopen, terwijl het aantal 20 tot 65 jarigen afneemt. Op 1 januari 2010 wonen in Noord-Brabant personen waarvan ouderen zijn. De groep ouderen met een leeftijd van jaar bestaat uit ouderen en de groep van 75-plussers bestaat uit ouderen. Tot 2040 zal het aantal toenemen. Van de jarigen neemt dit toe tot ouderen en van de 75-plussers neemt dit toe tot ouderen. Opvallend is de grote stijging van de groep 75-plussers waarbij het aantal meer dan verdubbelt. Verder blijkt uit de prognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2010) dat de groep ouderen van jaar rond het jaar 2038 een maximale omvang bereikt (zie figuur 1 in hoofdstuk 1). Dit wordt verklaard door de naoorlogse babyboomers die de leeftijd van 65 jaar gaan bereiken. De groep van jaar vertoont een daling vanaf het jaar 2027 en stopt eerder met groeien dan de andere leeftijdsgroepen. Verder zal gedurende de hele periode en ook na 2040 de groep 75-plussers doorgroeien (CBS, 2010). Aan de hand van de prognose kan met zekerheid gezegd worden dat geschikte woningen voor ouderen tot 2040 een belangrijk probleem vormen. 2.2 Gezondheid en welzijn De gezondheid speelt een belangrijke rol bij het langer zelfstandig blijven wonen. Wanneer er beperkingen zijn in het dagelijks functioneren kunnen ouderen niet zonder aanpassingen of hulp zelfstandig blijven wonen en in sommige gevallen moet er zelfs verhuisd worden. Het is dan ook belangrijk om te kijken wat de situatie is van de gezondheid van de ouderen. Overgewicht is de laatste jaren een belangrijk probleem; bij 62% van de ouderen van jaar is er sprake van overgewicht en bij 75-plussers is dit bij 58% het geval. Hiernaast is er bij 23% van de ouderen van jaar een matig tot slechte gezondheid geconstateerd. Bij de 75-plussers is dit hoger, namelijk 38%. Bij een hogere leeftijd zijn meer ouderen beperkt in bezigheden als gevolg van hun lichamelijke gezondheid. Bij ouderen van jaar is 22% beperkt in bezigheden als gevolg van hun lichamelijke gezondheid en bij 75-plussers is dit bij 41% het geval. Bijzonder is dat bij bijna 71% van de ouderen met een leeftijd van jaar één of meer chronische ziekten zijn vastgesteld (hoge bloeddruk, gewrichtsslijtage van heupen of knieën en botontkalking). Bij 75-plussers is dit zelfs 79%. Chronische ziekten zorgen niet altijd voor belemmeringen in het dagelijkse leven. Bij 54% van ouderen met leeftijden jaar wordt het dagelijks functioneren niet belemmerd en bij 75- plussers is dit 33% (GGD hart voor Brabant, 2010). 2.3 Geschikt wonen Om een indicatie te kunnen geven van de opgave voor geschikte woningen is gebruikt gemaakt van gegevens uit ABF Research (2011). In de inleiding kwam al naar voren dat er een tekort zal zijn aan geschikte woningen in de toekomst. Figuur 3 laat zien dat Noord-Brabant een hoog aanbod heeft van geschikte woningen, maar daartegenover staat wel dat er ook een groter tekort is aan het aantal geschikte woningen vergeleken met de meeste andere provincies. Volgens de monitor Investeren voor de Toekomst van ABF research moeten er per jaar in de komende twintig jaar geschikte woningen beschikbaar komen. Dit is een aanzienlijke opgave voor partijen op lokaal en regionaal 19

20 niveau. In totaal gaat het om woningen. De verwachting is dat 55% van de totale opgave tot 2018 via nieuwbouw gerealiseerd gaat worden. De rest zal via aanpassingen van de bestaande voorraad gerealiseerd moeten worden. Figuur 3 Aanbod geschikte woningen en tekort geschikte woningen (WoOn 2009) 20

21 21

22 22

23 3 Knelpunten langer zelfstandig blijven wonen 3.1 Woning Mobiliteit in de woning Veel problemen in de woning kunnen gerelateerd worden aan een achteruitgaande gezondheid (Hoof, Kort, Rutten & Duinstee, 2010). Wanneer de leeftijd toeneemt, kan het bewegingsapparaat van ouderen verslechteren en neemt de kans op aandoeningen toe. Indien dit gebeurt ontstaan veel problemen in de woning, zoals niet makkelijk kunnen lopen of niet zelfstandig naar een toilet kunnen gaan. Algemene dagelijkse activiteiten, zoals zitten en opstaan, in en uit bed gaan, reiken, bukken en wassen kunnen ook leiden tot belemmeringen in de woning en mechanische belasting van gewrichten veroorzaken. Een voorbeeld van problemen met algemene dagelijkse activiteiten is het moeilijk kunnen pakken van een douchekop of open draaien van een kraan. Verder kan het zitten en opstaan moeizaam gaan waardoor het gebruik van het toilet bijvoorbeeld problematisch kan zijn. Een ander voorbeeld is het pakken van voorwerpen uit kasten. Ouderen moeten vaak hoog reiken en diep bukken waardoor de gewrichten belast kunnen worden (KBOH-TNO, 1996; woonkeur.nl). Ten slotte hebben ouderen problemen met activiteiten als klussen en zwaar huishoudelijk werk (Klerk, 2004). De woningvoorraad in Noord-Brabant en ook in heel Nederland, is onvoldoende gericht op mensen die te maken krijgen met beperkingen (Provincie Utrecht, 2005). In ongeschikte woningen zijn met name knelpunten te vinden die de mobiliteit door de woning hinderen, zoals hoge drempels, trappen en opstapjes bij de voordeur, achterdeur of andere knelpunten in de woning die ervoor zorgen dat ouderen kunnen vallen of struikelen. Deze problemen kunnen veroorzaakt worden door het lopen op een oneven vloer of bij het optillen van zware spullen. Ook koude, gladde en natte vloeren kunnen problemen veroorzaken, mede door de automatische reacties van ouderen. Dit kan uitgelegd worden met twee voorbeelden. Het eerste voorbeeld betreft een koude vloer waarbij ouderen automatisch op de zijkanten van hun voetzool gaan lopen (minder koudereceptoren aan de zijkant van de voet). Het tweede voorbeeld is een natte vloer waar men automatisch op de tenen gaat lopen om natte voeten te voorkomen (Harrington & Vermeulen, 2000). Beide voorbeelden verhogen de kans op uitglijden en vallen, dat ernstige gevolgen kan hebben voor ouderen. Bij koude vloeren kan dit mede worden veroorzaakt door het gebruik van vloerkleden (Klerk, 2004). In veel woningen zorgen kleine manoeuvreerruimtes bij deuren of in de hal voor problemen wanneer er door aandoeningen aan het bewegingsapparaat rollators of rolstoelen gebruikt moeten worden. De trap in de woning vormt echter het grootste obstakel. Het op- en aflopen van een trap kost veel moeite en er bestaat een risico om te vallen (Lock, 1994). Verder kunnen ook het ontbreken van een tweede trapleuning of het niet ver genoeg doorlopen van de trapleuning een probleem zijn. In vrijwel alle problemen in de woning speelt de beukmaat een belangrijke rol. Een grote beukmaat zorgt voor meer ruimte en meer mogelijkheden om de toegankelijkheid in een woning te verbeteren. Ook kunnen woningaanpassingen mogelijk gemaakt worden. Woningen uit de jaren 60 en 70 hebben relatief brede beukmaten waardoor er meer mogelijkheden zijn. Vanaf de jaren 80 worden de beukmaten smaller en dat maakt het lastiger om aanpassingen te realiseren (Bellekom, Goes, Haasnoot, Luuring, Mostert, 2010). 23

24 Mobiliteitsproblemen bevinden zich ook in de toilet- en badkamerruimte. Een te kleine toilet- en badkamerruimte is vaak ongeschikt voor ouderen als een rollator of rolstoel gebruikt moet worden. Er moet in een badkamer genoeg ruimte zijn voor een wastafel, tweede toilet en doucheruimte (vloer op afschot). Wanneer er aandoeningen zijn aan het bewegingsapparaat kunnen verschillende problemen zich voordoen in een toilet- of badkamerruimte. Het is bijvoorbeeld belangrijk om niet over een verhoging te hoeven stappen om de douche en/of het bad in en uit te komen. Zeker als de badkamervloer nat is brengt dat risico met zich mee (KBOH-TNO, 1996; Woonkeur, 2011). Ook de afwezigheid van een toilet op de slaapverdieping of badkamer brengt problemen met zich mee doordat de trap gebruikt moet worden. In oude keukens zijn ook problemen te vinden, met name als er aandoeningen zijn aan het bewegingsapparaat. Hier is vaak veel schoonmaakwerk vereist en dat kan lichamelijk veel eisen. Er wordt vaak vermeld dat ouderen willen verhuizen naar kleinere woningen. Doordat alle kinderen uit huis zijn, zijn de woning en de tuin te groot geworden waardoor meer onderhoud gepleegd moet worden. Hoewel vaak gedacht wordt dat de grootte voor problemen zorgt, zijn het onderhoud van de tuin en de woning de belangrijkste factoren bij een mogelijke verhuiswens (Kullberg & Ras, 2004). Ook verhuizen ouderen niet graag naar een kleinere wooneenheid omdat ze persoonlijke spullen moeten wegdoen door de kleinere ruimtes (Blijie, Hulle, Poulus, Hooimeijer, 2009; Doornmalen, 2011) Zicht Bij een toenemende leeftijd kan het gezichtsvermogen afnemen en groeit de kans om aandoeningen aan het gezichtsvermogen op te lopen, waardoor de mogelijkheid op ongevallen in huis groter wordt. Zo kan er minder goed geschat worden hoe hoog een been opgetild moet worden of kan men zich s nachts minder goed oriënteren. De ernst van de slechtziendheid bepaalt in hoeverre hulpmiddelen nodig zijn om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. De gezondheid van ouderen blijkt ook hier een belangrijke factor te zijn in het langer zelfstandig blijven wonen Veiligheid Ouderen met gezondheidsproblemen stellen hogere eisen aan de veiligheid in de omgeving, buurt en woning. Wanneer zij zich onveilig voelen zijn ze geneigd om minder tijd buiten door te brengen. Dit resulteert in minder lichamelijke beweging, wat schadelijke gevolgen heeft voor de gezondheid. Verder willen zij vanuit de woning de mogelijkheid hebben om te kunnen zien wie er aanbelt. Dit bevordert het gevoel van veiligheid (Stichting VACpunt Wonen, 2011). 3.2 Woongebouw De toegankelijkheid van woongebouwen is van groot belang voor het langer zelfstandig wonen en vormt in veel gevallen een knelpunt. De drempels zijn soms te hoog en hellingbanen om drempels te overbruggen zijn soms te steil. Galerijflats staan bekend om hoge opstappen bij de voordeur en de balkons. Ook bergingen en garages kunnen knelpunten vormen doordat deuren te smal zijn en er een te kleine draaicirkel is voor rolstoelgebruikers. Bij openbare ruimtes wordt de toegankelijkheid belemmerd voor rolstoelgebruikers door een te krappe draaicirkel, smalle gangen, weinig ruimte bij de lift en krappe bochten bij gemeenschappelijke bergingen. Deurbellen, brievenbussen en deurbedieningen zijn soms ook niet goed bereikbaar voor mensen met functionele beperkingen en er ontbreken vaak automatische toegangsdeuren. Daarnaast vormen de liften in een woongebouw 24

25 vaak een obstakel doordat er geen brancard in past. In veel gevallen zijn er te weinig liften of is er zelfs helemaal geen lift aanwezig (Stichting VACpunt Wonen, 2011). De parkeer- en opstelmogelijkheden voor rolstoelen zijn belangrijke voorzieningen in een woongebouw. Het is essentieel dat deze voorzieningen aanwezig zijn, maar in woongebouwen ontbreken die vaak. Verder zijn er niet altijd voldoende parkeermogelijkheden in of bij woongebouwen voor auto s en zijn de hellingen in parkeergarages soms te steil voor ouderen (Stichting VACpunt Wonen, 2011). Tenslotte kan de veiligheid in een woongebouw een belemmering vormen. Zo wordt er niet altijd voldoende zorg besteed aan hoe iemand met een handicap bij een calamiteit zo snel mogelijk uit een woning kan komen omdat bijvoorbeeld de vluchtroute of brandtrap niet zijn aangegeven. Ook is het in sommige woongebouwen mogelijk om galerijen op te klimmen, kunnen onbevoegden in oude gebouwen gemakkelijk binnen komen en zijn er soms geen gecontroleerde toegangen waardoor er een grotere kans is op inbraak. De veiligheid van balustrades kan ook een probleem vormen. De hoogte, detaillering en toepassing van balustrades zijn in oude woongebouwen soms onveilig. Verder speelt de verlichting een rol in de veiligheid van woongebouwen. In algemene ruimtes en bij liften is die niet altijd voldoende (Adviescommissie VACpunt Wonen, 2010). 3.3 Omgeving Een slechte afstemming van de omgeving op de mobiliteit kan een probleem vormen voor ouderen om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. Ook lawaai, slechte verlichting, druk verkeer en slecht openbaar vervoer in de buurt kunnen voor problemen zorgen (Day, 2008). Zo zijn trottoirs soms te smal of plaatselijk niet toegankelijk voor personen in een rollator, rolstoel of scootmobiel. Daarnaast zijn hellende vlakken onbegaanbaar voor ouderen met mobiliteitsproblemen of een slechte hartconditie. De omgeving moet zo ingericht zijn dat er geen directe hindernissen aanwezig zijn (zoals trappen en hellende vlakken bij het winkelcentrum, gezondheidsvoorzieningen of buurtcentrum). In veel woonwijken ontbreken veilige routes voor fietsers en wandelaars, zijn fietspaden te smal en zijn er te weinig voetpaden. Wanneer ouderen minder snel ter been zijn, moet er bij een verkeerslicht voldoende tijd zijn om over te steken. Omgevingslawaai kan problemen veroorzaken. Dit kan vervelend zijn en agressie opwekken. Aan de andere kant wordt ook aangegeven dat alleenwonende ouderen omgevingsgeluiden tolereren als de buurt te stil is. Ze willen een teken van leven, bijvoorbeeld van spelende kinderen en voorbijgangers. Tot slot is de sociale veiligheid in de omgeving niet altijd goed, door bijvoorbeeld onvoldoende verlichte, sociaal onveilige en doodlopende of lange achterpaden (Schofield, Davey, Keeling, Parsons, 2006; Keers, 2004). 3.4 Voorzieningen Bij voorzieningen gaat het voornamelijk om drie type voorzieningen: gezondheidszorg, dagelijkse voorzieningen en ontmoetingsvoorzieningen. Wanneer er beperkingen zijn, is er speciale aandacht nodig voor voorzieningen in de omgeving. Soms zijn er onvoldoende voorzieningen in de buurt of zijn deze lastig bereikbaar. Wanneer ouderen een lange afstand te voet willen overbruggen, dienen er voldoende rustpunten en transportmogelijkheden te zijn (Day, 2008). Ontmoetingsvoorzieningen kunnen ook belangrijk zijn om in de directe omgeving sociale contacten te ontwikkelen. Zo zijn buurthuizen, een wijkservicepunt, een sportkantine of bankjes belangrijke ontmoetingsplaatsen (Provincie Utrecht, 2005). 25

26 3.5 Sociaal/emotioneel Behalve obstakels in de woning, het woongebouw of de omgeving kunnen ook sociale/emotionele knelpunten een rol spelen bij het langer zelfstandig blijven wonen. Zo zijn er ouderen die zelf geen initiatief nemen om de woning aan te passen vanwege de kosten, bureaucratie, lange procedures, een mentale barrière (moeten toegeven dat ze minder kunnen), praktische bezwaren en het willen behouden van de eigen spullen en omgeving. Maar ouderen houden in het achterhoofd wel rekening met ontwikkelingen, zoals het afnemen van de gezondheid en eenzaamheid. De aanpak van problemen die het langer zelfstandig blijven wonen belemmeren, wordt meestal uitgesteld totdat het functioneel niet langer kan. Het komt vaak voor dat ouderen wachten op problemen en daarna pas actie ondernemen. Daarnaast zijn ouderen soms terughoudend met hulp vragen omdat ze vinden dat zij zich moeten aanpassen aan de woning, in plaats van de woning aan hun beperkingen. Ze kunnen uit angst voor verlies van controle en zeggenschap over het eigen leven terughoudend zijn. Wanneer het cognitief en fysiek functioneren verslechtert, neemt de kans op sociaal isolement toe en daarmee de kans op eenzaamheid en depressie. Door gevoelens van eenzaamheid kunnen ouderen een verhoogd risico op gezondheidsproblemen oplopen. Ook blijkt dat eenzaamheid de bloeddruk en het stressniveau verhoogt en dat het risico op een depressie toeneemt (Campen, 2011). 26

27 27

28 28

29 4 Oplossingen en mogelijkheden langer zelfstandig blijven wonen Er is al veel bekend over mogelijke oplossingen, bijvoorbeeld oppluspakketten, het Seniorenlabel en Woonkeur. In dit hoofdstuk worden de oplossingen behandeld die in de literatuur beschreven staan. 4.1 Woning Mobiliteit Een slechte toegankelijkheid in een woning kan liggen aan verschillende onderdelen, zoals de trap, hal, deuren of drempels. Problemen met de trap kunnen verholpen worden door het toepassen van een traplift. Wanneer een traplift niet wordt toegepast, kan een trapleuning aan beide zijden van de trap een goed alternatief zijn mits die ver genoeg doorloopt. Het gebruik van de trap kan ook verminderd worden als een aanbouw op de begane grond wordt gerealiseerd. Een andere mogelijkheid is om twee woningen horizontaal samen te voegen waarbij de onderverdieping en de bovenverdieping twee nieuwe woningen worden. De onderverdieping is dan bestemd voor ouderen waarbij geen trap gebruikt hoeft te worden (Claessens & Dankert (2011). Het is aan te raden om een toilet op de tweede verdieping te plaatsen. Daarnaast zijn smalle deuren problematisch. Veel oude woningen hebben een deurbreedte die niet voldoet aan de eisen voor het gebruik van rollators of rolstoelen. Bestaande woningen hebben vaak een deurbreedte van 0,80 meter maar een deur van 0,90 meter breed is eenvoudiger te passeren. Bij het gebruik van rollators of rolstoelen is een hal van 1,50 meter breed ook beter zodat rolstoelgebruikers kunnen draaien. Het is helaas niet altijd mogelijk om bestaande woningen aan te passen. Wanneer in sommige woningen de voordeur niet breed genoeg is kan de achterdeur als alternatief dienen om de woning te betreden. Woningen met een brede beukmaat hebben een betere aanpassingsmogelijkheid zodat de woning goed toegankelijk kan blijven voor ouderen met rollators of rolstoelen (Klerk, 2004; Campen, 2011). Het gebruik van een toilet- of badkamerruimte wordt moeilijker als de ruimte te klein is. Bij minimale afmetingen van 0,90 meter bij 1,20 meter kan een toilet pas comfortabel gebruikt worden. Bij gebruik van een rolstoel moeten de afmetingen 1,65 meter bij 2,20 meter zijn om de deur te sluiten. Verder kan het toiletgebruik vergemakkelijkt worden door het toepassen van beugels en handgrepen, een hogere toiletpot (45 centimeter of 50 centimeter, hoogte afhankelijk van de lengte van de betreffende persoon), een toiletverhoger of een in hoogte verstelbaar toilet. In de badkamer zijn afmetingen van minimaal 2,20 meter bij 2,20 meter geschikt voor personen in een rolstoel. Met deze maten is een draaicirkel van 1,5 meter mogelijk. In bestaande woningen kunnen kleine badkamerruimten soms vergroot worden door een aangrenzende kamer en een badkamer samen te voegen. Door een vlakke vloer in de badkamer, een doucheruimte met aflopende afvoer, het verwijderen van opstapjes of drempels en het toepassen van stroevere tegels of antislipmateriaal zouden problemen zoals uitglijden of struikelen opgelost kunnen worden. Bovendien is een gelijkvloerse douche eenvoudiger schoon te houden. Bij een verslechterend bewegingsapparaat kunnen beugels, handgrepen en zitjes toegepast worden. Naarmate de leeftijd stijgt, zijn onderhoud en schoonmaakwerk van een keuken intensieve activiteiten voor ouderen. Het inschakelen van hulp (kennissen, vrienden, familie of diensten) zorgt voor verlichting van het zware werk. Een andere mogelijkheid is om de keuken te vernieuwen, waardoor het onderhoud vermindert. Verder kunnen ouderen soms niet voldoende reiken of bukken. Door keukenkasten lager op te hangen wordt voorkomen dat ouderen hoog moeten reiken. Laden in onderkasten werken vaak makkelijker dan planken waardoor men minder hoeft te reiken. 29

30 Bovendien kan een in hoogte verstelbare kast of keukenblad een oplossing zijn (KBOH-TNO, 1996; woonkeur.nl) Zicht Een verslechterend gezichtsvermogen of aandoeningen aan het gezichtsvermogen kunnen de mobiliteit in de woning belemmeren. Om ouderen in staat te stellen langer zelfstandig te blijven wonen zijn woningaanpassingen of hulpmiddelen nodig. Een adequaat gebruik van verlichting, contrast en reliëf kan helpen. Zo zal een opvallend gekleurde brievenbus of deur het gemakkelijker maken om het eigen huis te herkennen. Het voetpad naar de voordeur moet goed verhard en zonder obstakels zijn. Trappen en leuningen zouden duidelijk contrasterende kleuren moeten hebben. Ook drempels die niet worden weggehaald zouden een contrasterende kleur moeten hebben. Verder kan een lichtpad het toiletbezoek s avonds faciliteren. Apparatuur in huis mag niet vergeten worden. Een inductiekookplaat, waarop het eten warm wordt en de kookplaat zelf niet, is een goede oplossing om gevaarlijke situaties te voorkomen, zeker als het gezichtsvermogen slecht is. Het gebruik van keukenapparatuur en andere hulpmiddelen met grote letterdruk en braille kan het gemak voor slechtziende ouderen vergroten (Diepeveen, 2000; Stichting Viziris, 2012) Veiligheid Het gevoel van veiligheid in de woning kan bevorderd worden door simpele aanpassingen. Het Politiekeurmerk Veilig Wonen beschrijft enkele aanpassingen voor een veilige woning. Er moet bijvoorbeeld zichtbare inbraakwering zijn bij deuren, ramen en ventilatieopeningen. Een spionnetje in de voordeur of een videofoon geeft de mogelijkheid om te zien wie er voor de deur staat. Een helder doorkijkglas naast de voordeur of in de deur biedt ook de mogelijkheid om te zien wie er voor de deur staat. Bovendien moet er voldoende verlichting zijn bij de voor- en achterdeur. Domotica kan het gevoel van veiligheid in een woning bevorderen. Hier zorgen verschillende toepassingen voor, zoals alarmering (waarschuwing hulpverleners), een elektrische deuropener, bewegingssensor, brandalarm, raamopener voor hoge ramen, schermservice (via tv of apart beeldscherm diensten en services inschakelen met één druk op de knop) en automatische verlichting. Ondanks de voordelen van domotica willen sommige ouderen geen domotica in huis halen vanwege de hoge kosten. Er kunnen ook andere barrières genoemd worden, zoals het vervelend vinden om het te regelen, toegeven dat ze minder kunnen en niet met de technologie kunnen omgaan. Een ander aspect van veiligheid gaat over het oplopen van lichamelijk letsel in de woning. Er kunnen bijvoorbeeld door heet water verwondingen ontstaan bij ouderen. Sommige kranen kunnen lastig bedienbaar zijn voor ouderen. Eengreepsmengkranen met automatische terugloop en thermostaatkranen worden aanbevolen (Lekker blijven wonen, 2011; KBOH-TNO, 1996; woonkeur, 2011). 4.2 Woongebouw De toegankelijkheid van woongebouwen is van groot belang voor het langer zelfstandig blijven wonen. Die kan vaak verbeterd worden op punten als drempels, opstapjes en hellende vlakken. Soms zijn drempels bij voordeuren of balkons te hoog. Met het weghalen, verlagen of overbruggen worden deze knelpunten opgelost. Deuren, galerijen en gemeenschappelijke ruimtes kunnen verbreed worden zodat rolstoelgebruikers door deze ruimtes kunnen manoeuvreren. Ook door hallen/gangen te verbreden zouden meer opstelruimtes gemaakt kunnen worden. Daarnaast kunnen parkeermogelijkheden voor ouderen met beperkingen verbeterd worden door 30

31 invalidenparkeerplaatsen aan te vragen (Sticting VACpunt Wonen, 2011; Meegroeiwonen, 2011). Verder kunnen deurbellen, brievenbussen en deurbedieningen op een gewenste hoogte gebracht worden voor ouderen in een rolstoel (Sticting VACpunt Wonen, 2011; Meegroeiwonen, 2011). Tenslotte moeten vluchtroutes en brandtrappen goed weergegeven zijn zodat duidelijk is welk pad gevolgd moet worden bij calamiteiten. Om de veiligheid in een woongebouw te verbeteren moet er een gecontroleerde toegang zijn om te zorgen dat ongewenste mensen niet binnen kunnen komen. Balustrades moeten verhoogd en zodanig gedetailleerd zijn dat klimmen onmogelijk is. Meer verlichting bij gemeenschappelijke ruimtes is van belang voor de sociale veiligheid, het voorkomen van inbraak en om goed te kunnen zien bij trapjes e.d. Een bellentableau aan de buitenzijde voorkomt dat onbevoegden zich in de hal van het gebouw op kunnen houden. Brievenbussen zouden doorwerp-postkasten moeten zijn zodat de bewoners zich niet naar buiten hoeven te begeven (Woonkeur, 2011; Meegroeiwonen, 2011). 4.3 Omgeving De woonomgeving is soms niet geschikt voor ouderen met een slechte mobiliteit. De woonomgeving moet afgestemd worden op de mobiliteit door trottoirs te verbreden en obstakelvrij te maken. Wijken kunnen autowerend ingericht worden, waardoor de veiligheid en rust in een wijk bevorderd worden. In de woonomgeving moeten hellende vlakken zo min mogelijk voorkomen. Door ophoging van paden of vlakken en het toepassen van extra leuningen en steunen zou dit opgelost kunnen worden (Schofield et al., 2006; Keers, 2004). Door goede verlichting en een goede afsluitbaarheid van achterpaden zouden ouderen zich daar veiliger kunnen voelen. In sommige gevallen is het herinrichten van achterpaden onmogelijk door het vaste patroon van achtertuinen (Woonkeur, 2011). 4.4 Voorzieningen Het is voor ouderen belangrijk dat zij in hun directe leefomgeving sociale contacten kunnen ontwikkelen. Buurthuizen, wijkservicepunten, sportkantines of bankjes stimuleren ontmoetingen. In bestaande wijken of buurten zouden deze voorzieningen beter geëxploiteerd kunnen worden. Om informele ontmoetingen in de wijk of buurt mogelijk te maken zijn een goede infrastructuur en sociale veiligheid noodzakelijk (Provincie Utrecht, 2005). Het is van belang dat zorg- en dagelijkse voorzieningen bereikbaar zijn voor ouderen. Tegenwoordig zijn veel services of diensten beschikbaar om het dagelijkse leven van ouderen te ondersteunen, zoals huishoudelijke hulp, bezorgdiensten (boodschappen, medicijnen), thuiszorg (verzorgend, verpleegkundig, ondersteunend, paramedisch) en vrijwilligers. Wanneer ouderen lange afstanden willen overbruggen is het van belang dat voorzieningen als bankjes, cafés, openbare toiletten en transport op de route gelegen zijn. Om lange afstanden te vermijden kunnen in de omgeving van ouderen afhaalpunten gesitueerd worden voor online aankopen. De aankopen worden opgehaald wanneer dit het beste uitkomt voor de ouderen. Het bijzondere aan deze afhaalpunt is dat ze volledig onbemand zijn en geschikt voor food en non-food producten (De Buren, 2012). 4.5 Sociaal/emotioneel Sociale/emotionele factoren belemmeren het langer zelfstandig blijven wonen. Als organisaties/instellingen (overheid, ouderenorganisaties) het initiatief nemen om aanpassingen aan te bieden, zouden meer aanpassingen op tijd aangebracht kunnen worden. Veel ouderen geven aan 31

32 dit te waarderen en zijn tevreden wanneer dit wordt aangeboden. Ouderen wachten soms ook op problemen om vervolgens pas actie te ondernemen. Door tijdige voorlichting en stimulering kunnen problemen voorkomen worden; voorkomen is altijd beter dan genezen. Soms passen ouderen de woning niet aan aan hun beperkingen. In plaats daarvan adapteren zij zichzelf aan de woning. In de literatuur wordt opgemerkt dat thuiszorgwerkers ouderen kunnen beïnvloeden om aanpassingen aan te brengen. Bij terughoudendheid om hulp te vragen zijn familie, kennissen of vrienden soms een stimulans. Bij een hulpvraag hoeft de regie over het eigen leven niet verloren te gaan. Bij (alleenstaande) ouderen komt eenzaamheid voor. Uit onderzoek blijkt dat eenzaamheid het risico verhoogt om gezondheidsproblemen op te lopen. Oplossingen in paragraaf 4.4 kunnen het probleem helpen oplossen. Daarnaast bestaan er voorzieningen om eenzaamheid van ouderen aan te pakken, zoals dagactiviteiten met andere ouderen en vrijwilligerswerk (praatje komen maken, krant voorlezen, etc.). Er zijn ook veel georganiseerde projecten om ouderen actief bij te betrekken zodat ze zich niet eenzaam voelen. Daarbij gaat het niet alleen om het vergroten van contactmogelijkheden, maar ook om sociale vaardigheden, rouwverwerking of leren omgaan met gevoelens van eenzaamheid. Huisbezoeken (door vrijwilligers of deskundigen) kunnen een rol spelen om de juiste voorzieningen aan te bieden (Fokkema, 2005). 32

33 33

34 34

35 5 Praktijkonderzoek 5.1 Methode Er is al veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het langer zelfstandig blijven wonen, bijvoorbeeld de zogenaamde oppluspakketten, het Seniorenlabel en Woonkeur (zie vorig hoofdstuk). Deze onderzoeken en eisenpakketten bieden vooral inzicht in mogelijke concrete maatregelen. Het is echter niet alleen belangrijk om kennis te nemen van de concrete kenmerken van de woning en omgeving die voor problemen zorgen, maar ook om na te gaan waarom de betreffende kenmerken problematisch zijn in het woonproces. Deze informatie is nodig om vervolgens na te kunnen denken over mogelijke alternatieve (of innovatieve) oplossingsrichtingen. De methode wordt in figuur 4 weergegeven. Andere methodes 2. Functionele problemen activiteiten/toestanden 1. Concrete problemen Onderdeel, kenmerk woning 3. Oplossing / oplossingsrichting Figuur 4 Methode praktijkonderzoek Nu In het schema is stap 1 het bekijken van de concrete problemen met kenmerken van de woning. Als tweede stap worden de functionele problemen bekeken. Dit zijn problemen met activiteiten/toestanden die daarmee samenhangen. Als laatste stap wordt er gezocht naar mogelijke oplossingen of oplossingsrichtingen. In andere methoden wordt stap 2 overgeslagen, waarbij meteen naar oplossingen/oplossingsrichtingen gezocht worden. Dit heeft als nadeel dat problemen niet compleet inzichtelijk gemaakt worden. Een te grote woning is bijvoorbeeld een concrete probleem. Het functionele probleem dat hierbij hoort, is het onderhouden van de woning. Een mogelijke oplossing hiervoor is het inschakelen van huishoudelijke hulp. Wanneer alleen het concrete probleem bekend is, zou een oplossing als verhuizen naar een kleinere woning gegeven worden. Maar door het functionele probleem te bekijken kan een andere oplossing worden gevonden. Deze methode zal gebruikt worden in het praktijkonderzoek. De methode resulteert in ketens die bestaan uit de volgende elementen: (1) lichamelijke/sociale/psychologische oorzaken <-> (2) problemen met activiteiten in het woonproces <-> (3) concrete problemen met de woning of de omgeving <-> (4) mogelijke oplossingsrichtingen. Het laatste facet (de oplossingsrichtingen) wordt hierbij dus gerelateerd aan alle voorgaande facetten en niet alleen aan het derde facet (de concrete problemen) zoals nu vaak gebeurt (Heijs, 2007). De methode is tamelijk tijdsintensief (face-to-face interviews van gemiddeld ongeveer 1 uur), waarbij niet alleen aandacht wordt besteed aan de huidige problemen, maar ook aan problemen die in de nabije toekomst worden verwacht. Daardoor is er niet veel gelegenheid om allerlei kenmerken van de respondenten en hun woonsituatie in beeld te brengen. Om deze gegevens toch te verzamelen wordt een vragenlijst achtergelaten die men op een ander tijdstip kan invullen en terugsturen. 35

36 5.2 Werving Om na te gaan welke problemen ouderen hebben met het langer zelfstandig blijven wonen, is getracht om ouderen te benaderen die er wel eens over nadenken om naar een aangepaste woning of naar een woon-/zorgvoorziening te gaan verhuizen. Hiermee zouden de concrete- en functionele problemen om langer zelfstandig te blijven wonen in kaart gebracht kunnen worden. Het is belangrijk om er ouderen bij te betrekken met leeftijden van 65 jaar of ouder en het onderzoek is met name gericht op woningen uit de jaren 60 en 70. Ouderen uit steden, dorpen en op het platteland moeten geworven worden om de steekproef representatief te maken. Om te kunnen voldoen aan deze kenmerken is het VBOB verzocht ouderen te werven voor het onderzoek. De ouderen kregen de mogelijkheid om zich aan te melden via websites, post en van de aangesloten ouderenorganisaties. Gestreefd werd naar een steekproef van 100 personen. 5.3 Steekproef Uiteindelijk hebben 33 ouderen aan het onderzoek meegedaan in de leeftijd van 64 jaar tot 89 jaar. In figuur 4 is de verdeling van de leeftijden van de respondenten en de verdeling van ouderen in Noord-Brabant te zien. De leeftijdsopbouw van de steekproef komt niet overeen met de leeftijdsopbouw in de populatie. Het percentage jarigen in de steekproef is vergeleken met de populatie veel hoger. Daarnaast zijn de woningen uit de 60er en 70er jaren goed vertegenwoordigd (zie figuur 5). De meeste respondenten kwamen uit dorpen (zie figuur 6). Ouderen uit de stad zijn sterk ondervertegenwoordigd. Verder wonen slechts 4 van de 33 ouderen in een huurwoning, waardoor de resultaten vooral gebaseerd zijn op ouderen die in een koopwoning wonen. Dit komt duidelijk naar voren in figuur 7 waarbij de verhouding huur-/koopwoning in de steekproef niet overeen komt met de verhouding in Noord-Brabant. De ouderen hebben een normaal tot hoog inkomen en ze voelen zich meestal gezond en rapporteren weinig acute problemen (zie figuur 8). Samenvattend: de steekproef is vertekend doordat informatie ontbreekt over ouderen die 75 jaar en ouder zijn, in een huurwoning wonen, uit de stad komen en een laag inkomen hebben. Verder zijn er in de groep weinig problemen die aanleiding geven tot verhuisgeneigdheid. Vermoed wordt dat tijdens de aanmeldingsfase de informatie over de geschiktheid als respondent (personen die nadenken over verhuizen) niet altijd goed is overgekomen. De bedoeling van het praktijkonderzoek is dus niet helemaal gerealiseerd. Toch wordt getracht de relevante informatie uit de interviews te halen. Figuur 5 Percentage leeftijd respondenten en leeftijd ouderen Noord-Brabant (CBS, 2011) 36

37 Figuur 6 Bouwjaar woningen respondenten Figuur 7 Woonplaats respondenten Figuur 8 Huurwoning of Koopwoning 37

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Wilt u advies van een specialist over een onderwerp? Vink dit dan aan in de laatste kolom.

Wilt u advies van een specialist over een onderwerp? Vink dit dan aan in de laatste kolom. Thuiscomfort Checklist Hoe comfortabel, veilig en toegankelijk woon ik? Is uw woning geschikt om er uw leven lang zelfstandig en comfortabel te wonen? De Thuiscomfort Checklist stelt per ruimte in huis

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Veel woningen van chronisch zieken nog niet toekomstbestendig

Veel woningen van chronisch zieken nog niet toekomstbestendig Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Veel woningen van chronisch zieken nog niet toekomstbestendig, D.Baan & M. Heijmans, NIVEL, april 2011) worden gebruikt.

Nadere informatie

Uw woning op maat, voor nu & altijd. Is uw woning al geschikt voor de toekomst?

Uw woning op maat, voor nu & altijd. Is uw woning al geschikt voor de toekomst? Uw woning op maat, voor nu & altijd Is uw woning al geschikt voor de toekomst? 02 Is uw woning al geschikt voor de toekomst? U woont naar volle tevredenheid in uw (eigen) woning en u wilt er zo lang mogelijk

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Woonvoorzieningen voor de doorgankelijkheid

Hoofdstuk 3: Woonvoorzieningen voor de doorgankelijkheid Inhoud Hoofdstuk 1: Woonvoorzieningen algemeen... 2 1.1. Inleiding... 2 1.2. Cliëntonderzoek: analyseren van gegevens... 2 1.3. Ziektebeelden en woonvoorzieningen... 3 Veel voorkomende ziektebeelden...

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Uw woning op maat, voor nu & altijd. Is uw woning al geschikt voor de toekomst?

Uw woning op maat, voor nu & altijd. Is uw woning al geschikt voor de toekomst? Uw woning op maat, voor nu & altijd Is uw woning al geschikt voor de toekomst? 02 Is uw woning al geschikt voor de toekomst? U woont naar volle tevredenheid in uw (eigen) woning en u wilt er zo lang mogelijk

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Geriatrie. Veiligheid en valpreventie in en om het huis

Geriatrie. Veiligheid en valpreventie in en om het huis Geriatrie Veiligheid en valpreventie in en om het huis In deze folder treft u algemene adviezen die kunnen bijdragen aan de veiligheid in huis. Het doel is om risicosituaties te verkleinen en risicogedrag

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt

Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt Folder: De ideale woning voor een Parkinsonpatiënt Inhoud Inleiding Mogelijke problemen die u ervaart met bijbehorende tips / adviezen Vergoedingsmogelijkheden Bronnen voor verdere informatie Inleiding

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

VRAGENLIJST BEHOEFTEONDERZOEK

VRAGENLIJST BEHOEFTEONDERZOEK VRAGENLIJST BEHEFTENDERZEK Beste deelnemer, Met Beste deze deelnemer, vragenlijst stellen wij u een aantal vragen over uw n op het gebied van zorg, wonen en welzijn. Wat denkt u nodig te hebben om zo lang

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

VOTO-score. Valrisico s Opsporen in de Thuissituatie van Ouderen. Juni 2009 C. Verstraete, G. Braeckman G. en L. De Coninck

VOTO-score. Valrisico s Opsporen in de Thuissituatie van Ouderen. Juni 2009 C. Verstraete, G. Braeckman G. en L. De Coninck VOTO-score Valrisico s Opsporen in de Thuissituatie van Ouderen Juni 2009 C. Verstraete, G. Braeckman G. en L. De Coninck De VOTO-score werd ontwikkeld in het kader van een bachelorproef aan de opleiding

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Woon zo lang mogelijk comfortabel én veilig in je eigen huis

Woon zo lang mogelijk comfortabel én veilig in je eigen huis Woon zo lang mogelijk comfortabel én veilig in je eigen huis Inleiding: pas nu je woning aan voor later Tips die voor elke ruimte gelden. Online U kunt deze publicatie online raadplegen op www.woonzorgbrussel.be

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De betaalbaarheid van het wonen

De betaalbaarheid van het wonen De betaalbaarheid van het wonen Huishoudens met hoge en lage woonquotes en de gevolgen voor het woonbeleid J. Smeets M. Leussink Kenniscluster Wonen Zuidoost Brabant Inhoud Inleiding Woonkosten gemeten

Nadere informatie

Klundert. 5 of meer. 3 kamers 9. woonslaapkamer. Algemene gegevens van de woningen 1

Klundert. 5 of meer. 3 kamers 9. woonslaapkamer. Algemene gegevens van de woningen 1 Klundert De doelgroep in de kern Klundert bestaat uit 426 adressen. Hiervan hebben 84 personen laten weten te willen deelnemen. Dit is 19,7%. Uiteindelijk zijn er 70 ingevulde vragenlijsten retour ontvangen

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

CHECKLIST. Pagina 1 van 7. Initialen + Achternaam Straatnaam + postcode Woonplaats Telefoonnummer E-mailadres Geboortedatum.

CHECKLIST. Pagina 1 van 7. Initialen + Achternaam Straatnaam + postcode Woonplaats Telefoonnummer E-mailadres Geboortedatum. Pagina 1 van 7 CHECKLIST Initialen + Achternaam Straatnaam + postcode Woonplaats Telefoonnummer E-mailadres Geboortedatum Geslacht Internet? Woningtype Man/ Vrouw Ja/ Nee Appartement / Bovenwoning / Benedenwoning/

Nadere informatie

Checklist valpreventie. Hoe kan u een valincident vermijden?

Checklist valpreventie. Hoe kan u een valincident vermijden? Checklist valpreventie Hoe kan u een valincident vermijden? Inleiding Vallen is soms erger dan u denkt. Een domme val kan heel wat ellende veroorzaken. Om valpartijen te voorkomen, moet uw woning een veilige

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Advies. 7 mei 2013 Hein Jan Geerdink (architect), Hans Engelbertink (bouwkundige), www.langzultuwonen.nl

Advies. 7 mei 2013 Hein Jan Geerdink (architect), Hans Engelbertink (bouwkundige), www.langzultuwonen.nl Advies 7 mei 2013 Hein Jan Geerdink (architect), Hans Engelbertink (bouwkundige), www.langzultuwonen.nl Inleiding De familie Honig bewoont een leuke stadswoning in het hart van Coevorden. De woning is

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen ZORG DAT U NIET VALT! NEEM EENVOUDIGE MAATREGELEN ZORG VOOR EEN GOEDE CONDITIE Houd uw conditie op peil door regelmatig te bewegen. Met een half uurtje

Nadere informatie

Zevenbergen. Algemene gegevens van de woningen 1. Woningen met een zelfstandige entree 37 46,6. 5 of meer 4 kamers 3 kamers 2 kamers woon-slaapkamer

Zevenbergen. Algemene gegevens van de woningen 1. Woningen met een zelfstandige entree 37 46,6. 5 of meer 4 kamers 3 kamers 2 kamers woon-slaapkamer Zevenbergen Woningen met een zelfstandige entree De doelgroep in de kern Zevenbergen bevat 1.078 adressen. In eerste instantie hebben 229 personen ofwel ruim 21% aangegeven deel te willen nemen aan het

Nadere informatie

Comfort & Safety en Low Vision. De vergrijzing zal leiden tot een explosieve zorgvraag. Dit vraagt om een creatieve aanpak.

Comfort & Safety en Low Vision. De vergrijzing zal leiden tot een explosieve zorgvraag. Dit vraagt om een creatieve aanpak. Comfort & Safety en Low Vision WONING De vergrijzing zal leiden tot een explosieve zorgvraag. Dit vraagt om een creatieve aanpak. Waarom een Comfort & Safety en Low Vision woning? We worden steeds ouder.

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

www.woningaanpassing.be

www.woningaanpassing.be 02 240 80 81 www.woningaanpassing.be Online U kunt deze publicatie online raadplegen op www.woningaanpassing.be Verantwoordelijke uitgever: KENNISCENTRUM WOONZORG BRUSSEL vzw Herwig Teugels Lakensestraat

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen

Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen Zorg dat u niet valt! Neem eenvoudige maatregelen Zorg voor een goede conditie Houd uw conditie op peil door regelmatig te bewegen. Met een half uurtje beweging per dag zorgt u voor soepele en sterke spieren.

Nadere informatie

1.: Verbeteren van de toegankelijkheid in de woning. 1. Drempels / dorpels. Algemeen:

1.: Verbeteren van de toegankelijkheid in de woning. 1. Drempels / dorpels. Algemeen: Gemeentelijk reglement tot toekenning van een aanpassingspremie voor woningen bewoond door senioren en personen met een handicap. TECHNISCHE NOTA 1.: Verbeteren van de toegankelijkheid in de woning. 1.

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Waar ga ik in mijn huis mee aan de slag? Wat schort er aan of wat is een goed idee?

Waar ga ik in mijn huis mee aan de slag? Wat schort er aan of wat is een goed idee? Doe de thuisscan >>> Lang zult u wonen Waar ga ik in mijn huis mee aan de slag? Wat schort er aan of wat is een goed idee? Handig boekje over langer zelfstandig blijven wonen in uw eigen huis. Met een

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

VOOR EIGEN REGIE IN ZORG EN SAMENLEVING

VOOR EIGEN REGIE IN ZORG EN SAMENLEVING Toegankelijkheidsonderzoek Werkplein West Jan van Galenstraat 323 donderdag 11 maart 2010 ALGEMEEN Het gebouw aan de Jan van Galenstraat bestaat uit twee gedeeltes: Het publieksgedeelte en het personeelsgedeelte.

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

LEVENSLOOPGESCHIKT BOUWEN: PRAKTISCHE OVERWEGINGEN

LEVENSLOOPGESCHIKT BOUWEN: PRAKTISCHE OVERWEGINGEN LEVENSLOOPGESCHIKT BOUWEN: PRAKTISCHE OVERWEGINGEN 'Ons streven is 6.000 nultredenwoningen in de gemeente in 2020'. En: 'Alle nieuwbouw realiseren wij levensloopgeschikt'. Dit zijn voorbeelden van ambities

Nadere informatie

Vallen voorkomen Thuis en in het ziekenhuis

Vallen voorkomen Thuis en in het ziekenhuis Vallen voorkomen Thuis en in het ziekenhuis Afdeling fysiotherapie Inleiding Eén op de drie thuiswonende ouderen en de helft van de verpleeghuisbewoners valt minstens eenmaal per jaar. Jaarlijks vinden

Nadere informatie

Achterweg 49 - Haarlem

Achterweg 49 - Haarlem Achterweg 49 - Haarlem Huurprijs 1.100,-- p.m. Modern huren in gewilde Bomenbuurt! Het is heerlijk wonen in dit 3 kamer APPARTEMENT met zonnig balkon. De woning is in 2011 bijna volledig gemoderniseerd

Nadere informatie

TE HUUR KENNEDYPLEIN 101 EINDHOVEN

TE HUUR KENNEDYPLEIN 101 EINDHOVEN TE HUUR KENNEDYPLEIN 101 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR KENNEDYPLEIN 101 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 6.643 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Valpreventie en vallen na ontslag uit het ziekenhuis

Valpreventie en vallen na ontslag uit het ziekenhuis Valpreventie en vallen na ontslag uit het ziekenhuis Oorzaken van een val. Een val kan een duidelijke (enkelvoudige) oorzaak hebben; bijvoorbeeld een struikelpartij of een plotse bewustzijnsdaling. Vaak

Nadere informatie

Meerwaarde van het flexibiliseren van bestaande sociale huurwoningen?

Meerwaarde van het flexibiliseren van bestaande sociale huurwoningen? Meerwaarde van het flexibiliseren van bestaande sociale huurwoningen? Hogere huurwaarde, marktwaarde en bedrijfswaarde door middel van het flexibiliseren van de bestaande sociale huisvesting om levensloopbestendige

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Aandachtspunten voor een levensloopgeschikte woning.

Aandachtspunten voor een levensloopgeschikte woning. Waarom aanpasbaar? Niet iedereen is gelijk Mensen zijn verschillend; ze kunnen lang zijn of kort, dik of dun en kunnen al of niet een beperking (fysiek, verstandelijk of mentaal) hebben. Veel mensen zijn

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Gebruik van een douche

Gebruik van een douche Gebruik van een douche Een douche kan zowel in een sanitaire cel als in een gemeenschappelijke badkamer voorzien worden. Ruimtelijk verschillen zij niet sterk van elkaar. In een sanitaire cel zal de douche

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Wonen en Verhuizen Een onderzoek van ANBO en Woonz

Wonen en Verhuizen Een onderzoek van ANBO en Woonz 31-3-2015 Wonen en Verhuizen Een onderzoek van ANBO en Woonz Over dit onderzoek pagina 1 Opvallende resultaten pagina 2 Over de samenstelling van de respondenten pagina 3 1. Over dit onderzoek Dit onderzoek

Nadere informatie

Fijnaart-Oudemolen-Heijningen

Fijnaart-Oudemolen-Heijningen Fijnaart-Oudemolen-Heijningen Woningen met een zelfstandige entree De projectgroep heeft besloten een aantal kernen in één deelrapport samen te vatten, omdat er anders een te grote versnippering zou zijn.

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Valpreventie kwetsbare ouderen

Valpreventie kwetsbare ouderen Valpreventie kwetsbare ouderen 2 Vallen komt veel voor. Eén op de drie thuiswonende ouderen van 65 jaar en ouder valt minstens één keer per jaar. Een dergelijke val kan nare gevolgen hebben. Het is dan

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Kleine woningaanpassingen voor ouderen

Kleine woningaanpassingen voor ouderen Kleine woningaanpassingen voor ouderen De huidige woning beter geschikt maken Voor gemeenten en corporaties zijn verschillende ontwikkelingen met betrekking tot het wonen van ouderen van belang: het aantal

Nadere informatie

Plezierig, veilig en comfortabel thuis wonen. Handige tips

Plezierig, veilig en comfortabel thuis wonen. Handige tips Plezierig, veilig en comfortabel thuis wonen Handige tips Plezierig, veilig en comfortabel thuis wonen Wie wil er nu niet zo lang mogelijk plezierig thuis blijven wonen? In uw eigen comfortabele woning?

Nadere informatie

Totaal overzicht plus- en minpunten Omegawoningen en De Meerpaal

Totaal overzicht plus- en minpunten Omegawoningen en De Meerpaal Totaal overzicht plus- en minpunten Omegawoningen en De Meerpaal Resultaten van de Omegawoningen De Woning Stank uit putje (riolering) 2 Sanitair is oud Afvoer is slecht Tocht en vocht; condens Enkel glas

Nadere informatie

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen.

De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. De relatie tussen intimiteit, aspecten van seksualiteit en hechtingsstijl in het dagelijks leven van heteroseksuele mannen en vrouwen. The Relationship between Intimacy, Aspects of Sexuality and Attachment

Nadere informatie

Onderzoeksformulier en vragenlijst voor de website: www.toegankelijk.rotterdam.nl www.toegankelijkrijnmond.nl. Basisinfo van het gebouw.

Onderzoeksformulier en vragenlijst voor de website: www.toegankelijk.rotterdam.nl www.toegankelijkrijnmond.nl. Basisinfo van het gebouw. Onderzoeksformulier en vragenlijst voor de website: www.toegankelijk.rotterdam.nl www.toegankelijkrijnmond.nl MEE Rotterdam Rijnmond Schiedamse Vest 154 3011 BH Rotterdam T 010 282 11 11 Contactpersoon:

Nadere informatie

Oostelijke Handelskade 1079

Oostelijke Handelskade 1079 TE KOOP FOR SALE Oostelijke Handelskade 1079 AMSTERDAM - OOSTELIJKE EILANDEN Kenmerken Features Ca. 118 m² woonruimte, incl loggia van 10 m² Inclusief parkeerplaats in garage Veel bergruimte, 2 ruime slaapkamers

Nadere informatie

Thuis Blijven Wonen. Inge Claessens, Ergotherapeute, Thuiszorgpunt

Thuis Blijven Wonen. Inge Claessens, Ergotherapeute, Thuiszorgpunt Thuis Blijven Wonen Inge Claessens, Ergotherapeute, Thuiszorgpunt Thuis Blijven Wonen Wandeling doorheen de woning met valkuilen, oplossingen en tips Premies 65+ Voorstelling dienst Wandeling doorheen

Nadere informatie

Welzijnsbezoek. Voorbeelden van aanpassingen aan het huis die nodig zijn:

Welzijnsbezoek. Voorbeelden van aanpassingen aan het huis die nodig zijn: Welzijnsbezoek 2014 Inhoud 1. Conclusies 2. Figuren en tabellen MEE Drechtsteden voerde in 2014 welzijnsbezoeken uit onder ouderen van 75, 80 en. Aan de hand van een vragenlijst komen zes onderwerpen aan

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Van Wens naar Indicatie?!

Van Wens naar Indicatie?! Van Wens naar Indicatie?! Projectverslag over de Wmo-indicering van woonvoorzieningen én de behoefte aan hulpmiddelen en/of woningaanpassingen van cliënten met dementie in de thuissituatie en hun mantelzorger(s)

Nadere informatie

Woont ú al veilig en comfortabel?

Woont ú al veilig en comfortabel? Woont ú al veilig en comfortabel? Ga het na met dit thuisscanboekje Wij weten nu waar het in ons huis nog beter kan! Kijk snel voor meer informatie op: www.langzultuwonen.nl Woonkamer Automatische bediening

Nadere informatie

Checklist voor een veilige huisinrichting

Checklist voor een veilige huisinrichting Checklist voor een veilige huisinrichting Doe de test Vallen, het is soms erger dan je denkt. Een domme val kan heel wat ellende veroorzaken. Om valpartijen te voorkomen moet je huis een veilig huis zijn.

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport

Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed. van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressieve Klachten bij Adolescenten: Risicofactoren op School en de Invloed van Geslacht, Coping, Opleiding en Sport Depressive Complaints in Adolescents: Risk Factors at School and the Influence of

Nadere informatie