REHABILITATIE BIJ PERSONEN MET HET SYNDROOM VAN KORSAKOFF EN AANVERWANTE GEHEUGEN- STOORNISSEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "REHABILITATIE BIJ PERSONEN MET HET SYNDROOM VAN KORSAKOFF EN AANVERWANTE GEHEUGEN- STOORNISSEN"

Transcriptie

1 REHABILITATIE BIJ PERSONEN MET HET SYNDROOM VAN KORSAKOFF EN AANVERWANTE GEHEUGEN- STOORNISSEN Bart Schepers, psycholoog U.P.C. Sint-Kamillus, Bierbeek Personen met het syndroom van Korsakoff lijden aan ernstige en blijvende geheugenproblemen. Ze vergeten dingen waarvan het weinig waarschijnlijk is dat iemand ze vergeet en ondervinden ernstige moeilijkheden om zich te oriënteren in een nieuwe omgeving. Zelfstandig wonen en werken wordt daardoor een haast onmogelijke opdracht. Of toch niet helemaal onmogelijk? De afdeling Rehabilitatie Korsakoff Syndroom (RKS) van het UPC Sint-Kamillus in Bierbeek zet zich al meer dan een decennium in om personen met het syndroom van Korsakoff en aanverwante geheugenproblemen te helpen een zo zelfstandig en kwaliteitsvol mogelijk leven op te bouwen. De belangrijkste rehabilitatiemethoden en technieken in dit proces, alsook de wetenschappelijke achtergrondfilosofie, komen in dit artikel aan bod. INLEIDING Aan de basis van het syndroom van Korsakoff ligt een hersenbeschadiging die wordt veroorzaakt door een vitamine B1 tekort, meestal in combinatie met problematisch alcoholgebruik. Het syndroom draagt de naam van de Russische psychiater Sergei Korsakoff ( ), die de symptomen en vooral de bijzondere geheugenuitval in de late 19 e eeuw voor het eerst klinisch beschreef. Hij merkte ook op dat het syndroom gepaard ging met chronisch alcoholisme en ondervoeding, hoewel hij het tussenliggende mechanisme niet kon achterhalen. In 1881, enkele jaren voor Korsakoff zijn bevindingen zou bekendmaken, beschreef de Poolse neuroloog Carl Wernicke ( ), onafhankelijk van Korsakoff, een ander syndroom dat duidelijk verband leek te houden met chronisch alcoholisme. Deze patiënten vertoonden plots ernstige verwardheid, verlamming van de oogspieren en gangstoornissen. Het syndroom dat Wernicke beschreef, draagt vandaag nog steeds zijn naam. Het verband tussen beide syndromen zou nog grotendeels onbekend blijven tot in de jaren 60. Toen ontdekte men dat het syndroom van Korsakoff eigenlijk bestaat uit de restverschijnselen van het acute syndroom van Wernicke. HET SYNDROOM VAN WERNICKE Zoals reeds vermeld bestaat het syndroom van Wernicke uit het plotse optreden van 3 belangrijke symptomen : (1) verwardheid, (2) stoornissen in de oogmotoriek met dubbelzicht en schokkende oogbewegingen (nystagmus) en (3) ataxie, een motorische coör-dinatiestoornis waarbij een typische dronkemansgang optreedt. De oorzaak is een tekort aan thiamine, het werkzame

2 bestanddeel van vitamine B1. Thiamine speelt een essentiële rol als co-enzyme in een aantal metabole processen die noodzakelijk zijn voor de energiehuishouding van hersencellen. De hersenbeschadiging die bij een thiaminetekort ontstaat, breidt zich uit over meerdere hersendelen en veroorzaakt de typische symptomen van het Wernicke syndroom. Het ziektebeeld kan dus optreden in alle omstandigheden waarbij thiamine niet of onvoldoende door het lichaam opgenomen of gebruikt wordt. Vooral een geschiedenis met problematisch alcoholgebruik levert de ideale voorbeschikkende en uitlokkende factoren. Enerzijds heeft overmatig drinken dikwijls een vermindering van de eetlust tot gevolg, waardoor er minder thiamine wordt opgenomen. Anderzijds is bekend dat alcohol stoornissen in verschillende spijsverteringsorganen in de hand werkt, waardoor het vitamine slecht geabsorbeerd, gemetaboliseerd of opgeslagen wordt in het lichaam. Het syndroom van Wernicke is een medische urgentie. De behandeling met intraveneuze toediening van vitamine B1 is noodzakelijk om het overlijden van de patiënt te voorkomen. Daarna volgt een herstelperiode die enkele maanden in beslag neemt. Meer dan de helft van de personen die het syndroom van Wernicke overleven, krijgen te maken met ernstige geheugenproblemen en andere cognitieve of motivationele stoornissen die van blijvende aard zijn. Zij lijden aan het syndroom van Korsakoff. HET SYNDROOM VAN KORSAKOFF Het syndroom van Korsakoff bestaat uit een aantal symptomen die niet toevallig samen voorkomen en daarom een syndroom vormen. Met uitzondering van de geheugenstoornissen delen niet alle patiënten alle symptomen. Er zijn ook verschillen in de ernst waarmee bepaalde symptomen zich bij verschillende patiënten manifesteren. De belangrijkste neuropsychologische stoornissen worden overlopen. Geheugenstoornissen Korsakoffpatiënten vergeten dingen waarvan het weinig waarschijnlijk is dat iemand ze vergeet. Sinds het ontstaan van hun ziekte onthouden zij nauwelijks nieuwe ervaringen, feiten uit de actualiteit of mensen waar ze mee in contact zijn gekomen. In het jargon spreekt men van anterograde amnesie. Vrijwel steeds is er ook geheugenverlies voor de periode net voor het ontstaan van Wernicke. Deze periode strekt zich uit over enkele dagen, weken, maanden en soms zelfs enkele jaren. Vroegere herinneringen blijven relatief goed bewaard. Bij deze vorm van geheugenverlies spreekt men over retrograde amnesie met een temporele gradiënt. Het onmiddellijk geheugen van de Korsakoffpatiënt functioneert doorgaans prima. Hij kan vlot een telefoonnummer herhalen of een gesprek voeren. Nadien wordt echter veel vergeten. Ondanks de ernstige geheugenproblemen beschikken patiënten over een impliciet leervermogen. Zij leren bepaalde vaardigheden en procedures relatief gemakkelijk aan. De geleerde vaardigheid blijft bovendien voor lange tijd behouden maar de patiënt vergeet wel waar, wanneer en hoe hij dat geleerd heeft. Desoriëntatie Dit symptoom is een rechtsreeks gevolg van de anterograde amnesie en betekent dat de patiënt zich moeilijk kan oriënteren in tijd en ruimte. De Korsakoffpatiënt slaagt er nauwelijks in te onthouden welk 2

3 jaar of welke maand het op dat ogenblik is. Evenmin kan hij zijn weg onthouden in een nieuwe onbekende omgeving en loopt het risico te verdwalen. Confabulatie Sommige Korsakoffpatiënten vertellen verhalen die niet of niet helemaal overeenkomen met reële gebeurtenissen. Feiten worden in een verkeerde context geplaatst of de confabulatie is een vervormde of verfraaide weergave van de werkelijke gebeurtenissen. Door het logisch en coherent karakter komen de vertelsels echter geloofwaardig over. Confabulaties mogen niet beschouwd worden als doelbewuste pogingen om de geheugenstoornis te camoufleren. De patiënt beleeft de herinneringen als echt en confabuleert ook in situaties waarin hem dat nadeel oplevert. Confabulaties kunnen een waanachtig karakter hebben. Af en toe zijn ze inhoudelijk bizar of paranoïde, maar in vergelijking met een psychotische waan blijken ze opmerkelijk minder consistent en beter corrigeerbaar. Gebrek aan ziekte-inzicht Korsakoffpatiënten zijn zich nauwelijks bewust van de ernstige geheugenproblemen en de beperkingen die dit met zich meebrengt op vlak van zelfstandig wonen en werken. Motivationeel deficit Typerend voor het gedrag van de Korsakoffpatiënt is apathie, initiatief- en interesseverlies. Vrije tijd brengt hij probleemloos al zittend aan een tafel door, zonder meer. Deze gedragsverandering is vaak erg opvallend voor familieleden of goede vrienden die de patiënt reeds langer kennen. Planning- en organisatiestoornissen Complexe opdrachten waarbij moeilijk kan teruggegrepen worden naar gekende oplossingen of aangeleerde routines voert de Korsakoffpatiënt vaak chaotisch en ongeorganiseerd uit. Mogelijk vergeet hij ook cruciale deelstappen of weet hij niet meer precies wat het doel van de actie is. OBSERVATIE KORSAKOFF Als de symptomen van Wernicke gestabiliseerd zijn en de patiënt buiten levensgevaar is, verwijst men hem vanuit het algemeen ziekenhuis vaak door naar een observatiedienst voor organische psychiatrie (OP). De doelstellingen van de observatieperiode zijn meerledig. Samen met de voortgezette lichamelijke stabilisatie worden de ernst van de symptomen en de resterende mogelijkheden ingeschat. De patiënt volgt ergotherapie, bewegingstherapie en realiteits- en oriëntatietraining (zie verder). Eventuele sociale en financiële problemen (bijv. huisvesting, schulden, ) worden opgevolgd door de sociale dienst. Indien dit nodig geacht wordt, dient de sociaal werker een verzoekschrift tot aanstelling van een voorlopige bewindvoerder in bij de Vrederechter. Dit is een belangrijke beschermingsmaatregel voor de patiënt die omwille van zijn cognitieve stoornissen geen verantwoordelijkheid meer kan dragen over zijn sociaal-administratieve en financiële situatie. Uiteindelijk zal het multidisciplinair team van de observatieafdeling de verzamelde gegevens integreren tot een gefundeerd advies aan de patiënt en/of zijn omgeving. Een opname in een gespecialiseerde dienst voor geheugenrehabilitatie zoals RKS kan hieruit voortvloeien. Dit is echter afhankelijk van meerdere factoren, zoals de resterende leerbaarheid, de motivatie, de mate van desoriëntatie en het globale zelfzorgvermogen. WAT IS REHABILITATIE? In een algemene definitie zou men rehabilitatie kunnen omschrijven als een proces waarin activiteiten plaatsvinden die erop gericht zijn iemand met psychosociale of psycho-organische beperkingen te helpen diens levenskwaliteit en zelfzorgvermogen zo groot mogelijk te 3

4 laten zijn, om zowel persoonlijk als maatschappelijk in tevredenheid te kunnen functioneren in woon-, werk- en andere milieus van keuze. Twee belangrijke aspecten in deze definitie geven goed aan wat rehabiliteren precies is. Enerzijds zijn er de feitelijke beperkingen (bijv. geheugenstoornissen) en anderzijds zijn er de gevolgen van die beperkingen of de veranderingen die deze beperkingen met zich meebrengen in een dagelijkse en beroepsmatige context. De kerngedachte achter rehabilitatie is dat ondanks de blijvende of onbehandelbare aard van de functiestoornissen er strategieën zijn om de hinderlijke gevolgen daarvan te compenseren. Toegepast op de situatie van de Korsakoffpatiënt mag men stellen dat de gevolgen van de geheugenstoornis bijzonder uitgebreid zijn. Vrijwel geen enkel levensdomein blijft onaangetast. De consequenties zijn voelbaar op vlak van beroepsuitoefening en financiële zelfstandigheid. De meeste Korsakoffpatiënten zullen nooit meer in staat zijn hun vroeger werk te hervatten. En wat hun financiën betreft, verliezen patiënten het overzicht over inkomsten en uitgaven, vergeten betalingen te verrichten of verliezen hun uitkering door een administratieve blunder. Zij ondervinden ook problemen in het dagelijkse en het sociale leven. Allerlei afspraken en huishoudelijke taken worden immers gewoonweg vergeten of uitgesteld (en dan vergeten). Een alcoholprobleem versterkt deze effecten nog en het resultaat is een gevaarlijke verwaarlozingstoestand. De patiënt is voorlopig niet meer in staat om zelfstandig te functioneren. Tijdens de opname worden vele verantwoordelijkheden overgenomen door het begeleidend personeel, de sociale dienst, de voorlopige bewindvoerder en/of de familie. Voor een aantal van deze verantwoordelijkheden is dit een tijdelijke situatie. De bedoeling van de rehabilitatie is immers om de afhankelijkheid van derden te verkleinen door compenserend gedrag en nieuwe vaardigheden aan te leren. Hoe kan de Korsakoffpatiënt afspraken nakomen, huishoudelijke taken vervullen of tijdig boodschappen doen? Hoe kan hij antwoorden krijgen op de vragen die hem steeds opnieuw bezighouden? En vooral, hoe krijgt hij deze dingen allemaal voor mekaar zonder telkens opnieuw beroep te moeten doen op begeleiding, vrienden of familie? Bij het doorlopen van het rehabilitatieprogramma krijgt elke patiënt uitgebreid de gelegenheid om zich te oefenen in deze opdrachten. Belangrijk is dat er zo weinig mogelijk gewerkt wordt volgens een gissen en missen strategie. Dezelfde opdracht telkens opnieuw laten mislukken in de veronderstelling dat de patiënt er iets uit leert, werkt niet. Korsakoffpatiënten leren nauwelijks uit de fouten die zijn maken omdat de consequenties van die fouten zo dikwijls uitgesteld zijn. Als je een rekening vergeet te betalen, dan krijg je de reactie in het beste geval pas enkele dagen of weken nadien. Daarbij hebben vele patiënten faalangst en voelen zich onveilig. Ze vermijden nieuwe opdrachten en stellen zich erg afhankelijk op. Als deze personen dan toch gemotiveerd worden om iets te ondernemen en het gevolg is een directe mislukking, mag niet verwacht worden dat zij hier constructief mee omgaan maar wél dat de passiviteit versterkt wordt. Het alternatief is om de patiënt gedoseerd en stapsgewijs te laten kennismaken met de nieuwe mogelijkheden, waarbij elke stap gekenmerkt is door een hoge slaagkans. Onmiddellijke en positieve feedback mag niet ontbreken. De onmiddellijkheid van de positieve versterking is cruciaal, want men mag niet van de Korsakoffpatiënt verwachten dat hij de ruime tijdspanne tussen gedrag en gevolg kan overbruggen met zijn defecte geheugen. Dit basisprincipe sluit inhoudelijk dicht aan bij wat men doorgaans bedoelt met een supportieve benadering. 4

5 Verder dient het realiteitsoriënterend klimaat op de afdeling benadrukt te worden. De Korsakoffpatiënt is zich niet altijd bewust van bepaalde feitelijkheden in zijn huidige situatie of in zijn recente verleden. Niet alleen denkt hij soms in een ander jaar te leven dan de meeste andere mensen, ook is hij er mogelijk van overtuigd dat hij helemaal hersteld is en dat hij spoedig zijn werk zal hervatten. En hoe zat het ook al weer met die echtscheiding? De realiteitsoriënterende houding betekent dat de Korsakoffpatiënt juist geïnformeerd wordt over deze en andere feiten, ook al is die informatie soms pijnlijk of droevig. Het betekent ook dat confabulatoire ideeën en overtuigingen waar mogelijk gecorrigeerd worden. Hoewel de patiënt zich hier niet altijd gelukkiger door zal voelen, moet het hem uiteindelijk wel in staat stellen verantwoordelijker en zelfstandiger te functioneren. Als de stoornissen zo ernstig zijn dat deze laatste doelstelling geen optie meer vormt en de patiënt steeds opnieuw alles vergeet, is de realiteitsbenadering mogelijk niet meer aangewezen en alleen maar pijnlijk en confronterend. GEHEUGENREVALIDATIE De rehabilitatie bij de Korsakoffpatiënt richt zich in een eerste fase op de geheugenproblemen en meer specifiek op de gevolgen daarvan in het dagelijkse leven. Er bestaan meerdere behandelstrategieën voor geheugenstoornissen, maar niet elke strategie is even aangewezen bij om het even welke subgroep patiënten. Eén van de meest voor de hand liggende en vaak uitgeprobeerde strategie is de functionele geheugentraining. Hiermee trachtte men de algemene werking van het geheugen te verbeteren. Maar al snel bleek dat de typische geheugenoefeningen en spelletjes enkel taakspecifieke effecten opleverden. Van globale geheugenverbetering was geen sprake. In een klassiek experiment leerde men een geheugenpatiënt reeksen willekeurige cijfers onthouden. Na een 100-tal sessies kon hij meer dan 30 cijfers onmiddellijk herhalen. Echter, toen men de cijfers door letters, woorden of namen verving, viel zijn prestatie radicaal terug naar het beginniveau. Om deze reden maakt functionele geheugentraining nu geen kerndeel meer uit van de moderne benadering. Voor zover het de bedoeling is bepaalde taakspecifieke effecten te bereiken, blijft deze strategie natuurlijk erg zinvol. Een tweede invalshoek om het geheugen te verbeteren is het aanleren van interne strategieën. Hierbij leert men geheugenpatiënten aan om op een andere manier met informatie om te gaan, namelijk door beter waar te nemen en informatie te visualiseren, te herhalen, te associëren en/of te ordenen. Interne geheugenstrategieën zijn effectief bij personen die voldoende inzicht hebben in hun milde geheugenproblemen. Dit is echter niet het geval bij Korsakoffpatiënten, die meestal geen of enkel een beperkt inzicht hebben in hun ernstige geheugenproblematiek. Meer geschikt voor Korsakoffpatiënten is de toepassing van externe strategieën. Het gebruik van geheugenondersteunende hulpmiddelen zoals agenda s, notities en indexen staat hier centraal. Hiermee beoogt men niet het geheugen op zich te verbeteren maar wél de patiënt voor de geheugenproblemen te leren compenseren door het gebruik van hulpmiddelen. De eerste fase van de behandeling op RKS is gebaseerd op deze externe strategie. DE AGENDA ALS GEHEUGEN- PROTHESE Vanaf zijn of haar eerste dag op RKS krijgt elke nieuwkomer een agenda. De bedoeling is dat de patiënt de agenda leert hanteren als een geheugenprothese, als een hulpmiddel om een aantal nadelige effecten van de geheugenstoornis te verminderen. De agenda zal hem uiteindelijk in staat 5

6 stellen afspraken na te komen en antwoorden op belangrijke vragen te vinden zonder het telkens opnieuw te moeten vragen. Maar voor het zover is moet er een leerproces plaatsvinden. Korsakoffpatiënten gebruiken de agenda aanvankelijk zoals zij dat vroeger zouden gedaan hebben. Ze houden geen rekening met de ernstige amnesie. Gedurende de eerste verblijfsweken op RKS leert de patiënt dat hij zijn agenda altijd bij zich moet hebben. Het therapeutisch-verplegend personeel neemt deze taak voornamelijk op zich en stimuleert op verschillende manieren dit gedrag. Een persoon attent maken op het feit dat hij zijn agenda vergeet, een afspraak plannen of terloops informeren welke activiteit geprogrammeerd is volgens de agenda, zijn maar enkele voorbeelden van de vele doelgerichte interacties. Terzelfdertijd wordt in de realiteits- en oriëntatietraining (ROT) de inhoud en het gebruik van de agenda aangeleerd. Begeleide en concrete oefeningen in het opzoeken van informatie helpen om het agendagebruik steeds beter in de vingers te krijgen. Behalve dit trainingsaspect maakt ook de verantwoording van de therapieën en dus het werken rond ziekteinzicht en motivatie deel uit van de ROT. Patiënten leren niet alleen hoe zij de agenda best gebruiken maar ook waarom. Elke ROT-sessie begint daarom met uitleg over het syndroom van Korsakoff, over geheugenstoornissen en over de relatie met problematisch drinken. Belangrijk voor het leerproces is dat de patiënt tijdens de ROT niet passief blijft maar zijn ziekte ook zélf leert verwoorden. Meestal zijn vele herhalingen van hetzelfde onderwerp noodzakelijk om een aanvaardbaar resultaat te verkrijgen. En natuurlijk vindt de patiënt ook in zijn agenda terug wat hij moet weten over zijn ziekte. HET HORLOGE MET DATUM Het is onmogelijk om een agenda goed te gebruiken als je gedesoriënteerd bent in de tijd, als je niet weet welke dag of welke maand het is. Daarom heeft de Korsakoffpatiënt een tweede hulpmiddel nodig, namelijk een horloge met dag- en datumvermelding. Toch moet ook aan het gebruik van het horloge een zekere mate van oefening verbonden worden. Sommige patiënten gokken steeds naar de datum of gaan er ten onrechte van uit dat de bladzijde waarop ze de agenda openslaan altijd de juiste is. Het aflezen van de datum wordt daarom samen ingeoefend met het opzoeken van afspraken in de agenda. De bedoeling is dat het raadplegen van de datum alvorens de agenda open te slaan een automatisme wordt. ALARMTRAINING De vaardigheid om informatie op te zoeken in de agenda levert nog geen garantie dat de patiënt ook daadwerkelijk aanwezig zal zijn op een afspraak. Sommige patiënten vergeten immers regelmatig hun agenda in te kijken. Als dit het probleem is, biedt alarmtraining soms een uitweg. Hierbij wordt gebruik gemaakt van het alarm op het horloge. De bedoeling is dat de patiënt in de agenda leert kijken als hij het alarm hoort en onmiddellijk opzoekt wat er van hem verwacht wordt. Om hem dit aan te leren want gewoonweg vertellen is niet voldoendewordt een trainingsprogramma opgesteld waarbij het alarm meermaals per dag in werking treedt. Een personeelslid zorgt ervoor steeds in de buurt te zijn op het alarmtijdstip om de reactie van de patiënt te observeren en indien nodig bij te sturen. In een laatste fase leert de patiënt hoe hij zijn alarm zelf kan instellen zodat hij daarvoor niet meer afhankelijk is van het begeleidend personeel. 6

7 ROUTETRAINING Korsakoffpatiënten hebben over het algemeen geen motorische beperkingen die hen verhinderen zich te verplaatsen over langere afstanden. Wél ondervinden zij in een nieuwe omgeving ernstige moeilijkheden om de weg te vinden. Desoriëntatie in ruimte is dan ook één van de meest beperkende gevolgen van de geheugenstoornis. En dit verklaart waarom routetraining een wezenlijk aspect van de behandeling op RKS uitmaakt. Patiënten leren op basis van hun impliciete leermogelijkheden bepaalde routes aan en leren daarbij gebruikmaken van aangepaste hulpmiddelen. Om deel te nemen aan specifieke therapieën (ergotherapie, muziektherapie, bewegingstherapie, ) of om bepaalde medische onderzoeken te ondergaan, moet de Korsakoffpatiënt in staat zijn zich te verplaatsen naar de juiste locaties. Bepaalde routes binnen het domein van de instelling worden daarom grondig ingeoefend. De patiënt leert herkenningspunten (bijv. bruine zitbank) identificeren en bij elk herkenningspunt de juiste spatiële reactie (bijv. rechts afslaan) stellen. Opmerkelijk is dat de zwaarst geheugengestoorde patiënten de route na een tijdje wel kunnen lopen maar vooral in andere context nog steeds niet kunnen navertellen hoe de route moet gelopen worden. Deze personen beweren dan ook wel eens de weg niet te kennen als ze zich naar een bepaalde therapie willen begeven. In zo n geval verzekert een personeelslid hen dat ze de route wel kennen en stimuleert hen te vertrouwen op hun impliciet geheugen. Deze reactie is natuurlijk enkel therapeutisch te verantwoorden als de route wel degelijk kan gelopen worden. Als de agendawerking voldoende betrouwbaar verloopt, en dat kan meerdere weken in beslag nemen, komt routetraining buiten het domein aan de orde. Tot dan beperkte de wereld van de Korsakoffpatiënt zich tijdelijk tot de afdeling en het omliggend domein. Nu zal hij, gewapend met hulpmiddelen, terug zijn eerste stappen zetten in de buitenwereld. De patiënt leert nu onder begeleiding een route aan met het openbaar vervoer. Het specifieke hulpmiddel is een routebeschrijving in kaartjessysteem waarop de bestemming en de cruciale herkenningspunten (bijv. gele huis = volgende halte afstappen) staan vermeld. Vanaf het moment dat de route goed gekend is, wordt de patiënt er alleen op uitgestuurd met gevarieerde opdrachten die hij in zijn agenda terugvindt. Zo leert hij de agenda hanteren in verschillende situaties. Na een tijdje wordt de routetraining uitgebreid naar andere bestemmingen en met complexere opdrachten. Behalve zich leren oriënteren in de omgeving, gebruikmaken van het openbaar vervoer en hanteren van hulpmiddelen, dient de routetraining nog een andere belangrijk doel. Namelijk, te weten komen hoe de patiënt met alcohol zal omgaan als een gelegenheid zich voordoet? Dit aspect van de behandeling komt verder in de tekst aan bod. TAKEN STAPSGEWIJS Korsakoffpatiënten ondervinden vaak moeilijkheden bij het uitvoeren van taken die meerdere deelhandelingen in een juiste volgorde vereisen. Een rommelige kamer opruimen of een maaltijd bereiden eindigt dan in een frustrerend en chaotisch gebeuren zonder resultaat. In deze betekenis spreekt men van plannings- en organisatiestoornissen. Tijdens de therapie taken stapsgewijs leert de patiënt hoe hij complexe opdrachten succesvol kan volbrengen met een structurerend hulpmiddel. Elke taak of opdracht kan immers ontleed worden in een reeks opeenvolgende deelhandelingen. Als de afzonderlijke stappen vervolgens in 7

8 een bruikbare boekjesvorm worden gegoten ontstaat het geschikte hulpmiddel. PERSOONLIJKE INFORMATIE Als je niet op de hoogte bent van belangrijke feiten uit het verleden is het soms onmogelijk om bepaalde gebeurtenissen in het heden te begrijpen. Dat is zo ongeveer wat de Korsakoffpatiënt elke dag overkomt. Ben ik gescheiden? Hoe zit het met mijn kinderen? Hoe ben ik hier terechtgekomen? Moet ik niet gaan werken? Dit zijn maar enkele voorbeelden van vragen en twijfels waar de patiënt soms dagelijks mee worstelt. En soms gaat die onwetendheid samen met storend vraaggedrag, confabulaties rond het thema of andere onaangepaste reacties. Eens de agendawerking op punt staat kan deze informatie in principe in de agenda worden verwerkt. Maar deze strategie volstaat haast nooit om patiënt s onwetendheid en het bijhorende gedrag weg te nemen. De informatie moet niet enkel in de agenda gebracht worden maar ook deels in het gedrag. De patiënt moet minimaal weten dat de agenda informatie over een bepaald onderwerp bevat. Daarom worden belangrijke feiten expliciet aangeleerd tijdens ROT. Dit gebeurt gradueel via kleine hoeveelheden informatie die de patiënt leert memoriseren aan de hand van vraag-en-antwoord oefeningen. Vaak zijn vele herhalingen noodzakelijk. Hoewel de Korsakoffpatiënt in deze ideale omstandigheden nog nieuwe kennis kan opdoen, blijft hij uiteindelijk toch minder flexibel in het gebruiken van die kennis. Of hij enkele weken later nog zal weten dat zijn huis verkocht is, hangt af van de formulering, de plaats en het tijdstip van de vraagstelling. OMGAAN METALCOHOL Een alcoholgeschiedenis ligt vrijwel steeds aan de basis van de Korsakoffproblematiek en vormt een noodzakelijk aandachtspunt tijdens de behandeling op RKS. Het doel van de rehabilitatie is een alcoholvrij leven. Maar dikwijls bestaat er een spanningsveld tussen het behandelend team en de patiënt die nog gelooft in gecontroleerd drinken. Soms wordt het alcoholprobleem zelfs geminimaliseerd of ontkend en wordt het aandeel ervan in de huidige situatie helemaal niet ingezien. De opname overkomt de Korsakoffpatiënt. Het initiatief wordt steeds door anderen genomen, gedwongen door de ernst van de verwaarlozingstoestand. Het gevolg hiervan is dat er bij vele patiënten op dat moment geen expliciete hulpvraag of wens tot verandering bestaat. De eerste stap is daarom gericht op motivatiebevordering : inzien dat er een probleem is en later de bereidheid vergroten om niet meer te drinken. Omgaan met alcohol is een continue bekommernis gedurende het hele rehabilitatieproces. Al tijdens de allereerste ROT wordt het verband tussen alcohol, geheugenstoornissen en de huidige opname gelegd. De hulpverlener neemt een authentiek begrijpende en vooral geen culpabiliserende houding aan. De bedoeling is immers openheid rond het onderwerp te creëren en dat kan niet als je de patiënt in een defensieve positie dwingt tevens een rol waarin hij vaak al veel ervaring heeft opgedaan en erg goed is geworden. Het ter sprake brengen van het verband tussen het alcoholprobleem, de opname en de geheugenstoornissen leidt in praktijk tot uiteenlopende reacties. Personen reageren verontwaardigd, vol goede voornemens of ontkennend en vermijdend. Het alcoholverleden mag echter nooit uitgroeien tot een chronisch strijdpunt. Zinloze ja/nee-discussies monden onherroepelijk uit in een ernstige vertrouwensbreuk. De patiënt moet niet toegeven dat hij teveel gedronken heeft en je kan hem dit nooit opleggen. Soms lijkt precies die verbale toegeving een probleem 8

9 en toont de patiënt zich op andere vlakken meer gemotiveerd. Motivatie is duidelijk een rekbaar en dynamisch begrip met vele facetten. Tijdens gesprekken met de patiënt en/of zijn familie wordt zo veel mogelijk gedetailleerde informatie verzameld over het vroegere drinkpatroon. Wat en hoeveel werd waar en wanneer gedronken? Hoe zouden we een terugval kunnen opmerken? Zijn er ooit pogingen ondernomen om het drinken te verminderen? Welke en met welk resultaat? Antwoorden op dergelijke vragen brengen meestal bepaalde rituelen, uitlokkende stimuli en persoonlijke risicosituaties aan het licht, op basis waarvan de therapeutische interventies individueel worden afgestemd. Vanuit het gedragsanalytisch referentiekader op RKS wordt alcoholafhankelijkheid als een aangeleerd en contextueel gebonden gedrag beschouwd. Bepaalde situaties of contexten waarin drinken versterkt werd, verwerven een speciale controle over dat gedrag en de bijhorende subjectieve ervaringen. Het doorbreken van deze relaties tussen omgeving en gedrag vormt een therapeutische opdracht. Dit gebeurt onder andere via exposuretherapie waarbij de persoon in contact gebracht wordt met de uitlokkende stimuli en waarbij het optreden van de respons ( drinken ) via preventieve maatregelen belemmerd wordt. Op RKS wordt zelden psycho-educatief of inzichtgevend gewerkt met het alcoholprobleem. De patiënt leert zelf weinig tot niets over risicosituaties, tolerantie of cravingreacties. De reden hiervoor is dat de begrippen voor de Korsakoffpatiënt meestal veel te abstract en moeilijk te vatten zijn. En hoewel hij er na vele herhalingen in zou slagen meerdere elementen te onthouden, betekent dat nog niet dat er sprake is van inzicht of dat het zijn gedrag kan beïnvloeden in een andere context. De individuele routetraining buiten het domein vormt een cruciale fase in het behandelingsproces. De patiënt heeft al vele begeleidingsgesprekken over het onderwerp achter de rug, maar nu wordt hij voor het eerst sinds zijn opname geconfronteerd met feitelijke gelegenheden om te drinken. Elke route wordt grondig voorbereid met de nodige preventieve maatregelen. Niet drinken is één van de belangrijkste slaagcriteria van de opdracht. Om de patiënt te helpen bij het weerstaan aan de verleiding volgt na de route een aangekondigde alcoholtest. Toch is een waarschuwing hier op zijn plaats. Het is erg belangrijk om de objectieve alcoholtest steeds als een therapeutisch hulpmiddel te gebruiken. Een repressieve of politionele sfeer dient immers geen enkele behandeldoelstelling. Een positief resultaat leidt ook niet automatisch tot sanctie of bestraffing. Wél stelt zich de vraag hoe dit gebeurd is en wat er kan gedaan worden om hetzelfde een volgende keer te voorkomen. Een negatieve alcoholtest is altijd een reden voor verdere aanmoediging. De route-opdrachten worden na verloop van tijd steeds complexer en gevarieerder, afhankelijk van de resterende mogelijkheden. Er wordt een exposureeffect nagestreefd door de patiënt in situaties te brengen die vroeger geassocieerd waren met drinken. Een cafébezoek, een stadswandeling op een zonnige namiddag of een stresserende situatie maken dan bijvoorbeeld deel uit van de opdracht. Sommige patiënten halen voordeel uit medicamenteuze ondersteuning. Vooral disulfiram (Antabuse ), met de gekende misselijkheid en flush-reactie, blijkt extra bescherming te kunnen bieden. Voorwaarde is wel dat dit in overleg met de patiënt gebeurt. Antabuse wordt meestal tijdelijk gebruikt om een periode met terugvalrisico te overbruggen. BEWEGINGS- EN ERGOTHERAPIE Beide therapieën lopen vrijwel continu doorheen het programma. De precieze inhoud is afhankelijk van de disciplinespecifieke doelstellingen maar sluit daarnaast formeel aan bij de 9

10 afdelingswerking. Dit betekent bijvoorbeeld dat het gebruik van hulpmiddelen ook tijdens deze activiteiten gestimuleerd en ingeoefend wordt. Voor informatie over psychomotorische therapie bij Korsakoffpatiënten wordt verwezen naar De Vroede (2001). RKW KORSAKOFF WOONGROEP Onvermijdelijk stelt zich op een bepaald moment de vraag naar het toekomstperspectief. Het verblijf op RKS is immers altijd tijdelijk. Bij een succesvolle behandeling ontwikkelt de patiënt steeds meer zelfstandigheid en verantwoordelijkheid waardoor hij mogelijk in aanmerking komt voor een zelfstandige woonvorm zoals beschut wonen. Ervaring leert echter dat de directe overgang van een residentiële setting (RKS) naar zo n zelfstandige woonvorm voor vele patiënten te abrupt is. Teveel verandering leidt tot allerlei aanpassingsproblemen die van op afstand moeilijk corrigeerbaar zijn. Daarom werd geopteerd om binnen het kader van de afdeling te starten met een woongroep die de naam RKW of Rehabilitatie Korsakoff Woongroep meekreeg. De tweede verdieping van het gebouw werd ingericht om een kleine groep patiënten zelfstandiger te laten functioneren. Deze localisatie schept voldoende ruimtelijke afstand tussen RKW en het gewone afdelingsgebeuren maar bevindt zich tegelijk helemaal binnen het actieterrein van de RKS-begeleiding. De RKW-bewoner draagt verantwoordelijkheid voor vele taken die daarvoor begeleid werden door het afdelingspersoneel. Op tijd opstaan, je ontbijt verzorgen, tijdig aanwezig zijn op de juiste therapie, niet alle koffie op één dag verbruiken, je lichaamshygiëne zelfstandig onderhouden of de keuken poetsen na gebruik, het moet nu allemaal gebeuren zonder onmiddellijke stimulatie en feedback. Qua opvatting is RKW nog steeds een behandelingsafdeling, dus niet zomaar een testlaboratorium om te evalueren of iemand in aanmerking komt voor een zelfstandige woonvorm. De RKWbewoner krijgt nog steeds gelegenheid om te leren. Alleen is het afdelingspersoneel minder maar wel selectiever aanwezig om bepaalde vaardigheden aan te leren of moeilijkheden bij te sturen. HET LEVEN NA RKS EN RKW De meeste Korsakoffpatiënten zullen blijvend een of andere vorm van begeleiding nodig hebben. Maar dat betekent niet dat er geen belangrijke verschillen zouden bestaan in het type zorg dat moet geboden worden. De keuze voor een bepaald toekomstperspectief is een ingewikkeld gebeuren dat al vroeger in het therapeutisch proces moet plaatsvinden. De bedoeling is immers de patiënt zo goed mogelijk voor te bereiden op zijn toekomstige leefomgeving. En dat kan thuis zijn, een home, een project beschut wonen of nog een andere woonvorm. Steeds zijn meerdere partijen betrokken bij deze keuze, waaronder de patiënt, zijn familie en het behandelend team. Op grond van haar deskundigheid en ervaring met de patiënt geeft het team vaak een doorslaggevend advies. Er zal rekening gehouden worden met de uniciteit van elke patiënt die met zijn specifieke interesses, handicaps en vaardigheden een nieuwe thuis moet vinden. Zoals reeds vermeld komen sommige patiënten in aanmerking voor een zelfstandige woonvorm. Beschut wonen of terugkeer naar de thuissituatie, al dan niet gecombineerd met tijdelijke of langdurige daghospitalisatie op RKS, het behoort allemaal tot de mogelijkheden. Andere patiënten bezitten de vaardigheden om zelfstandig te leven niet meer. In dat geval wordt een aangepaste residentiële verblijfplaats gezocht. De intensiteit van de begeleiding, het activiteitenaanbod, de vroegere woonplaats van de patiënt en zijn leeftijd, al deze variabelen leveren hun 10

11 bijdrage in de keuze voor een bepaalde ontslagplaats. EPILOOG Werken met Korsakoffpatiënten stelt bijzondere eisen. Een gemotiveerd en deskundig team is nodig om de continuïteit en de effectiviteit van het behandelingsprogramma te verzekeren. Tact, geduld en doorzettingsvermogen helpen de noodzakelijke vertrouwensrelatie met de patiënt opbouwen. Vertrouwen als basis van de therapeutische relatie kwam tot dusver niet expliciet aan bod maar is daarom niet minder belangrijk. Erkenning en respect van het personeel naar de patiënt creëert bij deze laatste een bereidheid om dingen te aanvaarden. En dat is nodig, omdat de Korsakoffpatiënt door zijn ziekte bepaalde implicaties van zijn ziekte niet zelf kan inzien. Hij kan enkel vertrouwen op de deskundigheid van hulpverlener. Werken met Korsakoffpatiënten is echter vooral boeiend en verrijkend. Het leert ons hoe de continuïteit in het menselijk denken en de grote flexibiliteit van het menselijk gedrag afhankelijk zijn van enkele neuronen. Het leert ons om op een bepaalde manier te kijken naar gedrag en vooral naar de contextafhankelijkheid van dat gedrag. En het stimuleert steeds opnieuw onze creativiteit en wetenschappelijkheid om voor deze mensen een kwaliteitsvolle zorg te verlenen, steeds vanuit de overtuiging dat dit een fundamenteel recht is van alle mensen. Experimental Neuropsychology, 7 : De Deyn, P.P., Thiery, E., & D Hooghe, R. (2003). Memory, Basic Concepts, Disorders and Treatment. Acco Leuven. De Vroede, L. (2001). Psychomotorische therapie bij patiënten met het syndroom van Korsakoff. In : Probst, M., & Bosscher, R.J. (Red.), Ontwikkelingen in de psychomotorische therapie (pp ). Cure & Care Publishers. Scheiris, J., Thiery, E., De Deyn, P.P., & Van Hove, H. (red.) (2003). Geheugenstoornissen : revalidatie en psychosociale zorg. Acco Leuven. Sidman, M. Coercion and its fallout. Boston : Authors Cooperative Inc., LITERATUUR Butters, N., & Cermak, L.S. (1980). Alcoholic Korsakoff s syndrome: An information processing approach to amnesia. New York: Academic Press. Butters, N. (1985). Alcoholic Korsakoff s syndrome : Some unresolved issues concerning etiology, neuropathology and cognitive deficits. Journal of Clinical and.. 11

12 12

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd

Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Centrum voor Neuropsychiatrie Ouderenpsychiatrie Maarsheerd Specialistische hulp aan mensen met een Niet Aangeboren Hersenletsel Kliniek en deeltijdbehandeling Informatie Informatie voor verwijzers voor

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Observatie Beperkingen komen vaak voor bij volgende motorische activiteiten: Transfers Houding Reiken en grijpen Balans Stappen

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers

Topklinisch Centrum voor Korsakov. en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen. Informatie voor verwijzers Topklinisch Centrum voor Korsakov en alcoholgerelateerde cognitieve stoornissen Informatie voor verwijzers Via deze folder willen wij u graag nader kennis laten maken met de behandelmogelijkheden van het

Nadere informatie

Korsakov. Kliniek. Centrum voor cognitieve stoornissen bij alcohol

Korsakov. Kliniek. Centrum voor cognitieve stoornissen bij alcohol > Divisie Verslavingszorg Korsakov Kliniek Centrum voor cognitieve stoornissen bij alcohol Informatie voor CLIËNTEN EN FAMILIE < > ALGEMENE INFORMATIE Met deze brochure willen wij u nader kennis laten

Nadere informatie

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologie en neuropsychologisch onderzoek Inleiding Neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen gedrag en de werking van de hersenen. De neuropsycholoog stelt met een psychologisch

Nadere informatie

Cognitieve problemen

Cognitieve problemen hoofd, hals en zenuwstelsel info voor patiënten en familie Cognitieve problemen na een verworven hersenletsel UZ Gent, Dienst Neus-, Keel- en Oorheelkunde Cognitieve problemen na een verworven hersenletsel

Nadere informatie

Hulpverlening bij het syndroom van Korsakov: door de mazen van het netwerk of toch niet?

Hulpverlening bij het syndroom van Korsakov: door de mazen van het netwerk of toch niet? Bart Schepers 1 Hulpverlening bij het syndroom van Korsakov: door de mazen van het netwerk of toch niet? Voorstelling van een vierfasenzorgprogramma Personen met het syndroom van Korsakov lijden aan ernstige

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013

Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013 Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013 Enschede, december 2012 AR/12/2534/izzp ZZP 1B GGZ Voortgezet verblijf met begeleiding (B-groep) voor verzekerden jonger dan drieëntwintig jaar Deze cliëntgroep

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

LEREN LEREN WAT? HOE?

LEREN LEREN WAT? HOE? LEREN LEREN Bij leren leren ondersteunt de school je schoolse leren en biedt de school je methodieken om toe te passen in leersituaties buiten de school. Als school hebben we gekozen voor het VELOO-programma,

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

De gids en de padvinder

De gids en de padvinder De gids en de padvinder - Versie 3.1-16/05/12 De gids en de padvinder De gids kent de weg en loodst je veilig naar de plek waar je wil zijn. De padvinder kent de weg niet maar zoekt het pad dat, naar haar

Nadere informatie

PSYCHO-ORGANISCHE STOORNISSEN DOOR ALCOHOL. infobrochure voor familie en vrienden

PSYCHO-ORGANISCHE STOORNISSEN DOOR ALCOHOL. infobrochure voor familie en vrienden PSYCHO-ORGANISCHE STOORNISSEN DOOR ALCOHOL infobrochure voor familie en vrienden INLEIDING Binnen ons ziekenhuis vormt de samenwerking met familie en andere belangrijke betrokkenen een essentieel onderdeel

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Prestaties Zorgzwaartepakketten GGZ

Prestaties Zorgzwaartepakketten GGZ Prestaties Zorgzwaartepakketten GGZ Sector GGZ GGZ-B Voortgezet verblijf met begeleiding _ 1B GGZ Deze cliëntgroep heeft vanwege een psychiatrische aandoening een vorm van behandeling (geneeskundige zorg)

Nadere informatie

Tips bij cognitieve stoornissen

Tips bij cognitieve stoornissen Tips bij cognitieve stoornissen Tips bij cognitieve stoornissen Problemen in het denken worden ook wel cognitieve stoornissen genoemd. De meest voorkomende klachten zijn: - Aandachts- en concentratieproblemen.

Nadere informatie

Behandeling na hersenletsel

Behandeling na hersenletsel Behandeling na hersenletsel Groepsbehandeling op de Cognitieve Behandelunit (CBU) Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Wat is het doel van deze behandeling? 3 Wat zijn cognitieve functies? 3 Voor wie is

Nadere informatie

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht.

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht. Aanbod Maaszicht Toelichting per product: Opsporing en toeleiding Maaszicht krijgt regelmatig aanmeldingen van en voor jongeren voor wie niet direct duidelijk is voor welke zorg zij nodig hebben. Dit kan

Nadere informatie

Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus

Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus Krijkelberg 1-3360 Bierbeek T 016 45 26 11 F 016 46 30 79 upc.st.kamillus@fracarita.org www.kamillus.be Ten geleide Mensen worden bij een bezoek aan het

Nadere informatie

NEUROMOTOR TASK TRAINING

NEUROMOTOR TASK TRAINING NEUROMOTOR TASK TRAINING Hulp aan bewegingszwakke kinderen vanuit een wetenschappelijk fundament. Cursuscoördinator Theo de Groot Neuromotor task training (NTT) is een wetenschappelijk onderbouwde behandelmethode

Nadere informatie

Psychose. Ziektebeeld en concrete tips. Cluster-ring justitie en GGZ ontmoeten elkaar - 26 februari 2015

Psychose. Ziektebeeld en concrete tips. Cluster-ring justitie en GGZ ontmoeten elkaar - 26 februari 2015 Psychose Ziektebeeld en concrete tips Cluster-ring justitie en GGZ ontmoeten elkaar - Thomas Zoveel perspectieven, zoveel rollen, zoveel oordelen.. Psychotische symptomen Hallucinaties Wanen Gedesorganiseerde

Nadere informatie

De gids en de padvinder

De gids en de padvinder De gids en de padvinder De gids kent de weg en loodst je veilig naar de plek waar je wil zijn. De padvinder kent de weg niet maar zoekt het pad dat, naar haar vinderservaring, misschien/wellicht zal leiden

Nadere informatie

De psycholoog in Zuyderland Medisch Centrum. Medische Psychologie

De psycholoog in Zuyderland Medisch Centrum. Medische Psychologie De psycholoog in Zuyderland Medisch Centrum Medische Psychologie In deze folder informeren we u over de manier van werken van de psycholoog, verbonden aan de afdeling Medische psychologie van Zuyderland

Nadere informatie

Motiveren om te leren

Motiveren om te leren Motiveren om te leren Een succesvol opleidingsbeleid is afhankelijk van verschillende factoren. De keuze van een goede opleidingsaanbieder speelt een rol, net zoals een grondige behoeftedetectie en de

Nadere informatie

H u i s w e r k b e l e i d

H u i s w e r k b e l e i d H u i s w e r k b e l e i d Voor maken. sommige een Voor kinderen aantal anderen kinderen een is complexe het levert huiswerk huiswerk taak echter waarbij geen een zij problemen bron een beroep van op,

Nadere informatie

De Fase 3. P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l. Afdeling voor psychodiagnostiek en therapeutische oriëntatie

De Fase 3. P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l. Afdeling voor psychodiagnostiek en therapeutische oriëntatie P s yc h i at r i s c h Ziekenhui s D u f f e l De Fase 3 Afdeling voor psychodiagnostiek en therapeutische oriëntatie Stationsstraat 22 C 2570 Duffel tel: 015 30 40 30 www.pz-duffel.be Informatie voor

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie 20135014 PP bavo Neuro algemeen brochure.indd 1 24-09-13 13:48 Behandel- en expertise centrum NAH/neuropsychiatrie Het

Nadere informatie

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten.

Als wij dit soort vragen stellen dan gaan wij uit van de talenten en mogelijkheden van cliënten. Hand-out Workshop oplossingsgericht gesprekvoeren. Wat is oplossingsgericht werken? Volgens Mahlberg&Sjöblom (2011) wordt er over het algemeen uit gegaan van een probleem gerichte benadering. Een probleem

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Ondersteunend/Epert A4 December 2009 ONDERSTEUNEND/EXPERT A4 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Ondersteunend/Epert

Nadere informatie

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand.

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Theoretische achtergrond: - Miller en Rollnick De motivering van cliënten en het verminderen van weerstand zijn centrale thema's.

Nadere informatie

Afdeling neurologie. Apraxie

Afdeling neurologie. Apraxie Afdeling neurologie Apraxie Wat is apraxie? Als gevolg van een Cerebro Vasculair Accident (CVA), een beroerte, kan een patiënt te maken krijgen met apraxie. Apraxie is een verworven stoornis in het uitvoeren

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer

Het neuropsychologisch onderzoek. Informatie voor de patiënt en verwijzer Het neuropsychologisch onderzoek Informatie voor de patiënt en verwijzer Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog? De neuropsychologie is het vakgebied dat de relatie bestudeert tussen het

Nadere informatie

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) De aandoening Multiple Sclerose (MS) kan beperkingen met zich meebrengen in uw dagelijkse leven. In deze folder leest u wat het behandelprogramma

Nadere informatie

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014

Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen. Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Omgaan met aandacht- en geheugenproblemen Café Brein, Uden en Oss, September 2014 Hersenletsel.. En dan? Helaas is er nog te weinig bekendheid rondom niet-aangeboren hersenletsel (NAH) Filmpje SWZ Wat

Nadere informatie

Sint-Andriesziekenhuis Bruggestraat Tielt Infobundel PAAZ afdeling Isabelle Dewaele

Sint-Andriesziekenhuis Bruggestraat Tielt Infobundel PAAZ afdeling Isabelle Dewaele Sint-Andriesziekenhuis Bruggestraat 84 8700 Tielt intredebegleiding@sintandriestielt.be Infobundel PAAZ afdeling Isabelle Dewaele Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Voorstelling van de dienst 2 3. Verwachtingen

Nadere informatie

H Revalidatie na een CVA

H Revalidatie na een CVA H.40033.0217 Revalidatie na een CVA Inleiding U heeft een CVA (cerebrovasculair accident), ook wel beroerte genoemd, doorgemaakt. Hiervoor bent u in eerste instantie in het ziekenhuis behandeld. Na deze

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Het neuropsychologisch onderzoek

Het neuropsychologisch onderzoek Het neuropsychologisch onderzoek Afdeling medische psychologie U bent doorverwezen door de behandelend arts of psycholoog voor een neuropsychologisch onderzoek. In deze folder informeren we u over dit

Nadere informatie

Beperkt leervermogen? Foutloos Leren! Dr. D. Boelen Klinisch neuropsycholoog

Beperkt leervermogen? Foutloos Leren! Dr. D. Boelen Klinisch neuropsycholoog Beperkt leervermogen? Foutloos Leren! Dr. D. Boelen Klinisch neuropsycholoog Leren en leervermogen Voor leren is nodig. Gezonde hersenen? Meest belemmerend voor het leren bij hersenaandoening: Geheugen-

Nadere informatie

Avondcursus kennismaken met NLP

Avondcursus kennismaken met NLP Avondcursus kennismaken met NLP Voor mensen die meer inzicht in zichzelf en anderen willen krijgen en zich verder willen ontwikkelen, is dit een prima inleiding in NLP! Waarnemingsstructuur: zintuiglijke

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 4 Leerlijn leren leren Leerlijn leren leren 1 2 3 4 5 6 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 1 De lln kunnen losse gegevens leren ze: a betekenis te geven ze te situeren in een

Nadere informatie

Ergotherapie. Apraxie

Ergotherapie. Apraxie Ergotherapie Apraxie 1 Wat? Apraxie is het onvermogen om doelgerichte handelingen (bv. haar kammen, sokken aantrekken) uit te voeren. Deze kunnen willekeurig en/of aangeleerd zijn. Elke handeling kan

Nadere informatie

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen

Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen Het lerend vermogen van mensen met een dementie dr. Danielle Boelen UMC St Radboud, Medische Psychologie Revalidatiecentrum St. Maartenskliniek Mevrouw Jansen: 83 jaar, sinds 1 jaar ziekte van Alzheimer

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT

STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT STAGES IN ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE: FEEDBACKINSTRUMENT Naam stagiair(e):... Stageplaats (+ adres):...... Tussentijdse evaluatie Eindevaluatie Stageperiode:... Datum:.. /.. / 20.. Stagementor:...

Nadere informatie

Van één naar zes. een groeiproces.

Van één naar zes. een groeiproces. Van één naar zes een groeiproces. Schoolvisie huiswerk Basisschool Hamont-Lo t Lo 13 Hamont-Achel Schoolvisie huiswerkbeleid 1. Definitie van huiswerk Huiswerk zijn alle naschoolse opdrachten die vanuit

Nadere informatie

Veranderen en Beïnvloeden. Koen Toye VSPW Kortrijk

Veranderen en Beïnvloeden. Koen Toye VSPW Kortrijk Veranderen en Beïnvloeden Koen Toye VSPW Kortrijk Veranderende maatschappij De organisatie als ding(vroeger) Sterke verdeling in hokjes Helder Stevige structuur Weinig flexibiliteit Sterke duidelijkheid

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Ondersteunend/Epert A2 December 2009 ONDERSTEUNEND/EXPERT A2 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Ondersteunend/Epert

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING

POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING POLIKLINISCHE REVALIDATIE BEHANDELING In deze folder geeft het Ruwaard van Putten Ziekenhuis u algemene informatie over de poliklinische revalidatie behandeling. Wij adviseren u deze informatie zorgvuldig

Nadere informatie

Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam 2015 (Bijlage 3)

Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam 2015 (Bijlage 3) Officiële uitgave van de gemeente Maassluis Nummer:27 Datum Bekendmaking: 8 december 214 GEMEENTEBLAD Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek Volwassenen. Medische Psychologie

Neuropsychologisch onderzoek Volwassenen. Medische Psychologie 00 Neuropsychologisch onderzoek Volwassenen Medische Psychologie 1 Wie kan doorverwijzen voor onderzoek? Meestal is het een medisch specialist die u doorverwijst voor een neuropsychologisch onderzoek.

Nadere informatie

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels

Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog. met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Ilse van Tilborg Klinisch neuropsycholoog met dank voor bijdrage dia s van prof. Roy Kessels Geheugen en leren Vormen van geheugen en leren Training opzetten Casus Vragen Dementie Leren? Leren = Het opnemen,

Nadere informatie

Visie (Pedagogisch werkplan)

Visie (Pedagogisch werkplan) Visie (Pedagogisch werkplan) Gastouderopvang De Krummeltjes stelt zich tot doel om een omgeving te bieden waarin kinderen kunnen opgroeien tot zelfstandige en evenwichtige mensen met respect voor anderen

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

KLINISCH NEUROPSYCHOLOOG (M/V) 75% tewerkstelling

KLINISCH NEUROPSYCHOLOOG (M/V) 75% tewerkstelling Je functie Als klinisch neuropsycholoog werk je binnen de doelgroep organische psychiatrie. Je voert zowel diagnostische, therapeutische als wetenschappelijke activiteiten uit. Je brengt het (neuro)psychologisch

Nadere informatie

Samenwerkingsverband GGZ De Vlaamse Ardennen

Samenwerkingsverband GGZ De Vlaamse Ardennen Initiatief Beschut Wonen Samenwerkingsverband GGZ De Vlaamse Ardennen Samenwerkingsverband GGZ De Vlaamse Ardennen MISSIE Herstelgeoriënteerde begeleiding en ondersteuning aan personen met psychosociale

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Ergotherapie. Patiënteninformatie. Geheugenstoornissen. Veroorzaakt door een CVA. Slingeland Ziekenhuis

Ergotherapie. Patiënteninformatie. Geheugenstoornissen. Veroorzaakt door een CVA. Slingeland Ziekenhuis Ergotherapie Geheugenstoornissen i Patiënteninformatie Veroorzaakt door een CVA Slingeland Ziekenhuis Inleiding Deze folder gaat over geheugenstoornissen die zijn veroorzaakt door een CVA (Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Voorstelling Team Verslavingszorg

Voorstelling Team Verslavingszorg 27/05/2015 Voorstelling Team Verslavingszorg Ivo Vanschooland Doelgroep De afdeling staat open voor mannen en vrouwen uit gans Vlaanderen en Nederland met problemen gekoppeld aan misbruik of afhankelijkheid

Nadere informatie

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten

10/10/2014 ZIEKTE VAN PARKINSON. Ziekte van Parkinson. Inhoud. De ziekte van Parkinson. Ergotherapeutische behandeling van Parkinsonpatiënten ZIEKTE VAN PARKINSON ERGOTHERAPIE BIJ DE ZIEKTE VAN PARKINSON 1 Inhoud De ziekte van Parkinson van Parkinsonpatiënten Algemene behandeling Concrete voorbeelden 2 Ziekte van Parkinson 3 1 Ziekte van Parkinson

Nadere informatie

Therapeutische peutergroepen. Algemene informatie

Therapeutische peutergroepen. Algemene informatie Therapeutische peutergroepen Algemene informatie Therapeutische peutergroep Behandeling op een therapeutische peutergroep (TPG) bestaat uit een intensief revalidatieprogramma voor kinderen van ongeveer

Nadere informatie

Een Stap voorwaarts in Leiderschap.

Een Stap voorwaarts in Leiderschap. 5 daagse training in voorjaar van 2010 Een Stap voorwaarts in Leiderschap. Doelgroep : DA Filiaal leidsters en aankomende filiaalleidsters Lokatie : Leusden DA hoofdkantoor Dag : Maandag van 9.30u 17.00u

Nadere informatie

Plotseling voorbijgaand geheugenverlies

Plotseling voorbijgaand geheugenverlies NEUROLOGIE Plotseling voorbijgaand geheugenverlies Transient Global Amnesia Inleiding U bent in het ziekenhuis bij de neuroloog geweest. De neuroloog heeft met u besproken dat u plotseling geheugenverlies

Nadere informatie

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Hoewel kinderen die leren praten geen moeite lijken te doen om de regels van hun moedertaal

Nadere informatie

14 01 Versie 1 C3 Leren leren Tekst 3/1 Competentiematrix Observatie en evaluatie schema Deze competentiematrix werd ontwikkeld in samenwerking met

14 01 Versie 1 C3 Leren leren Tekst 3/1 Competentiematrix Observatie en evaluatie schema Deze competentiematrix werd ontwikkeld in samenwerking met 14 01 Versie 1 C3 Leren leren Tekst 3/1 Competentiematrix Observatie en evaluatie schema Deze competentiematrix werd ontwikkeld in samenwerking met Onderwijs en Opvoeding Beringen en aan de huistaakbegeleiders

Nadere informatie

Zorgprogramma Angststoornissen

Zorgprogramma Angststoornissen Zorgprogramma Angststoornissen Doelgroep Het Zorgprogramma Angststoornissen is bedoeld voor volwassenen die een angststoornis hebben. Mensen met een angststoornis hebben last van angsten zonder dat daar

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht

Leerbaarheid. Le ren. Overzicht. HersenletselCongres 2015 4-11-2015. A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Disclosure belangen sprekers (Potentiële) belangenverstrengeling Geen A5 Leerbaarheid: veel besproken, weinig onderzocht Dr. Hileen Boosman De betrokken relaties bij dit project zijn: Financiering: Projectgroep:

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

vzw beschut wonen DE OVERWEG ONZEOPDRACHT

vzw beschut wonen DE OVERWEG ONZEOPDRACHT vzw beschut wonen DE OVERWEG ONZEOPDRACHT vzw beschut wonen DE OVERWEG bewoners De vzw Beschut Wonen De Overweg richt zich tot volwassenen die omwille van hun psychiatrische problematiek en/of psychosociale

Nadere informatie

AANBOD ZORGARRANGEMENTEN OP DE VERPLEEGAFDELING.

AANBOD ZORGARRANGEMENTEN OP DE VERPLEEGAFDELING. WOON ZORGCENTRUM VOOR OUDEREN, PENNEMES 7, 1502 WV ZAANDAM T E L E F O O N: 075-6504110- F A X: 075-6504129 E-MAIL: INFO@PENNEMES.NL - WEBSITE : WWW. P E N N E M E S.NL K A M E R V A N KOOPHANDEL 41.232.103

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie

Revalideren. op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Revalideren op de Patiënteneenheid Dwarslaesie Inleiding U revalideert in de Sint Maartenskliniek of u gaat binnenkort revalideren in de Sint Maartenskliniek op de Patiënteneenheid (PE) Dwarslaesie. Tijdens

Nadere informatie

Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans.

Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans. Vraagstelling: Welke verpleegkundige interventies worden ingezet bij depressie, binnen afdeling De Schans. Hypothese: De verpleegkundige interventies die worden ingezet bij depressie, op afdeling De Schans,

Nadere informatie

MULTIDISCIPLINAIRE SCREENING

MULTIDISCIPLINAIRE SCREENING MPC MULTIDISCIPLINAIRE SCREENING Samen brengen we uw pijnprobleem grondig in kaart Brochure multidisciplinaire screening l Ziekenhuis Oost-Limburg 1 INHOUDSTAFEL 1. Inleiding 3 2. Wat is een multidisciplinaire

Nadere informatie

Verbale en bucco-faciale apraxie

Verbale en bucco-faciale apraxie Verbale en bucco-faciale apraxie Inleiding De logopedist heeft bij u een verbale- of bucco-faciale apraxie geconstateerd (spraakstoornis). Spreken is bij gezonde mensen een activiteit die automatisch verloopt:

Nadere informatie

Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert

Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert Hoe u met fysiotherapie de lichamelijke problemen door een beroerte vermindert Wat is een beroerte (CVA) precies? De medische term voor een beroerte is CVA, wat staat voor cerebro vasculair accident. Letterlijk

Nadere informatie

ADHD-werking binnen CAR Accent

ADHD-werking binnen CAR Accent ADHD-werking binnen CAR Accent ADHD is een ontwikkelingsstoornis waarbij de verwerking van informatie in de hersenen verstoord verloopt. Als gevolg hiervan vertonen kinderen met deze stoornis vooral problemen

Nadere informatie

Zakelijk Professioneel (PROF) - B2

Zakelijk Professioneel (PROF) - B2 Zakelijk Professioneel (PROF) - B2 Voor wie? Voor hogeropgeleiden die hun taalvaardigheid in het Nederlands zullen moeten bewijzen op de werkvloer in Vlaanderen, Nederland of in een buitenlands bedrijf

Nadere informatie

*..\filmpjes\roltrap stopt.flv.flv

*..\filmpjes\roltrap stopt.flv.flv voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs Welke beeld heb jij bij activerende didactiek? Neem eerst even denktijd. Vergelijk daarna met je buur. Dolf Janson..\filmpjes\roltrap stopt.flv.flv

Nadere informatie

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK?

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? PATIËNTENRECHTEN EN ETHIEK IN DE PSYCHIATRIE AXEL LIÉGEOIS Inleiding Verschillende benaderingen van de zorgrelatie Ethische beschouwingen bij de Wet Patiëntenrechten

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding)

Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding) Licht traumatisch hoofdletsel (hersenschudding) Wat is een hersenschudding Een hersenschudding of licht traumatisch hersenletsel is het gevolg van een klap of stoot tegen het hoofd, maar kan ook optreden

Nadere informatie

Amputatie, traumatologie en orthopedie (ATO)

Amputatie, traumatologie en orthopedie (ATO) Behandelprogramma Amputatie, traumatologie en orthopedie (ATO) Iedereen is anders. Elke situatie is anders en elk herstelproces verloopt anders. Dat realiseren wij ons heel goed. Om u voorafgaand aan uw

Nadere informatie

Studeren met psychische klachten

Studeren met psychische klachten Studeren met psychische klachten Handicap + Studie Regiobijeenkomst Nijmegen, 8 oktober 2015 Lies Korevaar Overzicht 1. Waar hebben studenten met psychische problemen last van? 2. Toolkit Begeleid Leren

Nadere informatie

Behandelprogramma chronische pijn. Almere

Behandelprogramma chronische pijn. Almere Behandelprogramma chronische pijn Almere Voor wie is het behandelprogramma zinvol? Als eerdere behandelingen zoals fysiotherapie of een operatie niet geholpen hebben komen mensen met chronische pijn vaak

Nadere informatie