Opdrachten bij hoofdstuk 2. Lees eerst de algemene instructie bij de oefeningen (link). Opdracht 1 (meningsvorming en leren verantwoorden)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Opdrachten bij hoofdstuk 2. Lees eerst de algemene instructie bij de oefeningen (link). Opdracht 1 (meningsvorming en leren verantwoorden)"

Transcriptie

1 Opdrachten bij hoofdstuk 2 Lees eerst de algemene instructie bij de oefeningen (link). Opdracht 1 (meningsvorming en leren verantwoorden) Doel: Een eerste mening vormen over de invloed van erfelijkheid en leerervaringen op het ontstaan van gedrag en deze mening kunnen verwoorden en verdedigen. In hoofdstuk 2 wordt een belangrijk thema uit de psychologie kort behandeld: de invloed van zowel erfelijkheid als leerervaringen op de vorming van gedragsmogelijkheden. Lees eventueel opnieuw pagina 42 t/m 44. Psychologen en andere wetenschappers hebben hier lang meningsverschillen over gehad en deze discussie zal nog wel even door gaan. Toch zijn de meeste er het inmiddels over eens dat beide invloeden een rol spelen. Hoe dat gaat is nog vaak onduidelijk. Instructie: Op pagina 43 staat dat gedragsmogelijkheden gevormd worden door zowel erfelijke invloeden als omgevingsinvloeden (= leren). Probeer uitzonderingen te vinden op deze regel. Probeer drie vormen van gedrag te noemen waarvan jij zeker bent dat deze vrijwel geheel door erfelijkheid te verklaren zijn. Probeer ook drie vormen van gedrag te noemen waarvan je denkt dat deze vrijwel geheel door leerervaringen te verklaren zijn. Bespreek jouw genoemde gedragsvormen met je medestudenten en de docent. Neem in die discussie de vraag mee of het makkelijk was om gedragsvormen te vinden, waarover vrijwel iedereen het eens is dat er bij het ontstaan van dit gedrag slechts één oorzaak (erfelijkheid of leerervaring) een rol speelt. Opdracht 2 (oefenen en toepassen) Doel: Uit ervaring blijkt dat studenten vaak moeite hebben om de twee leerprincipes (klassiek conditioneren en operant conditioneren) die in hoofdstuk 2 behandeld worden, uit elkaar te houden. De bedoeling van deze opdracht is om de verschillen tussen deze twee leerprincipes te verwoorden aan de hand van de leeraspecten. Na afloop van de oefening ben je daartoe beter in staat. Instructie: Lees eventueel opnieuw paragraaf 2.4 en 2.5 waarin de twee leerprincipes behandeld worden. Op pagina 63 staat in tabel 2.2 een overzicht van de verschillen. In paragraaf 2.3 worden op pagina 48 vier aspecten genoemd die kenmerkend zijn aan leren. Lees ook deze paragraaf eventueel opnieuw. Deze vier aspecten zijn in dit hoofdstuk niet toegepast op de twee leerprincipes. De opdracht is om dit zelf na te gaan. Ga na, bij zowel het klassiek conditioneren als bij het operant conditioneren, of al deze vier aspecten voorkomen. Vergelijk de resultaten. Vind je verschillen? Als je verschillen vindt, probeer deze dan te verklaren. Zet je bevindingen op papier en Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

2 bespreek het met je docent en/of met je medestudenten waarmee je de opdracht eventueel maakt. Je antwoorden zijn te controleren door op onderstaande knop te klikken. Antwoord opdracht 2 Opdracht 3 (oefenen en toepassen) Doel: Na het lezen van hoofdstuk 2 zul je wel enig idee hebben wat klassiek conditioneren inhoudt. Studenten blijken het echter moeilijk te vinden om in nieuwe situaties de begrippen (on)geconditioneerde stimulus, (on)geconditioneerde respons, reflex en reïnforcement op een juiste wijze toe te passen. De bedoeling van de opdracht is om deze toepassing te oefenen. Na afloop van de oefening zul je beter in staat zijn om bovenstaande begrippen toe te passen. Instructie: In hoofdstuk 2 wordt een uitgewerkt voorbeeld gegeven van het klassiek conditioneren, namelijk het experiment van Pavlov met zijn hond. Het experiment staat schematisch weergegeven in schema 2.1 op pagina 50. Bestudeer eventueel opnieuw paragraaf 2.4 en schema 2.1. Probeer nu zelf bij de onderstaande drie voorbeelden het leerproces (volgens het klassieke conditioneren) in een vergelijkbaar schema zoals 2.1 te zetten. Gebruik bij alle drie de voorbeelden de begrippen ongeconditioneerde stimulus, ongeconditioneerde respons, reïnforcement, geconditioneerde stimulus en geconditioneerde respons. Probeer daarbij bovenstaande stappen te volgen: Probeer eerst de reflex te benoemen; Vervolgens het leerproces met de reïnforcement; En tot slot het leerresultaat. Je kunt je antwoord controleren door te kijken of het aan de volgende drie criteria voldoet (doe dit ook eerst bij het voorbeeld in schema 2.1). Voldoet het hieraan niet, dan is je antwoord fout. a. Het schema moet starten met een reflex. Je moet je afvragen of het gedrag waarmee jij gestart bent een reflex (dus aangeboren) is. In schema 2.1 is de reflex de vorming van speeksel door voedsel in de mond. Dit is een aangeboren vorm van gedrag welke niet te onderdrukken is. b. Bij klassiek conditioneren vormt de oorspronkelijke ongeconditioneerde stimulus (in schema 2.1 vlees in de mond ) altijd bij stap 2 (het leerproces) de reïnforcement; c. De ongeconditioneerde respons bij stap 1 wordt bij stap 3 (leerresultaat) de geconditioneerde respons. Dat wil zeggen dat de functie veranderd is, maar het gedrag blijft echter hetzelfde. Kijk in schema 2.1. Het betreft in beide gevallen speekselvorming. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

3 1. Probeer als eerste het experiment met Little Albert in schema te zetten. Dit experiment en de achtergronden ervan worden op pagina 50 en 51 beschreven. Controleer je antwoord aan de hand van bovenstaande drie criteria. Eventueel kun je daarna het antwoord controleren door op onderstaande knop te klikken. Antwoord opdracht Vroeger, maar ook nog tegenwoordig, werd aversietherapie toegepast bij alcoholisten (overigens met wisselend resultaat). Dit is een eenvoudig voorbeeld van de toepassing van de klassieke conditionering in de hulpverlening. Het doel van de aversietherapie is de ontwenning van alcoholisten. Deze aversiebehandeling is gebaseerd op een ongeconditioneerde reflex die bestaat uit de ongesteldheid die bepaalde chemicaliën oproepen als ze in de maag van een mens belanden (vergelijk ook kader 8, maar hier is de misselijkheid gebaseerd op de bewegende bodem van het schip). Bij de aversiebehandeling geeft men de alcoholist alcohol te drinken waaraan apomorphine, emithine of iets dergelijks is toegevoegd. Op die manier brengt men een (klassieke) conditionering teweeg die inhoudt dat de patiënt naderhand (sterke) drank begint te verafschuwen. Hij krijgt een aanval van ongesteldheid bij het zien, ruiken en proeven alleen al. De therapie wordt tegenwoordig vooral toegepast door de chemicaliën in de buikwand van de alcoholist te implanteren. De chemicaliën gaan werken zodra de alcoholist alcoholhoudende drank nuttigt. Probeer deze aversietherapie in een klassiek conditioneringschema te zetten. Controleer je antwoord aan de hand van bovenstaande drie criteria. Eventueel kun je daarna het antwoord controleren door op onderstaande knop te klikken. Antwoord opdracht Het leerprincipe van het klassiek conditioneren wordt ook wel eens toegepast bij het verhelpen van bedplassen. Hoewel men binnen de psychologie (en niet alleen daar) van mening verschilt over de oorzaak van bedplassen en hoe je het moet behandelen, is één van de methoden een therapie gebaseerd op het klassiek conditioneren. Deze behandelingsmethode gaat uit van het volgende: de bedplasser slaapt met een speciaal broekje (vroeger was dit een speciaal matras) waar onmiddellijk een elektrische kringloop ontsloten wordt nadat de allereerste urine het bevochtigd heeft. Deze elektrische kringloop is verbonden met een wekker die onmiddellijk afgaat zodra de eerste urine gemorst is. Op die manier wordt het kind wakker zodra het urineren begint, maar de blaas nog vol is. Als dit enige malen herhaald is, zal de kriebel, die gepaard gaat met het uitzetten van de urineblaas, op zich zelf al genoeg zijn om het kind te wekken en daarmee te voorkomen dat het kind in bed plast (NB ook deze therapie werkt niet bij elk kind). Probeer deze aversietherapie in een klassiek conditioneringschema te zetten. Controleer je antwoord aan de hand van bovenstaande drie criteria. Eventueel kun je daarna het antwoord controleren door op onderstaande knop te klikken. De ervaring heeft geleerd dat deze opdracht moeilijk is. Daarom wordt de reflex, waarop de klassieke conditionering is gebaseerd, al gegeven. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

4 Als iemand slaapt heb je de volgende reflex: een plotseling geluid maakt je wakker. In dit geval is dat de wekker. Dus: Plotseling geluid (Aflopen van wekker) (reflex) Wakker worden (ongeconditioneerde stimulus) (ongeconditioneerde respons) Antwoord opdracht 3.3 Opdracht 4 (meningsvorming en leren verantwoorden) Doel: In hoofdstuk 2 staat dat je in een gesprek de ander op vele manieren kunt beïnvloeden. Het leerprincipe dat daarbij werkzaam is, is de operante conditionering. Voor toekomstige leerkrachten en hulpverleners is het belangrijk om te weten (en te oefenen) op welke verschillende manieren een gesprekspartner gestimuleerd (en ook geremd) kan worden om zijn verhaal te doen. De bedoeling van deze opdracht is te ervaren dat er zeer vele en verschillende manieren zijn. Instructie: Lees eventueel opnieuw 2.6 (het deel over de praktijktoepassingen van het operante conditioneren). Geef zoveel mogelijk manieren aan waarop je in een advies- of hulpverleningsgesprek de gesprekspartner kunt beïnvloeden. Geef zowel positieve (stimulerende) als negatieve (remmende) reïnforcers. Bespreek je resultaat eventueel met de docent en je medestudenten. Wissel ervaringen uit. Opdracht 5 (oefenen en toepassen) Doel: Ook bij het operante conditioneren blijkt vaak dat als studenten dit principe zelf moeten toepassen, ze moeite hebben met het juiste gebruik van begrippen en wetmatigheden. De bedoeling van deze opdracht is het oefenen van de toepassing van de begrippen (zoals discriminante stimulus, respons, reïnforcement shaping, enzovoort), zodat je daardoor beter dit principe leert te beheersen en het eventueel kan toepassen als je gedrag wilt verklaren. Na afloop van deze oefening zul je de begrippen beter beheersen en op een juiste wijze kunnen toepassen. Instructie: Lees kader 11 over de man die leerde opruimen. Lees ook eventueel opnieuw paragraaf 2.5 over operant conditioneren. Beantwoord daarna de volgende vragen: 1. Wat is de stimulus bij het leerproces van de man? 2. Wat is de reïnforcement bij het leerproces van de man? 3. Is er sprake van shaping bij dit leerproces? 4. Is er sprake van discriminatie bij dit leerproces? 5. Is er sprake van generalisatie bij dit leerproces? Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

5 6. Is er ook sprake van een leerproces bij de verpleging? Welke begrippen kun je toepassen bij dit laatste leerproces? Probeer je antwoorden steeds te motiveren. 7. Bespreek de antwoorden met de docent en met je medeleerlingen. Het juiste antwoord is te vinden door op onderstaande knop te klikken. Antwoord opdracht 5 Opdracht 6 (Oefenen en toepassen) Doel: In de leerpsychologie worden, zo blijkt uit ervaring, verwarrende begrippen gebruikt voor de verschillende vormen van straf en beloning die er te onderscheiden zijn. Lees eventueel opnieuw paragraaf en tabel 2.1 (p. 60). Door het uitvoeren van deze opdracht ga je jezelf bekwamen in het vinden van voorbeelden van de verschillende vormen van straf en beloning. Na afloop van de opdracht zul je ook beter in staat zijn om deze vormen te bedenken en te herkennen in de praktijk. Instructie: Leef je in, in de belevingswereld van een adolescent. Zoals je wellicht bekend is experimenteren adolescenten vaak met genotsmiddelen zoals roken, alcohol, soften ook harddrugs. Stel je voor dat je nog veertien jaar oud bent en je in de gelegenheid wordt gesteld om voor het eerst een ecstasypil te slikken. Dit heb je nog nooit eerder gedaan. Je weet daarom ook nog niet precies hoe de uitwerking van deze pil op jou zal zijn. Je ouders zouden vreselijk boos worden als ze het zouden merken. De effecten (op korte en eventueel langere termijn) van het slikken van deze pil zijn, met enige moeite, in te delen in de vier vormen van straf en beloning die in tabel 2.1 onderscheiden worden. Probeer van elke vorm twee voorbeelden te geven die op bovenstaande situatie slaan. Bespreek deze voorbeelden met je docent en met je medeleerlingen. Na afloop van de oefening kun je door middel van het klikken op onderstaande knop wat voorbeelden bekijken. Antwoord opdracht 6 Opdracht 7 (meningsvorming en leren verantwoorden) Doel: Een veel gehoorde kritiek op de benaderingen die in hoofdstuk 2 worden gepresenteerd luidt dat alles verklaard wordt met leren. Is er niet meer onder de zon dan deze verklaring voor menselijk gedrag? Er is inderdaad meer onder de zon. In de volgende hoofdstukken zul je daar veel voorbeelden van vinden. Maar toch is het moeilijk om menselijk gedrag te noemen waarvan je zeker weet dat leren geen rol speelt bij het instandhouden of stoppen van het gedrag. Behavioristen en verwante theoretische stromingen benadrukken dat. De bedoeling van deze opdracht is te ervaren dat bij het ontstaan en blijven bestaan van heel veel menselijk gedrag de effecten van het gedrag een rol spelen. Dit aspect wordt om dat nogmaals te noemen vooral bij het operant conditioneren benadrukt. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

6 Instructie: Probeer zoveel mogelijk (menselijk) gedrag te noemen waarbij je zeker weet dat beloning of straf (reïnforcement of de effecten op het gedrag) geen rol spelen bij het ontstaan, instandhouden of stoppen van het gedrag. Maak daarbij onderscheid tussen effecten ( beloningen en straf ) die door de omgeving worden verstrekt en effecten ( beloningen en straf ) die het gedrag zelf oproept. Van het laatste volgt hier een voorbeeld: ik ga graag fietsen, omdat het fietsen zelf een beloning is. Ik vind het prettig mij in te spannen en de wind door mijn haren te voelen. Sta naar het zoeken en benoemen van voorbeelden van gedrag stil bij de volgende vraag: Is het makkelijk om gedrag te vinden waarvan je zeker weet dat beloning of straf er geen invloed op heeft? Welke conclusies trek je daaruit? Bespreek je antwoorden met je docent en eventueel met de medestudenten. Opdracht 8 (meningsvorming en leren verantwoorden) Doel: De bedoeling van deze opdracht is te ervaren dat het toepassen van principes uit de leerpsychologie (klassiek en operant conditioneren) met ethische problemen gepaard kan gaan. Een andere bedoeling van deze opdracht is dat je je een eigen mening probeert te vormen over deze leerprincipes en eventuele bezwaren die je ertegen kunt hebben. Deze opdracht leent zich goed voor een klassikale of groepsdiscussie. De mening en eventuele bezwaren die je je gevormd hebt, kun je toetsen aan die van je medestudenten. Instructie: Hieronder staan vier stukjes uit de Volkskrant (voorjaar 1984; dus al enige tijd geleden wat te merken is aan het taalgebruik. Wij spreken meestal niet meer over een zwakzinnige maar wel over een verstandelijk gehandicapte). Het eerste stukje is van de krant zelf, de andere drie zijn ingezonden brieven. De laatste twee brieven zijn reacties op de eerste brief. Lees elk stukje en beantwoord eerst de vragen na een stukje, voordat je het volgende stukje gaat lezen (de laatste twee stukjes wel direct na elkaar lezen). De stukjes zijn geanonimiseerd. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

7 Zwakzinnige roept te hard om ijs met slagroom Dat er op uiterlijk wordt gediscrimineerd in sommige cafés en discotheken is helaas geen nieuws meer. Maar voldoen ook verstandelijk gehandicapte klanten al niet meer aan de wensen van de horeca? Nita S. uit Nijmegen merkt dat regelmatig en werd er weer eens pijnlijk mee geconfronteerd toen ze uit een plaatselijk restaurant ( niet te duur, ook vegetarisch ) werd verwijderd omdat haar verstandelijk gehandicapte vriend te veel lawaai zou maken. Dat kost klanten kreeg ze te horen. Voor de vriend was het een maandelijks uitje dat Nita, ook sinds ze niet meer in de inrichting W. werkt, met hem organiseert. De blijdschap daarover bracht hij met uitroepen onder woorden; hij kan niet praten. Ongeveer zoals een kind dat voortdurend vragen stelt. Geen blèren of zo. Voor hem uitingen van blijdschap, zegt Nita. Volgens haar is het lang niet ongewoon dat verstandelijk gehandicapten uit restaurants worden geweerd. Bijna alle collega s hebben daar ervaring mee, weet ze. Bij het Nijmeegs eethuisje K. kwam ze aan eten niet toe, want al tijdens het wachten op een tafel werd het gedrag van de vriend als te hinderlijk ervaren. Juist vanwege het alternatief imago van dit restaurant had ze er geen moeilijkheden verwacht. Mede-eigenaar Ronald v K. is vanwege hetzelfde imago erg ongelukkig met de aantijging. Wij weigeren écht geen zwakzinnige mensen. En deze klant is ook niet gevraagd te vertrekken omdat hij zwakzinnig was. Maar omdat hij niet te handhaven was. De vergelijking met een dreinend kind gaat volgens hem niet op. Ik was boven bezig in de keuken en hoorde een enorm geschreeuw. Ik dacht eerst aan gewelddadigheden of zo. Niet als vergelijking bedoeld, zegt Ronald, maar hij heeft ook wel eens ouders met vreselijk drukke en lawaaiige kinderen weggestuurd. En ook twee corpsballen met bepaalde uitingen van gedrag. Maar misschien was het anders gegaan wanneer ik zelf in de zaak had gestaan, dat weet ik niet. Je moet ermee leren omgaan. Wanneer er wordt geschreeuwd ik wil ijs met slagroom dan moet je zeggen okee, komt eraan. Dan is het gesust. a. Wat vind je van dit verhaal? Sympathiseer je met Nita of met Ronald. Probeer de gebeurtenis vanuit beide zienswijzen te beoordelen. Als je je mening hebt gevormd, lees dan het volgende stuk. Omgang met zwakzinnigen In eerste instantie roept het bericht (Dag in Dag uit van 30 maart) dat een zwakzinnige na te hard roepen om ijs met slagroom uit een restaurant verwijderd is, gevoelens van verontwaardiging op. Deze gebeurtenis overdenkend kunnen we slechts vaststellen aangenomen dat de persoon het beschreven gedrag vertoonde dat de eigenaar correct handelde. Had hij namelijk het gedrag geaccepteerd omdat de persoon in kwestie zwakzinnig was, dan had hij een vorm van positieve discriminatie vertoond, die geen enkele bijdrage levert tot mogelijke integratie van gehandicapten in onze samenleving. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

8 De verantwoordelijkheid voor reacties van de maatschappij op personen die genoemde vormen van gedrag vertonen, ligt onzes inziens ook primair bij degenen die zich met de opvoeding en begeleiding van zwakzinnigen bezighouden. Er is geen enkele technische belemmering om mensen, of ze nu zwakzinnig zijn of niet, gedragingen aan te leren die passen in situaties als het bezoeken van een restaurant. Er zijn talrijke voorbeelden van geslaagde programma s voor het aanleren van sociale vaardigheden, zelfs bij personen met ernstige vormen van zwakzinnigheid. Het verwerpen van een dergelijke vorm van begeleiding, training of opvoeding, hetgeen maar al te vaak op basis van quasi-ideologische gronden gebeurt in de zwakzinnigenzorg, houdt de bestaande situatie van isolement van zwakzinnigen in stand. Dat zo n houding een voortzetting van de door velen afgewezen institutionele zorg betekent en het mislukken van integratieprojecten bewerkstelligt, wordt meestal niet beseft. De veelgehoorde opvatting dat de samenleving maar moet veranderen is sympathiek, maar irreëel. Dat zwakzinnige mensen dit soort ervaringen moeten ondergaan is te betreuren, veroorzaakt psychische schade, en blijft hen stigmatiseren. Nijmegen, P. D. & D. S. b. Wat vind je van de mening van deze twee briefschrijvers? Ben je het eens met hun opvatting over integratie? Ben je het eens met hun visie op leren? Verandert je mening over Nita of Ronald (vraag 1) na het lezen van deze brief? Als je je mening gevormd hebt over deze brief, lees dan de volgende twee brieven. Ook zwakzinnige mensen hebben een eigen wil Ik werk op de W. waar D. S. en P. D. als pedagoog en psycholoog (gedragswetenschappers) werken. De zwakzinnige jongen die in het restaurant wilde eten maar niet mocht omdat hij gegild zou hebben (U-pagina van 13 april), woont op de groep waar ik werk. Ik ken deze jongen goed. Hij kan niet praten en uit zich met klanken. Op aandringen van de pedagoog en psycholoog heeft deze jongen een therapie in gebarentaal gehad, maar zonder succes. Het blijkt dat het aanleren van sociale vaardigheden zelfs bij personen met ernstige vormen van zwakzinnigheid niet altijd opgaat. Vroeger is een therapie op de W. toegepast bij een bewoner die veel huilde. Deze therapie hield in, dat wanneer ze begon te huilen er scheerschuim in de mond gespoten moest worden. Hier diende men heel consequent in te zijn. Scheerschuim zou namelijk wel zò smerig zijn dat ze het huilen wel zou laten. Scheerschuim is schadelijk voor de gezondheid bij inwendig gebruik. Deze therapie heeft drie jaar geduurd en is stopgezet omdat de patiënte in kwestie een veel te hoog b.s (bloedbezinkingsnelheid) had. Een jaar later is deze bewoonster overleden aan een longontsteking waar ze geen weerstand tegen kon bieden (of aan de scheerschuimtherapie?). Een andere bewoner wordt al jaren geïsoleerd als hij gilt. Bij de eerste gil wordt hij gewaarschuwd. Als hij voor de tweede keer gilt wordt hij geïsoleerd. Deze bewoner weet dat hij voor het gillen geïsoleerd wordt maar dat interesseert hem niet. Hij vindt het gillen belangrijker. Hij vindt dit een prettige manier van uiten. Hij wordt hiervoor gestraft omdat het gillen de groepsleiding irriteert. Men staat er niet bij stil wat voor consequenties het heeft als je zo n therapie bij de bewoners toepast. Het belangrijkste voor de pedagoog en psycholoog is dat de therapie lukt. Zwakzinnige Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

9 mensen zijn geen robots of computers die je alles af en aan kunt leren als je er maar een straf of beloning tegenover stelt. Zij hebben ook een eigen wil die niet altijd te beïnvloeden is en ieder mens heeft een andere belevingswereld. Nijmegen, Marij W. Aanpassen? Met grote verontwaardiging las ik zaterdag 13 april op de U-pagina de reactie van P.D. en D.S. over omgang met zwakzinnigen. Deze twee heren zijn respectievelijk als psycholoog en pedagoog werkzaam op de W., een inrichting voor jonge diepgestoorde kinderen. Deze heren vertegenwoordigen de stelling dat iedere zwakzinnige door middel van training onze gedragingen kan nabootsen (zogenaamd aanleren) zodat zij zoveel mogelijk lijken op normale mensen. Het resultaat hiervan is een aantal geconditioneerde zwakzinnigen, die alleen nog maar kunnen reageren op die bepaalde prikkels die hen tot dat gedrag aanzetten. Het aanleren van bepaald gedrag (of afleren) gebeurt vaak op dusdanige wijze dat de zwakzinnige mens hiertegen gaat protesteren. Wanneer je denkt en handelt zoals D. en S., betekent dit een ontkenning van de zwakzinnige mensen zoals ze werkelijk zijn. Je stelt zwarte mensen toch ook niet voor om zichzelf maar wit te verven wanneer ze ergens geweigerd worden. De maatschappij moet openstaan voor alle mensen. Zolang de zwakzinnige mensen in inrichtingen blijven wonen zal de maatschappij nauwelijks met hen worden geconfronteerd en ook niet veranderen omdat dat niet nodig is. Hoe kun je verlangen van zwakzinnige mensen dat zij zich volgens onze normen en waarden gaan gedragen, terwijl ze die nooit zien, laat staan zich daaraan aan kunnen passen. Ten slotte nog één ding: Als S. en D. stellen dat zij alle zwakzinnige mensen kunnen aanpassen aan de maatschappij, waarom wonen sommige zwakzinnige mensen dan al twintig jaar op W.? Of zijn hun experimenten zo gericht dat de inrichtingen juist gevuld blijven? Nijmegen, Mita S. c. Wat vind je van de redeneringen van Marij en Mita? Hebben zij gelijk? Moet je oppassen met het aanleren van bepaald gedrag aan verstandelijk gehandicapte mensen? Denk je dat deze mensen überhaupt iets is te leren? d. Is je mening over deze materie veranderd na het lezen van de brieven van Marij en Mita? In welke zin is je mening veranderd? e. Na het lezen van deze vier stukjes en hoofdstuk 2: wat voor mening heb jij over het toepassen van de leerprincipes (als therapie of training) die in hoofdstuk 2 behandeld worden (het klassiek en operant conditioneren)? Zijn er bijvoorbeeld voorwaarden te noemen, waaraan voldaan moet zijn voordat deze principes toegepast mogen worden? Probeer je mening zoveel mogelijk te beargumenteren en bespreek dat eventueel in een groeps- of klassengesprek. Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

10 Antwoord opdracht 2 Leren veroorzaakt een relatief permanente verandering Leren produceert nieuwe gedragsmogelijkheden Bij leren speelt vaak beloning of straf een rol Bij leren speelt oefening vrijwel altijd een rol Klassiek conditioneren Ja, van toepassing. Nee, niet van toepassing. Bij klassiek conditioneren ontstaan geen nieuwe gedragsmogelijkheden maar worden al bestaande gedragsmogelijkheden verbonden aan andere stimuli of prikkels. Ja, van toepassing. Dat ligt eraan. Sommige associaties die via klassiek conditioneren geleerd worden, zijn al na één ervaring geleerd, zie bijvoorbeeld kader 8. Andere associaties moeten vaker meegemaakt worden om onthouden (= geleerd) te worden. Operant conditioneren Ja, van toepassing. Ja, van toepassing. Ja, van toepassing. Ja, van toepassing. Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

11 Antwoord opdracht 3.1 Little Albert Plotseling geluid... (reflex) Schrikreactie Albert (ongeconditioneerde stimulus).....(ongeconditioneerde respons) Muizen zien èn een plotseling geluid (leerproces)...schrikreactie Albert Muizen zien.....(leerresultaat)...schrikreactie Albert (geconditioneerde stimulus) (geconditioneerde respons) Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

12 Antwoord opdracht 3.2 Aversietherapie Lichaamsvreemde stof...(reflex).... Misselijkheid (ongeconditioneerde stimulus) (ongeconditioneerde respons) Lichaamsvreemde stof èn alcohol drinken (leerproces)......misselijkheid Alcohol drinken (of ruiken)...(leerresultaat)...misselijkheid (geconditioneerde stimulus) (geconditioneerde respons) Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

13 Antwoord opdracht 3.3 Bedplassen Aflopen van de wekker (reflex)......wakker worden (ongeconditioneerde stimulus) (ongeconditioneerde respons) Aflopen van wekker èn kriebelende blaas.(leerproces)......wakker worden Kriebelende blaas....(leerresultaat)...wakker worden (geconditioneerde stimulus) (geconditioneerde respons) Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

14 Antwoord opdracht 5 (Discriminatieve) stimulus van de man Respons van de man Reïnforcement van de man Shaping bij leerproces van de man Generalisatie bij leerproces van de man Discriminatie bij leerproces van de man Leerproces bij het verplegend personeel? Stimulus verplegend personeel Respons verplegend personeel Reïnforcement verplegend personeel Shaping Generalisatie bij leerproces van verplegend personeel De instructie om een de tafel vol met kranten op te ruimen. NB Het tonen van de sleutel valt onder de instructie Het opruimen van de tafel De sleutel krijgen en even later buiten lopen. NB Het krijgen van de sleutel is een secundaire reïnforcer. Het buiten kunnen lopen is de primaire reïnforcer Ja, het leerproces bij de man gaat stap voor stap Ja, hij generaliseert zijn gedrag naar verschillende verplegers en hij blijft het gedrag vertonen ook al wordt de tafel rommeliger Nee, generalisatie sluit discriminatie uit. Die kunnen niet samen voorkomen Ja, natuurlijk! Het succesvol aanleren van ander gedrag bij de patiënt is natuurlijk zeer belonend De patiënt die de tafel niet opruimt De instructies aan de patiënt NB Eventueel kun je hier ook het maken van afspraken in het team bij noemen De patiënt die de tafel succesvol leert op te ruimen Ja, ook hier gaat het stap voor stap Daar zijn geen gegevens over. Als het verplegend personeel deze strategie ook gaat toepassen bij andere patiënten dan kun je spreken van generalisatie Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

15 Antwoord opdracht 6 Positieve beloning: 1. Door het gebruiken van deze pil ben je in de ogen van je vrienden of vriendinnen een toffe gozer of gave meid. Je hoort er helemaal bij! 2. De pil heeft een bijzonder prettig effect. Op het feestje kan je lang doordansen en jouw eigen subjectieve ervaringen benoem je later als te gek. Je bent zeker van plan om dit vaker te gaan doen. Negatieve beloning 3. Door het gebruiken van de pil hoef je even niet aan alle dagelijkse problemen te denken. Alle shit die je eerder die dag had meegemaakt ben je een paar uur vergeten. Dat vond je heerlijk! (NB Als iemand vooral gebruikt vanwege deze reden [de negatieve beloning] dan vormt dat meer dan bij de positieve beloning een risico op probleemgebruik). 4. Een variatie op 3. Door het gebruikmaken van de pil kon je lang doorgaan op het feest. Zodoende hoefde je nog niet naar huis waar je ongetwijfeld opgewacht zou worden door een zeer boze vader. Daar wou je even niet aan denken!! Straf (toedienen van iets vervelends) 5. Na het feest kom je thuis. Je vader wacht je op, betrapt je en geeft je een enorme oorvijg. Of hij zegt enorm teleurgesteld te zijn omdat je zijn vertrouwen beschaamd hebt. 6. Je beste vriendin is ook op het feest. Zij vindt het juist helemaal niks dat je een pil geslikt hebt. Als ze daar achter komt roept ze dat ze je nooit meer wil zien. Ze houdt niet van gebruikers. Straf (wegnemen van iets plezierigs) 7. Je komt na het feest thuis. Je vader wacht je op en betrapt je. Hij verbied je de komende twee maanden om uit te gaan. Dat vindt je heel erg, want uitgaan is je lust en je leven. 8. De pil werkt helemaal niet zoals je verwacht had. Je voelt je absoluut niet lekker, wordt misselijk en draaierig en uiteindelijk moet je Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

16 overgeven en wil je zo snel mogelijk naar huis. Het is helemaal geen leuk feest meer. Terug Psychologie voor de praktijk Uitgeverij Coutinho

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen.

Als de opdracht is gemaakt, kun je, door middel van het aanklikken van onderstaande knop, nog een aantal voorbeelden lezen. Opdrachten bij hoofdstuk 1 Opdracht 1 (verwerken en ervaren) Het doel van deze opdracht is dat de speciale positie die de psychologie binnen de wetenschappen inneemt duidelijker wordt. Na het maken van

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Opdracht Bedenk een paar voorbeelden van dingen die je doet zonder dat je er goed over nadenkt.

Opdracht Bedenk een paar voorbeelden van dingen die je doet zonder dat je er goed over nadenkt. Les 3: Leren Inleiding Leren. Dat doe je op school natuurlijk. Daar leer je allerlei boekenwijsheid die je in je hoofd stopt en moet kunnen opdreunen. Hoeveel is 4x7? Wie was Piet Hein? En 1600 Slag bij

Nadere informatie

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4

LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 LA KOL 12-13 Bijeenkomst 4 Terugblik bijeenkomst 3: 4: cognitieve ontwikkeling - ontwikkeling/leren/rijpen - geheugen - vormen van leren Opdrachten: - Deskundigen verdiepen - lezen H7 - Presentatie materialen

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Opdrachten bij hoofdstuk 6. Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren)

Opdrachten bij hoofdstuk 6. Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren) Opdrachten bij hoofdstuk 6 Opdracht 1 (oefenen, verwoorden en motiveren) Het doel van de opdracht is een verdere bekwaming in het onderscheid maken tussen een emotie en een stemming. Na afloop van deze

Nadere informatie

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl Door: Jan van den Brand Inleiding Ik krijg veel vragen van hondeneigenaren. Veel van die vragen gaan over de omgang met en de training van de hond. Deze vragen spitsen zich dan vooral toe op: Watt is belangrijk

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Je antwoorden bij opdracht a. kun je vergelijken met andere voorbeelden door op onderstaande knop te klikken.

Je antwoorden bij opdracht a. kun je vergelijken met andere voorbeelden door op onderstaande knop te klikken. Opdrachten bij hoofdstuk 10 Opdracht 1 (ervaren, inzicht en motiveren) Het doel van de opdracht is te ervaren welke belangrijke rol non-verbale communicatie kan spelen bij het overtuigen of motiveren van

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

De school is van ons

De school is van ons De school is van ons Werkboek sociale vaardigheden op school Uitgeverij Eenvoudig Communiceren LEZEN VOOR IEDEREEN UITGEVERIJ EENVOUDIG COMMUNICEREN Dit werkboek is van: Voornaam:... Achternaam: Leeftijd:...

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Als je de opdracht gemaakt hebt kun je het antwoord controleren door op onderstaande knop je klikken.

Als je de opdracht gemaakt hebt kun je het antwoord controleren door op onderstaande knop je klikken. Opdrachten bij hoofdstuk 5 Opdracht 1 (toepassen, motiveren en inzicht) Het doel van de opdracht is het verwerven van inzicht in de processen die een rol spelen bij persoonswaarneming en het vergroten

Nadere informatie

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie?

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over communicatie in het horecabedrijf. In de horeca ga je om met gasten en communiceer je met ze. Je gaat als medewerker ook om met je collega s en je zult het

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Bedplassen. Tot slot. Bedplassen komt vaak voor. Bedplassen is lastig. Wat is de oorzaak van het bedplassen?

Bedplassen. Tot slot. Bedplassen komt vaak voor. Bedplassen is lastig. Wat is de oorzaak van het bedplassen? Tot slot Op internet is ook veel informatie te vinden over bedplassen en de behandeling van bedplassen. De GGD verwijst voor bedplassen naar: www.bedplassen.org Informatie over plaswekkers is te vinden

Nadere informatie

Kokhalsproblemen en gebitsprothese

Kokhalsproblemen en gebitsprothese Kokhalsproblemen en gebitsprothese Kokhalzen is gewoonlijk een normale, automatisch optredende reactie (reflex) met een nuttige, beschermende functie. Het voorkomt dat men zich verslikt of stikt door

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen.

Lucid Control. ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Lucid Control ChrisDeemian's handleiding naar het herinneren, veranderen en sturen van je dromen. Inhoud I. Disclaimer II. Inleiding III. Dromen Onthouden IV. Wakker Worden In Je Dromen V. Je Dromen Beheersen

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs.

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs. R.K. Basisschool Anselderlaan 10 6471 GL Eygelshoven Tel: 045-5351434 De fijne kneepjes van het voorlezen Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Doelstellingen van PAD

Doelstellingen van PAD Beste ouders, We kozen er samen voor om voor onze school een aantal afspraken te maken rond weerbaarheid. Aan de hand van 5 pictogrammen willen we de sociaal-emotionele ontwikkeling van onze leerlingen

Nadere informatie

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je?

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je? Eerst wat algemene gegevens. 1. In welke klas zit je? 2. Bij wie woon je de meeste dagen van de week? Je mag één antwoord geven. Ik woon: Bij mijn vader en moeder (samen) Ongeveer de helft van de tijd

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af.

Alles onder de knie? 1 Herhalen. Intro. Met de docent. 1 Werk samen. Lees het begin van de gesprekjes. Maak samen de gesprekjes af. Intro Met de docent Wat ga je doen in dit hoofdstuk? 1 Herhalen: je gaat herhalen wat je hebt geleerd in hoofdstuk 7, 8 en 9. 2 Toepassen: je gaat wat je hebt geleerd gebruiken in een situatie over werk.

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Vragen voor reflectie en discussie

Vragen voor reflectie en discussie Ik ben ook een mens. Opvoeding en onderwijs aan de hand van Korczak, Dewey en Arendt Auteur: Joop Berding. Een uitgave van Uitgeverij Phronese, Culemborg, 2016. Vragen voor reflectie en discussie Vragen

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Instructie: Lees eventueel opnieuw paragraaf 9.2. Maak daarna onderstaande opdrachten.

Instructie: Lees eventueel opnieuw paragraaf 9.2. Maak daarna onderstaande opdrachten. Opdrachten bij hoofdstuk 9 Opdracht 1 (ervaren, verwoorden en verklaren) Het doel van de opdracht is te ervaren dat de communicatie tussen mensen en dieren altijd non-verbaal verloopt. Door het maken van

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Tandheelkundige behandeling bij overmatig kokhalzen

Tandheelkundige behandeling bij overmatig kokhalzen Tandheelkundige behandeling bij overmatig kokhalzen Kokhalzen is gewoonlijk een normale, automatisch optredende reactie (reflex) met een nuttige, beschermende, soms zelfs levensreddende functie. Het voorkomt

Nadere informatie

Wie zijn jouw vrienden? Opdracht:

Wie zijn jouw vrienden? Opdracht: Wie zijn jouw vrienden? Opdracht: 1. Maak een spinnenweb van jouw belangrijkste vrienden. 2. Schrijf er telkens bij waar je die vriend hebt leren kennen. 3. Schrijf de meest positieve eigenschap als vriend

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over verkopen aan en adviseren van gasten in horecabedrijven. Oftewel: het verkoopadviesgeprek. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

MOTIVEREN & STIMULEREN

MOTIVEREN & STIMULEREN INLEIDING INLEIDING Dit boekje hoort bij de vervolgtraining 'motiveren en stimuleren'. In dit boekje gaat het voornamelijk over kunnen, willen en doen. Probeer de stof die we hier beschrijven vooral als

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

JONG GELEERD, OUD GEDAAN

JONG GELEERD, OUD GEDAAN JONG GELEERD, OUD GEDAAN DICK STAAL INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Hoe leert de hond 3. Hoe leren we de hond de betekenis van Goed zo, braaf en Nee 4. Op welke wijze worden correcties gegeven 5. De zwaarte

Nadere informatie

Cursusspel. GGNet Communicatie

Cursusspel. GGNet Communicatie Cursusspel Bij GGNet worden verschillende dingen (activiteiten) gedaan om mensen te helpen. Bepaalde therapieën (zo word het wel genoemd om je ergens mee te leren omgaan) of cursussen. Denk aan muziektherapie,

Nadere informatie

Begeleiding in de zorg. Test jezelf.

Begeleiding in de zorg. Test jezelf. Begeleiding in de zorg. Test jezelf. Pagina 1 Ben jij op de hoogte van wat begeleiding bij het dagelijks functioneren inhoud? Ken je jezelf; welke eigenschappen heb je? Weet hij hoe het zit met emoties?

Nadere informatie

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014

Onderzoek: Armoede. Publicatiedatum: 6-3- 2014 Onderzoek: Armoede Publicatiedatum: 6-3- 2014 Over dit onderzoek Het onderzoek is een driehoeksmeting bestaande uit een online enquête met zowel open als gesloten vragen, en een asynchrone online focusgroep

Nadere informatie

Lessenserie over Taal & Respect. Klas 1 - VMBO

Lessenserie over Taal & Respect. Klas 1 - VMBO Lessenserie over Taal & Respect Klas 1 - VMBO Hallo, In deze lessenserie ga je samen met je klasgenoten en je docent nadenken over de effecten van grof taalgebruik en het respectvol omgaan met de ander.

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent

De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent Student : Grell, Soraima Module : De (vak)docent als Pedagoog en Sociaal Agent Opdracht : Studiewijzer 1 Docent : Drs. Jose Fernandes Perna Blok : 1.1 Studiewijzer

Nadere informatie

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 11 Invloed op anderen 11 De Roos van Leary 13 Kiezen van gedrag 23 Communicatie 26 Uitbreiding van het model 27 Het verhaal en de Roos van Leary 28 2 De uitwerking

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN 1 Inleiding

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN OMGAAN MET NEGATIEVE Iedereen heeft wel eens last van negatieve gedachten. De één heeft er vaker last van dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je hoe je ermee kan

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

In gesprek met medewerkers over verzuim

In gesprek met medewerkers over verzuim TIP: dit is een interactieve pdf. de inhoudsopgave en het menu onder aan de pagina s zijn clickable. In gesprek met medewerkers over verzuim Inhoud 1. verzuim bespreken met medewerkers Het is belangrijk

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012

Doe workshop ABA. Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 Doe workshop ABA Caroline Peters BCABA, 8-11-2012 1 Inhoud Historie ABA Instituut Wat is ABA? Versterken van gewenst gedrag Uitdoven van ongewenst gedrag Gewenst gedrag opwekken door omgeving aan te passen

Nadere informatie

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt.

Je moet voelen en beleven wat je niet meer wilt, heel helder hebben waar je van weg wilt. Waar wil je van weg? Belangrijk is dat je nu een doel gaat stellen. Maar voordat je een doel stelt is het nodig dat je specifiek in kaart brengt waar je nu bent ten aanzien van je doel. Je moet voelen

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Vragenlijst Depressie

Vragenlijst Depressie Vragenlijst Depressie Deze vragenlijst bestaat uit een aantal uitspraken die in groepen bij elkaar staan (A t/m U). Lees iedere groep aandachtig door. Kies dan bij elke groep die uitspraak die het best

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Module 2. Afleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 2. Afleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 2. Afleren. Dag 11. Het immuunsysteem van je geest. Vandaag leer je hoe je beperkende overtuigingen uit je systeem kunt opruimen door een lang vergeten vriend weer op te zoeken en te omarmen. Deze

Nadere informatie

Vraag 3 Bekijk scène 1, scène 2 en scène 3 nogmaals en lees de tekst De ontdekking.

Vraag 3 Bekijk scène 1, scène 2 en scène 3 nogmaals en lees de tekst De ontdekking. Feedbackvragen Casus Doortje Vraag 1 Lees de tekst De ontdekking en bekijk scène 2 en scène 3 nogmaals. Beantwoord daarna de vraag. Nemen de moeder en vader van Doortje voldoende afstand tot Doortje? a.

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden.

1 Lezen. 1.1 Lezen wat er staat. Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. 1 Lezen 1.1 Lezen wat er staat Lees eerst de tekst goed door en probeer dan de vragen hieronder te beantwoorden. Leren kun je op allerlei manieren doen. Je kunt een opleiding of cursus volgen, maar je

Nadere informatie

Het droogbed boek Werkboek bij de droogbedtraining in het ziekenhuis.

Het droogbed boek Werkboek bij de droogbedtraining in het ziekenhuis. Het droogbed boek Werkboek bij de droogbedtraining in het ziekenhuis. Dit werkboek is bedoeld als ondersteuning bij het trainingsprogramma. De droogbedtraining is speciaal ontwikkeld voor kinderen en jongeren

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen

Gemotiveerd Leren. Drie plezierige leerervaringen Gemotiveerd Leren Drie plezierige leerervaringen In deze stap krijg je inzicht in hoe jij gemotiveerd leert. Dit is belangrijk om te weten, want dan kan je dat gebruiken om zo gemotiveerd mogelijk je vakken

Nadere informatie

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren.

Tijdens de lessen loop ik rond en probeer ik de leerlingen te helpen, vragen te beantwoorden, tips te geven en de leerlingen wat te leren. Fase 1 Reflectie week 1 Wat gedaan De eerste week meteen alleen voor een nieuwe klas en een nieuwe les opstarten. Hoe zullen de leerlingen reageren? Hoe hoog is het niveau? Hoe is de werkhouding? Zijn

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

OPDRACH TE N B I J TH E M A 4

OPDRACH TE N B I J TH E M A 4 OPDRACH TE N B I J TH E M A 4 COM MU N I C A TI E Eén blik en ik weet genoeg. INLEIDING In je toekomstige beroep communiceer je de hele dag: met cliënten, collega s, leidinggevenden, ouders, verzorgers.

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie