Informatiepakket. Ouderen en Alcohol

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Informatiepakket. Ouderen en Alcohol"

Transcriptie

1 Informatiepakket Ouderen en Alcohol

2 Colofon Dit informatiepakket is een onderdeel van de alcoholmatigingscampagne Den Haag; een frisse blik op alcohol, een campagne van de gemeente Den Haag. Uitgave Gemeente Den Haag, in samenwerking met de Parnassia Bavo Groep 2009 Advisering en realisatie Publicis Consultants Van Sluis

3 Inhoudsopgave Inleiding 2 Hoe zet u dit informatiepakket in? 2 Feiten en cijfers 3 Wat is verantwoord alcohol drinken? 5 Let op het motief 5 Effecten van alcohol op ouderen 6 Negatieve effecten 6 Positieve effecten 7 Alcohol en medicijnen: een gevaarlijke combinatie 7 Herken de signalen 9 Welke ouderen lopen risico? 9 Fasen van alcoholverslaving 11 Signalen overmatig alcoholgebruik 11 Gebruik de checklist 11 Hoeveel drinkt u zelf eigenlijk? 12 Tips om het gesprek aan te gaan 12 Als de oudere zo nu en dan te veel drinkt 13 Als de oudere regelmatig te veel drinkt of verslaafd is 13 Hulp voor ouderen 15 Het Preventie Spreekuur 16 Het zorgprogramma Verslaving bij ouderen 16 Trainingen voor hulpverleners 16 DVD 17 Checklist 18

4 This testimony shows the urgency of the problems faced by people on the front line of climate change, which is exposing more and more people to increased risk of dis This testimony shows the urgency of the problems faced by people on the front line of climate change, which is exposing more and more people to increased risk of diaster and directly affecting their lives and livelihoods. Tragically, the global community turns a blind eye to the severity of the risks posed by climate change and is doing too little to help people prepare themselves for these risks. Community managed disaster risk reduction (CMDRR) is an effective strategy of addressing the impacts and effects of climate change and reducing communities vulnerability to disasters. 2 CMDRR shows that communities have the capacity to learn about climate change and more importantly to respond to it in a positive way. It shows that communities are capable of learning and of using their traditional practices, knowledge and skills to strengthen their resilience and develop their livelihoods. CMDRR can play a crucial role in drawing on these resources and helping communities respond to climate change Inleiding and other hazards. CMDRR is a development tool, with hazard as its focus and disaster risk as the entry point. It is particularly relevant for vulnerable and marginalised Overmatig groups, alcoholgebruik especially onder women ouderen and children, is een groeiend who are probleem. most at risk Niet from alleen climate voor change de ouderen and zelf, most maar likely ook to see voor their hun livelihoods omgeving, (and de zorg sometimes en de maatschappij. their lives) at In risk. tien jaar tijd is de groep ouderen die overmatig drinkt meer dan verdubbeld. En door de vergrijzing van de bevolking zal deze groep blijven groeien. Het is dus belangrijk dat u als hulpverlener weet wat u kunt doen om alcoholproblemen bij ouderen te voorkomen en te verminderen. Dit informatiepakket helpt u daarbij. Het is bedoeld voor hulpverleners die met ouderen vanaf 65 jaar werken. Hoe zet u dit informatiepakket in? U kunt dit informatiepakket op verschillende manieren inzetten binnen uw organisatie. Enkele voorbeelden: Bespreek het onderwerp in een werkoverleg. Gebruik hierbij de informatie uit dit informatiepakket. Op de dvd vindt u een digitale versie. Neem samen de checklist Alcoholgebruik bij ouderen door. Deze vindt u achterin dit informatiepakket en is ook te downloaden op Geef de checklist daarna mee aan de medewerkers. Verwijs naar de website voor meer informatie, beroepsspecifieke checklisten, het actuele cursusaanbod, brochures en handige adressen voor verschillende doelgroepen. Bied een training aan, zie het hoofdstuk Trainingen voor hulpverleners.

5 Dit informatiepakket is een onderdeel van de campagne Den Haag: een Frisse Blik op alcohol van de gemeente Den Haag. Ga voor meer ideeën en informatie naar de campagnewebsite Feiten en cijfers Drinkgedrag ouderen Van de 55-plussers (hierna: ouderen) drinkt twee op de drie vrouwen en drie op de vier mannen regelmatig een glaasje. Een kleine 10% van de vrouwen drinkt meer dan drie glazen per dag. Bij mannen is dit bijna 20%. Steeds meer vrouwen drinken te veel. Dit komt omdat het geen taboe meer is om als vrouw (veel) alcohol te drinken. Hulp zoeken is niet makkelijk In tien jaar tijd is bij de verslavingszorg het aantal hulpaanvragen van ouderen met een alcoholprobleem gestegen met 130%. Maar een klein deel van de probleemdrinkers zoekt hulp. De ervaring leert dat allochtonen die een alcoholprobleem hebben zelden hulp zoeken. 3 Ouderen zijn kwetsbaar Bij ouderen heeft alcoholgebruik meer gevolgen voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid dan bij volwassenen. Elk jaar worden 1200 ouderen op de Spoedeisende Eerste Hulp (SEH) in ziekenhuizen behandeld omdat ze door overmatig alcoholgebruik zijn gevallen. Door hun kwetsbaarheid ligt de adviesgrens - één glas alcohol per dag voor vrouwen en twee glazen voor mannen - soms al te hoog voor ouderen. Uit onderzoek blijkt dat veel Aziatische mensen slechter tegen alcohol kunnen. Dat heeft te maken met hun genen. Ouderen hebben, meer dan volwassenen, de neiging om dagelijks te drinken. Waarschijnlijk omdat zij meer tijd en geld hebben. En omdat ze vaker alleen zijn.

6 4 Als ik merk dat iemand naar alcohol ruikt of drank bij zich heeft, ga ik het gesprek aan. Bernadette van Sambeek Consulent Ouderenwerk Transvaal, Stichting Zebra

7 Wat is verantwoord alcohol drinken? Voor gezonde ouderen geldt: mannen: niet meer dan twee standaardglazen per dag; vrouwen: niet meer dan één standaardglas per dag; twee dagen in de week niet drinken. Ouderen met gezondheidsproblemen en ouderen die medicijnen gebruiken moeten extra voorzichtig zijn met alcohol. Alcohol kan de werking van medicijnen tenietdoen of juist versterken. Let op het motief Alcohol is gevaarlijker als het om een verkeerde reden wordt gedronken. Drinkt iemand om spanningen of angst kwijt te raken? Dan loopt hij of zij het risico om verslaafd te raken. Drinken omdat het lekker en gezellig is, hoeft niet gevaarlijk te zijn. 5 Wees duidelijk en stel grenzen Ik werk met ouderen die zelfstandig wonen en drie keer per week bij elkaar kunnen komen in een sociëteit. Als ik merk dat iemand naar alcohol ruikt of drank bij zich heeft, ga ik het gesprek aan. Ik vraag hoeveel iemand drinkt. Dan schrik ik: zeven biertjes op een dag en s avonds nog een glas wijn! Terwijl de oudere suikerziekte heeft en medicijnen gebruikt. Als ik er wat van zeg, krijg ik vaak de reactie Ik kan dat aan. Het probleem wordt ontkend. Ik probeer iemand dan toch te wijzen op zijn of haar verantwoordelijkheid. Je bent zelf verantwoordelijk voor je gezondheid. Maar ik merk dat het moeilijk is om door te dringen. We hebben enkele ouderen geschorst, omdat ze overlast veroorzaakten. Bij een collega-instelling, in hetzelfde gebouw, mogen deze ouderen wel naar binnen. Dat geeft onduidelijkheid. We moeten in Den Haag één lijn trekken. Bij verslaving is het nodig om duidelijk te zijn en grenzen te stellen.

8 6 Effecten van alcohol op ouderen Ouderen zijn een kwetsbare groep. Ze verdragen alcohol slechter dan volwassenen. Hun lever en nieren werken namelijk minder goed. Ook heeft hun lichaam minder weerstand. Ouderen zijn daardoor eerder onder invloed en blijven dat ook langer. Zelfs weinig alcohol kan al schadelijk voor hun gezondheid zijn. Dat komt omdat ze vaak al gezondheidsproblemen hebben, zoals diabetes of hoge bloeddruk. Alcohol is dan een extra risico voor hun gezondheid. Ook de combinatie met medicijnen is gevaarlijk. Negatieve effecten Te veel alcohol drinken kan bij ouderen verschillende lichamelijke en geestelijke klachten veroorzaken. De belangrijkste zijn: bewegingsproblemen, met als gevolg valongelukken hoge bloeddruk maag- en darmproblemen hoofdpijn slapeloosheid incontinentie seksuele problemen vergeetachtigheid sufheid afnemende eetlust kanker

9 Positieve effecten Uit onderzoek is gebleken dat het drinken van één glas alcohol per dag niet schadelijk is voor de gezondheid. Het beschermt zelfs tegen hart- en vaatziekten en een beroerte. Dit geldt natuurlijk alleen voor gezonde ouderen. En om gewoontevorming te voorkomen is het goed om twee dagen in de week geen alcohol te drinken. Alcohol en medicijnen: een gevaarlijke combinatie In combinatie met medicijnen kan alcohol snel gevaarlijk zijn. Al na één of twee glazen. Veel ouderen weten dat zelf niet. Sommige medicijnen versterken de werking van alcohol, waardoor de kans op vallen toeneemt en deelname aan het verkeer gevaarlijk wordt. Andere medicijnen werken niet meer na het gebruik van alcohol. Met alle gevolgen van dien. Medicijngebruik is een goede aanleiding om in gesprek te gaan over iemands drinkgewoonten. Controleer zo nodig de bijsluiter en raadpleeg bij twijfel een arts of apotheker. Voorbeelden van medicijnen die slecht te combineren zijn met alcohol: 7 slaap- en kalmeringsmiddelen medicijnen bij allergie (antihistaminica) medicijnen bij diabetes aspirine of ascal (pijnstillers) Medicijngebruik ouderen 65-plussers gebruiken drie keer zoveel geneesmiddelen als de gemiddelde Nederlander. 75-plussers zelfs vier keer zoveel. De meest gebruikte middelen door ouderen zijn medicijnen voor hoge bloeddruk, bloedverdunners en slaapmiddelen. De gemiddelde 65-plusser gebruikt dagelijks drie verschillende geneesmiddelen. Alcohol gaat nog minder goed samen met een combinatie van medicijnen.

10 8 Vraag ook naar het gebruik van homeopathische middelen, want daar zit vaak alcohol in. Romeo Ashruf Verslavingsarts, Parnassia Bavo Groep

11 Herken de signalen Het is vaak moeilijk om een alcoholprobleem bij ouderen te herkennen. Dat komt omdat ze veel verschillende gezondheidsklachten hebben, die ook op andere aandoeningen kunnen wijzen. Bovendien brengen ze het onderwerp zelf bijna nooit ter sprake. Het komt gewoon niet bij hen op dat de klachten te maken kunnen hebben met hun drinkgewoonten. Soms krijgt u dan de eerste signalen uit de omgeving, zoals van de partner of kinderen. Maar het komt ook voor dat de omgeving een oogje toeknijpt. Want wie pakt zijn of haar laatste borreltje nog af? Het is dus belangrijk om als hulpverlener alert te zijn. Welke ouderen lopen risico? Sommige ouderen lopen meer risico op het krijgen van een alcoholprobleem. Dit zijn ouderen die: een (chronische) ziekte hebben; een (familie)geschiedenis van alcoholmisbruik hebben; moeite hebben met het ouder worden; in zichzelf gekeerd zijn; depressief zijn; eenzaam zijn; een dierbare verloren hebben; slaap- en kalmeringsmiddelen gebruiken. 9 Ouderen zijn de ideale patiënten Als verslavingsarts krijg ik elke week een paar ouderen met alcoholproblemen op mijn spreekuur. Vaak zijn ze doorverwezen door hun huisarts. Dan bellen ze eerst twee of drie keer hun afspraak af en als ze dan voor me zitten, zeggen ze: Ik ben hier alleen omdat de huisarts dat zo graag wil. Ik heb helemaal geen probleem, hoor. De verslavingszorg is een drempel. Het is de kunst om ze op hun gemak te stellen. Ik leg uit dat de verslavingszorg net als andere zorg is. Je bent niet afgeschreven of verslaafd als je bij ons komt. Ik praat in zo n eerste gesprek ook niet over het alcoholprobleem, maar heb het over andere, onderliggende problemen. Meestal is de oorzaak een ingrijpende gebeurtenis, zoals het verlies van de partner of een verhuizing naar het verzorgingshuis. Als ouderen eenmaal over de drempel getild zijn en begrijpen wat het probleem is, zijn ze de ideale patiënten. Ze volgen trouw je advies op en binnen een maand zijn ze weer in het gareel. Het is belangrijk om ouderen te wijzen op het effect van alcohol op medicijnen. Kalmerende en pijnstillende middelen gaan slecht samen met alcohol. Bijna alle ouderen gebruiken deze middelen. En vraag ook naar het gebruik van homeopathische middelen, want daar zit vaak alcohol in.

12 10 Benader de reguliere kanalen. Laat een huisarts de oudere doorverwijzen. Frans Touw Manager, Florence

13 Fasen van alcoholverslaving Sociaal gebruik: de oudere drinkt verantwoord en heeft er geen last van. Overmatig gebruik: het drinken gaat een grotere rol spelen in iemands leven. De oudere drinkt om zich goed te voelen en spanningen kwijt te raken. Verslavingsfase: iemands hele leven wordt door het drinken beheerst. Het drinken veroorzaakt lichamelijke, geestelijke en sociale problemen. Signalen overmatig alcoholgebruik Verwaarlozing, slechte hygiëne, vallen, ongelukken, blauwe plekken, slecht slapen, hoofdpijn, maag- of darmklachten, sufheid, zichtbaar onder invloed, alcoholgeur, vergeetachtigheid. Gebruik de checklist U kunt naast de informatie in dit hoofdstuk, ook de checklist gebruiken om na te gaan of iemand een alcoholprobleem heeft. Deze vindt u achterin dit informatiepakket. 11 De vraag is: wat komt iemand tekort? In onze zorgcentra schenken we alcohol. Voor de ouderen is dat gezellig en voor ons is het een manier om hun drinkgedrag te bewaken en in goede banen te leiden. Het komt zelden voor dat een oudere door alcohol voor overlast zorgt. We zijn strenger dan een café: we zeggen regelmatig nee. Als het nodig is om iemand op zijn drinkgedrag aan te spreken, doe ik dat niet en plein public. Dat werkt niet. Uit schaamte gaat iemand het drinken dan ontkennen. Het is beter om iemand op te zoeken. In zo n een-op-een-gesprek hou ik de oudere een spiegel voor: Je gedraagt je luidruchtig, zeg ik bijvoorbeeld. En ik bied vervolgens aan om te helpen. Dan zie je dat iemand andere problemen met je gaat delen. Vaak is eenzaamheid of verdriet het probleem en de oorzaak van het drinken. Neem daarom tijdens het gesprek niet het drankprobleem als uitgangspunt. De vraag is: wat komt iemand tekort? Is dat aandacht, gezelligheid of misschien structuur? Zo hebben we ooit iemand van de alcohol afgeholpen door een gestructureerd activiteitenprogramma aan te bieden. Een andere tip is: benader de reguliere kanalen. Laat een huisarts de oudere doorverwijzen. Als je een alcoholprobleem signaleert, heb je de taak om er wat aan te doen. Besteed er extra aandacht aan, anders blijft het liggen.

14 12 Hoeveel drinkt u zelf eigenlijk? Waarom is dat belangrijk, vraagt u zich misschien af? Iedere hulpverlener heeft eigen normen en waarden. En dus ook ideeën over het drinken van alcohol. Deze bepalen onbewust de manier waarop u reageert en handelt. Misschien vindt u dat je ouderen niet moet betuttelen? Ze hebben immers recht op een borreltje op hun oude dag. Of neemt u het ouderen juist kwalijk als zij veel drinken? Op oudere leeftijd hoor je toch wijzer te zijn. Als u zich bewust bent van uw eigen houding tegenover alcohol, is het makkelijker om professioneel en onafhankelijk te handelen. Denk er eens over na en maak de test op Of download de brochure Hoeveel drink ik eigenlijk? op > winkel > zoek product > folder/brochure. Weet hoe u zelf over alcohol drinken denkt! Ga naar Tips om het gesprek aan te gaan Als u merkt dat een oudere te veel drinkt, is het verstandig om dit met de persoon zelf te bespreken. Hieronder leest u tips om zo n gesprek te voeren. Als iemand af en toe te veel drinkt, kan het doel van het gesprek zijn dat hij of zij verstandiger gaat drinken. Is het drinken geen probleem voor de oudere of zijn of haar omgeving? Dan is een gesprek misschien niet nodig. Iemand die continu te veel drinkt, moet gemotiveerd worden om minder te gaan drinken of om helemaal te stoppen. Vindt u het lastig om met de oudere te praten over zijn of haar drinkgewoonten? Bespreek het dan met uw leidinggevende. Of neem voor advies contact op met het

15 Preventiespreekuur van de Parnassia Bavo Groep, telefoonnummer (070) Voor allochtone ouderen kunt u ook een vertrouwenspersoon inschakelen. Soms kan iemand uit dezelfde cultuur iemand beter helpen. Kijk op voor een overzicht van vertrouwenspersonen. Als de oudere zo nu en dan te veel drinkt Vraag u eerst af: is het drinken een probleem voor de oudere of zijn of haar omgeving? Anders is een gesprek misschien niet nodig. Vindt u dat een gesprek nodig is? Wacht dan een geschikt moment af. Bespreek het drinkgedrag niet als de oudere net te veel gedronken heeft. Neem een respectvolle, open houding aan. Ga na hoe vaak en hoeveel iemand drinkt. Weet de oudere dit niet? Laat hem of haar dit dan een week bijhouden. Leg uit wat verantwoord drinken is. En dat je alcohol op oudere leeftijd slechter verdraagt. Leg uit wat de risico s van te veel drinken zijn. Ook in combinatie met medicijnen. Wat zijn de motieven om te drinken? Drinkt de oudere om spanningen of angsten kwijt te raken? Leg dan uit dat er ook andere manieren zijn om ermee om te gaan. Probeer afspraken te maken over het drinkgedrag. Wanneer wel, wanneer niet en hoeveel. Kijk na een maand of het gelukt is om deze afspraken na te komen. Maak hierover een afspraak. 13 Als de oudere regelmatig te veel drinkt of verslaafd is Neem een respectvolle, open houding aan. Stel vragen en toon interesse. Begin te praten over de voordelen van alcohol, zoals dat het een prettig gevoel geeft. Dit neemt spanning weg. Begin daarna over de nadelen van alcohol, zoals dat het schadelijk is voor de gezondheid en gevaarlijk is in combinatie met medicijnen. Praat over verantwoord drinken. Wat vindt de oudere zelf wat nog verantwoord is? Ga na hoe vaak en hoeveel de oudere drinkt. Weet hij of zij dit niet? Laat de oudere dit dan een week bijhouden. Probeer afspraken te maken over het drinkgedrag. Wanneer wel, wanneer niet en hoeveel. Kijk na een maand of het gelukt is om deze afspraken na te komen. Vertel welke hulp de oudere nog meer kan krijgen.

16 14 Ruikt iemand s morgens nog naar alcohol? Dan is de kans zeer groot dat de oudere een alcoholprobleem heeft. Annemiek Hulleman Preventiefunctionaris, Parnassia Bavo Groep

17 Hulp voor ouderen Om hulp vragen is niet makkelijk. Probeer de drempel voor de oudere te verlagen. Leg uit wat er allemaal mogelijk is. Soms kan één goed gesprek al veel doen. Zelfhulpgroepen zijn een grote steun voor ouderen die met verlies te maken hebben, zoals het verlies van werk, partner of vrienden. Bovendien kunnen de contacten in de groep eenzaamheid voorkomen. Kijk op voor een overzicht van zelfhulpgroepen. De afdeling Preventie van de Parnassia Bavo Groep geeft gratis workshops en trainingen voor ouderen. Bijvoorbeeld Stoppen met piekeren en negatief denken en Vrienden maken kun je leren. Deze workshops kunnen helpen als iemand drinkt om zich prettiger of minder eenzaam te voelen. Voor advies en meer informatie over de trainingen kunt u terecht bij het Preventie Spreekuur; zie hieronder. U kunt de oudere ook doorverwijzen naar dit spreekuur. Er zijn ook andere instellingen die cursussen geven. Kijk voor een actueel cursusaanbod op 15 Gebruik een checklist Hulpverleners hebben behoefte aan handvatten. Jaren geleden, in 2003, is de Parnassia Bavo Groep daarom al met een aantal projecten gestart. We hebben onder andere voorlichting gegeven aan verzorgenden in Haagse verzorgingshuizen. Hulpverleners zaten toen met dezelfde vragen als nu: hoe signaleer je alcoholproblemen bij ouderen? En wat doe je als je weet dat een oudere te veel drinkt? Ik raad mensen aan om te werken met een checklist. Hiermee is het eenvoudiger om te achterhalen of iemand een alcoholprobleem heeft. Op kun je checklisten voor verschillende beroepen downloaden. Op dezelfde website vind je ook het actuele cursusaanbod van de Parnassia Bavo Groep. Deze cursussen worden afgestemd op de doelgroep. De thuiszorg heeft bijvoorbeeld vooral een signalerende taak. Daarom gaan we in een training voor de thuiszorg vooral in op het herkennen van de signalen. Wij zeggen altijd: ruikt iemand s morgens nog naar alcohol, dan is de kans zeer groot dat de oudere een alcoholprobleem heeft. Andere signalen zijn blauwe plekken en kneuzingen door valongelukken. Maatschappelijk werkers hebben ook behoefte aan gesprekstechnieken. Daarvoor hebben we de cursus Motiverende gespreksvoering. Niet iedereen zal eerlijk zeggen dat hij te veel drinkt. Het is de kunst om daar doorheen te prikken. Ga naar voor het actuele cursusaanbod en checklisten voor verschillende beroepen.

18 Het Preventie Spreekuur Het Preventie Spreekuur van de Parnassia Bavo Groep is er onder andere voor het voorkomen van alcoholproblemen. Iedereen kan er terecht voor advies, ondersteuning en informatie over de trainingen. Zo nodig wordt er doorverwezen naar een andere afdeling of instelling. Het Preventie Spreekuur is kosteloos. Er is geen verwijzing van de huisarts nodig. Meer informatie en advies Parnassia Bavo Groep Afdeling Preventie Lijnbaan VA Den Haag Telefoon: (070) Het zorgprogramma Verslaving bij ouderen De afdeling Ouderen van de Parnassia Bavo Groep biedt een zorgprogramma aan voor ouderen die verslaafd zijn aan of een probleem hebben met alcohol. De aanmelding hiervoor loopt via de huisarts. Of via Aanmelden Telefoon: (070) (afdeling Ouderen) Trainingen voor hulpverleners De afdeling Preventie van de Parnassia Bavo Groep organiseert regelmatig trainingen en workshops voor mensen die in hun werk te maken hebben met ouderen die overmatig drinken. Zoals de cursussen Alcohol en ouderen, Verslaving en verslavende middelen en Motiverende gespreksvoering. Kijk voor een actueel cursusaanbod op Meer informatie en advies Parnassia Bavo Groep Afdeling Preventie Lijnbaan VA Den Haag Telefoon: (070)

19 Voor dit informatiepakket is dankbaar gebruikgemaakt van informatie en advies van: Parnassia Bavo Groep, Nederlands Kenniscentrum Ouderenpsychiatrie, NIGZ, Trimbos-instituut, Yellinek Preventie, IVO, VÓÓR Welzijn, Florence, Stichting Mooi, Zebra Welzijn, STIOM, SOC, CIPO en GDO.

20

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Alcohol Informatie voor patiënten F0931-3415 september 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44 44 MCH

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Informatie voor huisartsen PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Wanneer verwijst u naar de BasisGGZ (Novae) of de Specialistische GGZ (VNN)? WANNEER VERWIJST U NAAR DE BASISGGZ (NOVAE)

Nadere informatie

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP Overmatig alcoholgebruik aanpakken met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk RODER Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP De belangrijke eerste stap... U heeft met uw huisarts gesproken over

Nadere informatie

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016

Ouderen en alcohol. Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Ouderen en alcohol Nanda den Hollander dd 18 april 2016 Vraag De beeldvorming die er is ten aanzien van ouderen die overmatig alcohol gebruiken, is van belang. Wat is jullie beeld? Wat vind je ervan? Bijv.

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING Als kinderen naar het voortgezet

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos

Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos Bijlage 2 Onderwerpen/deelprojecten regionaal uitvoeringsprogramma depressiepreventie 2008 t/m 2011 Gelderse Roos A1 Uitbrengen jaarkrant A2 Advertentie huis aan huis bladen A3 Consultatie B1 Brochures

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN?

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? UW KIND EN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? U KUNT ER IETS AAN DOEN! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Alcohol en ouderen. Factsheet. Inleiding. Alcoholgebruik door ouderen. April 2005

Alcohol en ouderen. Factsheet. Inleiding. Alcoholgebruik door ouderen. April 2005 Factsheet Alcohol en ouderen Inleiding April 2005 Problemen met betrekking tot alcohol komen bij ouderen vaker voor dan men denkt. Zo is in tien jaar tijd het aantal hulpvragen van 55-plussers bij de ambulante

Nadere informatie

Lichamelijke klachten door alcoholgebruik

Lichamelijke klachten door alcoholgebruik Maag-, Darm- en Leverziekten Lichamelijke klachten door alcoholgebruik www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl MDL013 / Lichamelijke klachten door

Nadere informatie

Contact Voor vragen over deze factsheet of extra informatie kunt u contact opnemen met: NIGZ-Alcoholvoorlichting

Contact Voor vragen over deze factsheet of extra informatie kunt u contact opnemen met: NIGZ-Alcoholvoorlichting Colofon Tekst Jan Huige, Trudy van Boxtel (NIGZ). Inhoudelijke bijdrage door Ton Mol (Stichting Informatievoorziening Zorg) en Gerard van Liesdonk (Novadic-Kentron) Contact Voor vragen over deze factsheet

Nadere informatie

Tips tegen nervositeit

Tips tegen nervositeit Vijf jaar lang heb ik een slaapmiddel gebruikt om in slaap te komen soms had ik de moed om het eens zonder dat tabletje te proberen. Ik sliep dan zo slecht, dat ik de moed snel weer opgaf. Toch vond ik

Nadere informatie

ALCOHOL. Zonder flauwekul

ALCOHOL. Zonder flauwekul ALCOHOL Zonder flauwekul Op een feestje of in een café drinken veel mensen alcohol. Dat vinden ze gezellig. Maar is alcohol drinken eigenlijk wel gezellig? Het is belangrijk dat je weet wat alcohol met

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Jawel, je staat model!

Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Als ouder, grootouder, heb je een voorbeeldfunctie voor de jongere generaties. Zeker voor hun puberteit is het gezin voor kinderen een belangrijk referentiekader.

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Vrienden & Relaties s Avonds en in het weekend zit ik vaak alleen thuis. Ik bel dan wel eens met mijn vrienden, maar ze bellen me nooit terug. Ik heb verkering,

Nadere informatie

Ouder worden en alcohol

Ouder worden en alcohol Ouder worden en alcohol V.U.: Paul Van Deun, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - september 2015 - D/2015/6030/41 De De DrugLijn is een initiatief

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn.

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. Alcohol (g)een probleem? Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. 2 Alcoholpreventie vanuit de eerstelijn 3 Ondersteuning bij signaleren en bespreken 5 Pilot vroegsignalering

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie bij jongeren

Alcoholintoxicatie bij jongeren Alcoholintoxicatie bij jongeren Beter voor elkaar Informatie voor ouders na opname van hun kind vanwege alcoholintoxicatie ( comazuiper ) Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging in

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg

Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking. Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Middelengebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Arjetta Timmer Brijder Verslavingszorg Parnassia Bavo Groep Brijder Verslavingszorg Preventie Jeugd Zorg ambulant & klinisch Bereidheidliniaal

Nadere informatie

Alcohol, Roken en opvoeding

Alcohol, Roken en opvoeding Alcohol, Roken en opvoeding Uw kind in klas 1 van het voortgezet onderwijs Als kinderen naar het voortgezet onderwijs gaan, verandert er veel in hun leven. Ze krijgen andere interesses en hun vriendengroep

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Wat je moet weten over alcohol

Wat je moet weten over alcohol Wat je moet weten over alcohol 1 2 Op een feestje of op café drinken veel mensen alcohol. Dat vinden ze gezellig. Maar is alcohol drinken wel altijd zo gezellig? In deze folder vind je: wat alcohol met

Nadere informatie

Wat kunt u zelf doen?

Wat kunt u zelf doen? Hoofdpijn Bijna iedereen heeft wel eens hoofdpijn. Altijd vervelend, maar niet altijd even ernstig, of van even lange duur. Er zijn dan ook verschillende soorten hoofdpijn: spanningshoofdpijn, migraine,

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

Workshop 9 En morgen gezond weer op

Workshop 9 En morgen gezond weer op 23 april 2012 Symposium Ouderen & Alcohol Workshop 9 En morgen gezond weer op Complementair werken in de zorg voor ouderen Yildiz Gecer Tactus Henk Snijders Carintreggeland Voorstellen Wie zijn wij? Wie

Nadere informatie

WAT IS HOOFDPIJN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN

WAT IS HOOFDPIJN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN Hoofdpijn WAT IS HOOFDPIJN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL HOOFDPIJN

Nadere informatie

Preventieoverzicht alcohol Gezondheidswinst voor Interventie en werkwijze/producten

Preventieoverzicht alcohol Gezondheidswinst voor Interventie en werkwijze/producten < 0 ar Voorlichting over de risico's van Zwangeren Voorkomen van alcoholgebruik bij STAP alcoholgebruik rondom de zwangerschap door middel van de brochure 'Zwanger?...en Alcohol?' en website www.alcoholenzwangerschap.nl

Nadere informatie

De diëtist voor een gezonde leefstijl

De diëtist voor een gezonde leefstijl De diëtist voor een gezonde leefstijl GroenekruisDomicura: voor alle zorg bij u thuis Als het om uw gezondheid gaat, of om die van uw kind of iemand anders die u dierbaar is, dan neemt u geen enkel risico.

Nadere informatie

LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING

LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING V.S.O. WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ALCOHOL EN ALCOHOLVERSLAVING UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief: V.S.O. alcohol en alcoholverslaving INHOUDSOPGAVE pagina

Nadere informatie

Interventieoverzicht alcohol Doelgroep Doelstelling Intermediair Organisatie die (nadere informatie over) de interventie aanbiedt

Interventieoverzicht alcohol Doelgroep Doelstelling Intermediair Organisatie die (nadere informatie over) de interventie aanbiedt en overzicht alcohol < 0 jaar Voorlichting over de risico's van alcoholgebruik rondom de zwangerschap door middel van de brochure 'Zwanger?...en Alcohol?' en website www.alcoholenzwangerschap.nl < 0 jaar

Nadere informatie

Liska Vulperhorst Preventiewerker

Liska Vulperhorst Preventiewerker Liska Vulperhorst Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Vijf circuits Behandeling & Begeleiding Sociale Verslavingszorg Forensische Verslavingszorg Verslavingsreclassering Preventie & Consultancy Programma

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

IIIk voel me zo rot, dat ik niet weet waar ik het zoeken moet. Het verwijzerspunt

IIIk voel me zo rot, dat ik niet weet waar ik het zoeken moet. Het verwijzerspunt n i e u w s b r i e f v o o r v e r w i j z e r s h a ag l a n d e n - j u n i 2 0 1 6 Op zoek naar tips bij depressie klachten? Ga naar www.geloofjehetselfie.nl IIIk voel me zo rot, dat ik niet weet waar

Nadere informatie

Tips voor Ouders van drinkende pubers

Tips voor Ouders van drinkende pubers Tips voor Ouders van drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: - Kies als ouders samen regels voor het gezin. - Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

In de put, uit de put

In de put, uit de put In de put, uit de put Ouderen In de put, uit de put Introductie Wachten tot het beter gaat? Wachten in de hoop dat het gepieker en verdriet vanzelf overgaat? In de put, uit de put 1 Veel piekeren, weinig

Nadere informatie

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger!

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Vooraf Psychisch verzuim Problemen. Op het werk of privé. Die Psychisch verzuim is ziekteverzuim vanwege hebben we allemaal wel eens. Uw psychische

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

REUMATOLOGIE. Leflunomide. (Arava ) BEHANDELING

REUMATOLOGIE. Leflunomide. (Arava ) BEHANDELING REUMATOLOGIE Leflunomide (Arava ) BEHANDELING Leflunomide (Arava ) Uw reumatoloog heeft u leflunomide voorgeschreven voor de behandeling van uw reumatische aandoening. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken,

Nadere informatie

Werk en Verslaving. Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige

Werk en Verslaving. Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige Werk en Verslaving Ard van Oosten psychiater, bedrijfskundige Inhoud Inleiding Verslaving als ziekte Werk en verslaving Medisch - Juridisch kader Beleid Inleiding Gewoonteverslaving Gokverslaving, chatverslaving,

Nadere informatie

Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn

Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn Afdeling neurologie Locatie Eindhoven Tijdens uw bezoek aan de hoofdpijnpolikliniek is overmatig gebruik van pijnstillers besproken. Dit kan

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

Graag omlaag. Wat kunt u zelf doen?

Graag omlaag. Wat kunt u zelf doen? Hebt u hoge bloeddruk? Dat is op zichzelf geen ziekte en u hebt er waarschijnlijk niet echt last van. Maar toch is het belangrijk om uw bloeddruk omlaag te krijgen. want hoge bloeddruk kan een risico betekenen.

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Oxatomide Tabletten Werkzame stof

Oxatomide Tabletten Werkzame stof Oxatomide Tabletten Werkzame stof Oxatomide Geneesmiddelgroep Anti-histaminica Andere namen Tinset Samenstelling Tinset tabletten: 30 mg oxatomide per tablet Fabrikant/Leverancier Tinset : Janssen-Cilag

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Azathioprine (Imuran )

PATIËNTEN INFORMATIE. Azathioprine (Imuran ) PATIËNTEN INFORMATIE Azathioprine (Imuran ) 2 PATIËNTENINFORMATIE Uw reumatoloog heeft u Azathioprine voorgeschreven voor de behandeling van uw reumatische aandoening. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken,

Nadere informatie

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 27 mei 2015 Sanne Louw Kikid & marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Kikid Het is als ouder jouw verantwoordelijkheid, dat je kind NEE kan zeggen tegen drank!

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE NSAID S. Niet Steroïde Anti-inflammatoire Drug

PATIËNTEN INFORMATIE NSAID S. Niet Steroïde Anti-inflammatoire Drug PATIËNTEN INFORMATIE NSAID S Niet Steroïde Anti-inflammatoire Drug 2 PATIËNTENINFORMATIE Uw reumatoloog heeft u NSAID (Niet Steroïde Anti-inflammatoire Drug) oftewel een ontstekingsremmende pijnstiller

Nadere informatie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie

Mijn kind, gamen en internet. Indigo Preventie Mijn kind, gamen en internet Indigo Preventie Programma Welkom & kennismaking Vragenlijst Info gamen/internet Problematisch/normaal gebruik Tips Afsluiting en sites Vragenlijst Vragenlijstje Gamen Vragenlijst

Nadere informatie

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN Herkennen en behandelen van slaapstoornissen bij ouderen. STAP 1: Screenen op slaapstoornis (kruis aan). 1a. Ervaart u problemen met slapen? 1b Heeft u de afgelopen

Nadere informatie

Alcohol in de opvoeding

Alcohol in de opvoeding Alcohol in de opvoeding >> In deze brochure leest u meer over alcohol in de opvoeding. Over het effect van alcoholgebruik op uw kind. Over regels die u kunt stellen en adviezen die u uw kind kunt geven.

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDEN Tips en advies voor ouders

ALCOHOL EN OPVOEDEN Tips en advies voor ouders ALCOHOL EN OPVOEDEN Tips en advies voor ouders Herkent u één van deze vragen? Hoeveel mag mijn kind eigenlijk drinken? Kunnen jongeren tegen alcohol en wat zijn de risico s? Is het verstandig mijn kind

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Pubers en genotmiddelen Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Overzicht - Inleiding - (hersen)ontwikkeling pubers - Genotmiddelen: - energiedrank - roken - alcohol - Opvoeding en

Nadere informatie

Onderzoek Drankgebruik onder jongeren Door NCRV Altijd wat 1 april 2011

Onderzoek Drankgebruik onder jongeren Door NCRV Altijd wat 1 april 2011 Onderzoek Drankgebruik onder jongeren Door NCRV Altijd wat april 0 Het onderzoek is uitgevoerd onder.8 Nederlanders van 8 jaar en ouder. Het gaat daarbij om een representatief getrokken steekproef uit

Nadere informatie

Secundaire traumatisering

Secundaire traumatisering SECTORFONDSEN ZORG EN WELZIJN Secundaire traumatisering In de welzijnssector Informatie voor werknemers Weer een verhaal over incest: ik kan er niet meer tegen Als ik zo n lieve vader op de crèche zie,

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

Informatiebrochure. Stichting. Goed. met. Training, voorlichting & scholing. voor iedereen die met psychiatrie te maken heeft

Informatiebrochure. Stichting. Goed. met. Training, voorlichting & scholing. voor iedereen die met psychiatrie te maken heeft Informatiebrochure Stichting Goed met Training, voorlichting & scholing voor iedereen die met psychiatrie te maken heeft Waar denkt u aan bij het woord psychiatrie? Gek Geuzennaam of stigma? Psychiatrie

Nadere informatie

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker

Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Bianca Wagenaar-Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Preventie Behandeling Nazorg Alcohol, roken, drugs, medicijnen, gamen, gokken Programma

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven.

Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven. Voorbeeld alcoholbeleid Sociale Werk voorziening 1. Inleiding Dit voorbeeld alcoholbeleid is gebaseerd op het beleid van de Hamelandgroep Hacron en dient ter inspiratie voor andere SW bedrijven. Binnen

Nadere informatie

Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn

Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn Stoppen met pijnstillers bij medicatie-afhankelijke hoofdpijn Afdeling neurologie Locatie Eindhoven Tijdens uw bezoek aan de hoofdpijnpolikliniek is overmatig gebruik van pijnstillers besproken. Dit kan

Nadere informatie

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid?

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid? Interviewfragmenten Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins te verspreiden.

Nadere informatie

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd

21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83. www.twitter.com/brijderjeugd 21 mei 2015 marion.kooij@brijder.nl 08835 83880 06 30 26 24 83 www.twitter.com/brijderjeugd Brijder jeugd Preventie Voorlichting (in de klas en aan docenten) ABC gesprekken Aanwezig bij verschillende ZAT

Nadere informatie

Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1

Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1 EENZAAMHEID Pieternel van Giersbergen & Dieke de Koning EENZAAMHEID / 1 Partners 'Aanpak eenzaamheid Hatert' EENZAAMHEID / 2 Programma Wat is eenzaamheid? Signalen Omgaan met EENZAAMHEID / 3 Wat is eenzaamheid?

Nadere informatie

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Mantelzorg Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Inleiding Met de mantelzorger bedoelen we diegene die een belangrijke rol in de zorg voor een naaste vervult. Vaak is dit een ouder, partner

Nadere informatie

E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1

E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1 E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1 Doelgroep Inhoud Waar? Type cursus Kosten* Volwassenen Mentaal Vitaal Informatie over psychische gezondheid en overzichtssite met

Nadere informatie

lyondellbasell.com Versla de Verslaving

lyondellbasell.com Versla de Verslaving Versla de Verslaving Versla de Verslaving Verslaving, in welke vorm dan ook, is een wereldwijd begrip. De consequenties ervan kunnen variëren van chronische ziekten tot ontslag en van financiële ondergang

Nadere informatie

Advies en steun voor uw kind en uzelf

Advies en steun voor uw kind en uzelf Advies en steun voor uw kind en uzelf Voor advies en steun aan ouders en hun kinderen Informatie advies cursussen Als u of uw kind psychische klachten heeft of problemen ervaart met alcohol of drugs, heeft

Nadere informatie

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken

GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT. Training en ondersteuning in mentaal fit werken GEZOND WERKEN INDIGO BRABANT Training en ondersteuning in mentaal fit werken 2 Gezond Werken Gezonde werknemers gaan met plezier naar het werk. Ze zijn geestelijk fit en blijven fit. Gezonde werkdruk biedt

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 3 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 4 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Hoe

Nadere informatie