De rol van ouders bij alcoholgebruik van adolescenten: Stand van zaken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De rol van ouders bij alcoholgebruik van adolescenten: Stand van zaken"

Transcriptie

1 De rol van ouders bij alcoholgebruik van adolescenten: Stand van zaken Rutger C.M.E. Engels, Marloes Kleinjan & Roy Otten 1 Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen 4 oktober 2013 Ter inleiding Alcoholgebruik door volwassenen is geaccepteerd in de Nederlandse samenleving. De meeste Nederlanders drinken wel eens alcohol en voor veel jongeren is het niet de vraag of ze alcohol gaan drinken maar wanneer ze starten met drinken. In Nederland is er een hoog percentage jongeren onder de 16 dat aangeeft ooit al alcohol gedronken te hebben, en zijn de percentages jongeren die al regelmatig binge drinken en dronkenschap rapporteren verontrustend hoog (Hibell et al., 2009; Verdurmen et al., 2012). Alcoholgebruik heeft echter voor adolescenten negatievere consequenties dan voor volwassenen (WHO, 2007). Ten eerste vergroot alcoholgebruik de kans op negatieve effecten, zoals agressie en vernielingen, verkeersongevallen, onveilig seksueel gedrag en seksueel geweld (oa Stolle et al., 2008; zie overzicht van Verdurmen et al., 2006). Verder is vroeg beginnen met alcoholgebruik, en met name frequent en veel drinken in de adolescentie, van invloed op latere leeftijd op problematisch alcoholgebruik en alcoholafhankelijkheid in de volwassenheid (oa prospectieve studies van Behrendt et al., 2009; Englund et al., 2008; zie ook Gilligan et al., 2012; Kuntsche et al., 2010). Er is evidentie dat alcohol schadelijke effecten kan hebben voor het ontwikkelende brein van jongeren in de zin dat adolescenten met een alcoholstoornis sterker neurale en gedragspatronen laten zien die indicatief zijn voor incentive sensitisatie (Tapert et al., 2003), verminderde witte hersenmassa hebben (Bava et al., 2013) en het neurocognitief functioneren verminderd is (oa. Squeglia et al., 2009). Echter er is minder evidentie voor de relatie tussen alcoholgebruik en verminderd cognitief functioneren (Boelema et al., 2013; Peeters et al., 2013) danwel met aspecten van incentive sensitisatie zoals versterkte approach bias voor alcohol cues of en aandachtsbias voor alcohol, in normale populaties van adolescenten (Pieters, et al., 2013). Dit lijkt erop dat met name excessief alcoholgebruik en -afhankelijkheid in de tienerjaren negatieve neurale en cognitieve effecten laten zien. Onduidelijk is nog of deze effecten langdurig en irreversibel zijn. Longitudinaal onderzoek waarin gecontroleerd wordt voor selectie effecten is essentieel om conclusies te trekken over in hoeverre het vroeg beginnen met drinken en frequent binge drinken in de pubertijd significante en langdurige consequenties heeft voor de ontwikkeling van jongeren en jong-volwassenen. In het laatste decennium is voor veel ouders alcoholgebruik bij hun kinderen een belangrijk thema geworden. Ze zijn zich meer bewust van de impact die het heeft, maken zich meer zorgen en stellen vaker regels (De Looze et al., in press). Alhoewel dit niet causaal aangetoond kan worden, lijkt het erop dat massa-mediale voorlichting en intensivering van preventie activiteiten gericht op ouders z n vruchten afwerpt. Toch vinden veel ouders het moeilijk om thuis duidelijke regels te stellen en met hun kinderen te communiceren over alcohol. Deze worsteling van ouders kan toenemen op het moment dat de grens voor alcohol en tabak wordt verhoogd naar 18 jaar. Waarschijnlijk is die worsteling deels tijdelijk, omdat over een aantal jaren de Nederlandse bevolking is 1 De auteurs hebben een gelijke bijdrage geleverd aan dit stuk. Namen zijn alfabetisch vermeld. 1

2 gewend aan de nieuwe wetgeving, en generaties van zowel kinderen als ouders opgroeien met het besef dat alcoholgebruik voor 18 jaar niet normaal is. Met de introductie van de nieuwe Drank- en Horecawet is het in het bezit hebben van alcohol voor jongeren onder de 18 strafbaar geworden. In openbare drinkgelegenheden, supermarkten en slijterijen mag aan jongeren onder de 18 jaar geen alcohol verkocht worden. De vraag is hoe ouders hierop zullen anticiperen; gaan ze alcohol verbieden tot het 18 de levensjaar of niet. Aanpassingen in de Drank- en Horecawet Regulatie van alcoholgebruik onder jongeren in Nederland vindt plaats middels de Dranken Horecawet. Door middel van regulatie probeert de overheid de gezondheid en het welzijn van jongeren te beschermen en overlast en schade als gevolg van alcoholgebruik onder jongeren te bestrijden en voorkomen. Het huidige alcoholbeleid kent een sterke nadruk op zowel het terugdringen van het alcoholgebruik onder jongeren als het aanpakken van alcohol-gerelateerde overlast. Hiervoor wordt een samenhangend pakket aan beleidsmaatregelen ingezet. De aanpassingen op de Drank- en Horecawet die 1 januari 2014 in werking treden hebben een aantal wijzigingen tot gevolg. De belangrijkste wijzigingen zijn dat aan jongeren onder de 18 jaar geen alcohol meer mag worden verkocht; dat jongeren onder de 18 jaar strafbaar zijn als ze alcohol bij zich hebben op plekken die publiekelijk toegankelijk zijn; en dat er niet langer onderscheid wordt gemaakt tussen zwak alcoholische drank en sterke drank (www.rijksoverheid.nl). Het instellen van een minimum leeftijd om te drinken In de regulatie van alcoholgebruik worden maatregelen die zich richten op aanpassingen in de omgeving algemeen als meest effectief beschouwd (Anderson & Baumberg, 2006; Anderson, Chisholm, & Fur, 2009). Het instellen van een minimum leeftijd om te drinken is slechts een van de maatregelen die de overheid kan aanwenden om alcoholgebruik onder jongeren uit te stellen, de consumptie van alcohol onder jongeren te verminderen en het aantal alcohol-gerelateerde problemen onder jongeren terug te dringen (Paschall, Grube, & Kipri, 2009). Het geldt als een interventie die, samen met bijvoorbeeld de interventies die gericht zijn op de mate waarin jongeren zich alcohol kunnen veroorloven en de mate waarin alcoholgebruik acceptabel is, invloed heeft op de beschikbaarheid van alcohol (Martineau, Tyner, Lorenc, Petticrew, & Lock, 2013). De minimum leeftijd om te mogen drinken verschilt wereldwijd per land. De gemiddelde minimum leeftijd is 18, maar er zijn landen waar alcoholgebruik is toegestaan op 16-jarige leeftijd en landen waar de minimumleeftijd om te mogen drinken 25 is (sommige staten in India) (ICAP, 2013). Verschillen in de minimum leeftijd om te drinken tussen landen hebben geleid tot discussies over de vraag of het instellen van een dergelijke maatregel effectief is en wel echt leidt tot een reductie van alcoholgebruik en afname van alcohol-gerelateerde problemen (oa. Carpenter & Dobkin, 2011). Een vergelijkbare discussie is onlangs ook opgelaaid in Nederland naar aanleiding van het recente besluit om de minimum leeftijd te verhogen van 16 naar 18 jaar. De effecten van een minimum leeftijd om te drinken zijn het meest onderzocht in de Verenigde Staten. Hier is de minimum leeftijd om te drinken in veel staten 21 en daarmee hoger dan in veel andere landen. Discussies over effectiviteit van deze wetgevening heeft er voor gezorgd heeft dat de minimum leeftijd om te drinken geldt als een van de meest onderzochte beleidsmaatregelen in de VS (Wagenaar & Toomey, 2000). Het laatst verschenen overzichtsartikel dat zich specifiek richt op de minimum leeftijd om te drinken, laat over het algemeen empirische evidentie zien voor de effectiviteit van een verhoging van de minimum leeftijdsgrens (Wagenaar & Toomey, 2

3 2002). Niet alle geïncludeerde studies in dit artikel bevatten de eigenschappen die een geoorloofde uitspraak over de relatie tussen de minimum leeftijd om te drinken en alcoholgebruik of alcohol-gerelateerde problemen mogelijk maken. Uit een selectie van 33 kwalitatief hoogwaardige studies blijkt dat er in 33% sprake is van een negatieve relatie tussen de toegestane leeftijd om te drinken en alcohol consumptie; dus hoe hoger de minimum leeftijd, des te lager de consumptie. Ondanks dat er in het publieke debat ook stemmen opgaan die aangeven dat een verhoging van de minimum leeftijd juist meer alcoholgebruik tot gevolg heeft, laat slechts 3% van de geïncludeerde studies een positieve relatie zien tussen minimum leeftijd om te drinken en alcoholconsumptie (Wagenaar & Toomey, 2002). De effecten van studies die kijken naar de minimum leeftijd om te drinken lijken veelal bescheiden, maar kunnen desalniettemin een grote uitwerking hebben wanneer ze vertaald worden naar landelijke impact, lange termijn- en brede impact. Het verhogen van de minimum leeftijd zorgt in potentie niet alleen voor minder alcoholconsumptie en alcoholproblematiek op latere leeftijd (Pacula, 2008) maar heeft bijvoorbeeld ook een daling van het aantal (dodelijke) verkeersslachtoffers tot gevolg (Lovenheim & Slemrod, 2010). Concluderend kunnen we stellen dat het verhogen van de minimum leeftijd een effectieve maatregel is. Studies hebben wel laten wel zien dat naleving van die leeftijdsgrenzen een voorwaarde is (e.g, Brand, Saisana, Rynn, Pennoni, & Lowenfels, 2007; Anderson et al., 2009). Argumenten in het publieke debat In het publieke debat over de zin van het verhogen van de minimum leeftijd om te drinken worden verschillende argumenten gebruikt die tegen het instellen van een dergelijke maatregelen zouden pleiten. Een eerste veel gehoord argument is dat het verhogen van de minimum leeftijd om te drinken tot gevolg heeft dat jongeren juist nieuwsgierig worden en juist gaan experimenteren met alcohol (Wagenaar & Toomey, 2002). Het tegenovergestelde is waar. Het verhogen van de minimum leeftijd leidt tot verminderde toegang tot alcohol. Verschillende studies laten zien dat toegang tot alcohol op jonge leeftijd zorgt voor een hoger risico om op latere leeftijd meer te drinken (Belcher, & Shinitzky, 1998; Giesbrecht, & Conroy, 1987; Casswell, Pledger, & Pratap, 2002; Paschall, Grube, Black, Flewelling, Ringwalt, & Biglan, 2007). Een tweede argument is dat wanneer alcohol op jonge leeftijd verboden wordt, jongeren hun heil zullen zoeken in alternatieve middelen (Wagenaar & Toomey, 2002). Ook voor deze veronderstelling is weinig empirische evidentie. Jongeren die roken en drinken hebben een verhoogde kans om andere middelen te gebruiken conform de zogenaamde gateway-hypothese (e.g., Golub & Johnson, 2001). Ook toen in de Verenigde Staten de minimum leeftijd werd ingesteld op 21 was er geen compensatie zichtbaar door een toename in ander middelengebruik (O Malley & Wagenaar, 1991). Dus door het moment van initiatie uit te stellen wordt ook de kans op het gebruik van andere middelen klaarblijkelijk verlaagd. Een derde argument waarvan het tegenargument samenhangt met het vorige is dat er vroeger ook op jonge leeftijd gedronken werd en dat dit slechts een fase is die hoort bij het ouder worden en waar jongeren ook weer overheen groeien (Wagenaar & Toomey, 2002). Helaas is dit niet voor iedereen het geval. Van de jongeren die op jonge leeftijd beginnen met alcoholgebruik is er een substantiële groep die hier niet overheen komt en een verhoogd risico heeft om op latere leeftijd zwaar te drinken, andere middelen te gebruiken of in aanraking komt met justitie (Kandel, Yamaguchi, & Chen, 1992). Een vierde argument is dat een verhoging van 16 naar 18 niets uit zou maken. 3

4 Immers, ook bij jongeren van 18 is het brein nog niet uitontwikkeld. Dit is deels inderdaad correct, echter op 18-jarige leeftijd zijn verschillende gebieden in het brein al verder ontwikkeld dan op 16-jarige leeftijd. Verhoging van de minimum leeftijd waarop jongeren beginnen te drinken leidt tot uitstel van het moment dat jongeren regelmatig en veel gaan drinken en daarmee tot verminderde potentiele schade. Die mogelijke negatieve consequenties zijn breder dan neurale en cognitieve effecten en hogere gevoeligheid voor verslaving, maar hebben ook betrekking op agressie, geweld, ongelukken etc. Een vijfde en laatste argument heeft betrekking op het pleidooi van sommigen voor een aanpak waarbij slechts die jongeren worden gestraft die de alcohol-gerelateerde problemen veroorzaken (Wagenaar & Toomey, 2002). Verhoging van de minimum leeftijd treft namelijk iedereen. Het zijn echter volwassenen die de context creëren waarin alcohol vrij toegankelijk is en zij hebben ook een verantwoordelijk voor het aanpassen van die omgeving. Verhoging van de minimum leeftijd voor iedereen schept maatschappelijke duidelijkheid, het geeft een heldere norm weer en de naleving is waarschijnlijk eenvoudiger bij een eenduidige, brede implementatie dan het voor subgroepen te laten gelden. De aanpassingen in de Drank- en Horecawet hebben geen betrekking op alcoholgebruik thuis en op de rol van ouders. Het is echter aannemelijk dat de gewijzigde wetgeving op termijn ook een bijdrage zal leveren aan de heersende opvattingen van ouders over alcoholgebruik bij jongeren. Wat kunnen ouders doen? Ouders hebben invloed op het alcoholgebruik van hun kinderen Hieronder beschrijven we recente, met name Nederlandse wetenschappelijke literatuur over opvoeding en alcoholgebruik. Deze bevindingen kunnen behulpzaam zijn bij de ondersteuning van preventie en beleidsmaatregelen. De familie is een belangrijke bron voor het leren van waardes, normen en gedrag gedurende de kindertijd en de adolescentie (Gray, 1999). In de adolescentie neemt de autonomie toe, maar ouders blijven ook in die tijd een zeer belangrijk rol spelen in de ontwikkeling van hun kinderen (Bronfenbrenner, 1986), ook op het gebied van alcoholgebruik. Normen van ouders De normen en opvattingen die ouders hebben, vormen de basis voor hun opvoeding en zijn daardoor van invloed op het gedrag van hun kinderen. Ouders hebben normen of ideeën over alcoholgebruik en hoe acceptabel het is voor hun kinderen om alcohol te drinken in de adolescentie. De ervaren ernst van het drinken van alcohol tijdens de adolescentie varieert sterk tussen ouders in Nederland (Verdurmen, Smit, Van Dorsselaer, Monshouwer, & Schulten, 2008). Tevens lijken ouders naar mate hun kinderen ouder worden geleidelijk minder streng te worden in hun opvatting over alcoholgebruik. In het onderzoek van Verdurmen en collega s (2008) was 74% van de ouders met een kind van 12 het eens met de opvatting dat jongeren helemaal geen alcohol mogen drinken tot ze 16 zijn. Als het kind 15 is, is nog maar 52% van de ouders het eens met de stelling dat een kind onder de 16 jaar helemaal geen alcohol mag drinken. In verschillende studies is echter gevonden dat een afkeurende houding van ouders aangaande drinken in de adolescentie samenhangt met minder alcoholgebruik bij jongeren (Bahr, Hoffmann, & Yang, 2005; Wood et al., 2004; Webster et al., 1994). Van der Vorst, Engels, Meeus en Dekovic (2006) vonden dat ouderlijke normen omtrent alcoholgebruik leidde tot het stellen van striktere regels over alcoholgebruik wat vervolgens minder alcoholconsumptie van hun kinderen tot gevolg had. Spijkerman, Van den Eijnden, Overbeek en Engels (2007) vonden dat ouderlijke normen het 4

5 alcoholgebruik van jongeren beïnvloedden doordat jongeren van ouders met meer positieve normen zelf meer positieve ideeën over drinkers (prototypen) ontwikkelden. Ondanks dat de relatie tussen ouderlijke normen en alcoholgebruik niet in alle studies altijd bevestigd is (zie bijv. Yu, 2003), lijkt er over het algemeen voldoende empirisch bewijs voor een sterke samenhang tussen normen van ouders over het alcoholgebruik van hun kinderen en het drinkgedrag van adolescenten. Drinkgedrag van ouders Verscheidene wetenschappelijke studies hebben laten zien dat het drinkgedrag van ouders gerelateerd is aan het drinkgedrag van hun kinderen. Zowel algemene drinkpatronen als alcoholisme hangen samen tussen ouders en adolescenten/jong volwassenen (Chassin, Curran, Hussong, & Colder, 1997; Duncan et al., 2006; Ellickson et al., 2001; Engels & Van Der Vorst, 2003; Raskin-White et al., 2000). Het alcoholgebruik van ouders is bepalend bevonden voor zowel het beginnen met drinken (Pedersen & Skondal, 1998), de vroege ontwikkeling van alcoholgebruik (Duncan et al., 2006) en het ontwikkelen van zware drinkpatronen, binge drinken en alcoholmisbruik in de late adolescentie en de vroege volwassenheid (Casswell, Pledger, & Pratap, 2002; Chassin, Pitts, & Prost, 2002; Ellickson et al., 2001; Raskin-White et al., 2000). Er lijkt een positief verband te zijn tussen het hebben van familie met alcohol-problematiek en vroeg beginnen met alcoholgebruik door jongeren (Dawson, 2000). In een recente studie werd gevonden dat het niet zozeer de frequentie van het drinkgedrag van ouders, maar voornamelijk het zwaar drinkgedrag van ouders is dat voorspellende waarde heeft voor het begin en de vroege ontwikkeling van alcoholgebruik bij hun kinderen (Vermeulen- Smit, Koning, Verdurmen, Van der Vorst, Engels, & Vollebergh, 2012). Ouders die zelf veel drinken hebben over het algemeen ook een meer tolerante houding ten opzichte van het drinkgedrag van hun kinderen in vergelijking met ouders die zelf matig drinken (Van der Vorst, 2007). Daarnaast hangt op zijn beurt vroeg alcoholgebruik van jongeren weer samen met tolerantie en acceptatie van alcoholgebruik op jonge leeftijd door ouders (McGue & Iacono, 2008; Van der Vorst, 2007). Invloed van ouders ten opzichte van vrienden Zowel ouders als vrienden spelen een rol in de ontwikkeling van alcoholgebruik bij adolescenten (Simons-Morton & Chen, 2005; Webb & Bear, 1995). Vaak wordt gedacht dat de invloed van ouders afneemt naarmate de kinderen ouder worden en dat de invloed van vrienden sterker wordt omdat jongeren vaak met hun vrienden drinken en dronken worden (Forsyth & Barnard, 2000; Mayer, Forster, Murray, & Wagenaar, 1998). Dat vrienden belangrijk zijn bij het beginnen en doorgaan met drinken van adolescenten is duidelijk aangetoond (e.g., Bray, Adams, Getz, & McQueen, 2003; Bot, Engels, Knibbe, & Meeus, 2005; Curran, Stice, & Chassin, 1997; Duncan, Duncan, & Strycker, 2006; Engels, Knibbe, De Vries, Drop, & Van Breukelen, 1999; Jaccard, Blanton, & Dodge, 2005; Nash, McQueen, & Bray, 2005; Urberg, Degirmencioglu, & Pilgrim, 1997). Dat betekent echter geenszins dat de invloed van ouders in de adolescentie verwaarloosbaar is. Verschillende studies hebben aangetoond dat ouders effect hebben op het drinkgedrag van hun kinderen door middel van hun eigen drinkgedrag (Duncan et al., 2006; Ellickson et al., 2001; Raskin-White, Johnson, & Buyske, 2000) en door hun opvoedstijl en alcohol-specifieke opvoedingsstrategieën (e.g., Barnes, Reifman, Farrell, & Dintcheff, 2000; Jackson, Henriksen, & Dickinson, 1999; Simons-Morton & Chen, 2005; Van der Vorst et al., 2006). Veel adolescenten drinken hun eerste drankje in gezelschap van ouders en familieleden (Forsyth & Barnard, 2000; Mayer et al., 1998; Vet & Van den Eijnden, 2007; Warner & White, 2003). Bovendien brengen kinderen meestal hun 5

6 dagelijks leven door in de nabijheid van hun ouders en is het leren van nieuwe gedragingen (waaronder drinkgedrag) afhankelijk van de frequentie, duur en intensiteit van de blootstelling aan deze gedragingen in de sociale omgeving (Sutherland, Cressey, & Luckenbill, 1992). Voordat kinderen de adolescentie bereiken hebben ze al frequent blootgestaan aan het drinkgedrag van hun volwassen familieleden. Noord-Amerikaans onderzoek van Jackson (2002) toonde aan dat ondanks dat de invloed van ouders op zaken als muziekkeuze en kledingstijl minder wordt gedurende de adolescentie, jongeren het heel normaal vinden dat hun ouders regels stellen rondom alcoholgebruik. Meer specifiek: 80% van de jongeren vond het normaal dat ouders hier een stem in hadden. Ook is het goed stil te staan bij het gegeven dat ouders invloed kunnen hebben op het gedrag van de vrienden van hun kind, inclusief het drinkgedrag van deze vrienden (Brown, Mounts, Lamborn, & Steinberg, 1993; Engels et al., 2007; Mounts, 2002). Wanneer vrienden bij de adolescent thuiskomen, komen ze in contact met de ouders en daarbij met de gehanteerde opvoedstijl, alcohol-specifieke regels en inspanningen van de ouders om toezicht te houden op het leven van hun kind. Het observeren van deze familiedynamiek kan invloed hebben op de normen, verwachtingen en associaties die de vrienden hebben omtrent alcoholgebruik. Een recente studie vond dat wanneer een adolescent een vriend had wiens moeder een autoritatieve opvoedstijl hanteerde (i.e., emotionele warmte in combinatie met toezicht houden, regels stellen en sanctioneren), de adolescent 40% minder kans had om te drinken tot het punt van dronkenschap en 38% minder kans had om te binge drinken (Shakya, Christakis, & Fowler, 2012). Tot slot kunnen ouders ook een rol spelen in de selectie van vrienden van hun kinderen, door omgang met bepaalde vrienden (drinkende vrienden) af te keuren (Van der Vorst, 2007). Opvoedstijl Naast de normen en het drinkgedrag van de ouders, speelt ook de manier van opvoeden een belangrijke rol in de ontwikkeling van alcoholgebruik van adolescenten (e.g., Barnes et al., 2000; Jackson et al., 1999; Simons-Morton & Chen, 2005). De opvoedingsstijl die ouders hanteren is belangrijk in het socialisatieproces van het kind; hoe een kind zich ontwikkelt op sociaal gebied en voor zichzelf een plaats verwerft in de maatschappij (Baumrind, 1966; Darling & Steinberg, 1993). Gedurende het socialisatieproces leren kinderen gedragspatronen (waaronder drinkgedrag) door te interacteren met mensen in hun sociale omgeving, waaronder hun ouders (Barnes et al., 2000). Vanuit dit socialisatieperspectief is het gedrag van adolescenten een direct gevolg van de invloed die ouders op hun kinderen uitoefenen via de opvoeding. Het socialisatieproces zou idealiter plaats moeten vinden in een veilig, stimulerend en warm familieklimaat (Baumrind, 1966, 1980). Zo n familieklimaat is gebaseerd op twee essentiële opvoedstrategieën: ouderlijke steun en ouderlijke controle. Binnen het socialisatieproces zijn ouderlijke steun en ouderlijke controle beide van invloed op de alcoholconsumptie van adolescenten (Barnes et al., 2000; Foxcroft & Lowe, 1991; Rollins & Thomas, 1979; Shucksmith, Glendinning, & Hendry, 1997). Ouderlijke steun Ouderlijke steun is een beschermende factor in het ontwikkelen van alcoholgebruik in adolescenten (Howard Caldwell, Sellers, Hilkenen Berant, & Zimmerman, 2004). Adolescenten hebben minder kans om vroegtijdig alcohol te drinken als ze opgevoed zijn in een ondersteunende warme omgeving (Barnes & Farrell, 1992; Stice, Barrera, & Chassin, 1993; Stice, Barrera, & Chassin, 1998; Urberg, Goldstein, & Toro, 2005). Adolescenten die emotionele steun ervaren van hun ouders zijn beter in het reguleren van hun drinkgedrag (Wills & Cleary, 1996) en zijn ook meer receptief voor ouderlijke 6

7 controle, wat beurtelings ook bijdraagt aan de preventie van alcoholgebruik onder adolescenten (Barnes et al., 2000). Echter, in tegenstelling tot internationale studies, bleek in Nederlandse longitudinale studies ouderlijke steun geen rol te spelen in het alcoholgebruik van adolescenten (Van der Vorst et al., 2006; Van Zundert, Van der Vorst, Vermulst, & Engels, 2006; Visser, de Winter, Vollebergh, Verhulst, & Reijneveld, 2012). In de studie van Visser en collega s (2012) werden geen effecten gevonden van emotionele warmte of afwijzing op alcoholgebruikspatronen later in de adolescentie. In de studies van Van der Vorst en collega s (2006) en Van Zundert en collega s (2006) werd met name een sterk effect gevonden van ouderlijke controle in de vorm van actief toezicht houden, maar niet van ouderlijke steun. Een verklaring hiervoor kan gevonden worden in de Nederlandse drinkcultuur. Dat ouderlijke steun belangrijk is in het voorkomen van alcoholgebruik bij adolescenten is vooral gebaseerd op de aanname dat alcoholgebruik onder adolescenten een vorm van deviant gedrag is. Echter, in de Nederlandse situatie gaat deze aanname minder sterk op gezien het drinken van alcohol in de adolescentie nog altijd veelal gezien wordt als normaal gedrag (Hibell et al., 2004; Nationale Drugs Monitor (NDM), 2012; Monshouwer, Smit, De Zwart, Spruit, & Van Ameijden, 2003). In 2010 had 70% van de leerlingen van het reguliere middelbare onderwijs ervaring met alcohol, had 34% van de 12-jarigen al eens alcohol gedronken en 83% van de 15 jarigen (NDM, 2012). De meeste studies naar ouderlijke steun zijn uitgevoerd in landen waar het drinken in de adolescentie minder normaal is. Ouderlijke controle Ouderlijke controle is een van de meest effectieve opvoedingsstrategieën om alcoholgebruik bij adolescenten te voorkomen (Stice et al., 1993). Toezicht houden, regels stellen en sanctioneren lijken van essentieel belang in het omgaan met alcoholgebruik onder adolescenten. Ouders die actief toezicht houden op wat hun kinderen doen en met wie, hebben kinderen die minder vaak alcohol drinken en zware drinkpatronen ontwikkelen (Barnes et al., 2000; Barnes & Farrell, 1992; Borawski, Ievers-Landis, LoveGreen, & Trapl, 2003; Duncan, Duncan, Biglan, & Ary, 1998; Fletcher, Darling, & Steinberg, 1995; Reifman, Barnes, Dintcheff, Farrell, & Uhteg, 1998; Simons- Morton & Chen, 2005). Ook is het belangrijk dat er consequent sancties verbonden worden aan het niet volgen van regels omtrent alcoholgebruik. Ouders zijn vaak inconsistent als het hierop aankomt (Stice & Barrera, 1995). Consequent sancties stellen aan het drinken van alcohol kan ervoor zorgen dat kinderen minder vaak dronken zijn (Engels & Van der Vorst, 2003). Belangrijk om te vermelden is wel dat er aversieve effecten zijn gevonden van dwangmatige controle op zwaar drinken bij adolescenten (Barnes & Farrell, 1992) en van overbezorgdheid in de vroege adolescentie op regelmatige drinkpatronen later in de adolescentie (Visser et al., 2012). Ook is gevonden dat ouderlijke controle met name belangrijk lijkt te zijn in de vroege adolescentie en dat naarmate de adolescent ouder wordt, andere factoren een belangrijkere rol kunnen gaan spelen, zoals specifieke alcohol-regels, genetische factoren of vrienden (Van der Zwaluw, Scholte, Vermulst, Buitelaar, Verkes, & Engels, 2008). Hoewel ouderlijke controle een belangrijke factor is in het vormen van drinkgedrag, geeft deze algemene opvoedstrategie niet weer hoe ouders hun kinderen precies opvoeden op het gebied van alcohol. Het kan zijn dat sommige ouders in het algemeen wel goed toezicht houden op het doen en laten van hun adolescente kinderen, maar dat ze zich niet bewust zijn dat hun minderjarige zoon of dochter (stiekem) alcohol drinkt omdat ze er niet aan denken of naar vragen (Marsden et al., 2005). Om deze redenen is het essentieel dat er in onderzoek naar de invloed van opvoeding op alcoholgebruik gekeken wordt naar alcohol-specifieke socialisatie- en 7

8 opvoedingsstrategieën. Wat kunnen ouders concreet doen? Internationaal en nationaal onderzoek laat zien dat wanneer ouders strikte regels over alcoholgebruik stellen, en goed met hun kind communiceren, zelf het goede voorbeeld geven door niet of matig te drinken en de beschikbaarheid van alcohol thuis te beperken, dit een preventief effect kan hebben op zowel het beginnen met alcoholgebruik als op regelmatig en overmatig alcoholgebruik. Ook als kinderen eenmaal alcohol drinken, lijkt constructieve en restrictieve alcohol-specifieke opvoeding overmatig alcoholgebruik te voorkomen. Regels stellen helpt Duidelijk en streng zijn helpt bij het voorkomen dat kinderen beginnen met drinken of vaak en veel gaan drinken. Ouders zijn meestal erg restrictief als kinderen nog jong zijn; er zijn weinig ouders die een 5-jarige een glas bier laten drinken. Echter, sommige ouders worden permissiever als hun kinderen de pubertijd ingaan, en staan toe, vaak onder druk van de kinderen zelf die willen uitgaan of op feestjes met vrienden willen drinken, dat hun kinderen gaan drinken. Andere ouders houden wel vast aan hun strenge beleid. Nederlands longitudinaal onderzoek laat evident zien dat als ouders restrictief zijn en hun kinderen verbieden alcohol te drinken, deze houding en maatregelen effectief zijn. Indien ouders streng zijn beginnen kinderen minder snel met drinken (Van Der Vorst et al., 2007; voor internationaal onderzoek zie overzicht van Ryan et al., 2010). Ze beginnen dus pas op latere leeftijd te drinken dan hun leeftijdgenoten die geen regels over alcohol stellen (Van der Vorst et al., 2009). Deze bevindingen zijn gerepliceerd in ander Nederlands onderzoek bij scholieren (Koning et al., 2010; Van den Eijnden et al., 2011) en de relaties zijn ook gevonden in een steekproef van jongeren in het speciaal onderwijs (Van Zundert et al., 2006). Er is nader prospectief onderzoek gedaan naar de contexten waarin regels stellen effectief kan zijn. De impact van regels is onafhankelijk van persoonseigenschappen van het kind; met andere woorden of het kind nu extravert of intravert is, dat maakt niet uit voor de impact van regels op alcoholgebruik door adolescenten (Van der Vorst et al., 2007). Daarnaast blijkt dat vooral bij adolescenten die genetisch gevoelig zijn voor alcohol het niet stellen van regels een sterk effect lijkt te hebben op alcoholgebruik (Van der Zwaluw et al., 2010). Regels zorgen er eveneens voor dat kinderen niet alleen zelf minder snel beginnen met drinken, maar ook eerder vriendschappen aangaan met andere jongeren die niet (of weinig) drinken (Engels et al., 2007). Dit betekent dat ze in de puberteit minder gauw in een peer context terecht komen waarin uitgaan en veel drinken gebruikelijk is. In een recente studie (Mares et al., in press) is onderzocht hoe lang de effecten van strenge regels blijven; de gegevens van 856 jongeren die gedurende vijf jaar zes keer zijn ondervraagd gaven de mogelijkheid om na te gaan of als ouders regels stellen in de vroege adolescentie dit van invloed is op het alcoholgebruik in de late adolescentie, in een periode waarin veel jongeren op zichzelf gaan wonen. Regels stellen bleek de kans op alcoholgebruik te verminderen, zelfs over een periode van vijf jaar. Bij de groep ouders die in staat waren streng te blijven, zelfs als hun kinderen gaan puberen, zich meer oriënteren op vrienden en relaties en uitgaan, bleken hun kinderen minder kans te hebben veel te gaan drinken. Dit sluit aan bij Noord-Amerikaanse studies bij laatadolescenten en studenten die het belang van regels door ouders onderstrepen (oa. Turrisi & Ray, 2000; Walls et al., 2009). Het overgrote deel van de studies is verricht bij pubers. Onlangs is in een crosssectionele studie bij 1349 kinderen die nog niet drinken - op de bovenbouw van de 8

De rol van ouders in de ontwikkeling van alcoholgebruik onder adolescenten

De rol van ouders in de ontwikkeling van alcoholgebruik onder adolescenten De rol van ouders in de ontwikkeling van alcoholgebruik onder adolescenten Haske van der Vorst en Rutger Engels 1 De invloed van ouders op het alcoholgebruik van hun kinderen is groot, vooral in de fase

Nadere informatie

Een longitudinale studie naar de invloed van alcoholspecifieke opvoeding op het roken en cannabisgebruik van jongeren.

Een longitudinale studie naar de invloed van alcoholspecifieke opvoeding op het roken en cannabisgebruik van jongeren. Een longitudinale studie naar de invloed van alcoholspecifieke opvoeding op het roken en cannabisgebruik van jongeren. Masterthesis 17 juni 2014 Diana Punter (3589315) Universiteit Utrecht, Faculteit Sociale

Nadere informatie

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning

Preventie van Alcoholgebruik. Ina Koning Van wetenschap naar praktijk: Preventie van Alcoholgebruik Ina Koning Drinkt onze jeugd? Een impressie... i.koning@uu.nl We weten dat De feiten... Vroegtijdig drinken (Verdurmen et al., 2012): 13 jaar

Nadere informatie

Heerlijk Helder Heineken Alcoholgebruik in de Media. Rutger Engels, Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen

Heerlijk Helder Heineken Alcoholgebruik in de Media. Rutger Engels, Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen Heerlijk Helder Heineken Alcoholgebruik in de Media Rutger Engels, Behavioural Science Institute Radboud Universiteit Nijmegen 1.Herkennen van brand logos bij kinderen (Dalton et al., 2003) 2.Herkennen

Nadere informatie

Het Drinkgedrag van Kinderen: De Samenhang met Controle, Responsiviteit en. Alcoholspecifieke Communicatie vanuit de Ouders.

Het Drinkgedrag van Kinderen: De Samenhang met Controle, Responsiviteit en. Alcoholspecifieke Communicatie vanuit de Ouders. Het Drinkgedrag van Kinderen: De Samenhang met Controle, Responsiviteit en Alcoholspecifieke Communicatie vanuit de Ouders. Universiteit van Amsterdam Afdeling Psychologie Bachelorthese Naam: Paula van

Nadere informatie

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten

Improving Mental Health by Sharing Knowledge. Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effectieve interventies en aanpakken voor opvoeders van adolescenten Alcohol en opvoeding 15 Ouders rond 2008 onderschatten alcoholgebruik van hun kinderen

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

Middelengebruik: Alcoholgebruik

Middelengebruik: Alcoholgebruik Resultaten HBSC : Alcoholgebruik Middelengebruik: Alcoholgebruik Inleiding Alcoholgebruik is onderdeel van verschillende culturen en tevens één van de grote globale risicofactoren voor sociale en fysieke

Nadere informatie

Alcoholspecifieke opvoeding en alcoholgebruik onder adolescenten; moderatie van steun en monitoring

Alcoholspecifieke opvoeding en alcoholgebruik onder adolescenten; moderatie van steun en monitoring Alcoholspecifieke opvoeding en alcoholgebruik onder adolescenten; moderatie van steun en monitoring J.G.C. de Bles, 3177173 Masterthesis Jeugdstudies Begeleider: Prof. dr. W.A.M. Vollebergh Tweede beoordelaar:

Nadere informatie

Guus Smit Moleculaire & Cellulaire Neurobiologie. Vrije Universiteit Amsterdam

Guus Smit Moleculaire & Cellulaire Neurobiologie. Vrije Universiteit Amsterdam Guus Smit Moleculaire & Cellulaire Neurobiologie Vrije Universiteit Amsterdam Hersenen op sterk water ONDERWEPEN: 1. Jonge drinkers 2. Hersenen 3. Wat te doen? Percentage 15-16 jarige jongeren dat! 10

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Alcoholgebruik

Jongeren en Gezondheid 2014: Alcoholgebruik Resultaten HBSC 214: Alcoholgebruik Jongeren en Gezondheid 214: Alcoholgebruik Inleiding Alcoholgebruik is onderdeel van verschillende culturen en tevens één van de grote globale risicofactoren voor sociale

Nadere informatie

Opvoedingsstijlen, ouderlijk alcoholgebruik en alcoholgebruik van adolescenten: een longitudinale studie

Opvoedingsstijlen, ouderlijk alcoholgebruik en alcoholgebruik van adolescenten: een longitudinale studie Opvoedingsstijlen, ouderlijk alcoholgebruik en alcoholgebruik van adolescenten: een longitudinale studie C i n d y D a e m e n, H a s k e v a n d e r V o r s t & R u t g e r E n g e l s Parenting styles,

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen

Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Pagina 1 / 17 Ouderlijke betrokkenheid en het welzijn van kinderen Als kinderen meer ouderlijke betrokkenheid ervaren en een betere band met hun ouders hebben, is de kans kleiner dat zij gedragsproblemen

Nadere informatie

1. Inleiding. 2. Methode

1. Inleiding. 2. Methode 1. Inleiding Overmatig alcoholgebruik op jonge leeftijd kan zowel direct als ook later in het leven leiden tot gezondheidsproblemen zoals blijvende hersenschade en een verhoogde kans op verslaving. 1,2

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders.

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Onderzoeksrapport Hou vol! Geen alcohol Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Suzanne Mares, MSc Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Prof. Dr. Rutger Engels Inleiding

Nadere informatie

Jongeren en drankgebruik: het pobleem en de oplossingen

Jongeren en drankgebruik: het pobleem en de oplossingen Jongeren en drankgebruik: het pobleem en de oplossingen Ronald A.Knibbe; hoogleraar Maastricht University Drie onderwerpen: Gevolgen middelengebruik bij jongeren Aantrekkelijkheid drankgebruik voor jongeren

Nadere informatie

Verslaving na Angst: De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik.

Verslaving na Angst: De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik. : De Invloed van Angst bij Adolescenten op de Ontwikkeling van Middelenmisbruik. Carmen F. F. Keislair (5995310) Bachelorthese Klinische Ontwikkelingspsychologie Begeleider: Prof. dr. R.W.H.J. Wiers Amsterdam,

Nadere informatie

Effectmeting Project Jeugd en Alcohol in West-Friesland

Effectmeting Project Jeugd en Alcohol in West-Friesland Effectmeting Project Jeugd en Alcohol in West-Friesland Januari 2010 Drs. Jaap Bouwmeester Layla Leerschool, MSc 1 Inhoudsopgave 1 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3 3.4 4 Samenvatting en conclusies Inleiding

Nadere informatie

A1. UITDAGINGEN VOOR (BORGING VAN) LOKAAL ALCOHOLBELEID 16 MAART 2016. SESSIERONDE 1: 13:15 14:30 DR. JORIS VAN HOOF, UNIVERSITEIT TWENTE

A1. UITDAGINGEN VOOR (BORGING VAN) LOKAAL ALCOHOLBELEID 16 MAART 2016. SESSIERONDE 1: 13:15 14:30 DR. JORIS VAN HOOF, UNIVERSITEIT TWENTE A1. UITDAGINGEN VOOR (BORGING VAN) LOKAAL ALCOHOLBELEID 16 MAART 2016. SESSIERONDE 1: 13:15 14:30 DR. JORIS VAN HOOF, UNIVERSITEIT TWENTE INTRODUCTIE EN AGENDA Onderzoeker Universiteit Twente 2010: dissertatie

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

IN OPDRACHT VAN HET PLATFORM KOCON KATWIJK

IN OPDRACHT VAN HET PLATFORM KOCON KATWIJK F A C T S H E E T Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar in de gemeente Katwijk. Nalevingsonderzoek, derde meting F I E K E F R A N K E N J O R D Y G O S S E L T J O R I S V A N H O O F N I

Nadere informatie

Betekenis van vaderschap

Betekenis van vaderschap Betekenis van vaderschap Conferentie vader-empowerment G.O.Helberg Kinder-en Jeugdpsychiater Materiaal ontleed aan onderzoek: Prof. dr. Louis Tavecchio Afdeling POWL, Universiteit van Amsterdam Een paar

Nadere informatie

IMPLICIETE TRAININGEN: Een nieuwe manier van interventies

IMPLICIETE TRAININGEN: Een nieuwe manier van interventies IMPLICIETE TRAININGEN: Een nieuwe manier van interventies Wie zijn wij? Kenny Wolfs Promovendus Open Universiteit Onderzoek: Impliciete cognities over veilig vrijen bij mannen/msm Subsidieverstrekker:

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch)

Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Summary in Dutch Samenvatting (Summary in Dutch) Sinds het bekend is dat roken uitermate schadelijk is voor de gezondheid - na een publicatie van de Surgeon General of the United States in 1964 - is rookgedrag

Nadere informatie

Tips voor Ouders van drinkende pubers

Tips voor Ouders van drinkende pubers Tips voor Ouders van drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: - Kies als ouders samen regels voor het gezin. - Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Factsheet alcohol. Think Before You Drink

Factsheet alcohol. Think Before You Drink Factsheet alcohol Think Before You Drink Jongeren drinken te vroeg, te veel en te vaak. Ook in West-Brabant is dit het geval. Bovendien tolereren veel ouders dat hun kinderen onder de 16 jaar alcohol drinken.

Nadere informatie

N AL E VI N GSO ND E RZOEK

N AL E VI N GSO ND E RZOEK S T A P U NI V E R SI T EI T TW E N T E N AL E VI N GSO ND E RZOEK F A C T S H E E T Alcohol en Jongeren in gemeente Zaanstad Nalevingsonderzoek N o ve m b e r 2 0 1 1 F I EK E F R A NK EN J I M K R OK

Nadere informatie

Alcoholvrije initiatieven op Nederlandse gezinscampings voor jongeren onder de zestien

Alcoholvrije initiatieven op Nederlandse gezinscampings voor jongeren onder de zestien Alcoholvrije initiatieven op Nederlandse gezinscampings voor jongeren onder de zestien Auteur: M.J. Reijlink, MSc Colofon Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid (STAP) Postbus 9769 3506 GT Utrecht Goeman

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Jongeren en alcohol. Gemeente s-hertogenbosch

Jongeren en alcohol. Gemeente s-hertogenbosch Jongeren en alcohol Gemeente s-hertogenbosch Onderzoek & Statistiek Oktober 2013 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 5 1.1 Achtergrond... 5 1.2 Jongerenpanel alcohol... 5 1.3 Leeswijzer... 5 2. Alcoholgebruik

Nadere informatie

Alcoholgebruik Onder Jongeren in Welvarende Gezinnen

Alcoholgebruik Onder Jongeren in Welvarende Gezinnen Alcoholgebruik Onder Jongeren in Welvarende Gezinnen Een onderzoek naar de rol van gezinswelvaart, ouderlijk alcoholgebruik, ouderlijke attitudes en alcoholspecifieke regels in het alcoholgebruik van jongeren

Nadere informatie

S T A P U N I V E R S I T E I T T W E N T E F A C T S H E E T F I E K E F R A N K E N J I M K R O K K É J O R I S V A N H O O F

S T A P U N I V E R S I T E I T T W E N T E F A C T S H E E T F I E K E F R A N K E N J I M K R O K K É J O R I S V A N H O O F F A C T S H E E T Alcohol en Jongeren in Zuid Holland Zuid Hotspotonderzoek F I E K E F R A N K E N J I M K R O K K É J O R I S V A N H O O F In deze factsheet worden de resultaten van een hotspotinventarisatie

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

De relatie tussen de beschikbaarheid van alcohol thuis, sensatie zoeken en alcoholgebruik bij adolescenten op het speciaal onderwijs

De relatie tussen de beschikbaarheid van alcohol thuis, sensatie zoeken en alcoholgebruik bij adolescenten op het speciaal onderwijs De relatie tussen de beschikbaarheid van alcohol thuis, sensatie zoeken en alcoholgebruik bij adolescenten op het speciaal onderwijs Door: Helen Bressers Studentnummer: 3500063 Begeleider: Ina Koning Datum:

Nadere informatie

Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen

Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen Pagina 1 / 14 Gezinsmilieu en het vooruitzicht op een huwelijk voor kinderen Kinderen uit intacte gezinnen hebben vaker een positieve houden ten opzicht van het huwelijk en hogere verwachtingen van hun

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Volp (PvdA) over het stijgende aantal jonge comazuipers (2016Z05066).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Volp (PvdA) over het stijgende aantal jonge comazuipers (2016Z05066). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Workshop Alcohol en adolescenten

Workshop Alcohol en adolescenten Workshop Alcohol en adolescenten Bossche samenscholingsdagen 25 en 26 november 2010 2 en 3 december 2010 Kinderartsen: Marianne Steenbergen en Annemieke van der Weij Huisartsen: Elseline Verheul, Suzanne

Nadere informatie

Middelengebruik bij jongeren in Vlaanderen: een internationaal perspectief.

Middelengebruik bij jongeren in Vlaanderen: een internationaal perspectief. Middelengebruik bij jongeren in : een internationaal perspectief. Inleiding Op 23 en 30 november 200 organiseerde het Vlaamse Agentschap Zorg en Gezondheid de gezondheidsconferentie voor het vastleggen

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1

Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 Tabak- en alcoholgebruik Clinical Assessment Protocol (CAP) = 1 De informatie over deze CAP-code wordt opgesplitst in drie delen: (I) Betekenis: De betekenis van code 1 bij de Tabak- en alcoholgebruik-cap.

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke Het belang van de gepercipieerde effectiviteit van de hulpverlening voor het voorkomen van onvervulde behoeften bij personen met sociale of emotionele problemen Elien Colman, Sarah Missinne & Piet Bracke

Nadere informatie

De Relatie tussen Impliciete Alcoholspecifieke Opvoedcognities van Ouders en het Alcoholgebruik van Jongeren

De Relatie tussen Impliciete Alcoholspecifieke Opvoedcognities van Ouders en het Alcoholgebruik van Jongeren Running head: IMPLICIETE ALCOHOLSPECIFIEKE OPVOEDCOGNITIES De Relatie tussen Impliciete Alcoholspecifieke Opvoedcognities van Ouders en het Alcoholgebruik van Jongeren Michelle van Bennekom - 3823342 Universiteit

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

rondplan Als kleine kinderen groot worden Praktijkbeschrijving VAD vzw November 2013

rondplan Als kleine kinderen groot worden Praktijkbeschrijving VAD vzw November 2013 G rondplan Als kleine kinderen groot worden Praktijkbeschrijving VAD vzw November 2013 Inhoudsopgave 1 Beschrijving 4 1.1. Definitie en omschrijving... 4 1.2. Doelgroep... 4 1.3. Doelen... 4 1.4. Werkwijze/aanpak...

Nadere informatie

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch

Stress en Psychose 59 Noord. Stress and Psychosis 59 North. A.N.M. Busch Stress en Psychose 59 Noord Stress and Psychosis 59 North A.N.M. Busch Prevalentie van Subklinische Psychotische Symptomen en de Associatie Met Stress en Sekse bij Noorse Psychologie Studenten Prevalence

Nadere informatie

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European

Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Alcohol wordt veel gedronken in Nederland; 88% van de volwassen bevolking heeft in het afgelopen jaar tenminste één keer alcohol gebruikt (European Commission, 2010). Over het algemeen drinken Nederlanders

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland. Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012

Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland. Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012 Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012 Colofon Uitgave : I&O Research BV Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

FACTSHEET ALCOHOLINTOXICATIES

FACTSHEET ALCOHOLINTOXICATIES FACTSHEET ALCOHOLINTOXICATIES 2011-2012 REGIO ZAANSTREEK - WATERLAND 1 Colofon: Joris van Hoof (Universiteit Twente) E-mail: j.j.vanhoof@utwente.nl T: (053) 489 6131 Fieke Franken (Nederlands Instituut

Nadere informatie

Gezin en het welzijn van pubers

Gezin en het welzijn van pubers Pagina 1 / 16 Gezin en het welzijn van pubers Kinderen uit intacte gezinnen zijn vaak emotioneel en psychisch gezonder en minder geneigd gedragsproblemen te vertonen, zoals geweld op school, criminele

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

tot 24 jaar Monitor jongeren 12

tot 24 jaar Monitor jongeren 12 Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren

De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren De rol van de sociale media in alcoholgebruik bij jongeren Prof. Dr. Kathleen Beullens School for Mass Communication Research, KU Leuven Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) Vlaamse jongens en meisjes

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Evidence-based handelen. Is er al niet genoeg onderzoek gedaan voor interventies na trauma? Onderwerpen

Evidence-based handelen. Is er al niet genoeg onderzoek gedaan voor interventies na trauma? Onderwerpen Is er al niet genoeg onderzoek gedaan voor interventies na trauma? Hennie Boeije i.s.m. Floryt van Wesel Symposium Kinderen en trauma: van wetenschappelijk onderzoek naar implicaties voor de praktijk,

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Figuur 1: De risico s van alcohol uitgedrukt in het geconsumeerde volume per distributiekanaal

Figuur 1: De risico s van alcohol uitgedrukt in het geconsumeerde volume per distributiekanaal GemeentenenAgeviewers Met Ageviewers kan de verkoop van zo n 80% van alle in gemeenten geconsumeerde alcohol in volwassen banen geleid worden. Gemeenten hoeven geen toezicht meer te organiseren op de naleving

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving

Cognitive Bias Modification (CBM): Computerspelletjes tegen Angst, Depressie en Verslaving Cognitive Bias Modification (CBM): "Computerspelletjes" tegen Angst, Depressie en Verslaving Mike Rinck Radboud Universiteit Nijmegen Cognitieve Vertekeningen bij Stoornissen "Cognitive Biases" Patiënten

Nadere informatie

Bijlage 1 Beleidsbrief Alcohol&Jongeren. Tabellen en grafiek. Tabel 1, Trends in lifetime prevalentie alcoholgebruik, in %,

Bijlage 1 Beleidsbrief Alcohol&Jongeren. Tabellen en grafiek. Tabel 1, Trends in lifetime prevalentie alcoholgebruik, in %, Bijlage 1 Beleidsbrief Alcohol&Jongeren Tabellen en grafiek Tabel 1, Trends in lifetime prevalentie alcoholgebruik, in %, Jongens Meisjes Leeftijd 92 99 03 92 99 03 12 46 56 73 33 38 68 13 55 68 81 50

Nadere informatie

factsheet Verslag over de Nederlandse jongeren binnen een Europees onderzoek naar risicovol en verslavend internetgebruik

factsheet Verslag over de Nederlandse jongeren binnen een Europees onderzoek naar risicovol en verslavend internetgebruik Laura van Duin, Tim M. Schoenmakers, Lydian Veldhuis, Mari Janikian* IVO januari 213 factsheet Risico s in internetgebruik door jongeren Verslag over de se jongeren binnen een Europees onderzoek naar risicovol

Nadere informatie

Mediaopvoeding & (online) risico s en kansen voor jongeren. Natascha Notten 30 mei 2015 SWR, Leusden

Mediaopvoeding & (online) risico s en kansen voor jongeren. Natascha Notten 30 mei 2015 SWR, Leusden Mediaopvoeding & (online) risico s en kansen voor jongeren Natascha Notten 30 mei 2015 SWR, Leusden Mediaopvoeding, risico s en kansen Mediaopvoeding kan kansen bieden, maar ook een belemmering vormen

Nadere informatie

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis:

Hechting en Psychose: Attachment and Psychosis: Hechting en Psychose: Bieden Hechtingskenmerken een Verklaring voor het Optreden van Psychotische Symptomen? Attachment and Psychosis: Can Attachment Characteristics Account for the Presence of Psychotic

Nadere informatie

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld

Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa EU-FP7-IROHLA. NCVGZ April 2013 Andrea de Winter. Jaap Koot & Menno Reijneveld Verbeteren van gezondheidsvaardigheden van ouderen in Europa NCVGZ April 2013 Andrea de Winter EU-FP7-IROHLA Jaap Koot & Menno Reijneveld Omvang en aard van problemen met gezondheidsvaardigheden Doelen

Nadere informatie

An Economic Perspective on School Dropout Prevention using Microeconometric Techniques

An Economic Perspective on School Dropout Prevention using Microeconometric Techniques An Economic Perspective on School Dropout Prevention using Microeconometric Techniques Sofie J. Cabus Top Institute for Evidence Based Education Research TIER-Maastricht University Definitie voortijdig

Nadere informatie

Alcoholgebruik onder jongeren in Noord-Holland Noord

Alcoholgebruik onder jongeren in Noord-Holland Noord Dit rapport geeft een beeld van het alcoholgebruik onder schoolgaande jongeren van 12-18 18 jaar in Noord-Holland Noord. Deze resultaten komen uit dat de GGD Hollands Noorden in 2009 heeft uitgevoerd onder

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

Middelengebruik: Cannabisgebruik

Middelengebruik: Cannabisgebruik Middelengebruik: Cannabisgebruik Inleiding Cannabisgebruik geeft zowel gezondheidsrisico s, psychosociale gevolgen als wettelijke consequenties 1,2. Frequent gebruik van cannabis wordt geassocieerd met

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Rookgedrag van adolescenten: de invloed van vrienden en Sociaal Economische Status

Rookgedrag van adolescenten: de invloed van vrienden en Sociaal Economische Status Rookgedrag van adolescenten: de invloed van vrienden en Sociaal Economische Status Universiteit Utrecht Bachelor Project ASW 2009-2010 Eindrapportage Lize de Hoogt Studentnummer: 3036014 Begeleidend docent

Nadere informatie

Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Utrecht hotspotonderzoek bij supermarkten. Fieke Franken Ellen Selten

Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Utrecht hotspotonderzoek bij supermarkten. Fieke Franken Ellen Selten Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar Nalevingsonderzoek gemeente Utrecht hotspotonderzoek bij supermarkten Fieke Franken Ellen Selten Titel: Alcoholverstrekking aan jongeren onder de 16 jaar

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

De relatie tussen het rookgedrag van ouders, hun opvoeding en het rookgedrag van hun adolescenten

De relatie tussen het rookgedrag van ouders, hun opvoeding en het rookgedrag van hun adolescenten kind en adolescent jaargang 30 (2009), nr. 4, p. 243 259 www.kindenadolescent.nl De relatie tussen het rookgedrag van ouders, hun opvoeding en het rookgedrag van hun adolescenten Zeena Harakeh, Ron H.

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Alcohol en jongeren: gemeenten aan zet!?

Alcohol en jongeren: gemeenten aan zet!? Alcohol en jongeren: gemeenten aan zet!? Wim van Dalen, 1 april 2015 www.stap.nl Alcoholconsumptie in Nederland is na een explosieve stijging tussen 1960 en 1975 noch afgenomen, noch gestegen 2 1 Alcohol

Nadere informatie

Exposure Control Efficacy Library (ECEL)

Exposure Control Efficacy Library (ECEL) ary (ECEL) Development and Evaluation 2 Wat is ECEL? MS Access database - brede scala van RMMs - kwantitatieve effectiviteitswaarden - inhalatoire blootstelling aan stoffen Oorspronkelijk ontwikkeld voor

Nadere informatie

Alcohol in de opvoeding

Alcohol in de opvoeding Alcohol in de opvoeding Een kwalitatief onderzoek naar de alcoholspecifieke opvoeding van Nederlandse jongeren in de leeftijd van 10 t/m 15 jaar Afstudeerscriptie voor de opleiding Toegepaste Communicatiewetenschap,

Nadere informatie

Factsheet Alcohol intoxicaties NSCK 2007 tot en met 2012

Factsheet Alcohol intoxicaties NSCK 2007 tot en met 2012 710 Factsheet Alcohol intoxicaties NSCK 2007 tot en met 2012 Onderzoekers Drs. G Boeynaems, arts-assistent kindergeneeskunde Reiner de Graaf Gasthuis Delft Dr. N. van der Lely, kinderarts-opleider Reiner

Nadere informatie