De sociale begeleiding van vrouwelijke alcoholisten vanuit een korte oplossingsgerichte benadering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De sociale begeleiding van vrouwelijke alcoholisten vanuit een korte oplossingsgerichte benadering"

Transcriptie

1 De sociale begeleiding van vrouwelijke alcoholisten vanuit een korte oplossingsgerichte benadering Studiegebied Sociaal Agogisch Werk Opleiding Sociaal Werk Optie Maatschappelijk werk Academiejaar Student Anniek Janssens

2 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave Woord vooraf Inleiding THEORETISCH GEDEELTE Blz. Hoofdstuk 1 Omvang van alcoholproblemen Misbruik versus afhankelijkheid Gegevens in België over alcoholmisbruik Besluit 10 Hoofdstuk 2 Problematisch alcoholgebruik bij vrouwen Waarom vrouwen drinken Welke vrouwen drinken Geslachtspecifieke aspecten van alcoholproblemen Epidemiologische vaststellingen Biologische gevolgen Psychosociale aspecten Sociale perspectieven Sociale perspectieven Definitie sociale perspectieven Sociale perspectieven over vrouwen die overmatig drinken Besluit 22 Hoofdstuk 3 Een korte oplossingsgerichte therapie Inleiding Situering K.O.T Het Brugs Model Situering Uitgangspunten van dit Brugs Model Axioma s Een context van keuzes Het Brugs Model in de praktijk toepassen Een interventieschema Nuttige vragen 36

3 Hoofdstuk 4 Voorstelling van de stageplaats: Kliniek Heilige Familie Inleiding Doelstelling Doelpubliek Criteria tot opname zijn Leefgroepwerking Het personeel en hun specifieke taak De psychiaters De psychologen De verpleegkundigen De therapeuten De maatschappelijk werkers Leefgroep 2 De Vlonder De leefregels Het behandelingsplan: een teamgebeuren Therapieaanbod 52 PRAKTIJK GEDEELTE Hoofdstuk 5 Casuïstiek Inleiding Voorstelling patiënten Casus Tine Casus Liesbeth Individuele begeleiding van Tine Eerste gesprek Tweede gesprek Derde gesprek Gesprek met steunfiguur: Vader van Tine Besluit Individuele begeleiding van Liesbeth Eerste gesprek Tweede gesprek Derde gesprek Verdere contacten Besluit Besluit praktisch gedeelte 74 Hoofdstuk 6 Conclusies Algemeen besluit Persoonlijk besluit 76 Literatuurlijst 77 Bijlagen 80

4 Woord vooraf Bij de aanvang van dit eindwerk is het voor mij een aangename taak, mijn oprechte dank te betuigen aan iedereen die mij heeft geholpen bij het realiseren van dit eindwerk. Bij deze wil ik mijn oprechte dank betuigen aan Mevr. Ingrid Decuypere die me uitstekend heeft begeleid. Daarnaast wil ik de stageplaats Kliniek Heilige Familie in Kortrijk en Dhr. Paul Dufraimont in het bijzonder bedanken die me de mogelijkheid hebben gegeven dit onderwerp te behandelen. Vervolgens wil ik ook mijn dank uitspreken aan mijn ouders en Mevr. Leen Degeest voor hun steun en hun hulp bij het kritisch nalezen van dit eindwerk en de tekst te controleren op spellingsfouten. Tenslotte bedank ik, vanuit de grond van mijn hart mijn echte vrienden, in het bijzonder Bram. Steeds hebben ze me gesteund en hebben ze geregeld gezorgd voor momenten van ontspanning. Hopelijk kan ik in de toekomst aan deze mensen iets teruggeven van wat ik van hen heb gekregen. Anniek Janssens Mei 2005

5 Inleiding Motivatie: Binnen het kader van onze opleiding tot maatschappelijk werk, liep ik mijn tweede en derdejaars stage op de A-dienst van de psychiatrische Kliniek Heilige Familie te Kortrijk. Gedurende meer dan 3 maanden stond ik in voor de sociale begeleiding van een aantal patiënten waaronder een vijftal vrouwelijke alcoholisten. Vanuit deze praktijkervaring besloot ik een eindwerk te maken rond de sociale begeleiding van vrouwelijke alcoholisten. Gedurende de tweedejaars stage, die ik liep in de Kliniek Heilige Familie op de ontwenningsafdeling, groeide mijn interesse voor sociale begeleiding bij vrouwelijke alcoholisten. Eigenlijk naar aanleiding van een uitspraak van één van de opgenomen patiënten. Zij zei Ik ben content om eens met een vrouw te spreken Probleemstelling: 1. Vrouwen drinken meer alleen en verborgen, en vooral thuis. Vroeger dan mannen zullen ze op een bepaald moment hun drankgebruik verbergen. Dit kan echter leiden tot sociale isolatie, wat opnieuw een aanleiding wordt om te drinken. Uit schaamte houdt de onmiddellijke omgeving alles angstvallig verborgen, waardoor de hulpverlening soms lang uitblijft. 2. Steeds meer vrouwen hebben te kampen met een alcoholverslavingsproblematiek. Uit diverse onderzoeken blijkt dat vrouwen momenteel de sterkst groeiende groep zijn van Belgische drinkers. (Bron: VAD) Maar het aantal vrouwen dat zich meldt met een verslavingsproblematiek is merkelijk lager dan het aantal mannen. Schuld en schaamtegevoelens spelen hierin een grote rol. Op de ontwenningsafdeling van de psychiatrische Kliniek Heilige Familie worden verhoudingsgewijs opmerkelijk minder vrouwen dan mannen opgenomen.

6 3. In het algemeen verwoorden vrouwen hun klachten anders dan mannen. Vrouwen melden zich dus vaker met een andere problematiek aan. Hun aanmeldingsklacht is veeleer een psychische, relationele of lichamelijke klacht, eerder dan een erkenning van een alcoholproblematiek. Het vergt dus ook een andere aanpak om hulpverlening aan vrouwen te bieden. Zodat ook zij zich kunnen ontplooien naar eigen zijnswijze, naar eigen behoeften. Opzet en aanpak van de scriptie: In deze scriptie wordt een korte theoretische benadering gebracht van alcoholmisbruik bij vrouwen. Verder schetsen we een systeemtheoretisch kader waarin we de sociale begeleiding van vrouwelijke alcoholisten plaatsen. In het praktische gedeelte volgen we een twee vrouwelijke patiënten die een behandeling volgden op de ontwenningsafdeling van de psychiatrische kliniek Heilige Familie. De sociale begeleiding gebeurt aan de hand van individuele gesprekken met patiënt en steunfiguren met een oplossingsgerichte benadering als leidraad.

7

8 6 1 Omvang van alcoholproblemen Overmatig alcoholgebruik is één van de grotere problemen in de gezondheidszorg. Er is al heel wat literatuur geschreven over alcohol doorheen de jaren. In mijn eindwerk zal ik geen herhaling geven van wat in talloze boeken staat geschreven, wel een korte toelichting. Ik wil er wel op wijzen dat het in dit eindwerk gaat over problematisch alcoholgebruik bij vrouwen of alcoholafhankelijkheid. 1.1 Misbruik versus afhankelijkheid Men spreekt van alcoholafhankelijkheid als het gaat om excessief alcoholgebruik. De klassieke kenmerken van afhankelijkheid zijn: psychische afhankelijkheid, fysieke of lichamelijke afhankelijkheid, controleverlies en tolerantie (Casselman & Schippers, 1994) 1 1. Psychische afhankelijkheid: De persoon heeft een groot verlangen naar drank. Alcohol is veel belangrijker dan allerlei andere zaken in hun leven. Er is een onbeheersbaar verlangen om het middel te gaan gebruiken 2. Fysieke afhankelijkheid: Wanneer er sprake is van onthoudingsverschijnselen: het lichaam raakt gewend aan alcohol. Als de drinker geen alcohol drinkt, krijgt hij last van onthoudingsverschijnselen (afkickverschijnselen). In de praktijk is het moeilijk om de psychische en fysieke afhankelijkheid van elkaar te onderscheiden. De term craving verwijst naar zowel psychische als fysische aspecten van de onweerstaanbare drang om alcohol te consumeren. 3. Controleverlies: Als men begint te drinken kan men niet meer ophouden en wordt er doorgedronken. 4. Tolerantie of gewenning: Er moeten steeds grotere hoeveelheden van het middel worden ingenomen om eenzelfde effect te bekomen. Na langdurig chronisch gebruik van alcohol kan de tolerantie wel plotseling gaan verminderen. Alcohol wordt ineens veel minder goed verdragen. 1 Bron: Praktijkreeks gedragstherapie deel 14: Alcoholverslaving Ton van Broekhoven 2001

9 7 Alcoholmisbruik betekent dat iemand teveel drinkt en dóór de drank lichamelijke, geestelijke en/of sociale problemen heeft. Vaak gaan probleemdrinkers geleidelijk meer drinken. Dit kan allerlei moeilijkheden veroorzaken. De drinker krijgt bijvoorbeeld slaapproblemen, heeft maagpijn, komt te laat op het werk of maakt thuis ruzie. Het is lastig om een duidelijke grens te trekken tussen het aanvaardbare alcoholgebruik van de sociale drinker en het teveel van de alcoholist, maar meestal is er bij alcoholisme in ieder geval sprake van een ernstig controleverlies. De sociale drinker zal weinig of geen alcohol gebruiken als hij/zij alleen is, terwijl de aan alcohol verslaafde 'stille drinker' juist op die momenten zal doorgaan met drinken en niet of slecht zal kunnen stoppen. Hierbij verwijs ik ook naar bijlage 1 waarbij de diagnostische criteria van alcoholmisbruik en de diagnostische criteria van alcoholafhankelijkheid volgens de DSM-IV staan beschreven. 1.2 Gegevens in België over alcoholmisbruik Het gebruik van alcoholische dranken is ingebed in onze levensstijl. Men drinkt in groep om een feestelijke gebeurtenis te vieren zoals een huwelijk, een geboorte, een overwinning, Gezondheidsproblemen gelieerd aan het gebruik van alcohol ontstaan wanneer het gebruik van alcohol de aanvaardbare hoeveelheid overschrijdt. Deze aanvaardbare hoeveelheid varieert naargelang het geslacht, de leeftijd en andere factoren zoals het lichaamsgewicht. De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) spreekt van schadelijk drinkgedrag wanneer de geconsumeerde hoeveelheid alcohol in het bloed een psychomotorische verzwakking aantoont. Deze verzwakking treedt bij mannen op wanneer men 6 glazen alcohol per dag consumeert, bij vrouwen vanaf 4 glazen per dag. In opdracht van de Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen voerde het Hoger instituut voor de Arbeid (HIVA-K.U.Leuven) een onderzoek uit naar het alcoholgebruik in België, op basis van een analyse van de Gezondheidsenquête en de recente Gezinsbudgetenquête.

10 8 Aan de hand van beide enquêtes werd een profiel opgesteld van het alcoholgebruik van de Belgische bevolking naar leeftijd, geslacht en socio-professioneel statuut. Tevens werd een inschatting gemaakt van het alcoholmisbruik. De gezondheidsenquête, waarin mensen schriftelijk bevraagd worden naar een aantal lifestyle -factoren, blijkt de werkelijke alcoholconsumptie, in vergelijking met gekende macro-gegevens, te onderschatten met een factor 2 tot 3. Daarom werden op basis van een aantal hypotheses andere cijfers gezocht in de Gezinsbudgetenquête. Macro-informatie: Er zijn vooreerst macrogegevens over de alcoholconsumptie in ons land. Op basis van productiecijfers van alcoholische dranken zou de Belgische bevolking (ouder dan 15 jaar) gemiddeld 10,4 liter pure alcohol per jaar consumeren. Micro-informatie: Aangezien macrogegevens niets zeggen over het profiel van het drinkgedrag, werden twee enquêtes met micro-data gebruikt. De Gezondheidsenquête van het Wetenschappelijk Instituut voor Volksgezondheid (WIV) liet toe de verspreiding van de alcoholconsumptie na te gaan aan de hand van consumptie-eenheden (glazen alcoholische drank) per persoon per dag/week/jaar en kon zo verder omgerekend worden in standaardeenheden zuivere alcohol. In de Gezinsbudgetenquête van het Nationaal Instituut voor de Statistiek (NIS) vonden we informatie over de besteding (uitgedrukt in geld) aan alcoholische dranken per huishouden. Mits een aantal hypothesen omtrent de prijs, de verhouding alcoholgebruik thuis en buitenshuis en de gemiddelde gezinsgrootte kunnen wij opnieuw een beeld geven van het drinkprofiel. De analyse van deze twee enquêtes werden vergeleken met het profiel volgens de zogenaamde Ledermann-formule.

11 9 Gezondheidsenquête WIV Op basis van de WGO - norm is 1,5% van de bevolking een probleemdrinker hetzij 1,8% van de mannelijke en 1% van de vrouwelijke Belgische bevolking. Globaal genomen is het gebruik van alcohol meer populair bij de mannen dan bij de vrouwen. Waar slechts 12% van de mannen als geheelonthouder kan worden beschouwd (d.i. geen enkel glas alcohol te hebben geconsumeerd in het afgelopen jaar), loopt dit percentage op tot 26% bij de vrouwen. Bij mannen kan tevens de hoogste proportie van overconsumptie van alcohol teruggevonden worden: 37% van hen gaf aan minstens eenmaal per maand 6 glazen alcohol op een zelfde dag geconsumeerd te hebben. Bij vrouwen gaat het hierbij slechts om 13%. Uit de cijfers blijkt dat alcohol nog steeds koploper is op het vlak van gebruik en misbruik. In de top 20 van de meest alcoholverbruikende landen ter wereld neemt België de 14de plaats in. 2 Zo'n Belgen zouden teveel alcohol drinken, volgens cijfers van het Hoger Instituut voor de Arbeid (Hiva). Belgen zouden ook twee tot drie keer meer drinken dan ze toegeven. Volgens de rondvraag van het Hiva verbruikt de Belgische man jaarlijks 13 liter zuivere alcohol. Bij vrouwen ligt dat op 7 liter. 2 Bron: gezondheidsenquête 2001:

12 1.3 Besluit 10 Exacte cijfergegevens over het aantal alcoholgebruikers, over stijging of daling van dit middelengebruik in België ontbreken. Voor de inschatting van de omvang van het probleem wordt daarom beroep gedaan op bevolkingsstudies en afgeleide indicatoren zoals officiële statistieken, registratiestudies bij hulpverleningsinstellingen en etnografisch onderzoek. Het is dus moeilijk om een accuraat percentage aan te geven van problematisch alcoholgebruik in Vlaanderen. We kunnen wel een aantal richtcijfers en percentages vinden. Ik verwijs hierbij ook naar bijlage 2, waar u de gemiddelde cijfers vindt van alcoholconsumptie in België. Dit zijn de gegevens van de Gezondheidsenquête van het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid , in samenwerking met het NIS. Op basis van beide enquêtes concluderen we dat er in België bij de mannen tussen de 3 en de 12% probleemdrinkers zijn, bij de vrouwen tussen de 2 en de 8%. Een bijna even grote groep bij de mannen en een iets grotere groep bij de vrouwen kan als risicodrinker worden omschreven.

13 11 2 Problematisch alcoholgebruik bij vrouwen Lang gold als stereotype voor de echte dronkelap de man die vrijdagavond zijn loonzakje verzoop in de kroeg. De clochard, met versleten kleren en een oude hoed, een rode neus en een fles wijn in de hand. Een zwerver. Iemand die buiten de maatschappij leeft. Echt alcoholisme werd vooral gezien als een mannenprobleem. Toen men zich de laatste decennia meer specifiek ging bezighouden met het drinkgedrag bij de vrouw kwam men tot de vaststelling dat er voldoende verschillen waren om dit probleem apart en gedifferentieerd te benaderen. 2.1 Waarom vrouwen drinken? We kunnen hierover verschillende hypothesen vormen. Enkele daarvan zijn dat vrouwen effecten zouden nastreven zoals de verlichting van persoonlijke onvrede en spanning, meer zelfvertrouwen, positiever over zichzelf gaan denken, assertiever durven zijn of weerstand tegen sex overwinnen. Volgens mij ligt er meestal een combinatie van factoren aan de oorsprong van het drankgedrag bij vrouwen. Bij elke vrouw zien we een verschillend drankpatroon. Elke vrouw heeft haar eigen drankloopbaan. Carien Karsten 3 (psychologe en psychotherapeute) gaat ervan uit dat de meeste vormen van verslavingsgedrag te zien zijn als overlevingsmechanismen, en dat er slechts accentverschillen zijn tussen alcohol-, medicijn-, eet- en drugsverslaving. Maar bij elke vorm van afhankelijkheid gelden een paar hoofdmotieven om te gebruiken, samenhangend met de problemen van een specifieke vrouw en met het "gekozen" overlevingsgedrag. Bij verslaafden vond Karsten twee hoofdmotieven: ten eerste de poging om ongewenste gevoelens te vermijden en ten tweede om de controle te houden over het eigen leven. En elk van deze twee hoofdvormen is te vinden in een introverte variant, naar binnen gericht, en een extraverte, naar buiten gericht. 3 Bron: Karsten C.J. Wie is er bang voor de verslaafde vrouw, T.V. psychotherapie, 19, (5),1993

14 12 Tegen elkaar afgezet levert dat het volgende schema op: Introvert Extravert Vermijding verdoving roes/kick/ontremming Controle aanpassing performance Karsten vult dit schema in aan de hand van de ervaringen van verslaafde vrouwen. Grosso modo kunnen we vier soorten strategieën onderscheiden: 1. De verdovingsstrategie: niet hoeven te herinneren. Het gaat hierbij om pijnlijke gevoelens die verbonden zijn met traumatische belevenissen zoals mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik, enz. De cijfers die in dit verband worden genoemd variëren van 12 tot 67%, wat toch betekent dat volgens bepaalde onderzoeken de helft of méér van de vrouwen met middelengebruik ook seksueel misbruikt werden. 2. De roesstrategie: even "weg" zijn, niet verantwoordelijk zijn, controle verliezen zodat gevoelens waar normaal geen ruimte voor is, kunnen toegelaten worden. We koesteren de hoop dat contacten vlotter zullen verlopen en dat seksuele remmingen wegvallen, wat ook de oorzaak mag zijn. 3. De aanpassingsstrategie: toch verder leven - 'het uithouden' - ondanks de onvrede over bv. een onbevredigende relatie, rolpatronen, taken, plichten waarin men zich gevangen voelt of situaties waarin de draaglast de draagkracht overstijgt. De zorgplicht die in onze maatschappij als een evidentie op de vrouw rust, kan bij haar heel wat schuldgevoel en onzekerheid opwekken. 4. De performance-strategie: we drinken om ons een houding te geven in moeilijke situaties of om een imago hoog te houden, bv. om "mee te doen" met mannen of om 'geëmancipeerd' te lijken. Alcohol heeft immers naast de psychische effecten ook een symboolfunctie : het staat voor stoer, avontuurlijk, zeker bij mannen maar ook bij sommige vrouwen. Vooral bij vrouwen die een "mannenberoep" uitoefenen is drinken soms een middel om door de mannelijke collega's als gelijke te worden aanvaard.

15 13 Het schema is gebaseerd op vrouwen die door hun afhankelijkheid van een middel in de moeilijkheden zijn geraakt en hulp hebben gezocht. Maar ook vrouwen die zichzelf niet als verslaafd zullen definiëren, maar wel merken dat ze dagelijks drinken, of onder bepaalde omstandigheden over de schreef gaan, kennen de verschillende mechanismen. Het is niet alleen voor hulpverleners belangrijk om samen met een cliënte uit te zoeken welke functie alcohol in haar leven heeft, het kan ook voor vrouwen zelf die overwegen om te minderen, dan wel meer zicht willen hebben op hun drankgebruik, een hulpmiddel zijn om te beseffen welke functie, onder welke omstandigheden, drank voor haar kan hebben. 2.2 Welke vrouwen drinken? Dat vrouwen de laatste decennia meer zijn gaan drinken wordt wel eens als een neveneffect gezien van de toegenomen emancipatie. Zo vergezocht is dat misschien niet. Het is meer dan ooit aanvaard dat vrouwen in het openbaar mogen drinken zolang ze maar maat weet te houden. Het past bij een moderne levensstijl, bij een hoger inkomen, bij de emancipatie van vrouwen. Drank is in de eerste plaats een genotsmiddel maar in de tweede plaats is het een vorm van zelfmedicatie. Veel vrouwen gebruiken alcohol om het leven draaglijk te houden (zie: 2.1. Waarom vrouwen drinken). Wanneer draaglast en draagkracht in hun leven niet meer in balans zijn. Over wie die drinkende vrouwen 4 zijn, wijzen verschillende onderzoeken verschillende deelgroepen aan: - Jonge vrouwen tussen 25 en 29, druk in de weer met de uitbouw van een gezin, een professionele carrière. - Intelligente, financieel goed verzorgde vrouwen van 40, 50 jaar, geconfronteerd met het lege-nest -syndroom. - Huisvrouwen tussen de 35 en 50 waarbij drinken wordt gezien als de manier om zich te verzetten tegen hun onbevredigende situatie of deze te ontvluchten. Vrouwen die vroeg of laat in hun leven geconfronteerd werden/worden met verliessituaties zoals het overlijden van een ouder of partner, stoppen met 4 Bron: Meulenbelt A., Wevers A.; Vrouwen en alcohol/ -Amsterdam: Sara/Van Gennep, 1994

16 14 werken, het naar school of uit huis gaan van kinderen Vrouwen zien hun (sociale) rollen daardoor beperkt worden en het zijn vaak net die rollen die hun in zekere mate hun identiteit geven. Het feit dat veel vrouwen door de combinatie werk en gezin onder grote druk staan, kan een medeoorzaak zijn van het toegenomen alcoholmisbruik. Toch blijkt de hoge werkdruk bij vrouwen echter een minder directe invloed te hebben op alcoholgebruik, terwijl dat bij mannen wél het geval is. Het blijkt dat de schaamte en het schuldgevoel ten aanzien van het drankmisbruik heel diep zitten en vaak een belemmering vormen om hulp te vragen. Dit wordt versterkt door het feit dat de omgeving vrouwen met een drankprobleem harder veroordeelt dan mannen. 2.3 Geslachtspecifieke aspecten van alcoholproblemen Vrouwen drinken op een andere manier dan mannen, in een andere context, om andere redenen, en ook de gevolgen van hun drinken zijn ietwat verschillend. Op diverse niveaus zien we verschillen tussen vrouwen en mannen die alcohol gebruiken. Uit onderzoek en literatuur blijken er een aantal niet te onderschatten sekseverschillen bij alcoholgebruik te zijn. De sekseverschillen in alcoholgebruik en alcoholproblematiek hebben in hoofdzaak te maken met een grotere lichamelijke kwetsbaarheid van vrouwen voor alcohol, met een andere levensstijl en met blijvend strengere normen met betrekking tot drinken bij vrouwen. (Lammers 1997) 5 Aangezien alcoholgebruik en misbruik veel meer voorkomt bij mannen dan bij vrouwen, heeft het onderzoek naar de effecten en gevolgen zich lange tijd praktisch alleen op mannen gericht. De conclusies werden als vanzelfsprekend uitgebreid naar de vrouwen. 5 Bron: Hulpverlening bij problematisch alcoholgebruik: hfdst. 5 Problematisch alcoholgebruik bij vrouwen, genderspecifieke aspecten

17 2.3.1 Epidemiologische vaststellingen 6 15 De laatste jaren is de interesse voor vrouwelijke drinkers gegroeid. Algemeen kan worden gesteld dat er in de laatste decennia een toename is van de alcoholconsumptie door vrouwen. De laatste 2 decennia is er ook een toename van probleemdrinken bij vrouwen. Bovendien zijn vrouwen met een alcoholprobleem zichtbaarder geworden. Zij komen méér dan vroeger in de hulpverlening terecht. Mannen drinken echter nog tweemaal zoveel als vrouwen en hebben er drie- tot viermaal zoveel problemen mee Biologische gevolgen 7 Bij vrouwen is het verloop van een alcoholafhankelijkheid veel sneller dan bij mannen. Hiervoor bestaan er verschillende verklaringen. Eén ervan is dat vrouwen lichamelijk kwetsbaarder zijn dan mannen voor de negatieve effecten van alcohol. Vrouwen zijn sneller dronken dan mannen, alcohol wordt bij vrouwen anders gemetaboliseerd dan bij mannen. Door hun lagere lichaamsgewicht en hun kleinere volume lichaamsvocht is de concentratie alcohol in het bloed snel hoger. Alcoholmisbruik verstoort het hormonaal stelsel bij vrouwen wat vaak ernstige stoornissen veroorzaakt in hun metabolisme. Vrouwen drinken kleinere hoeveelheden alcohol, maar doen dit wel de hele dag door. Tezelfdertijd is er een grotere voedingsverwaarlozing bij vrouwen, doordat ze zelf niet gezond meer eten en/of doordat ze op dit gebied niet of onvoldoende verzorgd worden door hun partner. Tot de typische "vrouwelijke" gevolgen van drankmisbruik behoren de mogelijke correlatie met borstkanker, de ontregeling van de menstruele cyclus, de verhoogde kans op miskraam, en het Foetaal Alcoholsyndroom. Bij overmatig gebruik van alcohol bij vrouwen kunnen er ook meerdere seksuele problemen ontstaan, zoals algemeen gedaald libido met verminderde interesse, 7

18 16 opwinding en lubricatie. Er kan anorgosmie ontstaan, evenals vroege menopauze (Lammers 1997) Psychosociale aspecten A. Mannen ten opzichte van vrouwen Bij vrouwen hangt excessief drinken samen met psychologische motieven, met negatieve redenen zoals stress, depressiviteit, onzekerheid, frustratie, relationele problemen, vervreemding, sociaal isolement... Drinkende huisvrouwen ervaren hun leven en werk meer dan eens als monotoon, leeg, weinig zinvol. Vrouwen drinken om zich normaal te voelen, hun angsten, onzekerheid, twijfels te kunnen bedwingen. Als vrouwen drinken om spanning en ongenoegen te verlichten, liggen de bronnen hiervan vaak op interpersoonlijk vlak. Bij vrouwen spelen schuld- en schaamtegevoelens in ergere mate een rol dan bij mannen. Ook het zelfbeeld van een drinkende vrouw is veel negatiever, ze kampen vaker met een minderwaardigheidscomplex. Bij vrouwelijke alcoholisten komt in verhouding veel suïcide voor. Kort samengevat zijn beweegredenen om te drinken bij vrouwen vaak van spanningsreducerende, zorgverdrijvende aard, als manier van het hanteren van/omgaan met problemen ( coping ). Voor mannen is overmatig drinken stoer. Het wordt geassocieerd met avontuur, opwinding, het ontsnappen aan een burgerlijk bestaan, Vrouwen drinken ook meer als er drinkende mannen in de buurt zijn. Vaak echter is bij vrouwen drinken van in het begin een middel om negatieve gevoelens te overwinnen. B. Houding man/vrouw t.o.v. de drinkende partner Er is heel wat onderzoek verricht naar partners van verslaafden, vooral vrouwelijke partners van mannelijke verslaafden. Vrouwen van drinkende mannen steunen hun man in de strijd tegen de alcohol; mannen van drinkende vrouwen zijn veeleer kwaad. Vrouwelijke drinkers komen eerder dan mannen uit gezinnen waarin sprake is van een alcoholproblematiek. Ze 8 Bron: Hulpverlening bij problematisch alcoholgebruik: hfdst. 5 Problematisch alcoholgebruik bij vrouwen, genderspecifieke aspecten

19 hebben vaak een excessief drinkende partner of staan er alleen voor, al dan niet met kinderen. 17 Onderzoekers hebben in de jaren 50 vanuit een psychodynamisch model een aantal vaste patronen beschreven bij vrouwen die lange tijd samenwonen met een verslaafde partner. In de vroege literatuur over co-dependency werd de vrouw van een alcoholicus vooral afgeschilderd als een vrouw met een neurotische persoonlijkheid, die er onbewust zelf belang bij had dat haar man dronk, en die door haar eigen persoonlijkheidstoornissen de neiging had om een drinkende man als partner te zoeken. Kortom: de vrouw van een alcoholist heeft het altijd verkeerd gedaan. Of ze is een mannenhaatster of ze heeft een laag gevoel van eigen waarde of ze is een vrouw die met mannen concurreert. Recenter vergelijkend onderzoek nuanceert deze vaststellingen: vrouwen van verslaafden blijken een heterogene groep te vormen waarvan sommigen stoornissen vertonen, terwijl bij anderen nauwelijks individuele pathologie aanwezig is. Co-dependency werd geherdefinieerd als het proces waarin de vrouw steeds afhankelijker wordt van haar alcoholverslaafde man. Naarmate de verslaving van de man manifester wordt en langer duurt, worden de mogelijkheden van de vrouw om zelfstandig een betekenisvol sociaal leven te leiden alsmaar geringer.

20 2.4 Sociale perspectieven bij vrouwen die drinken 18 De omgang met alcohol is in sterke mate aan, vaak onbewuste regels gebonden, die variëren van land tot land, van streek tot streek, de regels hangen samen met de sekse, de leeftijd In bijna alle culturen zijn er geschreven en ongeschreven regels voor de omgang met alcohol, en praktisch overal zijn die regels voor vrouwen en mannen verschillend. Het gedrag van een vrouw wordt scherper veroordeeld dan dat van mannen als merkbaar wordt dat ze gedronken heeft. Terwijl dronkenschap bij de mannen een bewijs is van echte mannelijkheid wordt datzelfde gedrag bij vrouwen sterk afgekeurd. De stigmatisering ontstaat wanneer vrouwen niet beantwoorden aan de sociale perspectieven. In de hulpverlening is het van belang om hierbij stil te staan Sociale perspectieven. De theorie met betrekking tot sociale perspectieven en sociale representaties is best wel ingewikkeld (Mattheeuws, 1990). Omtrent mannen en vrouwen, die in onze samenleving veel alcohol gebruiken, bestaan verschillende perspectieven. Het sociaal perspectief speelt een cruciale rol in de erkenning van een probleem bij drinkende vrouwen. Op maatschappelijk vlak kunnen vrouwelijke drinkers over t algemeen op minder begrip rekenen dan mannen. Alcoholgebruik is onverenigbaar met de sociale rollen die vrouwen in de maatschappij geacht worden in te nemen (echtgenote, moeder, huisvrouw). De maatschappij accepteert niet dat vrouwen ook alcoholproblemen kunnen hebben, alcoholisten kunnen zijn. Er worden duidelijk verschillende normen gehanteerd: een dronken vrouw wordt meestal afstotend en weerzinwekkend gevonden. Bij mannen ligt dit enigszins anders. Alcoholgebruik komt meer voor onder mannen dan onder vrouwen. Drinken wordt in onze cultuur ook geassocieerd met

21 19 mannelijkheid (Lammers en van den Borgh 1987). 9 Aan incidentiele of frequente dronkenschap bij mannen wordt in onze samenleving meestal niet zo zwaar getild Definitie van sociale perspectieven Het is belangrijk te beseffen dat mensen in interpersoonlijke relaties naar zichzelf en naar elkaar kijken door andermans ogen (de men -kijk). 10 (Mattheeuws A., 1983) Sociale perspectieven zijn men denken. Het is door andermans ogen kijken. Het zijn zienswijzen die gedeeld worden door vele leden van een gemeenschap. Sociale perspectieven zijn niet goed of slecht, ze zijn niet positief of negatief. Ze zijn vanzelfsprekend en worden onbewust doorgegeven. Ze zeggen wat hoort en wat niet hoort. Sociale perspectieven kunnen door individuen ervaren worden als zeer dwingend, als een sterke druk. Vaak wordt de invloed ervan ondergaan zonder dat de persoon in kwestie er weet van heeft. Men kan er maar weet van hebben middels het merken van verschillen tussen visies. Het niet onderkennen van sociale perspectieven leidt vaak tot het voeren van een strijd op het interpersoonlijke vlak. Wanneer een individu afwijkt van deze sociale perspectieven wordt dit aangevoeld, het wordt als het ware gezegd zonder woorden. Mensen voelen de onmacht. Wie afwijkt van een bepaald patroon voelt zich onzeker en vraagt zich automatisch, bewust of onbewust af wat men zal denken. Wie afwijkt heeft het moeilijk en moet zich als het ware verantwoorden. 9 Bron: Poels V., Systeemtheoretisch Bulletin /1 10 Bron: Mattheeuws A., Systeemtheoretisch Bulletin, omtrent sociale perspectieven, 1983

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende

Lievegoed Kliniek. Ons aanbod. Behandeldoelen. Opname Je kunt bij ons terecht voor een kortdurende Lievegoed Kliniek De kliniek staat in een rustige, groene omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden: groepsbehandeling en individuele behandeling, dat kan poliklinisch of in. Ook een korte opname in

Nadere informatie

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 6.2.1. Inleiding Binnen de verschillen factoren van risico gedrag heeft alcoholverbruik altijd al de aandacht getrokken van de verantwoordelijken voor Volksgezondheid. De WGO gebruikt de term "Ongeschiktheid

Nadere informatie

Is AA wat voor u? U beslist!

Is AA wat voor u? U beslist! Is AA wat voor u? U beslist! U alleen kunt beslissen of het AA-programma, de manier van leven in AA, zin voor u heeft en of het u kan helpen. Het is een beslissing die u zelf moet nemen. Wij kwamen bij

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Help, mijn man heeft een dwangstoornis

Help, mijn man heeft een dwangstoornis Help, mijn man heeft een dwangstoornis Partnerrelatietherapie om hem van zijn probleem af te helpen. Hij is veranderd, reageert anders sinds geboorte zoontje. Het is een ziekte, hij heeft psychiatrische

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam

Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Campagne Eenzaamheid Bond zonder Naam Leen Heylen, CELLO, Universiteit Antwerpen Thomas More Kempen Het begrip eenzaamheid Eenzaamheid is een pijnlijke, negatieve ervaring die zijn oorsprong vindt in een

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be

Aseksualiteit. ellen.vanhoudenhove@ugent.be ellen.vanhoudenhove@ugent.be Inhoud Wat is aseksualiteit? als seksuele oriëntatie? Kenmerken van aseksuele personen Identiteitsontwikkeling en coming-out Vooroordelen en moeilijkheden Hulpbehoefte Aseksuele

Nadere informatie

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden

Eetstoornissen. Mellisa van der Linden Eetstoornissen Mellisa van der Linden Inhoud Hoofdstuk 1: Wat houdt een eetstoornis in? Hoofdstuk 2: Welke eetstoornissen zijn er? Hoofdstuk 3: Wat zijn bekende oorzaken voor een eetstoornis? Hoofdstuk

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden

TABAK ALCOHOL GAMEN. algemene sociale vaardigheden Leerlijnen per graad : 3 de graad LO 10-12j Doelstelling: Versterken van de kennis en vaardigheden die kinderen nodig hebben om gezonde keuzes te maken en niet te roken, geen alcohol te drinken en op een

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Oplossingsgericht werken. Arteveldehogeschool 19 maart 2015

Oplossingsgericht werken. Arteveldehogeschool 19 maart 2015 Oplossingsgericht werken Arteveldehogeschool 19 maart 2015 Vragen Waaraan zou jij morgen kunnen opmerken dat deze workshop vandaag zinvol voor jou was? Wat zou je zelf kunnen doen om het zinvol te maken?

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Internetseksverslaving. G.Gielen

Internetseksverslaving. G.Gielen Internetseksverslaving G.Gielen Internet heeft seks toegankelijker gemaakt De media hebben wereldwijd een enorme impact op de sociale constructie van seksualiteit. Onder meer film, televisie, radio en

Nadere informatie

Het Brugse Model de flow chart

Het Brugse Model de flow chart Het Brugse Model de flow chart De flowchart is een nuttig instrument dat in de eerste plaats ontwikkeld werd om te gebruiken in een therapeutische situatie. Uiteraard kan je dit ook gebruiken tijdens een

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Oplossingsgericht en waarderend coachen.

Oplossingsgericht en waarderend coachen. Oplossingsgericht en waarderend coachen. Coaching is die vorm van professionele begeleiding waarbij de coach als gelijkwaardige partner de cliënt ondersteunt bij het behalen van zelfgekozen doelen. Oplossingsgericht

Nadere informatie

De oplossingsgerichte flowchart

De oplossingsgerichte flowchart De oplossingsgerichte flowchart Inleiding De oplossingsgerichte flowchart is een hulpmiddel om de werkrelatie te beschrijven tussen cliënt en hulpverlener. Het instrument kan bij elke client-hulpverlener

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen.

Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen. 22 oktober 2015 Verslaving als vrouwenzaak Over de werking, kracht en uitdagingen van een specifieke behandelgroep voor vrouwen met afhankelijkheidsproblemen. Inleiding Groep B een therapiegroep voor vrouwen

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Postmaster opleiding systeemtherapeut

Postmaster opleiding systeemtherapeut Postmaster opleiding systeemtherapeut mensenkennis In de context met cliënten, gezinnen en kinderen was dit leerzaam en direct bruikbaar in mijn werk. evaluatie deelnemer Postmaster opleiding systeemtherapeut

Nadere informatie

Persmededeling 20 november 2003 SOCIALE KOSTEN-BATENANALYSE VAN ALCOHOLGEBRUIK EN -MISBRUIK

Persmededeling 20 november 2003 SOCIALE KOSTEN-BATENANALYSE VAN ALCOHOLGEBRUIK EN -MISBRUIK Hoger instituut voor de arbeid Katholieke Universiteit Leuven E. Van Evenstraat 2e B-3000 Leuven Telefoon +32 16 32 33 33 Telefax +32 16 32 33 44 Persmededeling 20 november 2003 SOCIALE KOSTEN-BATENANALYSE

Nadere informatie

Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer

Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer Opleiding Hulp bij complexe verwerkingsprocessen en trauma Kris Decraemer Voor wie Voor hulpverleners en therapeuten die betrokken zijn bij de opvang en begeleiding van mensen met indringende en traumatische

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Een stille date met alcohol

Een stille date met alcohol Een stille date met alcohol Verslaafd Je bent 19 jaar en je drinkt anderhalve fles wijn op een avond. Het verhaal van een meisje dat hulp zoekt. EEN NEGENTIENJARIGE ALCOHOLIST Er liggen zes opgerookte

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Casus Man 35 jr Vg) depressie (2x mislukte relaties), groot gezin Last van stemmen in zijn hoofd Met een scheermes

Nadere informatie

VZW LOOPBAANCENTRUM. Voor u zit iemand met een burn-out. wat nu?

VZW LOOPBAANCENTRUM. Voor u zit iemand met een burn-out. wat nu? VZW LOOPBAANCENTRUM Voor u zit iemand met een burn-out wat nu? Voor u zit iemand met een burn-out... wat nu? Een burn-out heb je niet alleen Voordat iemand een burn-out krijgt, is hij al lange tijd roofbouw

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij eetstoornissen

Cognitieve gedragstherapie bij eetstoornissen FE 0807-1 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer folders verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over angst en depressie. Speciaal voor kinderen zijn er folders over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie

visie, gedrag, overtuigingen, gevoelens, handelen, reflectie Boek : Auteur : Bespreker : Jo Dauwen Datum : juni 2010 Gedragsproblemen in scholen Het denken en handelen van leraren Kees van der Wolf en Tanja van Beukering, Acco ISBN: 9 789033 474989. In een notendop

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

Vroegsignalering van angst bij kanker

Vroegsignalering van angst bij kanker Vroegsignalering van angst bij kanker Symposium juni 2016, Amsterdam Hoe harder we angst bevechten, hoe meer ze ons verleidt en verstikt. Hoe meer we de angst in de ogen zien, hoe sneller ze vrijheid biedt.

Nadere informatie

Diabetes and. alcohol. alcohol

Diabetes and. alcohol. alcohol Diabetes and alcohol en alcohol De risico s kennen Een alcoholisch drankje nuttigen met vrienden kan een leuk sociaal gebeuren zijn. Maar alcohol dient met mate te worden gebruikt om de gezondheidsrisico

Nadere informatie

Intimiteit en seks bij borstkanker

Intimiteit en seks bij borstkanker Intimiteit en seks bij borstkanker Patientenvoorlichting 28 november 2013 Jurgen Knobel, GZ-psycholoog in opleiding tot klinisch psycholoog/ seksuoloog NVVS Inhoud Draaglast en draagkracht Fasen in ziekteproces

Nadere informatie

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach

Studiedag: in de kijker. workshop: de ergotherapeut als coach Studiedag: in de kijker workshop: de ergotherapeut als coach Opbouw workshop Korte duiding van de theorie ( theorie wordt aangehaald) Kennismaking adhv exploreren Zelf in de ervaring stappen: oefenen op

Nadere informatie

Geschiedenis van NLP

Geschiedenis van NLP Geschiedenis van NLP Neuro Linguïstisch Programmeren is een communicatie systeem dat is ontwikkeld door een groep mensen in de jaren 70 in Amerika. NLP was oorspronkelijk bedoeld om de componenten, die

Nadere informatie

Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen

Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen Vragenlijst om je Mind-set in kaart te brengen Om je bewust te worden van directe loyaliteiten is het noodzakelijk om alle ideeën, oordelen en de geleefde relationele realiteit van je voorouders in kaart

Nadere informatie

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in Bijlage 5. Mannen en seksualiteit Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in dit boek. Zoals ik heb uitgelegd is seksualiteit van fundamenteel belang

Nadere informatie

TEAMNASCHOLING ERVARINGSGERICHTE PSYCHOSOCIALE HULPVERLENING WERKEN MET CLIËNTEN EN HUN RELATIONELE CONTEXT

TEAMNASCHOLING ERVARINGSGERICHTE PSYCHOSOCIALE HULPVERLENING WERKEN MET CLIËNTEN EN HUN RELATIONELE CONTEXT TEAMNASCHOLING ERVARINGSGERICHTE PSYCHOSOCIALE HULPVERLENING WERKEN MET CLIËNTEN EN HUN RELATIONELE CONTEXT HOE ZIET UW PRAKTIJK ERUIT? Veel cliënten zien hun probleem als een individueel probleem en komen

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

In totaal hebben 1.246 mensen de vragenlijst ingevuld, waaronder 521 mannen en 725 vrouwen.

In totaal hebben 1.246 mensen de vragenlijst ingevuld, waaronder 521 mannen en 725 vrouwen. Cliëntvoorkeuren in de GGZ In totaal hebben 1.246 mensen de vragenlijst ingevuld, waaronder 521 mannen en 725 vrouwen. Heeft u een voorkeur voor een mannelijke of vrouwelijke therapeut? 70,0 60,0 50,0

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Schaalvragen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Valkuilen. Wat maakt schaalvragen nuttig?

Schaalvragen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Valkuilen. Wat maakt schaalvragen nuttig? Inzoemen op een techniek : schaalvragen Ontstaan van de schaalvragen Steve De Shazer en Insoo Kim Berg gebruikten deze technieken in elk gesprek Chris Van Dam Wat maakt schaalvragen nuttig? Een gedifferentieerde

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING. Programma

OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING. Programma OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING Coachingscongres HoGent 30 mei 2013 Anton Stellamans info@ilfaro.be www.ilfaro.be OPLOSSINGSGERICHTE TEAMCOACHING Of hoe ik geleerd heb om me geen zorgen meer te maken...

Nadere informatie

AL-ANON ALATEEN voor familie & vrienden van alcoholisten

AL-ANON ALATEEN voor familie & vrienden van alcoholisten AL-ANON ALATEEN voor familie & vrienden van alcoholisten INFORMATIEMAP AL-ANON Dienstbeheer der Nederlandstalige www.al-anonvl.be Helenalei 24, gelijkvloers Al-Anon Familiegroepen v.z.w. tel. 03218.50.56

Nadere informatie

Nierfalen en Seksualiteit

Nierfalen en Seksualiteit Nierfalen en Seksualiteit 1 Inhoudsopgave Inleiding Seksuele problemen bij nierfalen Bij mannen en vrouwen Factoren die het seksueel functioneren kunnen beïnvloe- den Bespreekbaar maken Maatschappelijk

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 12. 7124_Oplossingsgericht management.indd 7

Inhoud. Inleiding 12. 7124_Oplossingsgericht management.indd 7 Inleiding 12 1 Op de schouders van reuzen 19 1.1 Het oorzaak-gevolgmodel 19 1.1.1 De appel die op Newtons hoofd viel 19 1.1.2 Voor- en nadelen van het oorzaak-gevolgmodel 20 1.2 Het problem-solving model

Nadere informatie

nhoud Inleiding 9 Het belang van menselijke relaties Sociale invloed

nhoud Inleiding 9 Het belang van menselijke relaties Sociale invloed I nhoud Inleiding 9 1 Het belang van menselijke relaties 13 1.1 De need to belong 13 1.1.1 Sociale steun als overlevingsmechanisme 17 1.1.2 Samenwerking als overlevingsmechanisme 26 1.1.3 Voortplanting

Nadere informatie

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon

Psychotherapie. brochure. Praktijk de Cocon brochure Praktijk de Cocon Psychotherapie Brochure Psychotherapie helpt je af te rekenen met vervelende gevoelens, storende gedachten, sociale problemen, terugkerende problemen waar je veel last van hebt.

Nadere informatie

1.1 Relatie verslaving

1.1 Relatie verslaving 1.1 Relatie verslaving Typering Iemand wordt relatieverslaafd genoemd als hij denkt niet zonder relatie te kunnen leven. Soms zijn mensen zo afhankelijk van een relatie, dat ze er alles voor doen om die

Nadere informatie

Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico

Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico Derde grote bevraging brengt middelengebruik bij Vlaamse studenten in kaart Alcoholgebruik bij helft van de studenten niet zonder risico De Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen (VAD) en onderzoekers

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Sociaal psychiatrisch verpleegkundige diagnostiek een brede aanpak of een focus op de werkrelatie?

Sociaal psychiatrisch verpleegkundige diagnostiek een brede aanpak of een focus op de werkrelatie? Sociaal psychiatrisch verpleegkundige diagnostiek een brede aanpak of een focus op de werkrelatie? Studiemiddag 2004-16 juni - Arnhem/Nijmegen Stepped Care en Stepped diagnostiek Over de diagnostiek van

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Jongeren en alcohol. Ouders aan het woord. Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014. Utrecht.nl/volksgezondheid

Jongeren en alcohol. Ouders aan het woord. Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014. Utrecht.nl/volksgezondheid Jongeren en alcohol Ouders aan het woord Resultaten Bewonerspanel septemberpeiling 2014 Utrecht.nl/volksgezondheid 2 Inleiding Sinds 1 januari 2014 is de leeftijdsgrens voor het in bezit hebben van alcohol

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen

Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Beste webbezoeker, Op basis van onderstaande items kan je nagaan welke toegevoegde waarde de trainingen Selfcoaching for business Selfcoaching voor privé gebruik Slaapschool voor jou kunnen hebben. Per

Nadere informatie

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg

De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg De meerwaarde van het contextueel denkkader binnen de ouderenzorg Claire Meire 2014 Een sterveling draagt zijn ouders op zijn schouders. Of niet op zijn schouders. In zijn binnenste. Zijn leven lang moet

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie

Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie & Pedagogische Begeleidingsdienst Basisonderwijs GO! wereldoriëntatie E HO DIT T RK AL E W ITA? G I D IER H CA mens & maatschappij specifieke visie van leerlijn naar methodiek van methodiek naar leerlijn

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut

Inleiding. Bron: Nationale Drugsmonitor Jaarbericht 2007. Uitgave van Trimbosinstituut : Alcohol, roken en drugs Inleiding In onze maatschappij zijn het gebruik van alcohol en andere drugs heel gewoon geworden roken en het drinken van alcoholische dranken gebeurt op recepties, feestjes,

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie