Omgaan met vooroordelen over vrouwen en techniek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Omgaan met vooroordelen over vrouwen en techniek"

Transcriptie

1 Omgaan met vooroordelen over vrouwen en techniek van workshop naar wikidoc - Goedemiddag, Jansen Techniek met Cathelijne. Hallo, met Frans Bouwmans, ik ben op zoek naar de afdeling verkoop. - Daar spreekt u mee. Ja, maar ik zoek de technisch adviseur! - Daar spreekt u ook mee! Ja, maar... - November 2014, Agnes Vroegh, Jos Tendijck / bias busters -...Tuut tuut tuut tuut... (1) - Bedoelt u dat u een man zoekt? (2) - Waarmee kan ik u van dienst zijn? (3)

2 Waarom zijn hier zo weinig vrouwen? Op de vraag in een paneldiscussie van Amerikaanse wetenschappers waarom er zo weinig chicks in science zijn antwoordt na een spannende stilte plots een man. Die man heet Neil degrasse Tyson, hij is het gezicht van de Amerikaanse astrofysica en hij heeft een donkere huidskleur. 1 Aanleiding voor de vraag is een uitspraak van Lawrence Summers, een beroemd econoom en van 2001 tot 2006 president van Harvard, een prestigieuze Amerikaanse universiteit. De belangrijkste reden voor het ondertal aan vrouwen in bètawetenschappen is volgens Summers biologisch van aard: Vrouwen hebben er minder talent voor. DeGrasse Tyson is geen vrouw. Hij ziet een andere reden waarom er zo weinig vrouwen in de bètawetenschappen werkzaam zijn. Daarvoor geeft hij een schets van zijn levensloop, hoe hij als 9-jarig jongetje het Hayden Planetarium in New York bezoekt en vanaf dat moment niets anders wil dan de kosmos begrijpen. Flink wat jaren later vraagt de afgestudeerde astrofysicus zich al rondkijkend af: waar zijn al die andere Afro-Amerikanen gebleven? Hij blikt terug op het pad dat hij, een zwarte jongen met een bètatechnische ambitie, heeft afgelegd en hij herinnert zich hoe de powers of society daarop steeds reageren: met fronsende wenkbrauwen, kleine en grote beledigingen, bangmakerijen of onhandige aanmoedigingen om atletiek of honkbal te gaan doen. Dankzij zijn tomeloze passie wordt degrasse Tyson wat hij wil worden. Maar talent- of karakterloos ben je niet als je op het pad naar een bèta-carrière ergens links of rechts afslaat. Jammer is het wel. Wikidocument Agnes Vroegh werkt bij een beenderverwerkend bedrijf. Op een totaal van 85 werknemers is ze de enige vrouw. Agnes is ambitieus, ze volgde een aantal opleidingen en is nu procesoperator. Ook is het haar na een lange weg gelukt een manier te vinden om met haar mannelijke collega s om te gaan. Een vrouwelijke collega lukte dat een paar jaar terug niet. Agnes passie voor techniek is groot. Ze is Spiegelbeeld, een rolmodel dat regelmatig naar middelbare scholen afreist om vmbo-, havo- en vwo-meiden enthousiast te maken voor een vervolgopleiding of baan in de techniek. Werken in de techniek vindt ze namelijk leuk en afwisselend en het wordt vaak goed betaald. Tegelijkertijd weet Agnes dat die wereld nog bol staat van vooroordelen ten aanzien van vrouwen. Vrouwen zijn niet technisch, ze passen niet in de bedrijfscultuur, ze hebben er de spieren niet voor, enzovoorts. Zoals veel vrouwen die lang in de techniek werken, heeft Agnes een manier gevonden met deze vooroordelen om te gaan. Haar brengen ze niet meer van haar stuk. Ze zou willen dat jonge meiden weten welke vooroordelen er straks (nog) op hen staan te wachten en vooral hoe ze daarop kunnen reageren. Met reacties die hun rug recht houden, een glimlach teweeg brengen en hun zin en de ambitie in techniek ongeschonden laat. Vandaar dit wikidocument waaraan alle meiden en vrouwen met passie voor techniek kunnen meeschrijven. Het begin hiervoor is gemaakt op de Femme Tech Dag van 11 november in de workshop Omgaan met vooroordelen, waar ook drie mannen aan meededen. Bij deze daarvoor allemaal veel dank! 1 Zie: https://www.youtube.com/watch?v=z7ihnledium

3 1. Vooroordelen: onvermijdelijk en schadelijk Toen we de boeken indoken en het internet opgingen om iets op te steken over vooroordelen, leerden we al snel dat ze onvermijdelijk zijn. We zijn allemaal bevooroordeeld. Iedereen heeft gedachten en gevoelens over dingen en mensen. Als je met pech langs de kant van de weg staat en er komt een gele auto aan, dan word je overvallen door een gevoel van vreugde. Gele auto betekent immers hulp:. En als je voor dringende medische redenen een ziekenhuis binnen snelt, stuurt het vooroordeel je gelukkig niet naar iemand in ketelpak, maar iemand met een witte jas. Die man daar bijvoorbeeld... Ach nee, die blijkt dan net geen dokter te zijn, maar de vrouw in de witte jas naast hem gelukkig wel! Vooroordelen bepalen wat we verwachten van groepen mensen, of iemand uit die groep. Ze sturen ons gedrag en onze emoties. Maar waar komen ze vandaan? We leren ze. Om dat te verduidelijken is het goed te weten dat mensen grofweg op twee manieren leren. Allereerst de schoolse manier die we goed kennen. We stampen woorden en formules in ons hoofd en passen die steeds succesvol toe. Maar we leren ook op een minder georganiseerd wijze, terloops, thuis, via internet, radio en televisie. Dat wordt associatief leren genoemd. We verbinden woorden met elkaar en slaan die op in ons geheugen: witte jas = hulp of man = hulp. Vooroordelen zijn ons dus aangeleerd en ze zijn hardnekkig en dat is maar goed ook (hulp in nood bijvoorbeeld!). Hoewel, één probleem met vooroordelen is: ze zijn niet altijd waar. De man in de witte jas blijkt een assistent. De gele auto die aan komt rijden een Franse toerist. Vooroordelen zijn dan ook geen eindoordelen, maar oordelen vooraf. Achteraf blijken ze pas waar, of juist niet! Anders gezegd: vooroordelen zijn meningen of veronderstellingen, geen feiten. Een groter probleem is dat vooroordelen individuele verschillen ontkennen. Die ene man blijkt geen dokter, de man een stukje verderop wel en de vrouw naast de niet-dokter ook (die kans wordt trouwens steeds groter). Daarom voelt het vervelend als jijzelf een vrouwelijk arts bent die niet als zo wordt aangesproken. Je voelt je niet benaderd om wie je bent of in je ambitie. Wat ook het geval is als iemand het vooroordeel uitspreekt: Vrouwen zijn niet technisch. De ergste vooroordelen zijn die waarbij je een groep mensen niet meer als een groep individuen ziet, maar als onmensen: asielzoekers zijn profiteurs, psychiatrische patiënten gestoorde gekken, bankiers graaiers, moslima s onderdanige types. Dat noemen we negatieve stereotyperingen. Vooroordelen zijn niet enkel negatief. Neem deze: Vrouwen zijn beter in zorgen. Heel erg positief en complimenteus, tenzij je juist om die reden niet wordt overgeplaatst naar een technische functie. Maar denk ook aan de aanmoediging: Goh, jij zou een hele goede lerares zijn. Onder veel omstandigheden een aangename opmerking, maar als je een technische ambitie hebt, hoor je liever iets anders. Minderheden, mensen die om wat voor verschil dan ook een minderheid vormen, zoals vrouwen in de techniek vanwege hun sekse, hebben meer last van negatieve vooroordelen en stereotyperingen. Bij een experiment op een lagere school is te zien dat een minimaal verschil tussen mensen al de basis kan zijn voor discriminatie. Als er een autoriteit is die waarde (goed en slecht) aan dat verschil geeft en er maatregelen aan verbindt, zoals

4 beloning en straf. Kijk bijvoorbeeld naar deze schooljuf die haar klas verdeelt in kinderen met blauwe en bruine ogen. 2 Wat het oogexperiment ook laat zien is dat negatieve vooroordelen en discriminatie de prestaties van kinderen beïnvloeden. Als een kind zich onmachtig of inferieur voelt, presteert het slechter. Een ander filmpje liet ons zien dat het nog veel erger kan. In dat experiment worden Afro-Amerikaanse kinderen een blanke en een donkere pop getoond en (onder meer) gevraagd welke van de twee de goede pop is. Een onderzoek waarbij geen sprake is van iemand die de kinderen manipuleert. 3 De uitkomst is schokkend. Je zou erdoor kunnen gaan denken dat minderwaardigheid aangeboren is. Maar dat is niet zo. Hoewel 15 van de 23 kinderen vonden dat witte poppen goed zijn en zwarte poppen slecht, vonden 8 kinderen dat gelukkig niet. Wel toont het filmpje treffend wat vooroordelen kunnen doen. Ze kunnen zich namelijk als minderwaardigheid in je nestelen. Vooroordelen hoeven dus niet uitgesproken te worden om het bestaan ervan te bewijzen. Wat zegt de afwezigheid van een vrouwentoilet op de werkvloer of bij de directiekamer? Mogelijk dat vrouwen elders beter op hun plek zijn, of dat ze ongeschikt zijn voor een technische of leidinggevende functie. Laten we daarom gauw kijken welke vooroordelen over vrouwen er leven in de Nederlandse techniek en techniekopleidlingen en hoe we erop kunnen reageren. Maar eerst nog een opbeurende mededeling. Vooroordelen zijn hardnekkig, ze hebben niet het eeuwige leven. De beste remedie is een praktijk waarbij er van minderheden geen sprake meer is. Meer meiden in de techniek dus! 2 Zie https://www.youtube.com/watch?v=onkvezadzwg 3 Zie https://www.youtube.com/watch?v=tkpuyb2xgtm

5 2. De eerste verzameling vooroordelen In twee keer 15 minuten tijd haalden 34 in de techniek werkzame vrouwen en 3 mannen een flinke oogst aan vooroordelen op. Onnozele en lachwekkende, maar ook pijnlijke vooroordelen en vooral herkenbare teksten. Ook bleken vooroordelen onuitgesproken en tastbaar te zijn. In sommige technische bedrijven waren namelijk geen kleedruimtes of toiletten voor vrouwen. Ook kreeg een studente onlangs nog een diploma uitgereikt met daarop de heer in plaats van mevrouw Snijders (naam fictief). En nog geen vijf jaar terug hoorde je op technische opleidingen soms dat er aan meiden geen les wordt gegeven. Waarom niet...? Toen we na de workshop nog eens naar de lijst keken, vielen de volgende categorieën vooroordelen op. 1. Vrouwen zijn fysiek niet geschikt Vrouwen zijn niet sterk genoeg Een vrouwelijk lichaam is anders dan een mannelijk Vrouwen werken langzamer Til dat maar niet, schat. Jullie zijn niet sterk genoeg om die versnellingsbak te verwijderen. Als ik het niet kan, kan een vrouw het al helemaal niet. Volgens mij komen vrouwen beter tot hun recht in een kantoorfunctie. Maar ook: Je wilt toch mannenwerk doen? (...en dus help ik je niet.) 2. Vrouwen zijn geestelijk niet geschikt Vrouwen hebben geen technisch inzicht Vrouwen kunnen niet sleutelen Vrouwen kunnen niet met machines overweg Vrouwen kunnen geen leiding geven Meiden zijn slecht in bètavakken. (...en dat is helemaal niet erg ). Jij bent zeker een stagiaire? Sorry, jullie snappen dat toch niet. Jullie kunnen niks. Vrouwen zijn emotioneel. 3. Vrouwen zijn beter in andere dingen Vrouwen zijn goed in administratie Vrouwen kunnen beter zorgen Ga jij even koffie halen? Wil jij even de boel opruimen? Kun jij even dat kaartje sturen? Kun jij even notuleren? Koop jij even een bosje bloemen? Kun jij even mijn hand verbinden Jij bent zeker zijn secretaresse? Maar ook erger zoals: Die zou ik wel eens op mijn werkbank willen Vrouwen passen niet in de bedrijfscultuur Vrouwen kunnen niet tegen een grapje Vrouwen verstoren de mannenwereld Vrouwen hebben het alleen maar over kinderen en kleren Vrouwen stellen meer eisen aan de werkplek Vrouwen zijn muggenzifters

6 Vrouwen hebben een 8 tot 5 mentaliteit Vrouwen moeten wel tegen een grapje kunnen. Nu kunnen we het niet meer over seks en auto s hebben. Dat vrouwengezeur altijd. 5. Vrouwen hebben altijd wel iets Ja hoor, ze zijn weer eens ziek, zwak en misselijk. Vrouwen worden zwanger en dan heb je er niets meer aan. Daar heb je ze weer, de part-timers. 6. Vrouwen zijn verklikkers Vrouwen weten alles, onthouden alles en roddelen Vrouwen zijn achterbaks en gemeen Oh dat zal wel van die vrouwen komen. Vrouwen kletsen over iedereen. 7. Vrouwen zijn verleiders Vrouwen maken carrière via hun lichaam Als vrouw kun je meer bereiken... Met die tieten van jou, krijg je alles voor elkaar. Natuurlijk halen vrouwen makkelijker klanten binnen. 8. Diversiteit heeft geen zin Leuk dat diversiteitbeleid, maar het werkt toch niet. Dat hier nog wijven op de werkvloer rondlopen komt enkel door dat laffe politiek correct gedoe. 9. De Ja-maar-vrouw Ja, maar jij bent een manwijf. Ja, maar jij bent lesbisch. Ja, maar jij bent een ander soort vrouw. Er zijn vast nog meer typen vooroordelen en wellicht is een andere indeling zinvoller. Dat komt in een tweede redactieronde wel goed. De deelnemers aan de workshop verzamelden ook reacties op enkele gerapporteerde vooroordelen. Voordat we die bekijken, eerst nog wat uitleg over het reageren zelf.

7 3. Over doeltreffend reageren Kun jij even koffie halen...? Als een mannelijke collega je dit op je allereerste groepsoverleg vraagt, denk je wellicht: prima, ik ben hier nieuw, doen. Als die collega jou daarna elke vergadering om koffie vraagt, voel je de aandrang hier iets van zeggen. Maar welke woorden en op welk moment? En wat als die mannelijke collega je baas is? Ook is het ene vooroordeel het andere niet. Wat te denken van deze: Ze zouden jullie allemaal terug aan het aanrecht moeten zetten. Ga koffie halen! Dit is geen vriendelijk verzoek meer, eerder een publieke vernedering. Afhankelijk van de aard van het vooroordeel, wie het zegt (je collega, een klant, je baas, je docent), hoe het gezegd wordt en de omstandigheden waaronder, reageren mensen op verschillende manieren: - Agressief reageren: terugschreeuwen, de deur dichtslaan - Toegeven: wegkijken, doen alsof er niets aan de hand is - Vermijden: weg gaan en die persoon voortaan ontlopen - Onmiddellijk reageren: argumenteren of kort reageren - Later reageren: hetzelfde doen maar dan op een later tijdstip - Beroep doen op een autoriteit: naar de baas gaan of een vertrouwenspersoon Het ligt in de aard van mensen om emotioneel op ongeveer hetzelfde niveau te reageren. Daarom leidt een grapje vaak tot een grapje terug en een agressief gesteld vooroordeel tot een agressieve reactie. De commotie kan zelfs zover oplopen dat je helemaal vergeet waar het bij een reactie ook alweer om ging. Wat wil je bereiken? Het is goed nog eens te beseffen dat vooroordelen hardnekkig zijn. Hoofdzakelijk komt dat omdat de praktijk aanleiding geeft tot vooroordelen en vooroordelen vaak bevestigt. Een technische bedrijf heeft geen vrouwentoilet, omdat er al 10 jaar geen vrouw meer werkt. Vooroordelen als Vrouwen kunnen het niet en Vrouwen zijn beter in andere dingen liggen dan voor de hand. En dat meiden niet kiezen voor techniek komt weer omdat er in de techniek heel weinig rolmodellen zijn waaraan ze zich kunnen spiegelen, niet in het echt en ook niet in films of boeken. De praktijk zelf en de (reclame)beelden over die praktijk houden zo vooroordelen in stand. Vooroordelen zijn ook hardnekkig omdat mensen conservatief zijn en graag dingen registreren die passen bij de beelden die in hun hoofd zitten. Iemand met een vooroordeel over vrouwen en techniek valt een onhandige vrouw vaak meteen (bewust of onbewust) op. Omdat een technisch vaardige vrouw niet in datzelfde hoofd zit, valt zo n beeld vaak niet op. Ook hebben bevooroordeelde mensen vaak niet door dat het beeld of idee dat ze hebben geen feit is maar slechts een mening. Eerder dan hun idee te herzien zijn ze geneigd het feit in hun vooroordeel op te nemen. Over de technisch vaardige vrouw zeggen ze dan: Maar jij bent een andere vrouw (zie de Ja-maar-vrouw in het vorige hoofdstuk). Die enorme taaiheid zorgt ervoor dat bijna elke vrouw in de techniek het gevoel heeft zich te moeten bewijzen door dubbel zo hard te werken dan haar mannelijke collega s. Dat zouden vrouwen om die reden toch niet moeten willen doen. En dat kan ook! Vooroordelen zijn namelijk geen eindoordelen. Als je vooringenomen mensen (en dat zijn we allemaal) op een juiste manier met hun gedachtes confronteert, dan zijn ze bereid ernaar te kijken, een andere conclusie te trekken en er de volgende keer bewust naar te handelen. Die koffieliefhebbende persoon gaat dan zelf een keer koffie halen, of laat dat iemand anders doen.

8 Is reageren dan alleen een kwestie van denkfouten onder de aandacht brengen; zeggen dat je er anders over denkt, kortom: een zaak van het hoofd? Nee, reageren op een vooroordeel is ook een gevoelskwestie. Vooroordelen doen jou en jouw ambitie geen recht en maken je naar gelang de aard en situatie boos, droevig, geminacht of onzeker. Gevoelens die je met een reactie graag en snel kwijt zou willen. Kort gezegd: vooroordelen hebben een rationele en een emotionele component. Met een reactie wil je enerzijds bereiken dat de brenger inziet dat zijn opmerking geen feit is maar een vooroordeel, en anderzijds dat je zelf los komt van je eigen negatieve gevoelens. De reacties herzien Een dichtgeslagen deur, roepen dat iemand een idioot is of erger: het zijn vaak reacties op agressief gestelde vooroordelen. Soms zijn vooroordelen zo grof dat niet reageren tegen alles ingaat wat je denkt en voelt. Een deur dichtsmijten lucht dan op, maar voor hoe lang? Negatieve gevoelens zoals woede blijven vaak langdurig in je lijf rondzwerven. Bovendien verstoort agressie voor langere tijd de relatie met de persoon waarop je hebt gereageerd. Dat zo iemand gaat nadenken over zijn vooroordeel en zijn gedrag is dan ook maar de vraag. Een agressieve reactie is dus geen effectieve reactie. Als je bovendien antwoordt dat iemand een idioot is, oordeel je zelf ook en maak je eveneens een denkfout. Mensen zijn namelijk nooit idioten, ze gedragen zich idioot. En met schelden serveer je je tegenstander ( Mannen zijn idioten ) precies datgene voor wat je zelf wil bestrijden ( Vrouwen zijn koffiejuffrouwtjes ): vooroordelen dus. Als de woede dan toch in je opkomt, reageer dan niet op de persoon maar op zijn gedrag en zeg: Je gedraagt je als een idioot! Toegeven en vermijden zijn vaak ook reacties op agressief uitgesproken vooroordelen. Deze stille antwoorden komen ook niet in de buurt van de bedoelingen van een reactie. Toegeven of vermijden wil overigens niet zeggen dat je het met de spreker eens bent. Een stilte kan tactisch heel goed zijn. Als je boos wordt, ook al is dat terecht, is het immers moeilijk om redelijk te blijven. Maar wat moet er na de adempauze dan volgen? Argumenteren? Als je tegenstander boos is, heeft argumenteren weinig zin. De gemoederen zijn immers al flink verhit en discussiëren leidt dan vaak tot kritiek over en weer hetgeen eindigt in een vijandige stilte. Is onmiddellijk reageren dan helemaal onmogelijk? Gelukkig niet! Zelfs op de grofste belediging kun je een reactie geven die jou in elk geval een opgelucht gevoel geeft. En het maakt met zo n reactie ook niet uit of je die uitspreekt naar een collega of naar je baas. Er zijn drie antwoorden die je al dan niet in combinatie kunt geven. Voor de duidelijkheid een voorbeeld: Kan een van de vrouwen even koffie halen? Reactie: 1. Stel een navraag: - Wat bedoel je? Je hebt de neiging om zelf uitgebreid te reageren op vooroordelen. Veel slimmer is het de brenger zelf het woord te geven. Wie weet ziet hij of zij meteen in dat achter de vraag om koffie een dom vooroordeel schuilt. Je kunt ook de vraag of opmerking vragend herhalen. - Bedoel je dat alleen vrouwen koffie kunnen halen? of - Waarom denk je dat alleen vrouwen dat kunnen?

9 2. Zeg wat het vooroordeel met je gevoel(!) doet: - Als je zo over vrouwen denkt, dan voel ik me niet gerespecteerd/ word ik een beetje misselijk. Deze reactie werkt vooral goed bij grof geformuleerde vooroordelen, waar een reactie eigenlijk altijd op haar plaats is. Let op: in deze reactie richt je je niet tot de persoon maar tot zijn gedachte en wat die met je doet. Verwacht als reactie overigens niet meteen wonderen. Van boze mensen kun je eerder weerstand en een poging tot escalatie tegemoet zien. Herhaal dan gewoon wat het vooroordeel met je doet. De man (of vrouw) in kwestie zal uiteindelijk afdruipen en jij hebt je zelf beschermd. Let op: dit soort antwoorden hebben een als-dan-structuur: - Als je zo over vrouwen denkt, dan verlies ik de zin in mijn werk 2a. Geef kort je mening - Ik ben het niet met je eens. - Ik zie dat anders. Net als de spreker heb je recht op een mening. 2b. Of zeg wijze woorden: - Iedereen kan koffie zetten Met wijze woorden stel je je op gelijke hoogte met alle aanwezigen. Merk op, aard van de respons is: - kort en kalm - zelfbewust (vanuit je eigen waarde: gevoel, behoefte, normen en rechten) - respectvol (naar jezelf en naar de ander) De meeste vooroordelen zijn op deze wijze te pareren. Maar bij sommige dreigende, vaak seksueel getinte opmerkingen, moet je het niet bij deze reactie laten. Zoek dan hulp en support bij collega s en leg de kwestie voor bij je baas of een vertrouwenspersoon.

10 4. Eerste reacties Vanuit een aantal vooroordelen, twee gewone en twee grove, bedachten we op de workshop onderstaande reacties. Daarbij is nog geen uitsplitsing gemaakt naar categorie vooroordelen en situaties met verschillende gezagsverhoudingen (jij en de baas - de klant - de collega). Ook is er nog geen graad van effectiviteit bepaald. Later daarover meer. Dit is per slot van rekening een wikidocument. Collega: Haal jij even koffie? Je hebt toch ook twee handen van God gekregen. Doe jij het nu, dan doe ik het de volgende keer. Waarom ik? Sorry, ik wil hier even bij zijn Sorry, ik heb het nu te druk Doe het lekker zelf! Collega: Jij bent vast goed in verbinden van wonden! Waarom denk je dat? Klopt, maar de BHV er is beter. Niet alle vrouwen zijn goede verzorgers. Verderop ligt de verbandtrommel. Collega: Jou zou ik wel op mijn werkbank willen hebben? Waarom denk je dat ik daar wil zijn? In je dromen. Hmm, zou ik best willen, maar niet met jou. Bel je vrouw, dan kunnen we een triootje doen. Doe je dat thuis ook? Gelukkig heb ik er zelf ook nog een mening over. Word je hiervoor behandeld? Een vrouw als ik kun jij niet bedienen. Van dit soort uitspraken ben ik niet gediend. Ik wil hierover een gesprek. Als je dit soort dingen zegt, verlies je mijn respect. Hoe zou je het vinden als een mannelijke collega je zus op de werkbank trok? Manager Henk: Dat hier nog wijven op de werkvloer rondlopen komt enkel door dat politiek correct gedoe. Ik vind het naar als je zo praat; ik word er onzeker van. Als je zo n hekel hebt aan wijven, moet je misschien ergens anders gaan werken

11 5. Wijze reacties Met een wijze reactie sluit je de dialoog met een bevooroordeeld persoon vaak af. Die reactie is dikwijls een manier om te zeggen dat we allemaal gelijkwaardig zijn. Iedereen is van waarde. Verschil is niet goed of slecht, verschil is een feit. Verschillen tussen mensen zijn juist waardevol. Iedereen heeft recht op gevoelens en meningen. Fouten horen bij het leven. Iemands waarde is niet alleen gebaseerd op een diploma (een functie) (een geslacht). Een mens is meer dan een geslacht (een huidskleur) (een hoofddoek). Een mening is een mening, geen feit. Niets is, alles wordt.

12 6. Grappige reacties Een grappige reactie kan verschillend uitpakken. In een bedrijfscultuur waar de grap een dagelijkse terugkerend fenomeen is, pakt ze meestal goed uit. Waar dat niet het geval is, is de effectiviteit niet gegarandeerd, omdat er in een grap vaak een oordeel zit, zoals: jij bent een sukkel. Grappen waarbij je ook jezelf veroordeelt zijn een soort vermomde wijsheden. Die werken altijd. Collega: Vrouwen zijn dom. Je moeder blijkbaar ook. Ik ben blond, wat is jouw excuus? Ben je hiervoor in therapie? Je verwart me met iemand die zich hier iets van aantrekt. De volgende keer als ik een onnozele mening zoek, weet ik bij wie ik moet zijn. Er schijnt een speciale plek te zijn voor mensen zoals jij. Hé, wat leuk een keer een alcoholist te ontmoeten die niet anoniem wil blijven. Ik heb het nu te druk. Kan ik je opmerking een andere keer negeren?

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Plak jij een etiket op mensen?

Plak jij een etiket op mensen? Plak jij een etiket op mensen? Een vooroordeel is erger dan je denkt 1 Iedereen ziet er verschillend uit. Er zijn geen twee mensen precies hetzelfde. Iedereen is anders Iedereen is anders. Bekijk de kinderen

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Respectvol reageren op gevoelens

Respectvol reageren op gevoelens OPDRACHTFORMULIER Respectvol reageren op gevoelens Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af.

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af. Intro Met de docent Wat ga je doen in dit hoofdstuk? 1 Herhalen: je gaat herhalen wat je hebt geleerd in hoofdstuk 7, 8 en 9. 2 Toepassen: je gaat wat je hebt geleerd gebruiken in een situatie over werk.

Nadere informatie

Wat zeur je nou?! Discriminatie gestript

Wat zeur je nou?! Discriminatie gestript Lesbrief bij de strip- en cartoontentoonstelling Wat zeur je nou?! Discriminatie gestript Voor de leerling Lesbrief bij de strip- en cartoontentoonstelling Wat zeur je nou?! Discriminatie gestript Voor

Nadere informatie

Discriminatie op de werkvloer:

Discriminatie op de werkvloer: Discriminatie op de werkvloer: herkennen, oplossen en voorkomen Discriminatie op de werkvloer: herkennen, oplossen en voorkomen Inhoudsopgave Inleiding 5 Problemen herkennen, oplossen en voorkomen Hoe

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen

Nadere informatie

Slecht nieuws-gesprek

Slecht nieuws-gesprek INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 1. OPBOUW SLECHT NIEUWS-GESPREK... 4 2. TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN SLECHT NIEUWS GESPREK... 5 INLEIDING Het doel van een slecht nieuws-gesprek is de boodschap zo te brengen

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN

LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN LESBRIEF BIJ STAGE LOPEN WAAROM DIT BOEKJE? 1. Denk jij, na het lezen van deze bladzijde dat dit boekje nuttig voor jou kan zijn? a. Ja,.. b. Nee, want c. Dat weet ik nog niet, omdat 2. Wat hoop jij na

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Iedereen die Muziekvereniging Soli bezoekt onderschrijft de doelstellingen en het huishoudelijk reglement van de vereniging en houdt zich aan de omgangsregels

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer

De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer De Vlaamse overheid b(r)ouwt een diverse werkvloer Holebi s & transgenders als collega s DIENST DIVERSITEITSBELEID Resultaten online enquête Om de situaties van homo s, lesbiennes, biseksuelen (holebi

Nadere informatie

Het thema van deze les is Op zoek naar werk. Dit is les 7 Beginners. Werk vragen in een winkel.

Het thema van deze les is Op zoek naar werk. Dit is les 7 Beginners. Werk vragen in een winkel. Tekst Audio Les 7 /m 11 Radio Amsterdam Les 7 Beginners. Werk vragen in een winkel. Track 1 Jingle Track 2 Het thema van deze les is Op zoek naar werk. Dit is les 7 Beginners. Werk vragen in een winkel.

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Hoe overleef jij... je beste vriend(in)? Deze acties horen bij aflevering 3 Hoe overleef ik... je beste vriend(in)?

Hoe overleef jij... je beste vriend(in)? Deze acties horen bij aflevering 3 Hoe overleef ik... je beste vriend(in)? ACTIES Hoe overleef jij... je beste vriend(in)? Deze acties horen bij aflevering 3 Hoe overleef ik... je beste vriend(in)? De vriendschapstest waar Sascha Rosa toe dwingt verloopt niet zo best. Op het

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

IEDEREEN BEROEMD! Straffe praat. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

IEDEREEN BEROEMD! Straffe praat. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS IEDEREEN BEROEMD! Zeg je hetzelfde tegen je baas als tegen je klasgenoot? Begin je ook te roepen als een klant tegen je staat te schreeuwen? Is het soms beter te zwijgen? Op het werk, de stageplaats, de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

6555 BW Wat kun je doen als je te snel boos bent.indd 12

6555 BW Wat kun je doen als je te snel boos bent.indd 12 Hoofdstuk twee Een geheimpje over boosheid Iedereen wordt wel eens boos. Het is zelfs zo n gewoon gevoel dat we een heleboel woorden hebben om het te beschrijven. Hier zijn een paar woorden die allemaal

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Vogelgriep. Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat. Boekverslag van:... Klas:...

Vogelgriep. Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat. Boekverslag van:... Klas:... Vogelgriep Auteur: Chris Vegter Illustraties: Dirk van der Maat Boekverslag van:... Klas:... 2 Lees dit boek lekker rustig door. Beantwoord iedere keer als je een hoofdstuk uitgelezen hebt de vragen die

Nadere informatie

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn.

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. BLPA Curriculum Module #1 - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. - Waarom we niet in een gelijkwaardige wereld leven, wanneer het op mannelijke of vrouwelijke

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009

UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 UITKOMSTEN EVALUATIE TESTREIS LEEUWARDEN 10 OKTOBER 2009 ingevuld door 18 van de 26 deelnemers deelnemers waren heel divers eb varieerden in leeftijd van 13 t/m 23 jaar oud Welk cijfer geef je de training?

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus

FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS. Yvette Paludanus FEEDBACK GEVEN IN ZELFSTURENDE TEAMS Yvette Paludanus 2 Dit boekje is tot stand gekomen dankzij de vragen en verhalen van medewerkers in de zorg. Wil je een exemplaar van dit boekje bestellen? Wil je begeleiding

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info. Racisme Racisme Ik heb een onderwerp gekozen dat jullie misschien een beetje vreemd zullen vinden, namelijk het thema 'racisme'. Als je dat woord opzoekt dan staat er: Racisme: racisme is het discrimineren van

Nadere informatie

Niet eerlijk. Kyara Blaak

Niet eerlijk. Kyara Blaak Kyara Blaak Niet eerlijk Kyara Blaak Kyara Blaak 248media uitgeverij, Steenwijk Grafische realisatie: MDS Grafische Vormgeving Illustraties binnenwerk: Kyara Blaak Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Je mag stralen je mag huilen je mag dwalen je mag schuilen je mag vragen je mag dromen je mag klagen je mag komen Hij wacht op jou

Je mag stralen je mag huilen je mag dwalen je mag schuilen je mag vragen je mag dromen je mag klagen je mag komen Hij wacht op jou Je mag stralen je mag huilen je mag dwalen je mag schuilen je mag vragen je mag dromen je mag klagen je mag komen Hij wacht op jou Heb je naar aanleiding van dit dagboek vragen of opmerkingen? Mail me

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

1 A B 2 A B 3 A B 4 A B 5 A B 6 A B 7 A B 8 A B 9 A B 10 A B. Zelfassessment Probleemgedrag 1

1 A B 2 A B 3 A B 4 A B 5 A B 6 A B 7 A B 8 A B 9 A B 10 A B. Zelfassessment Probleemgedrag 1 Zelfassessment Probleemgedrag 1 1 A B ga ik eerst na wat ik heb gedaan om dat te veroorzaken. 2 A B Als ik een probleem oplos, moet daar iemand de dupe van worden. geef ik die ander daar de schuld van.

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1 Talenten Aanzien en Erkenning 3 Besluitvaardigheid 8 Confrontatie en Agitatie 4 Doelgerichtheid 4 Talenten Hulpvaardigheid 5 Ontzag 3 Orde en Netheid 4 Pragmatisme 6 Stressbestendigheid 7 Verantwoording

Nadere informatie

In gesprek met medewerkers over verzuim

In gesprek met medewerkers over verzuim TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. In gesprek met medewerkers over verzuim Inhoud 1. verzuim bespreken met medewerkers Het is belangrijk

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn?

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Bij deze preek is geen powerpoint

Nadere informatie

Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo

Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo LANG LEVE DE DI VER SI TEIT tekst Saskia Doorschodt fotografie Dorien Grötzinger Op zoek naar de vrouw áchter de lesbo Ik ben lesbisch. Velen van ons hebben dit wel eens hardop tegen iemand anders gezegd.

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf.

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Les 1 Werk en inkomen (1) Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Evert en Monica -2 Rijbewijs Monica is jarig.

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Copyright Beertje Anders

Copyright Beertje Anders Copyright Beertje Anders Beren hebben allerlei gevoelens. Kun jij zien hoe Beertje Anders zich nu voelt? Blij. Ik ben blij als ik jarig ben, als ik spelen mag met Beertje Bruin, als ik met de andere beren

Nadere informatie

1 Telefonisch triëren

1 Telefonisch triëren 1 Telefonisch triëren 1.1 Inleiding Telefonisch triëren is een nieuw begrip binnen de gezondheidszorg. Het woord triëren komt uit het Frans en betekent sorteren. In het Nederlandse leger en bij rampen

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Samen in gesprek over plezier in het werk

Samen in gesprek over plezier in het werk Samen in gesprek over plezier in het werk Gesprekshandleiding Samen in gesprek over plezier in het werk Inleiding Werkdruk is een ervaring. Twee mensen in dezelfde situatie, in dezelfde organisatie kunnen

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Positieve en negatieve gedachten

Positieve en negatieve gedachten Positieve en negatieve gedachten ( Wat is positieve en negatieve gedachten ) Deze opdracht wil je negatieve gedachten verminderen en je positieve gedachten een boost geven. Deze opdracht bestaat uit twee

Nadere informatie

1 Subassertiviteit. H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek,

1 Subassertiviteit. H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek, 1 Subassertiviteit H et is december. Het nieuwe jaar staat voor de deur en Hans Verbeek, verkoper bij een groothandel, wil voor januari nog een aantal offertes de deur uit krijgen. Hij is druk bezig en

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

TOT HIER EN NIET VERDER! OVER ONGEWENSTE OMGANGSVORMEN OP HET WERK EN WAT JE ER TEGEN KUNT DOEN DE KLACHTENREGELING VAN WSD (VEREENVOUDIGDE VERSIE)

TOT HIER EN NIET VERDER! OVER ONGEWENSTE OMGANGSVORMEN OP HET WERK EN WAT JE ER TEGEN KUNT DOEN DE KLACHTENREGELING VAN WSD (VEREENVOUDIGDE VERSIE) TOT HIER EN NIET VERDER! OVER ONGEWENSTE OMGANGSVORMEN OP HET WERK EN WAT JE ER TEGEN KUNT DOEN DE KLACHTENREGELING VAN WSD (VEREENVOUDIGDE VERSIE) Inhoud Algemeen 2 Seksuele intimidatie 4 Agressie en

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]:

Ik noem een paar sleutels die in veel sloten passen [dia 1 titel]: Preek over HC zondag 31 GEMEENTE VAN JEZUS CHRISTUS, GASTEN EN LUISTERAARS, Iedereen weet wel dat je sleutels hebt in verschillende soorten. Aan het soort sleutel kan je vaak al zien voor welk doel je

Nadere informatie

Omgaan met angsten E-book. www.smartcoachings.be Pascale Laffutte

Omgaan met angsten E-book. www.smartcoachings.be Pascale Laffutte 1 Omgaan met angsten E-book www.smartcoachings.be Pascale Laffutte 1 2 Bedankt voor het downloaden van mijn e-book : omgaan met angsten! Vanuit liefde en passie om mensen te laten doorbreken in hun potentieel

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

2 spelers in de poppenkast. (het kan gespeeld woorden door 1 persoon) Speler 1: Katrijn en de koningin Speler 2: Jan Klaassen

2 spelers in de poppenkast. (het kan gespeeld woorden door 1 persoon) Speler 1: Katrijn en de koningin Speler 2: Jan Klaassen Het schilderij voor de koningin door Nellie de Kok Samenvatting De koningin heeft gevraagd of Katrijn voor haar een schilderij wil maken. Katrijn wil dat wel graag, maar ze heeft geen idee wat ze op het

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie?

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie? Carol Dweck Wat is Intelligentie? 1 Wat is Intelligentie? Wat is Intelligentie? Meervoudige Intelligentie - Gardner 2 Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek

Nadere informatie

Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken

Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken MAGAZINE winter 2013-2014 8 Shimon Whiteson over robotica in de zorg We willen een sociaalvaardige robot maken Nu al kan een robot namens iemand die ziek thuis op de bank zit naar bijvoorbeeld school of

Nadere informatie

Vooroordelen, waar komen die vandaan?

Vooroordelen, waar komen die vandaan? HANDLEIDING Vooroordelen, waar komen die vandaan? Korte omschrijving werkvorm Vooroordelen, iedereen heeft ze, maar waarom eigenlijk? En wanneer is het erg, wanneer heb jij of hebben anderen er last van?

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie Werkvorm 9: voor de opleider (1) Hoe kun je reageren op discriminatie op school? Iedereen in het onderwijs krijgt er vroeg of laat mee te maken: vooroordelen en discriminatie. Het is zaak om hier goed

Nadere informatie

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V.

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. 6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. Inleiding Wij willen graag dat de cliënten van THUIS met zorg Zaanstreek thuiszorg tevreden zijn over de zorg die aan hen wordt geboden. Ook vinden we het

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig.

Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig. Verliefd Savannah (11) Verliefd zijn is dat je iemand meer dan aardig vindt, eigenlijk véél meer dan aardig. Massimo (11) Dat je iemand ziet die je heel mooi vindt. Dan wil je gewoon bij haar zijn. Misschien

Nadere informatie

Gedragsprotocol. Gedragsprotocol

Gedragsprotocol. Gedragsprotocol Gedragsprotocol 1 Inleiding De gangbare naam voor dit gedragsprotocol is pestprotocol. Echter; in dit protocol omschrijven we niet alleen hoe te handelen in geval van pesten. We geven er de voorkeur aan

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie