Z12-Ö31 : BLeOHöLiiMÊ. Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directie Personeelszaken. wmm*mm»mwmmmbmmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmm

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Z12-Ö31 : BLeOHöLiiMÊ. Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directie Personeelszaken. wmm*mm»mwmmmbmmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmm"

Transcriptie

1 Z12-Ö31 : Ministerie van Verkeer en Waterstaat wmm*mm»mwmmmbmmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmm Directie Personeelszaken BLeOHöLiiMÊ ts^iz stafafdeling

2 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directie Personeelszaken filcoholi^rlé EU stafafdeling

3 ALCOHOL I SME E N WERK een literatuurrapport F.Ph. Keiler Ministerie van Verkeer en waterstaat, Directie Personeelszaken, Stafafdeling 's-gravenhage, november 1985

4 INHOUDSOPGAVE bladzijde 1. AARD EN OMVANG VAN HET PROBLEEM 1.1. Karakteristieken van het alcoholisme Omvang van het probleem 2 a. algemene gegevens 2 b. situatie in Nederland Gevolgen van het alcoholgebruik 3 a. directe gevolgen 3.b. gevolgen op langere termijn 3 c. gevolgen voor het werk Risicofactoren (vanuit het beroep) Verdeling over beroepsgroepen 5 a. algemene karakteristiek 5 b. alcoholisme bij het management Aard van de kosten samenhangend met de alcoholproblematiek 6 2. MAATREGELEN, PROGRAMMA'S, BELEID Programma-onderdelen Beleidsverklaringen Regelgeving Preventie Voorlichting Training van de chefs Waarschuwingstekens Documenteren van afwijkend gedrag Moeilijk grijpbare groepen personeel De confrontatie Weerstanden tegen de confrontatie Onverwachte effecten van de confrontatie Vervijzingsbeleid Voorbeelden van programma's 17

5 3. EFFECTEN VAN PROGRAMMA'S Herstelpercentages Kosten/baten-verhouding Kritische kanttekeningen 19 4, BELEIDSOVERWEGINGEN Opgegeven redenen waarom vele bedrijven niet ingrijpen Legitimatie van het beleid Voor- en nadelen van programma's Wettelijk kader Initiatief voor invoering van het beleid Beleidsinvloed van de bonden Voorwaarden voor behandeling 22 a. vertrouwelijkheid 22 b. identificatie van het probleem 22 c. motivatie van de alcoholist Programmamogelijkheden Reikwijdte van bedrijfsprogramma's Intern of extern uit te voeren? Kosten van een programma HANDELEN ALS CHEF IN EEN BEDRIJF ZONDER HULPPROGRAMMA 25 Bijlage 1: Verantwoording Bijlage 2: Literatuurlijst Bijlage 3: Aanbiedingsnota aan de PCV

6 -1-1. AARD EN OMVANG VAN HET PROBLEEM 1.1. Karakteristieken van het alcoholisme Over alcoholisme bestaan enkele hardnekkige vooroordelen: - een alcoholist is een werkeloze zelfkant figuur; - een alcoholist drinkt voortdurend, ook 's morgens; - een alcoholist drinkt zich steeds een compleet delirium; - alcohol-isme wordt veroorzaakt door gebrek aan wilskracht en aan moraal. (Gibson, 1978; Kiechel, 1982; Sager, 1979) Feiten zi in: slechts 3 5 5% van de mensen met alcoholproblemen zijn zelfkant-figuren. Het drinken 's morgens wordt vervangen door het slikken van valium (o.i.d.). Het alcoholisme is een te behandelen ziekte. Niet elke alcoholist drinkt constant; onder de types alcoholisten komt er ook een voor die maar eens per maand drinkt, maar dan meerdere dagen zwaar dronken is. De alcoholist zoekt ten gevolge van deze vooroordelen en de met deze stigma's samenhangende schuld- en schaamtegevoelens pas hulp, als hij echt de bodem raakt. Vaak herkent hij zelf ook zijn probleem niet eerder. ("Drinken is wel problematisch, maar een alcoholist...") Bovendien houdt de krachtige aard van de verslaving het zoeken van hulp tegen. De alcoholist wacht tot de ziekte in een crisis raakt. Meestal is dan al ernstige permanente mentale of fysieke schade veroorzaakt. (Alcoholic, z.j.; Gibson, 1978; Kiechel, 1982). Door de alcoholist of probleemdrinker juist te definiëren maak je een snellere herkenning mogelijk. Een alcoholist of probleemdrinker is iemand wiens drinken op voortdurende manier en in toenemende mate zijn leven beïnvloedt: zichzelf, zijn familie, zijn vrienden en zijn werk (gewoonlijk in deze volgorde) (Kiechel, 1982; Whitehead, 1974).

7 Omvang van het probleem Gemeld wordt dat ca. 70% van de volwassen bevolking van de V.S. alcohol of medicijnen gebruikt. Ca. 10% ervan maakt misbruik. Ca. 85% van de alcoholisten werkt; k$% van de alcoholistische employés zijn leidinggevenden, managers of specialisten (Grosswirth, 1983; Light, 1984; Whitehead, 197*0- Er is sprake van een duidelijke toename: van 1970 tot 1980 steeg het percentage van bedrijven in de V.S. waar drugmisbruik (inclusief alcohol) voorkwam van 50% naar 80%. Slechts 2% heeft ingevoerde programma's (Puleo, 1984). Opvallend is ook dat problemen met het drinken ook al bij teenagers toeneemt (Sager, 1979). Een hoger dan te verwachten aantal drankproblemen komt voor bij vrouwen in de lagere niveaus bij de overheid. (Cahi11, 1982) b_. _s i,tua t i_e_ i_n_nederl_and Over d-e Nederlandse situatie zijn weinig gegevens bekend (Standhart, 1984). Naar schatting telt ons land mensen die problemen hebben met hun alcoholgebruik. Dit is 5 a 6% van de bevolking en bij constante verdeling dus ook van de beroepsbevolking (Bouwer, 1985). Tussen de jaren '60 en '80 is de alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking verdubbeld (Willatt, 1983). In de registratiesystemen voor bedrijfsongevallen en ziekteverzuim zijn geen verwerkbare vermeldingen van alcoholproblemen opgenomen. De registratie bij'aaw/wao-gerechtigden beperkt zich tot aantoonbare diagnoses bij de intredekeuringen (l?ó van de ongeschikten, 0,2%o van de verzekerden). Te verwachten is dat dit een zware onderregistratie is. Analyse van deze gegevens liet de volgende verdeling zien. Het grootste aantal alcoholgevallen t.o.v. nieuwe AAW/WAO-gevallen is te vinden in de leeftijdscategorie jaar. Het grootst absolute aantal in de categorie jaar. Het grootste aantal gerelateerd aan het aantal verzekerden in de leeftijdscategorie jaar. De overheid als bedrijfstak zit op het gemiddelde aantal. De provincie Zuid-Holland scoort het hoogst van de provincies.(standhart, 1984)

8 Gevolgen van het alcoholgebruik a. directe gevolgen Bij een alcoholpromillage van 0,25 worden de reacties van psychomotoriek en zintuigen al betnvloed, de reactietijd verlengd, de blikwijdte vernauwd. De kans op ongevallen verdubbelt. Bij 0,40 neemt het werkritme af en het aantal fouten toe met 30%. Bij 0,50 ontstaan problemen m.b.t. het oordeelsvermogen en de aandacht. Tot 0,80 mag nog met een auto worden gereden. Bij 1,5% ontstaat de illusie van toegenomen intelligentie en een bedrieglijke euphorie (overdreven blijdschap), de spraak en de reflexen zijn verstoord, bewegingen raken aangetast, psychische functies lopen duidelijk terug. Bij 2,0 vertoonden 70% van de onderzochten incoördinatie, verlies van evenwicht, vallen en mentale verwarring. Tussen 3,0 en 5,0 raakt de drinker in coma en kan de dood een gevolg zijn (Sartin, 1978). b i _gevol_gen_og_]_angere_termi_^n Er ontstaat een versnelde afname van intellectuele prestaties t.g.v. alcohol. Een aantasting van de hersenen veroorzaakt persoonlijkheidsstoringen, geheugenverlies, abnormale suggestibiliteit (erg open staan voor beïnvloeding), verzwakking van de wil en van de intellectuele vermogens. Er onstaat een aantasting van het netvlies die leidt tot verlies van het vermogen kleuren te onderscheiden (aanvankelijk alleen groen, vervolgens rood en geel en tenslotte alle kleuren). Levercirrose wordt in 70 a 90% van de voorkomende gevallen veroorzaakt door alcoholgebruik. Het is een slepende ziekte die meestal pas na 5 a 10 jaar wordt opgemerkt. De ziekte is alleen te genezen als hij tijdig wordt opgemerkt en aangepakt. Het gevaar ervoor ontstaat bij dagelijkse consumptie van de alcohol hoeveelheid die overeenkomt met die van 1 a 2 liter wijn van 10% (Sartin, 1978).

9 -4- c. gevolgen voor het werk Veel modern werk vraagt hoge aandacht, snelle bewegingen en een grote afhankelijkheid van spierbeheersing en het impliceert een hoge mate van verantwoordelijkheid (b.v. piloten, luchtverkeersbegeleiding en procesbewaking). Alcohol heeft effect op deze terreinen (Sartin, 1978) Risicofactoren (vanuit het beroep) Er zijn factoren in het werk en de werkomgeving die een verhoogd risico voor alcoholmisbruik met zich meebrengen. Genoemd worden: - vermoeidheid; - vervel ing; - monotonie van het werk; - werk in een.droge, stoffige omgeving; - hogere temperatuur op de werkplek; - zwaar 1ichamelijk werk (Sartin, 1978); - sociale drang om te drinken (te zamen met de relatie drank - manlijkheid); - lange afwezigheid van thuis, m.n. bij ambulante functies; - beschikbaarheid van alcoholische drank; - afwezigheid van supervisie; - hoogte van het inkomen (hoog inkomen geeft ruime mogelijkheden, zeer laag inkomen kan aanleiding zijn tot troost zoeken); - "botsingen" met collega's; - selectiefactoren die mensen met persoonlijke hogere risicofactoren in bepaalde beroepen doen belanden (Hore, 1982; Schuckit, *). - onregelmatige werktijden (alcohol wordt dan gebruikt als slaapmiddel. (Derks, 1982 ) Extra nadruk wordt gelegd op stress als oorzaak van het drankmisbruik met name in leidinggevende beroepen (Cooper, 1984; Grosswirth, 1983).

10 Verdeling over beroepsgroepen Hier zijn de bronnen wat tegenstrij'dig. Over het algemeen wordt er een evenredige verdeling over alle beroepen gemeld, met een (lichte) oververtegenwoordiging voor medici en bedrijfsleiders (Hore, 1982; Grosswirth, 1983). Enkele beroepsgroepen worden soms expliciet als verhoogd risico gemeld: koopvaardijvloot, drankbedrijf, militairen (Hore, 1982) en transport en aanverwant; artistiek, literair of recreatie en verkoop (Smart, 1979)- Smart vermeldt ook ploegendienst als ris icofactor. Een aantal verdelingen van de groep alcoholisten wordt gegeven: - 50% vrouwen; - 25% witte-boordenwerkers; 30% blauwe-boordenwerkers; ks% specialisten/management.; - 13% minder dan lagere school; 37% middelbare school; 50% academisch (al of niet voltooid); - 66% levend in gezinsverband, slechts 3% behorend tot de "zelfkant"-categorie (Pati, 1983)- Diverse onderzoeken zijn met name op deze groep gericht. Bij een onderzoek naar drankgebruik bij 500 senior-executives kwam naar voren dat 38% 2 of meer drankjes per dag gebruikt (te weten 25% gemiddeld 2; lil 3 tot en met 6 en 2% meer dan 6). Slechts 1% gaf aan geheelonthouder te zijn. Daarnaast werd vermeld dat 30% kalmerende middelen gebruikt en 2h% slaappillen (speciaal tijdens meerdaagse zakenreizen of na overwerk) (Cooper, 1984). Een onderzoek door Opinion Research Corporation wees uit dat 18% van de top- en middenmanagementleiders bezorgd waren over hun alcoholgebruik (Kiechel, 1982).

11 -6- Heel herkenbaar was de volgende case-beschrijving. "Een manager die wel eens wat drinkt, gaat om zich te kalmeren wat meer drinken, tot aan het punt dat dit problemen gaat opleveren. Hij gaat naar de dokter met zijn problemen (o.a. de spanning) die hem meestal een barbituriaat (kalmeringsmiddel) voorschrijft. De manager gaat door met zijn verslaving, nu met pillen, totdat daar het effect van vermindert door de gewenning. Dan grijpt de manager veelal terug naar zijn alcohol en gebruikt dit in combinatie met zijn pillen." (Grosswirth, 1983) Aard van de kosten samenhangend met de alcoholproblematiek Onderscheid wordt gemaakt tussen: ^e Bli l!! i _!S9Sten: verloren produktie van goederen en diensten, salarissen en medische en gezondheidskosten; 2e secunda j_re_kgsten : verminderde efficiëntie, absenteïsme, verloren tijd op het werk, te laat komen, overwerk, verkeerde beslissingen, ongelukken op en buiten het werk, diefstallen, verminderde arbeidsinzet van collega's, wrijvingen met collega's, verminderd positief beeld bij klanten en maatschappij, vervroegd pensioen en/of arbeidsongeschiktheid, vervroegd overlijden, personeelsverloop, verlies van waardevol bekwaam personeel, kosten van de alcoholprogramma's en verhoogde verzekeringskosten; 3e 2Qberekenbare_kosten_a]s: verlies van een onvervangbaar menselijk wezen (ook eventueel van topniveau van een organisatie), tijd van chef en collega's voor de opvang van de verslaafde en gevolgen voor familie en vrienden (Belohlav, 1983).

12 -7-2. MAATREGELEN, PROGRAMMA'S, BELEID 2.1. Programma-onderdelen De volgende elementen voor programma's worden genoemd: regelgeving vastgestelde beleidsverklaringen - contacten met behandelingsinstellingen - oriëntatieprogramma voor de chefs, personeelsdienst, BMW en bedrijfsgeneeskundige - verspreiding van informatie over de risico's van alcohol en over het alcoholbeleid onder alle P-leden - behandelingsmogelijkheden of goede verwijsmogelijkheden - procedurebeschrijving van hoe te handelen bij - een 24-uurstelefoonlijn garanties voor vertrouwelijkheid - vervolgprogramma's voor nazorg (Walker, 1983; Bijl, 1985; Carr, 1980). Variaties in het programma zijn mogelijk in reikwijdte, mate \.an correcties voor de verwijzing, type van en tijdstip waarop druk. op de alcoholist wordt uitgeoefend, type en intensiteit van aangeboden behandelingsfaciliteiten, gerichtheid op preventie, behandeling en of nazorg (Trick, 1984; Conference, 1981) Beleidsverklaringen De volgende elementen werden in beleidsverklaringen opgenomen: 1. Probleemdrinken en alcoholisme zijn behandelbare gezondheidsproblemen en geen morele zwakte. 2. Dit gezondheidsprobleem leidt tot verminderde arbeidsprestaties en veel menselijk leed. 3. Om dit te bestrijden moet de leiding de werknemer confronteren met zijn geringe prestaties en hem steun bieden bij behandeling en herstel.

13 -8-4. Als de taakuitoefening gering blijft moeten disciplinaire maatregelen genomen worden om een crisis in het leven van de werknemer op te roepen. 5. Deze strategieën (3 en 4) hebben de volledige steun van de bonden en de bedrijfsleiding. 6. Niemand wordt gedwongen hulp te aanvaarden vanuit het bedrijfsprogramma als hij laat zien dat hij het probleem op andere wijze oplost. 7. Er moet een nauwe samenwerking tot stand worden gebracht met externe bureaus om het beleid te kunnen uitvoeren. 8. Andere problemen van de werknemer moeten op gelijke wijze worden behandeld. (Wulf, 1973; Trice, 1978) 2.3. Regelgeving Uit bestudering van 103 beroepszaken bleek dat vaak niet is vastgelegd wat onder alcoholmisbruik wordt verstaan. Regelmatig werd wel deelname aan AA-programma's aangegeven als voorwaarde voor rechtsherstel. Tevens werd een tijdsgrens (vaak van 6 maanden) genoemd voor het herstel, kennelijk in de overtuiging dat de verplichting betrokkene terug te plaatsen in de oude functie niet over een onbepaalde periode blijft bestaan (Marmo, 1982) Preventie De volgende maatregelen worden in dit verband aanbevolen: - voorlichting over alcoholgebruik en alcoholmisbruik; - beschikbaar stellen van alternatieven voor alcoholische dranken (b.v. in de kantine, bij recepties en in dorstverwekkende werkomgevingen); - aanpassen van de werkomstandigheden: zowel fysiek als mentaal (b.v. verlichting, comfort, veiligheid, geluid, temperatuur en werkbelasting). (Kore, 1982)

14 Voorlichting Als doelen voor de voorlichting kunnen gelden: 1. de medewerkers te laten weten wat problematisch alcoholgebruik is en wat de gevolgen ervan kunnen zijn; 2. de medewerkers te laten weten dat er een bedrijfsalcoholbeleid is en hoe dat is; 3. het bewerken van gedragsveranderingen (alcohol- en andere problemen niet meer toedekken maar bespreken en tevens het eerder zelf hulp zoeken door de alcoholist); 4. chefs, personeelsfunctionarissen, bedrijfsmaatschappelijk werk en bedrijfsgeneeskundige dienst in staat stellen de problemen te herkennen, bij hen de wil te stimuleren om te helpen en hun vaardigheden daartoe aanreiken (Bijl, 1985). Met name aan de wil er iets aan te doen moet nog aandacht worden besteed. Een enquête in Den Haag waarbij 50 personeelsfunctionarissen om hun mening werd gevraagd wees uit dat 70?ó niets voor voorlichting over alcoholproblematiek voelde, 20?ó niet afwijzend, maar ook niet actief geïnteresseerd was en 10?ó wel belangstelling had voor voorlichting aan de personeelsfunctionarissen zelf om de problematiek eerder te signaleren (Zwart, 1982). Voor de voorlichting kan gekozen worden uit het volledige pakket van mogelijkheden: massamethoden als: personeelsbladen, folders, pamfletten, tentoonstellingen, muurkranten, prikborden, affiches, boeken, buttons, stickers, bijsluiters bij het loonstrookje en eventueel krant, televisie, radio en tijdschriften; groepsmethoden als: lezingen, paneldiscussies, demonstraties, groepsgesprekken, rollenspelen, filmvertoningen, cursussen, workshops en studiedagen, vorming van praatgroepen; individuele methoden als: tweegesprekken en persoonlijke brieven (Bijl, 1985; Asma, 1980; Willatt, 1983; Derks, 1982; Zorg, 1984).

15 -10- Bij het communiceren moet er rekening mee worden gehouden dat er wel eens informatie verloren gaat of wordt verminkt. Een mogelijke oplossing hiervoor is enige overvloed: in meer dan één vorm en vanuit meer dan één bron. Het risico van overvoeren hierbij is gering (Trice, 1978) Training van de chefs Dit punt verdient extra aandacht aangezien de eerste lijns-chef de sleutelfiguur is in een op te zetten programma. Hij moet de problemen signaleren en documenteren en de medewerker ermee confronteren (Sadler, 1972). De training moet gericht zijn op het kiezen van een bewuste houding t.o.v. de alcoholproblematiek en het in de praktijk herkennen van afwijkend gedrag. Hulpmiddelen hierbij kunnen zijn: checklists om problemen te herkennen, rollenspelen m.b.t. herkenning en confrontatie, invoeren van ondersteunende netwerken (en sociale teams) om contact met de chefs te houden. De "bewaking" kan het beste worden geïntegreerd in het beoordelingssysteem en in de functioneringsgesprekken enz. Om de meting van de taakuitoefening te verscherpen moeten normen voor acceptabele taakuitoefening en voor documentatie ervan worden uitgewerkt. Tevens zal de gelegenheid tot en vaardigheid in observeren moeten worden vergroot (Walker, 1983). Overigens moet worden aangetekend dat niet alle alcoholisten in sterke mate de verminderde arbeidsprestaties vertonen, sommigen zelfs praktisch niet (Walker, 1983) Waarschuwingstekens Weigand (1976) wijst erop dat verstoorde taakuitoefening een symptoom is dat kan wijzen op een vroeg stadium van alcoholisme; 50 a 65% van deze verstoringen zijn een gevolg van alcoholisme. Tekens als bloeddoorlopen ogen, trillende handen, alcohol1ucht, luid en afwijkend gedrag, gebrek aan hygiëne en persoonlijke verzorging zijn symptomen van een laat (meestal terminaal) stadium. Ontbreken deze dan is dat nog geen garantie dat er niets aan de hand is.

16 -11- Smart (1979) onderscheidt symptomen van gering drankgebruik die meer kenmerkend zijn voor een enkele ervaring: - de effecten van alcohol op het werk ervaren; - weggestuurd worden t.g.v. het drinken; - in een gevecht betrokken raken t.g.v. het drinken; - zich schamen voor gedrag bij het drinken; - bij een auto-ongeluk betrokken raken tijdens drankgebruik; - een ongeval thuis hebben tijdens drankgebruik; - een ongeval op het werk hebben na drankgebruik; tegenover symptomen van afhankelijkheid van de drank: - gevoel dat men zijn drinken moet verminderen of stoppen; - toch dronken worden als er een belangrijke reden is om nuchter te blijven; - black outs ervaren; - 's morgens drinken; - van een dokter horen dat drinken ongezond is; - trillende handen 's morgens na het drinken van de avond ervoor; - enkele dagen per keer onder invloed blijven. Deze symptomen zijn voornamelijk gericht op persoonlijke herkenning. Cohen (1981), Gibson (1978) en Grosswirth (1983) noemen enige symptomen die chefs en collega's kunnen opmerken: - toename van absenteïsme om onduidelijke redenen, vooral op maandag en vrijdag en na betaal dagen; - frequent te laat komen of te laat terugkomen van de lunch en/of vroeg vertrekken; - merkbare achteruitgang van het werk (zowel kwantitatief als kwali tatief); - veranderingen in werkgewoonten (obsessief nauwkeurig of juist karakteristiek slordig); - veelvuldige verwondingen; - veranderingen in persoonlijkheid (b.v. midden op de dag van mild agressief worden of van extravert naar suffig en teruggetrokken gedrag overgaan); - veranderingen in uiterlijk: slordige kleding en verzorging; - geïsoleerd raken t.o.v. collega's; - onvermogen details en afspraken te onthouden; - klachten van klanten en/of collega's; - frequent geld lenen van collega's.

17 -12- Interessant is ook een overzicht dat Pati (1983) levert, waarin hij de symptomen naar fasen rangschikt. Figure I Observable Behav/ior Patterns Z o o Stage Absenteeism General Behavior Job Performance I EARLY II MIDDLE III LATE MIDDLE IV APPROACHING TERMINAL STAGE Tardiness, Quits early Absence from work sitiiations "I drink to relieve tension"> Frequent days off for vague or implausible reasons '"[ feel guüty about sneaking dnnks"; "t have tremors" 1 Frequent, days ort'; several days at a time Unes not return.from lunch '"I don't feel like eating"; "I don't want to talk about it"; "I like to drink alone'"> Prolonged unpredictable absences i"my job interferes with my drinking"> Complaints from fellow employees for not doing his or her share Over-reaction Complaints of not "feeling well" Makes untrue statements Maiked changos Undependable statements Avoids fellow employees Borrows money from fellow employees Exaggerates work accomplishments Frequent hospitalization Minor injunes on the job irepeatedly i Aggressive and belhgerant behavior Domestic problems interfere with work Financial difficulties igarnishments. etc. >_ More frequent hospitalization Resignation: does not want to discuss problems Problems with the laws in the communitv Drinking on the job iprobably» Completely undependable Repeated hospitalization Serious financial problems Serious family problems: divorce Misses deadlines Commits errors ifrequentlyi Lower job efficiency Criticism from the boss General deterioration Cannot concentrate Occasional lapse of memory Wirning from boss Far below expectation Punitive disciplinary action Uneven Generally incompetent Faces termination or hospitalization l Ba^«d on content anaiyiii of file* of r^covered alc"holic* in (ï\tj <ir> gamzations. Krom Mannntng and Emptuyinu ihv Huniluawvtl T'ir l'ntapprd P.ilenlial. b> Gopal C Pati and John I Adkin». Jr.»ith Glenn Mornson ilake r'orest. Illinois Brace-Park. lluman Ke^jurtv Press. 1981'

18 -13- Hore (1982) merkt op dat een chef alleen kan herkennen dat er sprake is van problemen. De diagnose van de aard van de problemen moet hij aan deskundigen overlaten. Kleeman (1983) wijst op problemen voor de herkenning van een slechte taakuitoefening van vrouwen. Vaak werken vrouwen onder hun niveau. Chefs zijn vaak toleranter t.o.v. een zwakke taakuitoefening door vrouwen. Ook wijst Kleeman op de moeilijkheden t.o.v. managers. Deze hebben veelal de eigen macht om hun werktijdenschema en werkindeling en -output aan te passen en zij hebben vaak minimale supervisie boven zich Documenteren van afwijkend gedrag Ter voorbereiding van een confrontatie verdient het aanbeveling de gegevens vast te leggen zodat ze een betere basis voor het gesprek vormen. Gegevens kunnen worden verzameld over werktijden en absenteïsme en over produktiviteit. Er kan een logboek worden bijgehouden waarin zoveel mogelijk feitelijke gegevens vermeld worden. Een eerste ingrijpen, gesprek, dient al in een vroeg stadium plaats te vinden (b.v. na circa 1 maand). Er kunnen dan al checkpoints voor gedragsverbetering worden afgesproken (Sadler, 1972) Moeilijk grijpbare groepen personeel Er zijn categorieën personeel die met het gebruikelijke programma (chef let op arbeidsprestaties) niet op te vangen zijn. 1. Verspreid werkend personeel Deze zullen intensiever moeten worden benaderd met voorlichtingsmateriaal t.b.v. vergroting van de kans op probleemherkenning en zelfreferentie. Verwijzingen kunnen plaatshebben door collega's. Er kan voor hen een 24 uurstelefoondienst beschikbaar worden gesteld (Target, 1982).

19 Personeel op midden- en topmanagementniveau Confrontatie door collega's en/of medewerkers verdient hier aanbeveling. Een gevoel van loyaliteit helpt betrokkene niet (Appelbaum, 1982). Tevens zal topmanagement niet naar een (lagere) interne counselor gaan, een buitenbedrijf kan deze drempel wegnemen (More, 1979). 3. Vrouwen Van vrouwen wordt door de geslachtsrolstereotypering minder produktiviteit verwacht, identificatie zal meer op grond van gedragskenmerken moeten plaatsvinden. Bovendien kunnen vrouwen een andere motivering nodig hebben om deel te gaan nemen aan behandeling. Bovendien kan het sterke stigma verbonden aan vrouwelijk alcoholisme een extra drempel vormen voor deelname aan een bedrijfsprogramma. Dan moet meer verwijzing naar extern plaatsvinden (Cahill, 1982) De confrontatie Anders dan bij andere ziekten zoekt de alcoholist veelal niet uit zichzelf (zonder aansporing; medisch advies en behandeling. Daarmee wordt het ook een probleem van de omgeving. De confrontatie biedt een uitweg uit het zwijgen (Schneider, 1979; Schachhuber, 1977). Er is geen verschil in resultaat van de behandeling van mensen die zichzelf hebben aangemeld en van degenen die door hun baas werden verwezen. De verwijzing belemmert dus de behandeling niet (Freedberg, 1980). De confrontatie berust op het principe van het vermelden van de waargenomen verminderde arbeidsprestatie, het erop wijzen dat als de prestaties niet verbeteren ontslag dreigt en het aanbieden van hulp d.m.v. verwijzing naar behandelende instanties (Alcohol, 1982, III).

20 -15- Een nadeel van de confrontatie kan zijn dat de relatie van de chef en de werknemer er erg onder kan leiden. De eerste reactie van de alcoholist zal, in de regel, kwaadheid, vijandigheid of defensiviteit zijn. Zelden treedt een gevoel van opluchting direct op. Meestal houdt de negatieve houding enige weken aan, zelden langer, als aanmelding voor behandeling heeft plaatsgehad (Derks, 1982; Jernberg, 1981). Variaties op confrontatie door de chef zijn: confrontatie door een collega of door een vakbondsvertegenwoordiger. Tevens is confrontatie mogelijk door een commissie die verantwoordelijk is voor het welbevinden van de werknemers (vanuit bedrijf, collega's en vakbond). Bij deze laatste benadering wordt persoonlijke confrontatie vermeden. Niemand zal op "heksenjacht" gaan. Er is een controle ingebouwd en een verificatie van de verschijnselen door meer dan een persoon. De betrokkenen worden zo beschermd tegen onjuiste beschuldigingen. Er zal eerder een sfeer van vertrouwen in de eerlijkheid ontstaan en persoonlijke tegenstellingen worden vermeden. Bovendien komt de alcoholist tot het besef dat zijn probleem al in de openbaarheid is en niet meer ontkend kan worden (Schachhuber, 1977). Bovendien werkt deze commissiebenadering ook als een chef met zijn drankprobleem moet worden geconfronteerd Weerstanden tegen de confrontatie Tegen het gebruik van de constructieve confrontatiestrategie kunnen weerstanden ontstaan vanuit de verwachting van bescherming van de alcoholist door de bonden. Tevens kan de behandeling te veel worden gezien als behorend tot medische professie. Daarnaast is het weten van steun van de eigen chef nodig (Roman, 1982).

21 -16- De besluitvorming om de constructieve confrontatie aan te gaan doorloopt 4 stadia: 1. "disruption-but-normal". De prestaties zijn nog normaal, weliswaar met onderbrekingen maar nog niet dikwijls en ernstig genoeg om er iets aan te doen; 2. "blocked-awareness". Het bewust zijn dat de slechte prestaties in relatie staan tot het drinken, maar het geringe zicht op de prestaties van betrokkene en zijn hoge status houden het besluit nog tegen; 3. "see-saw". Aarzeling, soms al wel, soms nog niet iets willen doen; 4. "gebruik". Het besluit nemen als de voorbeelden van slechte prestaties zich duidelijk ophopen. Deze manier van besluitvormen is een goede rem tegen te snel oordele en te snel ingrijpen,waarvan het effect ook geringer is. Een betere bekendheid van de chef met de materie verhoogt de kans op ingrijpen (Trice, 1982) Onverwachte effecten van de confrontatie Als mogelijke onverwachte effecten van de constructieve confrontatie strategie (dus anders dan het-zich-onder-behandeling-stellen) kunnen optreden: een zelfmoordpoging (als het zelfbeeld te hard is verstoord). 5?ó Van de alcoholisten pleegt toch vroeger of later zelfmoord. De mogelijkheid is echter niet te verwaarlozen; overcompensatie ten opzichte van de alcoholist (deze krijgt dan als het ware een beloning voor zijn problemen). Dit effect treedt niet vaak op; weerstand van de vakbonden, met name tegen de disciplinaire maatregelen (Trice, ).

22 Verwijzingsbeleid De verwijzingsprocedure moet zeer strak omschreven zijn (na de confrontatie moet rechtstreeks worden doorverwezen naar getrainde counselors, de chef moet geen eigen actie op dit gebied ondernemen). Als deze procedure regelmatig bekend wordt gemaakt zal toch van de chefs ervan afwijken; als de procedure niet regelmatig bekend is gemaakt gaan alle chefs eerst zelf counselen. Het is van belang dat er een voor het hulpprogramma verantwoordelijke en erbij betrokken functionaris is aangewezen die toegang heeft tot de juiste niveaus. Als deze niet is aangewezen werkt het programma niet (Schramm, 1978) Voorbeelden van programma's Gibson (1978) beschrijft een programma, gericht op herkenning door de leidinggevende. Hierbij werd ruime voorlichting gegeven over de symptomen, werd benadrukt dat de symptomen in ieder geval wijzen op ernstige problemen (al of niet t.g.v. drank), die verwijzing naar counseling of bedrijfsarts in ieder geval nodig maken. Betrokken medewerkers werwsrop gewezen dat het niet zoeken van behandeling en het niet wijzigen van de taakuitoefening onvermijdelijk zou leiden tot disciplinaire maatregelen. Whitehead (197*0 vermeldt een oproep van een telefonische hulpdienst via aanplakbiljetten. De helft van de reacties die dit opleverde betrof probleemdrinkers in een kritieke fase. Rostain (1980) beschrijft een programma dat het gemeentebestuur van New York voor haar ca werknemers heeft uitgevoerd. Het programma was gericht op identificatie van werknemers met problemen. De aanvankelijk gekozen decentrale aanpak leverde weinig resultaat op. Het bleek dat betrokkenen weinig vertrouwen hadden in garanties van vertrouwelijkheid en anonimiteit als ze hun problemen met personeelsfunctionarissen van het eigen kantoor moesten bespreken. Bij een aanpak met een centraal counselingteam nam het aantal beroepen op de regel ing toe.

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven.

Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven. Voorbeeld alcoholbeleid Sociale Werk voorziening 1. Inleiding Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven. Binnen

Nadere informatie

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan?

Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Een gezondheidscheck via het werk: wat vinden werknemers ervan? Olga Damman Allard van der Beek Danielle Timmermans -0- Department of Public and Occupational Health Quality of Care EMGO Institute for Health

Nadere informatie

Is AA wat voor u? U beslist!

Is AA wat voor u? U beslist! Is AA wat voor u? U beslist! U alleen kunt beslissen of het AA-programma, de manier van leven in AA, zin voor u heeft en of het u kan helpen. Het is een beslissing die u zelf moet nemen. Wij kwamen bij

Nadere informatie

Alcoholproblemen op het werk. Adviezen voor leidinggevenden. 3e druk 2000 Alcon, Utrecht

Alcoholproblemen op het werk. Adviezen voor leidinggevenden. 3e druk 2000 Alcon, Utrecht Alcoholproblemen op het werk Adviezen voor leidinggevenden 3e druk 2000 Alcon, Utrecht (c) 2000 Alcohol Consultancy Nederland (ALCON) Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Alcohol- en drugsbeleid Inleiding:

Alcohol- en drugsbeleid Inleiding: Alcohol- en drugsbeleid Inleiding: Het drinken van alcohol is als het ware verankerd in onze cultuur en overstijgt de verschillende klassen van de bevolking. Iedereen drinkt alcohol of excuseert zich omdat

Nadere informatie

Handreiking inzet van e-learning in de SW

Handreiking inzet van e-learning in de SW De begeleiding van medewerkers met verslavingsproblemen en ongewenst gedrag Handreiking inzet van e-learning in de SW 7 Praktische bouwstenen Strategische bouwstenen Strategische bouwstenen Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG

HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG HANDLEIDING OPZETTEN BELEID TER VOORKOMING EN BESTRIJDING VAN ONGEWENST GEDRAG INHOUD 0. ALGEMEEN 3 Wat is de bedoeling van het beleid voor ongewenst gedrag? 3 Voor wie? 3 Hoe pak je het aan? 3 1. MAATREGELEN

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Financiële problemen op de werkvloer

Financiële problemen op de werkvloer Financiële problemen op de werkvloer Gemeente Zoetermeer Nibud, 2012 Auteurs Daisy van der Burg Tamara Madern Inhoud 1 INLEIDING... 2 2 ONTWIKKELING FINANCIËLE PROBLEMEN... 3 3 OORZAKEN, SIGNALEN EN GEVOLGEN...

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 15 oktober 2010 (20.10) (OR. en) 12847/2/10 REV 2 CORDROGUE 68 NOTA van: aan: Betreft: het voorzitterschap de Horizontale Groep drugs Ontwerp-conclusies van de Raad over

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Alcohol- en drugpreventie op de werkvloer

Alcohol- en drugpreventie op de werkvloer Alcohol- en drugpreventie op de werkvloer M A A I K E D E C O N I N C K C G G VA G G A B O O M G A A R D S T R A A T 7 2018 A N T W E R P E N 0 3. 2 5 6. 9 1. 4 1 W W W. V A G G A. B E Eigen normen en

Nadere informatie

BRAVO Company Check. 1. Algemeen gezondheidsmanagement

BRAVO Company Check. 1. Algemeen gezondheidsmanagement BRAVO Company Check Ter informatie Met deze vragenlijst kunt u nagaan aan welke leefstijl factoren aandacht besteedt kan worden voor uw bedrijf. Gezonde en vitale werknemers verzuimen minder en zijn productiever.

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Toolbox NL_19b_ Alcohol op het werk rev.1. VCA invorm.eu. VCA invorm

Toolbox NL_19b_ Alcohol op het werk rev.1. VCA invorm.eu. VCA invorm Alcohol op het werk Toolbox 1 De Wet Het gebruik van alcohol op het werk is niet bij de wet verboden. Wel is bij de wet geregeld dat de werkgever een werknemer mag ontslaan, wanneer deze zich ondanks waarschuwing

Nadere informatie

Gemeenschappelijke verklaring betreffende telewerken door de Europese sociale partners in de verzekeringssector

Gemeenschappelijke verklaring betreffende telewerken door de Europese sociale partners in de verzekeringssector Gemeenschappelijke verklaring betreffende telewerken door de Europese sociale partners in de verzekeringssector I. Inleiding Sinds de Europese sociale partners meer dan tien jaar geleden, op 16 juli 2002,

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA

Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Programs By Harold Koning Dynamic Wellness Strategies, Florida, USA Koosstraat 11, Paramaribo, Suriname +597 8513124 www.withincoaching.net info@withincoaching.net Find us on Facebook Welkom! Geachte geïnteresseerde,

Nadere informatie

Competentietest. Hoe werkt de test?

Competentietest. Hoe werkt de test? Competentietest Dit is een test die jou en de andere militanten in je bedrijf kan helpen om vrij eenvoudig en snel na te gaan hoe ver competentiemanagement in je eigen bedrijf ontwikkeld en/of ingevoerd

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim

Achtergrond. Visie op arbeidsverzuim Deze visienota richt zich specifiek op preventie van arbeidsverzuim. Deze visie is door te vertalen naar terugkeer vanuit arbeidsverzuim en op instroom, doorstroom en uitstroom vraagstukken. Deze doorvertaling

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken?

Toelichting. Thema 1: Oorzaken van werkstress. Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Thema 1: Oorzaken van werkstress Hoofdvragen Wanneer is er voor jou sprake van werkstress? Heb je hier wel eens mee te maken? Welke situaties op het werk veroorzaken bij jou stress? Welke dingen in het

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal

VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal VGZ Bedrijfszorgpakket Optimaal U kunt nu gebruikmaken van VGZ Bedrijfszorg, om gezond en plezierig te blijven werken! Uw werkgever maakt gebruik van VGZ Bedrijfszorg van Zorgverzekeraar VGZ. VGZ Bedrijfszorg

Nadere informatie

1. Ziekmelding. 2. Bereikbaarheid

1. Ziekmelding. 2. Bereikbaarheid 1. Ziekmelding De eerste dag dat u ziek bent, moet u zich telefonisch ziekmelden bij uw direct leidinggevende op uw feitelijke werkplek én bij Stiptwerk. Op werkdagen zijn wij bereikbaar van 08.30 uur

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Alcohol Informatie voor patiënten F0931-3415 september 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44 44 MCH

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Time-management Help! Ik houd tijd over

Time-management Help! Ik houd tijd over Time-management Help! Ik houd tijd over Heb jij ook te maken met tijdgebrek? Wil jij overzicht in je werk? Wil jij meer structuur? Wil je meer rust en een meer voldaan gevoel over je werkdag? Leer hoe

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Present. Gezond en vitaal aan het werk

Present. Gezond en vitaal aan het werk Present Gezond en vitaal aan het werk Uw werkgever heeft naast de collectieve zorgverzekering ook Present afgesloten bij Zilveren Kruis Achmea. Present biedt een compleet pakket aan diensten en maatregelen

Nadere informatie

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen

Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen Richtlijnen aanpak verzuim om psychische redenen HR&O november 2014 Opgesteld door: Asja Gruijters, adviseur HR&O 1 1. Inleiding Om te komen tot een integraal PSA-beleid is het belangrijk richtlijnen op

Nadere informatie

ALCOHOL EN WERK FACTSHEET. In deze factsheet worden de belangrijkste gegevens over. overmatig alcoholgebruik op het werk op een rij gezet: cijfers,

ALCOHOL EN WERK FACTSHEET. In deze factsheet worden de belangrijkste gegevens over. overmatig alcoholgebruik op het werk op een rij gezet: cijfers, In deze factsheet worden de belangrijkste gegevens over overmatig alcoholgebruik op het werk op een rij gezet: cijfers, FACTSHEET alcohol en werk januari 2006 trends, adviezen en gevolgen. De informatie

Nadere informatie

Profiles Performance Indicator TM Persoonlijk rapport

Profiles Performance Indicator TM Persoonlijk rapport PPI Rapport is bestemd voor Profiles Performance Indicator TM Onderzoek dat is afgelegd op: 03/26/2010 Afgedrukt: 05/25/2014 VERTROUWELIJK Profiles International, the Netherlands b.v. Beysterveld 275 Amsterdam,

Nadere informatie

Re-integratie & Preventie mogelijkheden ARBO West

Re-integratie & Preventie mogelijkheden ARBO West Re-integratie & Preventie mogelijkheden ARBO West BELASTBAARHEIDSMANAGERS benut uw mogelijkheden 1 Re-integratie & Preventie mogelijkheden ARBO West Ons credo is: ARBO West Benut Uw Mogelijkheden. Hiermee

Nadere informatie

Praktijk Voorbeeld nº 1

Praktijk Voorbeeld nº 1 1. Bedrijfs ID Naam van het bedrijf: Praktijk Voorbeeld nº 1 Van Dorp installaties bv Sector: Technische installaties Core Business / Belangrijkste Brandpreventie, technische ondersteuning, klimaatbeheersing

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

En we werken nog lang en gelukkig. over duurzame inzetbaarheid

En we werken nog lang en gelukkig. over duurzame inzetbaarheid En we werken nog lang en gelukkig over duurzame inzetbaarheid Remco Fransen 26 september 2013 1 Wist u dat 2 Duurzame inzetbaarheid in het nieuws 3 Wil u werken, kan u werken? % van de werkende beroepsbevolking

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers?

Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? 7 praktische tips voor werkgevers Hoe voorkomt u schulden bij uw medewerkers? Tip 1: Herken het probleem tijdig Door financiële problemen bij werknemers vroegtijdig

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Arbocatalogus Grafimedia

Arbocatalogus Grafimedia Arbocatalogus Grafimedia Van werkdruk naar werkplezier Presentatie voor gebruik in eigen bedrijf Arbocatalogus Grafimedia Van Werkdruk naar Werkplezier Presentatie voor gebruik in het eigen bedrijf Deze

Nadere informatie

Vertaling van de samenvatting die beschikbaar is op internet website: www.cancer.dk/arbeyde

Vertaling van de samenvatting die beschikbaar is op internet website: www.cancer.dk/arbeyde Vertaling van de samenvatting die beschikbaar is op internet website: www.cancer.dk/arbeyde In Denemarken krijgen elk jaar 13000 werkende mensen kanker. Dit kan tot onzekerheid en andere problemen leiden.

Nadere informatie

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Parnassia Bavo Groep Brijder Verslavingszorg Preventie Jeugd Zorg ambulant & klinisch Bereidheidliniaal

Nadere informatie

De praktijk vandaag: Alcohol- en drugsbeleid KBC

De praktijk vandaag: Alcohol- en drugsbeleid KBC De praktijk vandaag: Alcohol- en drugsbeleid KBC Luc Bracke Preventieadviseur Psychosociaal Welzijn Uitgangspunten Beleid KBC werken en alcohol/drugs gaan absoluut niet samen; regelmatig alcoholgebruik

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Preventie en verzuimkosten

Preventie en verzuimkosten Preventie en verzuimkosten Risico ontstaat door het niet weten wat je aan het doen bent (Warren Buffet) Pascalle Smit Strategisch adviseur duurzame inzetbaarheid Ervaring Goede hulp bij ontslag scheelt

Nadere informatie

Lichamelijke klachten door alcoholgebruik

Lichamelijke klachten door alcoholgebruik Maag-, Darm- en Leverziekten Lichamelijke klachten door alcoholgebruik www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MDL013 / Lichamelijke klachten door

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Programma Workshop Eerste deel: Presentatie Visie op Gezond Ondernemen Een paar voorbeelden van

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie bij jongeren

Alcoholintoxicatie bij jongeren Alcoholintoxicatie bij jongeren Beter voor elkaar Informatie voor ouders na opname van hun kind vanwege alcoholintoxicatie ( comazuiper ) Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging in

Nadere informatie

Begeleiding van HIV-patiënten

Begeleiding van HIV-patiënten Symposium Up-to-Date in Infectieziekten Zaterdag 11 februari 2012 Begeleiding van HIV-patiënten Anneleen Lijnen Nurse physician assistant Dienst Infectieziekten 1) Voorstelling Verpleegkundige Ondersteuning

Nadere informatie

Week 1 t/m 26 100% Week 27 t/m 52 90% Week 53 t/m 78 80% Week 79 t/m 104 70%

Week 1 t/m 26 100% Week 27 t/m 52 90% Week 53 t/m 78 80% Week 79 t/m 104 70% 1. Ziekmelding De eerste dag dat u ziek bent, moet u zich telefonisch ziekmelden bij uw direct leidinggevende op uw feitelijke werkplek én bij Payned payrolling. Op werkdagen zijn wij bereikbaar van 08.30

Nadere informatie

lyondellbasell.com Versla de Verslaving

lyondellbasell.com Versla de Verslaving Versla de Verslaving Versla de Verslaving Verslaving, in welke vorm dan ook, is een wereldwijd begrip. De consequenties ervan kunnen variëren van chronische ziekten tot ontslag en van financiële ondergang

Nadere informatie

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut : Alcohol, roken en drugs Inleiding In onze maatschappij zijn het gebruik van alcohol en andere drugs heel gewoon geworden roken en het drinken van alcoholische dranken gebeurt op recepties, feestjes,

Nadere informatie

Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement?

Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement? Welke vaardigheden hebben een invloed op het al dan niet succesvol zijn van het outplacement? Definitie outplacement Outplacement is een geheel van begeleidende diensten en adviezen die in opdracht van

Nadere informatie

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE

UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE UNIVERSITAIR CENTRUM GERIATRIE 1 Drugs en Senioren Drugs en Senioren Prof Dr M Vandewoude Universitair Centrum Geriatrie Antwerpen 2 3 Wat wordt juist bedoeld? «Echte drugs» Alcohol Psychotrope medicatie

Nadere informatie

Werk, participatie en gezondheid

Werk, participatie en gezondheid Werk, participatie en gezondheid Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg, Erasmus MC Coordinator academische werkplaats CEPHIR ism Dr Merel Schuring Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg,

Nadere informatie

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn.

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. Alcohol (g)een probleem? Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. 2 Alcoholpreventie vanuit de eerstelijn 3 Ondersteuning bij signaleren en bespreken 5 Pilot vroegsignalering

Nadere informatie

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.

Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo. Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Workshop Motiverende Gespreksvoering Hoe werkt advies? drs. Hilde Jans psycholoog hilde.jans@cambiamo.nl Waarom mensen niet? Dus wat kun je doen? Ze weten niet

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

FIT en GEZOND op het WERK

FIT en GEZOND op het WERK FIT en GEZOND op het WERK Katrien Bruyninx Prevent Lummen 18 september 2013 Prevent Prevent-Factory A solutions provider Tailor made support of companies and organisations Prevent-Academy Training centre

Nadere informatie

Sociale veiligheid binnen het onderwijs

Sociale veiligheid binnen het onderwijs Sociale veiligheid binnen het onderwijs Door een brede benadering is een systematische totaalaanpak van de veiligheidsproblematiek in en rond scholen mogelijk. Die focust niet alleen op de school, maar

Nadere informatie

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk Veerkracht en betrokkenheid aan het werk 1st Nederlandse conferentie positieve psychologie Jan Auke Walburg Linda Bolier www.trimbos.nl VERMOGEN VAN NEDERLAND 2013 Mentale stoornissen Geen gezondheidsprobleem

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

Regeling Alcohol - en drugsbel eid

Regeling Alcohol - en drugsbel eid Regeling Alcohol - en drugsbel eid to M e n s e n w e r k, v a k w e r k. Versie : 110221 definitief Datum : 21 februari 2011 Regeling alcohol en drugsbeleid Hierbij verklaart de directie van Top-Craft

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

LEVENSFASEN EN DUURZAME INZETBAARHEID WERKNEMERS

LEVENSFASEN EN DUURZAME INZETBAARHEID WERKNEMERS DE TWINTIGER leeftijd < 30 jaar De twintiger stapt het volle leven binnen, vaak met hoge verwachtingen. Het leven ligt voor hem. Is zijn beroepsidentiteit nog aan het ontwikkelen. De concrete werkpraktijk

Nadere informatie

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT

Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT Psychische diversiteit op het werk en de rol van de werkgever: een literatuur onderzoek OPENHEID OVER PSYCHISCHE GEZONDHEID WERKT 2 MANAGEMENT- SAMENVATTING Aanleiding literatuuronderzoek Stichting Samen

Nadere informatie

Voor vandaag. Balanced Scorecard & EFQM. 2de Netwerk Kwaliteit Brussel 22-apr-2004. Aan de hand van het 4x4 model. De 3 facetten.

Voor vandaag. Balanced Scorecard & EFQM. 2de Netwerk Kwaliteit Brussel 22-apr-2004. Aan de hand van het 4x4 model. De 3 facetten. Balanced Scorecard & EFQM 2de Netwerk Kwaliteit Brussel 22-apr-2004 Voor vandaag! Grondslagen van Balanced Scorecard Aan de hand van het 4x4 model! Het EFQM model in vogelvlucht De 3 facetten! De LAT-relatie

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Een probleemgebruiker is meester

Een probleemgebruiker is meester Moeten werknemers op het werk getest worden op alcoholgebruik? In Nederland zijn bedrijven, vakbonden, artsen, juristen en politici nog steeds over dit vraagstuk in gesprek. Er zijn goede argumenten voor

Nadere informatie