Leren leven met een manisch-depressieve stoornis. Samen onderweg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leren leven met een manisch-depressieve stoornis. Samen onderweg"

Transcriptie

1 Leren leven met een manisch-depressieve stoornis. Samen onderweg

2 Inhoud Inleiding 4 Hoofdstuk 1 Leven met de manisch depressieve stoornis (MDS) 7 Hoofdstuk 2 Ben ik manisch depressief? 11 Hoofdstuk 3 Op zoek naar de diagnose 18 Hoofdstuk 4 Omgaan met de diagnose: Wat nu? 24 Behandeling 27 Hoofdstuk 5 Psychotherapie 28 Hoofdstuk 6 Medicatie 30 Hoofdstuk 7 Zelfhulp 37 Hoofdstuk 8 Psycho-educatie 45 Hoofdstuk 9 Persoonlijke relaties 47 Hoofdstuk 10 Algemene gezondheid 50 Verder op weg Hoofdstuk 11 Het heft in handen nemen 54 Hoofdstuk 12 Bijstand bieden aan iemand die lijdt aan een 57 manisch depressieve stoornis Hoofdstuk 13 Verdere bijstand 62 Uitneembare pagina s 67 Woordenlijst 82 ISBN Copyright 2011 Bristol-Myers Squibb Company and Otsuka Pharmaceutical Europe, Ltd. Dit is een initiatief van Bristol-Myers Squibb Company and Otsuka Pharmaceutical Europe, Ltd. in samenwerking met de leden van de Redactieraad en van de Stuurgroep. 1 2

3 Hoe deze gids te gebruiken?. Inleiding Deze gids is ontworpen als een praktisch hulmiddel voor mensen die aan een manisch depressieve of bipolaire stoornis lijden, hun omgeving, hun vrienden en familieleden. Je vindt er richtlijnen, adviezen en een aantal praktische tips die nuttig kunnen zijn in het leven van alledag. Je kan de gids in één ruk uitlezen, of je beperken tot de hoofdstukken die het beste aansluiten bij wat je op dat moment nodig hebt. Aan het einde van de gids vind je een aantal praktische tips, je kan deze pagina s losmaken om ze altijd bij de hand te hebben. Geen twee mensen die aan de manisch depressieve of bipolaire stoornis lijden zijn gelijk. Iedereen is een uniek individu. Elke ervaring verschilt. Sommigen werden jaren geleden ziek en krijgen nu een goede, efficiënte behandeling. Anderen wachten nog op een definitieve diagnose. Ook mensen uit de omgeving van de zieke, vrienden of familieleden, worden ermee geconfronteerd. Elk zal zijn eigen verhaal vertellen en terugblikken op de eigen weg die hij of zij doorlopen heeft. Deze tocht was in de meeste gevallen moeilijk en in de toekomst wachten vele uitdagingen, de risico s mogen niet onderschat worden. Elke veralgemening is fout, ook deze. Mark Twain (Amerikaans auteur ) Gelukkig hebben velen deze weg al afgelegd, op basis van hun ervaringen kunnen sommige hindernissen beter genomen worden en kan de toekomst beter voorbereid tegemoet gezien worden. Dit is de bedoeling van deze gids: mensen die lijden aan de manisch depressieve stoornis bijstaan en hen op weg helpen. De gids pretendeert helemaal niet dat er een juiste en een foute manier is om met de bipolaire stoornis om te gaan. Er wordt ook niet in detail ingegaan op de oorzaken van de ziekte en op de medisch aspecten van de behandeling. Onze bedoeling was, samen met patiënten en hun omgeving, familieleden en medici, een geheel van praktische richtlijnen uit te werken, waarvan, op basis van ervaringen, is aangetoond dat ze nuttig zijn in alledaagse situaties waarin mensen met een manisch depressieve of bipolaire stoornis terechtkomen. Manisch depressieve stoornis en bipolaire stoornis zijn twee benamingen voor dezelfde ziekte. We kunnen ze dan ook door elkaar gebruiken. Patiënten zullen eerder manisch depressieve stoornis gebruiken, professionals geven er de voorkeur aan over bipolaire stoornis te spreken. Aan jou om je een eigen weg te zoeken door het leven met deze ziekte. We hopen dat deze gids de te dragen last makkelijker zal maken en je de juiste weg kan helpen vinden. Paul Arteel (co-voorzitter redactieraad) Dr Jose Manuel Goikolea (co-voorzitter redactieraad) 3 4

4 Het redactiecomité Deze gids werd voorbereid en uitgewerkt door een redactiecomité bestaande uit: Paul Arteel, directeur, GAMIAN-Europe (Global Alliance of Mental Illness Advocacy Networks) Dr Jose Manuel Goikolea, psychiater, Bipolar Disorder Programme, Hospital Clinic i Universitari, Barcelona, Spain en lid van het Biomedisch Onderzoeksnetwerk met betrekking tot Geestelijke Gezondheid (CIBERSAM) Dr Rossella Gismondi, Bristol-Myers Squibb Medical, Europa Dr Jean-Yves Loze, Otsuka Pharmaceutical Europe Ltd. Mark Hunter, medisch auteur, Verenigd Koninkrijk De stuurgroep Dr José Manuel Jara, psychiater en voorzitter van de wetenschappelijke raad van ADEB (Vereniging voor Depressieve en Bipolaire patiënten), Portugal Isko Kantoluoto, rehabilitatie coördinator, Mielenterveyden Keskusliitto (Finse Vereniging voor Geestelijke Gezondheid), Finland Guadalupe Morales, directeur, Fundación Mundo Bipolar, Spanje Rebecca Müller, voorzitter Ups & Downs (Vlaamse Vereniging voor chronisch en manisch-depressieve personen en betrokkenen), België Inger Nilsson, beheerder en voormalig voorzitter van EUFAMI Europe (European Federation of Associations of Families of People with Mental Illness) Pieter Overduin, auteur, Nederland Anne Pierre-Noël, UNAFAM (Nationale Vereniging van vrienden en familieleden van Geesteszieken), Frankrijk Vanessa Sansone, project manager, Raad voor Patiëntenrechten, Cittadinanzattiva, Italië Bij het bepalen van inhoud, strekking en toon van deze gids kon het redactiecomité rekenen op een stuurgroep samengesteld uit mensen met een brede waaier aan ervaring: Centro de Investigación Biomédica En Red de Salud Mental Dr Sibel Çakir, stichtend lid en medisch raadgever van Bipolar Yaşam Derneği, Turkije Dr Bernardo Dell Osso, psychiater en docent psychiatrie, Universiteit van Milaan, Fondazione IRCCS Ospedale Maggiore Policlinico of Milano, Italië Fundación bipolar Mundo Dr Marina Economou, docent psychiatrie, hoofd van de wetenschappelijke afdeling, SOPSI Griekse vereniging van familieleden van mensen met geestelijke gezondheidsproblemen, Griekenland 5 6

5 Hoofdstuk 1 Leven met een manisch depressieve stoornis Mijn eigen brein is voor mij het meest onbetrouwbare toestel altijd zoemend, brommend, zwevend en duikend, om ten slotte in het slijk te eindigen. En waarom? Waarvoor deze passie? Virginia Woolf (Engels auteur, ) Psychiaters gebruiken de woorden depressie of depressieve episode om het gevoel van droefenis te beschrijven en manie of manische episode om de euforie te beschrijven. Een mildere vorm van manie staat bekend als hypomanie. Deze stemmingen kunnen weken of maanden duren en zijn in niets te vergelijken met de stemmingsschommelingen die elk mens kent. Het leidt in veel gevallen tot gedragsproblemen, relatiebreuk en abnormale terugval van prestaties op school of op het werk. Daarbovenop is er nog het stigma dat aan de basis kan liggen van discriminatie en uitsluiting. Dit alles lijdt tot een significante afname van de levenskwaliteit. Het goede nieuws is dat eens de juiste diagnose wordt gesteld, al deze negatieve gevolgen aangepakt kunnen worden. Effectieve behandeling kan de stemmingswisseling onder controle brengen, wat dan patiënten en hun omgeving toelaat hun leven opnieuw in eigen hand te nemen. De manisch depressieve stoornis is een ernstige ziekte, met invloed op zowel stemming als gedrag van de patiënt. Soms wordt voor waar aangenomen dat een geestestoestand zoals de manisch depressieve stoornis te wijten is aan een vorm van zwakheid of gebrek aan karakter bij hen die eraan lijden. Dit is niet waar. Mensen die er aan lijden hebben er niet voor gekozen, evenmin als dit het geval is voor iemand met diabetes of artrose. De stoornis ontstaat wanneer iets misloopt in de hersenen. Niemand is schuldig, niemand treft blaam. De bipolaire stoornis is een van de meest voorkomende vormen van psychische aandoening. Tussen drie en vijf procent van alle volwassenen wereldwijd krijgen ermee te maken 1. Mannen, vrouwen en kinderen lijden eraan. Voor de meesten onder hen zal dit hun leven jarenlang beïnvloeden. Misschien wel levenslang, soms wat op de achtergrond, soms maanden of jaren later terug opduikend. Leven met deze stoornis is hard. Dit geldt evenzeer voor de omgeving, vrienden en familieleden als voor de patiënt zelf. De ziekte veroorzaakt ernstige stemmingsstoornissen, gaande van een extreem ongelukkig gevoel tot een van energie bruisende euforie, met alle tussenvormen waarbij onrust samengaat met gevoelens van wanhoop en verdriet. 1 Merikangas KR, Akiskal HS, Angst J, Greenberg PE, Hirschfeld RM, Petukhova M, Kessler RC. 7 Lifetime and 12-month prevalence of bipolar spectrum disorder in the National Comorbidity Survey 8 replication. Arch Gen Psychiatry May;64(5):

6 Om eerlijk te zijn, opnieuw de draad opnemen kan een even grote uitdaging zijn als het behandelen van de ziekte op zich. Wellicht moeten nieuwe vaardigheden aangeleerd worden en zal een nieuwe levensstijl dienen ontwikkeld moeten worden. Vooroordelen bestrijden vergt moed en doorzettingsvermogen. Wie geconfronteerd wordt met manisch depressieve stoornis, hetzij als patiënt, hetzij als familielid kan er allicht troost in vinden te beseffen dat duizenden mensen aan dezelfde ziekte lijden, en toch een waardevol en productief leven leiden. Het is misschien niet altijd gemakkelijk, maar leven met een manisch depressieve stoornis betekent helemaal niet dat je elke ambitie of elke doelstelling in het leven moet laten vallen. Geen enkel mens die aan deze stoornis lijdt, mag erdoor herleid worden tot zijn/haar ziekte. Mits een goede en vakkundige begeleiding kan het leven met een manisch depressieve stoornis even waardevol zijn als elk ander leven. Soorten (types) van manisch depressieve stoornis Elke patiënt verschilt en ervaart zijn manisch depressieve stoornis op een andere manier. Bij sommigen is het verdriet immens maar blijven de euforische episodes eerder mild. Anderen dan weer kennen zeer storende manische episodes en nauwelijks depressieve gevoelens. Sommige kennen meerdere stemmingswisselingen per jaar, waar anderen maandenlang blijven vastzitten in depressie of manie. Psychotische symptomen als stemmen horen of verlies van contact met de realiteit komen ook dikwijls voor. Eens de diagnose gesteld, zal de arts bepalen aan welk type je lijdt. Vanaf dan kan in overleg naar de meest geschikte behandeling gezocht worden. Hoe een moeder het ziet Zorgen voor iemand die aan de manisch depressieve stoornis lijdt is als op een roetsjbaan zitten. Ik heb elke mogelijke emotie doorlopen: woede, ontkenning, rouw en paniek. Maar ook hoop, vreugde en trots. Ik diende heel wat op te geven: mijn baan, mijn sociaal leven, veel vrienden en mijn huwelijk kwam zwaar onder druk. Later vertelde mijn dochter hoe blij ze was dat ons gezin samengebleven was. Maar het was op en neer. Hoe meer ik leerde over de ziekte, hoe makkelijker het werd. Vandaag is mijn dochter stabiel en onafhankelijk, zij heeft haar leven in de hand. Ik ben lid geworden van meerdere verenigingen van familieleden op nationaal en internationaal vlak. Het is veel werk, maar het geeft ook veel genoegdoening. Dit is niet het leven waar ik van gedroomd heb. Maar het is een goed leven, meer moet dat niet zijn. Hoe Annelies het ziet Ik was lange tijd zeer eenzaam. Niemand begreep wat ik meemaakte, ikzelf trouwens zelf ook niet. Ik wist niet of het probleem bij mij lag dan wel in de wereld rondom mij. Soms voelde ik mij prima, en dan was het voor mijn familieleden en vrienden onbegrijpelijk dat ik plots niet uit bed kwam, Ze dachten dat ik lui was, of mij arrogant gedroeg of dat ik kuren had. En dan begon ik mij schuldig te voelen, en waardeloos en depressief. Later, nadat ik mijn diagnose kreeg en in behandeling ging besefte ik dat ik mij niet langer schuldig moest voelen. Nu heb ik weer controle over mijn leven. Ik kan nu de brokken opruimen die ik bij mijn familie maakte. Sommige vrienden zal ik wellicht nooit terugzien. Niet erg, ik maak voortdurend nieuwe vrienden. 9 10

7 Hoofdstuk 2 Ben ik manisch depressief? Mijn vader had een grote invloed op mij, hij was gek. Spike Milligan (Ierse komiek ) TABEL 1 Andere verklaring voor symptomen die gelijkenis vertonen met een manisch depressieve stoornis Problemen met de schildklier Slechte eetgewoonten (tekort aan sommige vitamines, zoals vitamine D, worden soms verward met symptomen van depressie) 2 Bijwerkingen van bepaalde medicatie (bijvoorbeeld cortison) Druggebruik (cocaïne, cannabis, ecstasy) Andere vormen van depressie Andere stemmingsstoornissen of gedragsstoornissen (bv ADHD) Andere ziektes Een van de ongelukkigste aspecten van de manisch depressieve stoornis is dat heel wat mensen jaren leven met een verkeerde diagnose, of zonder dat er een diagnose gesteld wordt. Dit betekent dat zij niet of slecht behandeld worden. Hun geestestoestand gaat achteruit, ook hun lichamelijke gezondheid kan verslechteren. Hun leven en dat van hun omgeving dreigt ernstige schade op te lopen. Vroegtijdige diagnose is extreem belangrijk. Pas op, manisch depressieve stoornis is geen ziekte waarvoor je zelf de diagnose kan stellen. Om echt een medisch verantwoorde diagnose te krijgen moet je een arts raadplegen. Gidsen, zoals deze, geven lijstjes met symptomen en risicofactoren. Op het internet zijn er heel wat sites die beweren hulp te bieden bij het evalueren van het risico op bipolariteit. Dit zijn echter niet meer dan ruwe aanwijzingen. Zij kunnen nooit in de plaats komen van een echt medisch onderzoek. Er zijn immers ziektebeelden die gelijkaardige of vergelijkbare symptomen vertonen als de manisch depressieve stoornis (zie tabel 1). Wanneer je je zorgen maakt over je geestelijke gezondheid is het van groot belang zo vlug mogelijk een arts te raadplegen. Wie wordt manisch depressief? Om het even wie kan manisch depressief worden. De ziekte treft mannen, vrouwen, kinderen en adolescenten. Toch blijken sommigen mensen een groter risico te lopen dan anderen. Risicofactoren: Familiale voorgeschiedenis als een nabij familielid ooit manisch depressief was, kan het risico verhoogd zijn Drug- of alcoholmisbruik Stress veroorzakende gebeurtenissen de ziekte kan uitgelokt worden door om het even welke stresstoestand. Gebeurtenissen die iemand van streek maken (zoals een echtscheiding of de dood van een geliefd persoon) of positieve gebeurtenissen (zoals het in het huwelijk treden) Ziekte lichamelijke ziekte kan manisch depressieve stoornis veroorzaken Nachtwerk een verstoord slaappatroon wordt soms in verband gebracht met het ontstaan van een manisch depressieve stoornis 3 2 Ganji V, Milone C, Cody MM, McCarty F, Wang YT. Serum vitamin D concentrations are related to depression in young adult US population: the Third National Health and Nutrition Examination Survey. Int Arch Med Nov 11;3: Murray G, Harvey A. Circadian rhythms and sleep in bipolar disorder. Bipolar Disord. 2010: 12: The Authors. 12 Journal compilation 2010 John Wiley & Sons A/S.

8 Vroege signalen en symptomen Het kan beginnen met een hele reeks verschillende signalen of symptomen, afhankelijk van het individu. Geen van deze symptomen op zich betekent dat je beslist manisch depressief bent. Anderzijds, als je vaststelt dat meerdere van deze symptomen tezelfdertijd voorkomen, of wanneer je steeds omschakelt tussen manie en depressie, dan is medische hulp aanbevolen. Symptomen van manie Opgeblazen zelfbewustzijn Verminderd beoordelingsvermogen Irritatiegevoeligheid Zenuwachtig of prikkelbaar gedrag Minder behoefte aan slaap Verhoogde energie Te veel geld uitgeven Onrealistisch geloof in de eigen capaciteiten Verhoogd libido (seksuele drift) Meer en vlugger praten dan gewoonlijk Onbekenden aanspreken Zich euforisch voelen, fantastisch, zoals je je nog nooit gevoeld hebt Gemakkelijk lachen (zelfs met zaken die niet grappig zijn) Tal van nieuwe en opwindende ideeën hebben Van de hak op de tak springen Concentratieverlies Vlug beslissen, zonder goed na te denken Tal van veranderingen doorvoeren of plannen Mensen s avonds laat opbellen Te veel alcohol drinken of druggebruik Symptomen van depressie Zich droevig, angstig of leeg voelen Gebrek aan interesse of verlies van plezier in de meeste activiteiten Niets nog de baas kunnen Moeite hebben met normaal denken traag van begrip, vergeetachtigheid Moeilijk inslapen en vroeg ontwaken Te veel slapen. De ganse dag in bed blijven Aankomen of gewicht verliezen Gebrekkige eetlust of overdreven eetlust Gebrek aan energie Zich dikwijls vermoeid voelen Zich veel zorgen maken of veelvuldig overdonderd worden door emoties Verslechterende lichamelijke gezondheid Verwaarloosd voorkomen vreemde of ongepaste kleding dragen Verwaarloosde persoonlijke hygiëne Niet in staat zijn eenvoudige routinematige taken uit te voeren Zelfmoordgedachten Concentratieverlies niet in staat zijn een boek te lezen of een TV programma te volgen Soms vertonen mensen een mengeling van zowel manische als depressieve symptomen. Dit noemen we een gemengde episode. Bijvoorbeeld, je kan je hyperactief voelen, geïrriteerd en veel bespraakt, maar toch droef en hopeloos zijn

9 Hoe voelt het manisch depressief te zijn Mythes, onzin en verzinsels Hieronder enkele voorbeelden hoe personen hun manisch depressieve stoornis beschrijven: Hypomanie Alsof ik levensdronken ben Vreugde stroomt door mijn aderen Mijn creativiteit gaat in de overdrive Manie Eerst een goed gevoel, maar dan wordt het een monster Ik ben zo geagiteerd dat ik alles rond me wil kapotslaan Ik ben elke controle kwijt Over de manisch depressieve stoornis is weinig bekend. Daardoor blijft het stellen van de juiste diagnose soms lang uit. Dit gebrek aan bekendheid heeft ook aanleiding gegeven tot het ontstaan van heel wat mythes en misvattingen met betrekking tot deze ziekte. Soms bevatten ze een kleine grond van waarheid. Soms is het klinkklare onzin. Hieronder een opsomming van de meeste gehoorde stellingen over de manisch depressieve stoornis: Manisch depressieve stoornis komt zelden voor Verkeerd. drie tot vijf percent van alle volwassenen zullen op een of ander moment tijdens hun leven 4 met manisch depressieve stoornis geconfronteerd worden Manisch dyepressieve stoornis is een ander woord voor stemmingswisselingen Verkeerd. De manisch depressieve stoornis is een ernstige ziekte met een waaier aan ernstige symptomen. Er zijn meer ziektebeelden die stemmingswisselingen kunnen veroorzaken Depressie Gemengde toestand Als in een put vallen Ik verdrink in zwarte stroop Alles komt knarsend tot stilstand Alles verloopt zonder synchronisatie Het is een emotionele overbelasting Op drijfzand staan Manie geeft een fantastisch gevoel Soms. Bij sommigen kan dat het geval zijn, maar voor velen is het eerder beangstigend en overheerst een gevoel van irritatie tijdens een manische episode. Manie kan ook leiden tot onaangename incidenten en ruzie met familieleden Je voelt je altijd ofwel manisch ofwel depressief, er is geen normale tussenweg Verkeerd. Meestal kent het ziekteverloop heel wat normale episodes, zeker in de beginjaren. Wanneer de behandeling is opgestart wordt zich normaal voelen...normaal Je moet accepteren dat het enige tijd duurt vooraleer de diagnose gesteld wordt Tot op zekere hoogte. Maar toch, je hebt het recht op een snelle diagnose en je moet voor jezelf opkomen als je vindt dat het te lang duurt De behandeling zal heel wat geld kosten Verkeerd. In Vlaanderen valt de behandeling onder het normale terugbetalingstarief van het ziekenfonds. In Nederland wordt de behandeling (door een psycholoog, psychiater of psychotherapeut) bijna altijd betaald uit het basispakket van de zorgverzekering. Het gaat dan om behandelingen als een wekelijks gesprek, dagbehandeling en medicijnen. Opname in een instelling van de geestelijke gezondheidszorg Merikangas KR, Akiskal HS, Angst J, Greenberg PE, Hirschfeld RM, Petukhova M, Kessler RC. Lifetime and 12-month prevalence 16 of bipolar spectrum disorder in the National Comorbidity Survey replication. Arch Gen Psychiatry May;64(5):

10 Hoofdstuk 3 (ggz-instelling) tot 1 jaar (365 dagen) wordt betaald vanuit het basispakket van de Zorgverzekeringswet. Bent u langer dan 1 jaar opgenomen, dan worden de kosten van verblijf en behandeling vanaf dag 366 betaald uit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). De gevolgen van een onbehandelde manisch depressieve stoornis kunnen veel meer geld kosten Antidepressiva hebben geen zin bij de behandeling van de manisch depressieve stoornis Dit verschilt van individu tot individu. Het is waar dat gebruik van antidepressiva soms risico s inhoudt. Maar sommige patiënten kunnen er wel baat bij hebben Bijwerkingen van medicatie zijn niet te vermijden Gebruikelijk, ja. Maar onvermijdelijk, neen. Een aanpassing van de dosering van de medicatie kan in veel gevallen tot significante verbetering leiden Medicatie maakte een zombie van je Onwaarschijnlijk. Hoewel sommige medicaties je een slaperig gevoel kunnen geven, en je denkvermogen kunnen beïnvloeden, is dit meestal veeleer een gevolg van de ziekte dan van de medicatie Een normaal leven leiden is voorgoed voorbij Verkeerd. Trouwens, wat is normaal? Wellicht zal je leven veranderen, maar dit hoeft niet altijd negatief te zijn 3 tot 5 van elke 100 volwassenen zullen op een bepaald moment tijdens hun leven getroffen worden door manisch depressieve stoornis 4 Op zoek naar een diagnose Wanneer jij je zorgen maakt en vreest dat jij of iemand uit je omgeving aan een manisch depressieve stoornis lijdt is het moment aangebroken om professionele hulp in te roepen. Maar waar vind je die? Het antwoord zal wellicht afhangen van de omstandigheden waarin jij je bevindt en van je houding ten opzichte van de beschikbare gezondheidszorg. Ik bracht een bezoek aan een arts en vertelde dat ik mij normaal voelde als ik LSD nam, dat ik als een gloeilamp was, omringd door muggen. Dit is hoe je je voelt tijdens een manische episode. Carrie Fisher (Amerikaans auteur en acteur ) Meestal is de huisarts het eerste aanspreekpunt. Deze moet in staat zijn een eerste beoordeling te maken en te beslissen of het bezoek aan een specialist nodig is. Je kan je ook tot een psychiater of tot de ambulante geestelijke gezondheidszorg wenden (CGG/RIAGG). In Nederland heb je een doorverwijzing van de huisarts nodig. Misschien hou je niet zo van medici en verkies je een gesprek met een maatschappelijk werker, iemand uit je omgeving die je vertrouwt, of iemand uit de filosofische of religieuze gemeenschap waartoe je behoort. Zij zullen je begeleiden, misschien zelfs vergezellen naar de best mogelijke medische opvang. Zelfhulpgroepen van mensen die aan de manisch depressieve stoornis lijden, hun omgeving en familie kunnen een zeer waardevolle bron van informatie en advies zijn, zowel bij het begin als in de loop van de behandeling. Een lijst van zelfhulpgroepen vind je op het einde van deze gids. 4. Merikangas KR, Akiskal HS, Angst J, Greenberg PE, Hirschfeld RM, Petukhova M, Kessler RC. 17 Lifetime and 12-month prevalence of bipolar spectrum disorder in the National Comorbidity Survey 18 replication. Arch Gen Psychiatry May;64(5):

11 De voornaamste boodschap is dat je er met iemand over praat die ook je gesprekspartner is. Blijft niet in stilte lijden. Dit maakt het alleen maar erger. In veel gevallen is het wondermiddel om tot een accurate diagnose te komen het blijven praten met je behandelaar. Communicatie als sleutel tot efficiënte zorg. PRAAT EROVER! Neem de informatie mee over andere ziektes die je hebt Informeer de arts over alle medicijnen die je neemt, al of niet op voorschrift. Dus ook medicatie voor lichamelijke kwalen of andere geestelijke gezondheidsproblemen Spreek over je levensstijl, je manier van leven, inclusief hoe je je voelt op het werk (stress) en eventuele recente gebeurtenissen waardoor je van streek raakte Wees eerlijk over je drinkgewoontes/druggebruik Wat te vertellen? Wanneer je besloten hebt hulp te zoeken komt het erop aan te beslissen welke informatie je zult geven. Een van de redenen waarom mensen met de manisch depressieve stoornis zo dikwijls verkeerd of niet gediagnosticeerd worden is dat de arts niet het hele verhaal te horen krijgt. Mensen met de manisch depressieve stoornis voelen zich niet echt ziek in periodes van opwinding en euforie, waardoor ze alleen in depressieve periodes een arts raadplegen. De arts ziet dan slechts de helft van de ziekte en kan een verkeerde diagnose stellen. Dit betekent dan weer vertraging bij het opstarten van de behandeling. Om er zeker van te zijn dat je arts over alle informatie beschikt om een juiste diagnose te stellen, moet je: Altijd de waarheid vertellen. Bepaalde informatie achterhouden, zelfs al lijken het onbelangrijk zaken, kan ertoe bijdragen dat de juiste diagnose uitblijft. Het duurt dan langer vooraleer een aangepaste behandeling opgestart kan worden Overweeg je te laten vergezellen door een familielid of een vriend. Zij kunnen een andere kijk geven op je gedrag en je stemming Geef de arts een zo volledig mogelijke beschrijving van alle symptomen die je ervaart, zowel de manische als de depressieve. Als het enigszins kan, noteer vooraf welke symptomen je had, en hoelang het duurde Vermeld de familiehistorie met betrekking tot de manisch depressieve stoornis of andere vormen van psychische aandoeningen Signaleer wijzigingen in je slaappatroon langer slapen dan gewoonlijk, vroeger dan gewoonlijk wakker worden, enzovoort. Wat mag je van je arts verwachten? Meestal zal je arts je zowel fysiek als psychisch willen onderzoeken vooraleer verdere stappen te ondernemen. Daarbij kan hij/zij gebruik maken van volgende technieken: Bevraging als je de informatie waarover hier wordt gesproeken, meebrengt, zal dit je zeker helpen Lichamelijk onderzoek gewichtscontrole, bloeddrukmeting, enzovoort. Bloedanalyse om problemen met de schildklier uit te sluiten en om een algemeen beeld te krijgen van je lichamelijke toestand Het laten invullen van een vragenlijst sommige artsen gebruiken een standaard vragenlijst om je geestelijk functioneren te beoordelen Op basis van de resultaten van deze testen kan de arts uitmaken of een bezoek aan een specialist (psychiater) nodig is. Misschien vraagt hij je om gedurende een bepaalde periode je gemoedstoestand, je gevoelens en je manier van functioneren goed in de gaten te houden en daarvan aantekeningen te maken. Over de diagnose Wanneer vast komt te staan dat je symptomen te wijten zijn aan een manisch depressieve stoornis, dan zou je arts je moeten uitleggen wat je als behandeling mag verwachten en hoe je verder begeleid zal worden. Dit kan hard aankomen en tot verwarring leiden. Wellicht zullen er nog heel wat vragen bij je opkomen. Deze op voorhand noteren kan een handig hulpmiddel zijn om zo goed mogelijk geïnformeerd te worden. Hier enkele suggesties: 19 20

12 Weerstand, geen zin om hulp te zoeken Als vriend of familielid kan je op een bepaald ogenblik ervan overtuigd zijn dat iemand uit je naaste omgeving echt medische hulp nodig heeft, maar je botst op grote weerstand tegen doktersbezoek. Dit is een zeer vervelende situatie waar je met de nodige omzichtigheid mee moet omgaan. Wellicht ben jij degene die hem of haar het best kent, en die het beste in staat is om te beslissen hoe je te werk moet gaan. Technieken die kunnen helpen: Op voorhand afspraken maken: in periodes waarin alles nog goed gaat kan er afgesproken worden wat moet gebeuren eens de situatie uit de hand loopt Advies vragen aan de leden van een zelfhulpgroep van familieleden Je vriend/familielid in contact brengen met iemand die als manisch depressief gediagnosticeerd werd. Een eenvoudig gesprek met iemand die het allemaal al heeft doorgemaakt kan de angst doen afnemen Vraag je huisarts langs te komen. Een bezoek van de huisarts kan zeer verhelderend zijn, omdat andere gezinsleden bijkomende informatie kunnen geven over het ziekteverloop in de voorbije periode Waarom denkt u dat ik een manisch depressieve stoornis heb? Wat zal er hierna gebeuren? Moet ik nog onderzoeken/testen ondergaan? Als niets lukt, dan rest er de gerechtelijke procedure tot gedwongen opname. Dit is zeer stresserend voor alle betrokkenen, er mag dus niet lichtzinnig mee omgesprongen worden. Moet ik nu naar een specialist? Hebt u de gegevens over lokale zelfhulpgroepen of kan u me bepaalde websites aanraden? Waaruit zal de behandeling bestaan? Waarom? Waarom is deze behandeling efficiënt? Zijn er nevenwerkingen? En wat als de behandeling niet aanslaat? Vlaanderen Vraag meer informatie bij de patiëntenorganisatie, de zelfhulpgroep, bij de griffie van het vredegerecht of het justitiehuis, of bij de sociale dienst van het psychiatrisch ziekenhuis Nederland Vraag meer informatie bij de patiëntenorganisatie of de zelfhulpgroep, of het psychiatrisch ziekenhuis in de buurt Moet ik in psychotherapie? Waar moet ik heen in noodgevallen? 21 22

13 Hoofdstuk 4 Websites Goed en slecht Omgaan met de diagnose: Wat nu? Het internet is een waardevolle bron van informatie over de manisch depressieve stoornis. Jammer genoeg bevat het ook heel wat onbetrouwbare of verkeerde informatie. Om een degelijke website over gezondheidszorg te vinden kan je op zoek gaan naar sites erkend door Health on the Net Foundation (HON). HON is een niet gouvernementele organisatie die opgericht werd om het grote publiek op weg te helpen in de zoektocht naar degelijke en geloofwaardige medische sites. Het leven is als een B-film. Je wilt niet halverwege stoppen met kijken, maar je wilt hem geen tweede keer zien. Ted Turner (Amerikaans zakenman, oprichter van CNN ) TABEL 2 Voor bepaalde mensen is het vernemen van de diagnose een opluchting: eindelijk is er een verklaring voor wat hen overkomt. Voor anderen is het een slag in het gezicht. Heel wat mensen hebben gemengde gevoelens. Hoe je je ook voelt, het is normaal dat je je zorgen zult maken en dat er heel wat vragen in je zullen opkomen over deze diagnose en wat dit voor de rest van je verder leven zal betekenen. Hoe zal de manisch depressieve stoornis mijn leven beïnvloeden? Het is normaal dat wanneer de diagnose is gesteld, je leven zal veranderen. Het goede nieuws is dat je nu een goede behandeling kan krijgen en dat de symptomen zullen afnemen of verdwijnen. Het lijdt geen twijfel dat daardoor je levenskwaliteit aanzienlijk zal verbeteren. Anderzijds zal je er mee moeten leren leven dat je aan een chronische aandoening lijdt. Dit vormt ongetwijfeld een uitdaging. Het is echter een uitdaging die, met goede hulp en adequate zorg, helemaal niet onoverkomelijk is. Zal het ooit weer beter gaan? De meeste mensen vinden dat, wanneer de behandeling loopt, hun toestand significant verbetert. Er is niet zoiets als een wondermiddel tegen manisch depressieve stoornis, maar een efficiënte behandeling laat toe de ziekte onder controle te houden

Manisch depressief of bipolaire stoornis

Manisch depressief of bipolaire stoornis 0000 2027 - SV - oktober 2012 Manisch depressief of bipolaire stoornis campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Manisch - depressieve stoornis

Manisch - depressieve stoornis Manisch - depressieve stoornis Als stemmingen uit de hand lopen Met je hoofd in de wolken lopen en bruisen van energie, in zo n bui is iedereen weleens. De ene keer hangt die uitgelaten stemming samen

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Depressie. Meer dan zo maar een dip

Depressie. Meer dan zo maar een dip Meer dan zo maar een dip Een dipje of een depressie? Ieder mens heeft wel eens een dipje. Zo n sombere bui kan allerlei oorzaken hebben, bijvoorbeeld een ruzie, een teleurstelling, ziekte of narigheid

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten?

Psychische. problemen. bij ouders. Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Psychische problemen bij ouders Wat doe je met ouders die in de knoop zitten? Alles over psychische problemen bij je ouders IKMAAKDEKLIK.be Een onlineplatform voor kinderen van ouders met psychische problemen.

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan?

Patiëntenbrochure. Antidepressiva. Afbouwen of doorgaan? Patiëntenbrochure Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Antidepressiva Afbouwen of doorgaan? Heeft u - in overleg met uw (huis)arts - besloten te stoppen met het gebruik van de antidepressiva? Of overweegt

Nadere informatie

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen...

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen... Hyperventilatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Ademhaling... 1 Hyperventilatie... 1 Oorzaak van hyperventilatie... 2 Klachten bij hyperventilatie... 3 Wat kunt u zelf doen... 4 Tot slot... 5 Inleiding Deze

Nadere informatie

Stemmingsschommelingen. de baas. werkboek. Bipolaire stoornis

Stemmingsschommelingen. de baas. werkboek. Bipolaire stoornis werkboek Waar of niet waar? Om een bipolaire stoornis te behandelen, hoef je alleen maar je medicatie in te nemen. Als een depressie of manie eenmaal is begonnen, kun je er niets meer aan doen. Als je

Nadere informatie

Behandeling bij psychose

Behandeling bij psychose Behandeling bij psychose Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! Dienst kwaliteit E-mail: info@jessazh.be Tel: 011 33 55 11 Jessa Ziekenhuis vzw Maatschappelijke

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfmoordgedachten. Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfmoordgedachten Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfmoordgedachten Zelfmoordlijn 1813 Die kan je bellen, chatten of mailen als je aan zelfdoding denkt. Op de website

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie 00 Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie Inleiding Vrouwen met Premenstrueel syndroom (PMS) hebben lichamelijke en/of psychische klachten die enkele dagen tot 2 weken voor de menstruatie beginnen.

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie

Schizofrenie. Leven in een andere wereld. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie ggz voor doven & slechthorenden Schizofrenie Leven in een andere wereld Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over schizofrenie Herkent u dit? Denkt u wel eens dingen te zien

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

Wat is een depressie?

Wat is een depressie? 01 Wat is een depressie? Je moet weten dat Een depressie is een stoornis in iemands stemming. Het gaat meestal om gevoelens van somberheid, een gebrek aan fysieke en geestelijke energie en een gebrek aan

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Depressieve klachten. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Depressieve klachten Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 5 Wanneer arts raadplegen 6 Wat kun je zelf doen 7 Geneesmiddelen

Nadere informatie

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas

Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014. Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie Alzheimer café Maarheeze, 11 juni 2014 Dr. Roeslan Leontjevas Doen bij Depressie: effectief depressie aanpakken Dr. Roeslan Leontjevas - psycholoog - onderzoek aan Radboud Universitair

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Het Werkboek Terugvalpreventie Je behandelaar heeft aan jou het voorstel gedaan om een terugvalpreventieplan op te gaan stellen. Het doel hiervan is

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten

Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten Deeltijdbehandeling onbegrepen lichamelijke klachten 2 Deze folder geeft u informatie over het deeltijdprogramma (gedeeltelijk) onbegrepen lichamelijke klachten op de zorgeenheid Psychiatrie van het CWZ.

Nadere informatie

Deel 2: maak een keuze

Deel 2: maak een keuze Je rookgedrag veranderen Deel 2: maak een keuze In deel 1 heb je stilgestaan bij je rookgedrag. Je hebt geregistreerd hoeveel en in welke omstandigheden je rookt. Mogelijks was je wel verwonderd over de

Nadere informatie

Je bent altijd moe. Je voelt jezelf verdrietig en weent veel. Je voelt jezelf hopeloos.

Je bent altijd moe. Je voelt jezelf verdrietig en weent veel. Je voelt jezelf hopeloos. Je beseft dat je niet meer jezelf bent de laatste tijd. Je bent altijd moe. Je voelt jezelf verdrietig en weent veel. Je voelt jezelf hopeloos. Dit zijn symptomen van depressie. Depressie kan je genezen.

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Crisis: signalen herkennen

Crisis: signalen herkennen Crisis: signalen herkennen Een crisis komt doorgaans niet plots opzetten. De eerste tekenen zijn vaak een aantal dagen of weken al zichtbaar. Deze tekenen kunnen als waarschuwingssignaal opgevat worden,

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Depressie. (h)erkennen en begrijpen

Depressie. (h)erkennen en begrijpen Depressie (h)erkennen en begrijpen we zijn er voor elkaar Wie een depressie doormaakt, weet zelf vaak niet wat er aan de hand is. Over je depressie spreken met anderen is soms moeilijk. Ook artsen herkennen

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis

Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis Psychiatrie Cognitieve gedragstherapiegroep voor mensen met een bipolaire stoornis www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl PSY002 / Cognitieve gedragstherapiegroep

Nadere informatie

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Hebt u soms zonder aantoonbarereden last van De controlelijst voor onverklaarbaar

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 4 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet BIJSLUITER OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou?

Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Als je vader of moeder psychiatrische problemen heeft... Wat gebeurt er dan met jou? Een brochure voor jongeren van 12 tot 15 jaar Deze brochure werd - met toestemming - gemaakt naar het model van de Nederlanse

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek Online Psychologische Hulp Angst & Paniek 2 Therapieland Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Angst & Paniek van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet BIJSLUITER TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Hyperventilatie wordt veroorzaakt door verkeerde manier van ademhalen. Hyper betekent

Nadere informatie

PDS B e l a n g e n v e r e n

PDS B e l a n g e n v e r e n r a b l D e PDS B e l a n g e n v e r e n r m S y n d r o a o m i g e i n g k k i r P PDS in relatie tot anderen 2 PDS in relatie tot anderen Bij het Prikkelbare Darm Syndroom (PDS) is één van de symptomen

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 0000 2026 - SV - oktober 2012 Slaapproblemen? campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling

Stemmingsstoornissen. Postpartum depressie. Depressie na bevalling Stemmingsstoornissen Postpartum depressie Depressie na bevalling GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke psychische

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

10 tips voor een veilig geneesmiddelengebruik. 18 november 2013 az Sint-Blasius Dendermonde Meer info? info@azsintblasius.be

10 tips voor een veilig geneesmiddelengebruik. 18 november 2013 az Sint-Blasius Dendermonde Meer info? info@azsintblasius.be 10 tips voor een veilig geneesmiddelengebruik 18 november 2013 az Sint-Blasius Dendermonde Meer info? info@azsintblasius.be Als je ziek bent of ouder wordt moet je vaak verschillende geneesmiddelen innemen.

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats

Ruimte voor adressticker. Datum ontvangst (invullen door SIvsG) Voorletters + Naam (+ meisjesnaam) Straat en huisnummer. Postcode en woonplaats F 2011.1 Versie 2 15-09- 2013 Vragenlijst Instituut voor Slaapgeneeskunde Woerden Ruimte voor adressticker Deze vragenlijst biedt ons inzicht in uw klachten en uw medische voorgeschiedenis. Vult u daarom

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders 8 TIPS VOOR OUDERS Ouders kost het vaak al moeite om het gedrag van een normale adolescent te begrijpen. Dus omgaan met een kind dat zichzelf verwondt, is dan zeker erg moeilijk en verwarrend. In eerste

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

lyondellbasell.com Versla de Verslaving

lyondellbasell.com Versla de Verslaving Versla de Verslaving Versla de Verslaving Verslaving, in welke vorm dan ook, is een wereldwijd begrip. De consequenties ervan kunnen variëren van chronische ziekten tot ontslag en van financiële ondergang

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l

patiënteninformatie Hyperventilatie Spoedgevallendienst G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l i patiënteninformatie Spoedgevallendienst Hyperventilatie G e z o n d h e i d s Z o r g m e t e e n Z i e l Inhoud Voorwoord...5 1. Wat is hyperventilatie...6 2. Welke verschijnselen kunnen optreden?...6

Nadere informatie