Kortdurende interventies voor de eerste lijn

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kortdurende interventies voor de eerste lijn"

Transcriptie

1 Verslavingszorg Kortdurende interventies voor de eerste lijn Preventieprogramma Vroegsignalering Alcohol Mondriaan voor geestelijke gezondheid 1

2 Deze informatiemap is ontwikkeld door het Preventieprogramma Vroegsignalering Alcohol en is mogelijk gemaakt met financiële steun van de Provincie Limburg, Robuust, het Landelijk Partnership Vroegsignalering Alcohol en de Centrumgemeente Venlo. 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 5 I. Stadia van gedragsverandering 6 II. Het signaleren van problematisch alcoholgebruik 8 Audit C 11 5-shot vragenlijst: (NHG) 12 De 4 DKL 15 III. Wat voor drinker bent u? 18 Kopieerblad A 21 Kopieerblad B 22 IV. Het Alcoholdagboek 21 Kopieerblad 21 V. Redenen om alcohol te gebruiken 22 Kopieerblad 22 VI. Overzicht van uw Alcoholgebruik 23 Kopieerblad 24 Verandertaal uitlokken 25 VII. De Voor- en Tegen lijst 26 Kopieerblad 28 Functie van gebruik 29 VII. De Belangenliniaal 31 VIII. Het Minder Drinken Plan 33 Kopieerblad 35 IX. Tijd voor beloning 36 Kopieerblad 37 X. Lastige Situaties 38 Invulformulier 39 Bronvermelding 40 3

4 4

5 Voorwoord In deze map staan enkele interventies vermeld die u als eerstelijns zorgverlener in kunt zetten om overmatig alcoholgebruik met uw cliënten of patiënten te signaleren, bespreken en behandelen. De opdrachten creëren mogelijk een ingang om alcoholgebruik in kaart te brengen of bieden de mogelijkheid om de cliënt of patiënt meer inzicht in zijn gedrag te geven. De opdrachten die in deze klapper vermeld staan, zijn gericht op mensen die (nog) geen afhankelijkheidsprobleem hebben ontwikkeld. Deze klapper wordt u aangeboden door het Preventieprogramma Vroegsignalering Alcohol, een samenwerking tussen de Verslavingszorg van Mondriaan, GGZ Noord- en Midden Limburg, Meditta, Ros Fast, Ros Beyaert en de Limburgse eerste lijn. De map is mede tot stand gekomen dankzij mevr. Bruls, huisarts te Hoensbroek. 5

6 I. Stadia van gedragsverandering Gedragsverandering gaat niet van zelf. Mensen zijn gehecht aan hun gebruikelijke manier van doen. Mensen die hun gedrag veranderen doorlopen een proces, waarin ze nadenken over de noodzaak hun gedrag te veranderen, een keuze maken voor veranderen en deze verandering tenslotte daadwerkelijk toepassen. Ander gedrag betekent immers dat de gewone manier van doen, verlaten moet worden. Zelfs als er nadelen kleven aan wat nu hun gewone manier van doen is, dan bestaat er toch altijd veel aarzeling om dat wat men heeft op te geven voor iets nieuws waarvan men nog niet weet hoe het uitpakt. Prochaska en DiClemente (1983) ontwikkelden een model voor dit proces van gedragsverandering. De volgende stadia van verandering worden onderscheiden. Voorstadium: diegene die een bepaald gedrag vertoont, is zich nog niet bewust van een andere mogelijkheid en heeft daarom nog niet serieus daarover nagedacht. In dit stadium is het van belang om (op een positieve manier) aandacht te vragen voor het thema door de voorgestelde verandering op een objectieve manier te bespreken: feiten geven. Overwegen: de gesprekspartner denkt na over het voorstel, maar aarzelt nog, hij weegt voor- en nadelen af. Belangrijk is om samen met de betrokkene de voor- en nadelen te bespreken/onderzoeken. Let op: hierbij is een open en luisterende houding belangrijk. Of iemand iets als voor- of nadeel beschouwt, hangt af van zijn eigen kijk op de zaak. Beslissen: de gesprekspartner besluit of deze het voorgestelde gedrag gaat uitproberen of niet. Wil hij ervaring opdoen? Dit gebeurt sneller als duidelijk is dat een keer proberen nog niet wil zeggen dat hij er voor goed aan vast zit. Uitvoeren: als blijkt dat het nieuwe gedrag het gewenste resultaat oplevert, zal hij het betrokkene gedrag willen voortzetten. De kans op terugval is aanwezig, dus het is belangrijk om regelmatig te checken of alles nog steeds naar wens verloopt. Terugval kan gezien worden als een belangrijk leermoment: waarom ging het fout? Volhouden: de verandering in de manier van doen is bereikt en moeilijkheden worden al dan niet weerstaan. Terugvallen: men valt terug in het oorspronkelijke gedrag. Creëer een situatie waarin praten over een terugval mogelijk is: welke knelpunten zijn er en hoe kunnen die opgelost worden? Ga opnieuw het proces voorstadium, overwegen, beslissen en actie in. Onderstaande afbeelding geeft dit proces weer. 6

7 Stadia van gedragsverandering en hulpverlenerstaken Stadium Omschrijving Aanbod Voorstadium De patiënt beweert zelf helemaal geen problemen te hebben in verband met het gebruik van alcohol of andere drugs en dit meestal in tegenstelling met de mening van mensen uit de omgeving. De patiënt formuleert wel problemen met betrekking tot zichzelf of anderen, maar het verband met het gebruik wordt helemaal niet gelegd. 1. Bewustzijn van de eigen probleemsituatie verhogen. 2. Besef van het mogelijk verband met het gebruik van alcohol en drugs doen toenemen. 3. Gevoel van eigenwaarde bij de patiënt ondersteunen en doen toenemen. 4. Contact behouden: minstens de toestemming voor een vervolggesprek krijgen. Overwegen Weten dat er een verandering nodig is, maar er niet toe kunnen beslissen. Twijfel over de eindbalans van voor- en nadelen bij een verandering. Twijfel over het feit of men wel in staat is om een verandering te realiseren. 1. Helpen de weegschaal van voor- en nadelen in de richting van verandering te doen doorwegen. 2. Redenen tot verandering bij de patiënt ontlokken. 3. Bezorgdheid over de situatie bij niet veranderen doen toenemen. 4. Schrik voor het wegvallen van voordelen en het niet beschikken over alternatieven doen afremmen. 5. Het gevoel van zelfefficiëntie om een verandering te realiseren verhogen. Beslissen Niet tot een beslissing komen wegens blijvende twijfel over: De voor- en nadelen van het stoppen, minderen of verdergaan met gebruik. Het al dan niet in staat zijn om met of zonder hulp de huidige situatie te doorbreken. 1. Samenvattende balans opmaken en deze regelmatig terug opmaken. 2. Mogelijke beslissingen overwegen en een keuze maken. 3. Mogelijke strategieën tegenover elkaar afwegen en een keuze maken. 4. Een actieplan opmaken en (schriftelijk) vastleggen. Uitvoeren Een begin maken met het uitvoeren van een veranderingsplan gaat gepaard met onverwachte meevallers en tegenvallers. Het zetten van tussenstappen gaat gepaard met voldoening, maar ook ontgoocheling omdat het slechts traag vooruitgaat. 1. De patiënt helpen om stap voor stap het geplande actieplan uit te voeren. 2. In kaart brengen van risicosituaties en mogelijke alternatieven. 3. Beloning inbouwen wanneer tussenstappen met succes worden gezet. Volhouden Na een zekere tijd kan de aandacht voor risicofactoren en risicosituaties verzwakken. Men blijft vasthouden aan een levenswijze waarvan het vroegere probleemgedrag integraal deel uit maakte. 1. De patiënt helpen om terugvalstrategieën te ontdekken en aan te wenden. 2. Ondersteunen van het ontwikkelen van een gezonde evenwichtige levenswijze. Terugvallen Massale ontgoocheling en de omgeving bij terugval. Overtuigd zijn van niet in staat te zijn om vol te houden. 1. Voorkomen dat de patiënt vast blijft zitten en ontmoedigt blijft. 2. De patiënt helpen om opnieuw het proces van overwegen, beslissen, uitvoeren en volhouden te doorlopen. 3. Maximaal leren uit de ervaring van terugval. 7

8 II. Het signaleren van problematisch alcoholgebruik Alcoholgebruik ter sprake brengen: hoe dan? Als u alcoholgebruik ter sprake wilt brengen, kunt u dit doen door een relatie te leggen tussen het alcoholgebruik van uw patiënten en de klachten of problemen die hij/zij ervaren. Zo kan de vraag gesteld worden of de patiënt weet wat de oorzaak kan zijn van zijn klachten. Een andere tip is om alcoholgebruik mee te nemen in de algehele leefstijlanamnese. Uit onderzoek blijkt dat patiënten het waarderen als zij zelf niet over hun alcoholgebruik hoeven te beginnen (Risselada & Kleinjan, 2009). Belangrijk is om te verkennen hoe de patiënt of cliënt op dit moment over zijn gebruik denkt. Vaak hebben patiënten nog geen goed inzicht in hun eigen gebruik en de problemen die daarmee samenhangen. De interventies die dan uitgevoerd kunnen worden, hebben vooral als doel om de bezorgdheid te vergroten. Als de patiënt al de bereidheid tot verandering heeft uitgesproken, kunt u andere opdrachten met hem/haar doornemen. 1. Let op signalen Signaleren is minder lastig als het lijkt. Door de juiste signalen te herkennen en te benoemen, wordt het bespreekbaar maken van problematisch alcoholgebruik makkelijker. Hieronder staan enkele signalen die kunnen wijzen op alcoholmisbruik. psychische of sociale problemen. klachten over moeheid, malaise, tremoren of overmatig transpireren maag- en/ of darmproblemen seksuele problemen black-outs jicht spider naevi/ erithemateus en oedemateus gezicht geregeld verzoek om slaapmiddelen of kalmeringsmiddelen ruiken naar alcohol veelvuldig spreekuurbezoek met onduidelijk klachtenpatroon behoren tot een risicogroep (man, alleenstaand, gescheiden) behoren tot een kwetsbare groep (ouderen, mensen met psychische klachten) voorkomen van alcoholproblemen in de familie roken ongevallen, fracturen verhoogde laboratoriumwaarden (MCV of Gamma GT) Verstoorde (werk) relatie Klachten uit de omgeving 2. Schroom niet om het te bespreken Onderzoek wijst uit dat patiënten hier meestal geen moeite mee hebben, mits het op een open, niet moraliserende manier gebeurt (Risselada & Kleinjan, 2009). 8

9 3. Kies een methode A. Een leefstijlanamnese afnemen Bij een leefstijlanamnese kunt u op een voorzichtige, indirecte manier naar het alcoholgebruik vragen. Vraag naar werk, vrijetijdsbesteding, omgaan met stress, lichaamsbeweging, eten en roken. Vragen die u over alcohol kunt stellen zijn: Hoeveel drinkt u? Wat heeft u de afgelopen week gedronken? Zou u het eens een week bij willen houden? Hoe ziet uw drinkgedrag er uit? Drinkt u vooral s avonds, of juist overdag? Drinkt u alleen of met anderen? Wat zijn de positieve effecten van alcohol voor u? Zijn er ook negatieve effecten? Maakt u zich wel eens zorgen over uw alcoholgebruik? Maken andere mensen wel eens opmerkingen over uw alcoholgebruik? Zijn er alcoholproblemen in de familie? TIP: vraag om verheldering als iemand antwoord dat hij matig of gewoon drinkt. B. Agenderen van een gezondere leefstijl Het agenderen van een gezondere leefstijl kan bijvoorbeeld als volgt gebeuren: Als u wilt kunnen we kijken of er veranderingen mogelijk zijn die een gunstige invloed kunnen hebben op uw gezondheid. Ik heb hier een paar gebieden opgeschreven die invloed hebben op uw ziekte: Zijn er gebieden waarover u het zou willen hebben? Of mogelijk andere thema s die voor U nu belangrijker zijn? Voeding Roken Alcoholgebruik??? Stress Lichaamsbeweging Deze benadering sluit aan bij de motiverende gespreksvoering van Miller en Rollnick, waarbij de patiënt wordt uitgedaagd om zelf mee te denken en de verantwoordelijkheid te nemen voor zijn gezondheid. Het thema dat de patiënt kiest is niet zo belangrijk. Een kleine, succesvolle verandering op één gebied kan in de toekomst leiden tot veranderingen op andere gebieden. Het is een interventie die in de regel slechts enkele minuten vergt. 9

10 C. De klacht in verband brengen met alcohol Bij een klacht kunt u wijzen op het mogelijke verband met alcoholgebruik. Deze manier is directer dan een leefstijlanamnese. Vragen die u kunt stellen zijn: Bij mensen die dezelfde klachten hebben als u, houden deze klachten vaak verband met alcoholgebruik. Hoe staat het met uw alcoholgebruik? Heeft u wel eens overwogen dat deze klachten kunnen samenhangen met uw alcoholgebruik? D. Vraag uw patiënt om zijn alcoholgebruik bij te houden. Geef uw patiënt een eenvoudig lijstje (zie de opdracht overzicht van uw alcoholgebruik ) mee waarop hij zijn alcoholgebruik dagelijks kan turven. Leg uit dat het belangrijk is om te turven in standaardeenheden. Maak eventueel een onderverdeling in ochtend/middag/avond. Registreren heeft vaak een motiverend effect en geeft zowel de patiënt als uzelf een snel inzicht in het alcoholgebruik. E. Gebruik maken van de folder: Hoeveel drink ik eigenlijk? De folder kunt u meegeven aan een patiënt, en in een volgend consult eventueel bespreken. De folder geeft informatie over de effecten en risico s van alcoholgebruik, bevat een alcoholdagboek en geeft tips om te minderen of te stoppen. De patiënt kan ook een drinktest online invullen via De uitslag kan hij uitprinten en de volgende keer meebrengen. F. Een screeningtest afnemen Verschillende tests geven U in enkele vragen een indicatie over mogelijke alcoholproblematiek. 10

11 Audit C Hoe vaak drinkt u een alcoholhoudende drank? Nooit (0 punten) Minder dan maandelijks/ maandelijks (1 punt) 2-4 keer/maand (2 punten) 2-3 keer/week (3 punten) 4 of meer keer per week (4 punten) Hoeveel standaard alcohol-houdende drankjes nuttigt u gemiddeld op een dag dat u drinkt? 1 of 2 (0 punten) 3 of 4 (1 punt) 5 of 6 (2 punten) 7 of 9 (3 punten) 10 of meer (4 punten) Hoe vaak drinkt u zes of meer drankjes op één gelegenheid? Nooit (0 punten) Minder dan maandelijks/ maandelijks (1 punt) 2-4 keer/maand (2 punten) 2-3 keer/week (3 punten) 4 of meer keer per week (4 punten) Voor vrouwen geldt dat bij 4 of meer punten er doorgevraagd kan worden op het alcoholgebruik. Voor mannen geldt dit bij meer dan 5 punten. Nadeel van de AUDIT-C is dat er alleen op aantallen bevraagd wordt. De functie van het gebruik is net zo goed van belang. De Five-shot vragenlijst is een lijst waar wel op de functie ingegaan wordt. 11

12 5-shot vragenlijst: (NHG) Scoreformulier 1. Hoe vaak drinkt u alcoholische dranken? Nooit 0 1 keer per maand of minder 0,5 2-4 keer per maand keer per week 1,5 4 of meer keer per week 2 2. Hoeveel alcoholische dranken gebruikt u op een typische dag waarop u alcohol drinkt? 1 of of 4 0,5 5 of tot 9 1,5 10 of meer 2 3. Ergert u zich wel eens aan mensen die opmerkingen maakten over uw drinkgewoonten? Neen 0 Ja 1 4. Voelt u zich wel eens schuldig over uw drinkgewoonten? Neen 0 Ja 1 5. Drinkt u wel eens s ochtends om de kater te verdrijven? Neen 0 Ja 1 Uitleg: maximum score = 7 Score 2,5 of groter: alcoholmisbruik of -afhankelijkheid kan worden vermoed. 12

13 Invulformulier 1. Hoe vaak drinkt u alcoholische dranken? Nooit 1 keer per maand of minder 2-4 keer per maand 2-3 keer per week 4 of meer keer per week 2. Hoeveel alcoholische dranken gebruikt u op een typische dag waarop u alcohol drinkt? 1 of 2 3 of 4 5 of 6 7 tot 9 10 of meer 3. Ergert u zich wel eens aan mensen die opmerkingen maakten over uw drinkgewoonten? Neen Ja 4. Voelt u zich wel eens schuldig over uw drinkgewoonten? Neen Ja 5. Drinkt u wel eens s ochtends om de kater te verdrijven? Neen Ja 13

14 F. Bloedonderzoek Bloedonderzoek kan gebruikt worden om de patiënt te ondersteunen in zijn gedragsverandering. Verbeteringen in zijn bloedwaarde kunnen motiverend werken om door te gaan. G. 4DKL De 4 dimensionale klachtenlijst (4DKL) heeft als doel stresssymptomen te onderscheiden van depressie, angst en somatisatie. De vragenlijst kan zowel worden gebruikt bij wetenschappelijk onderzoek als in de klinische praktijk. De Vierdimensionale Klachtenlijst (4DKL) is een bewezen instrument voor de vaststelling van Distress, Depressie, Angst en Somatisatie, ontwikkeld in de praktijk door B. Terluin, huisarts te Almere. Het instrument is voldoende tot goed beoordeeld door de COTAN, de onafhankelijke organisatie voor validatie van tests van het Nederlands Instituut van Psychologen. Alleen de normering is onvoldoende volgens de COTAN, omdat de gekozen normgroep niet breed genoeg is voor gebruik bij psychologische cliënten. Geadviseerd wordt daarom de Interpretatie te gebruiken, deze is onafhankelijk van de normering. De vragenlijst is opgenomen in de richtlijn Handelen van de bedrijfsarts bij werknemers met Psychische klachten (2000). Huisartsen in het PVA-project hebben positieve ervaringen opgedaan met het toevoegen van een vraag over alcohol aan de zogenaamde 4 DKL lijst. Het toevoegen van een vraag over alcohol wordt als minder beladen ervaren en geeft bij de bespreking van de score met de patiënt voldoende aanleiding om door te vragen op alcoholgebruik. 14

15 De 4 DKL De volgende vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk hebt. Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij) hebt ervaren. Klachten die u daarvoor wel had, maar de afgelopen week niet meer, tellen niet mee. Wilt u per klacht aangeven hoe vaak u dit in de afgelopen week bij uzelf hebt opgemerkt, door het hokje aan te kruisen dat staat voor het meest passende antwoord. Naam: Geboortedatum: datum van invullen: heel vaak of nee soms regelmatig vaak voortdurend Hebt u de afgelopen week last van: 1. duizeligheid of een licht gevoel in het hoofd? pijnlijke spieren? flauw vallen? pijn in de nek? pijn in de rug? overmatige transpiratie? hartkloppingen? hoofdpijn? een opgeblazen gevoel in de buik? wazig zien of vlekken voor de ogen zien? benauwdheid? misselijkheid of een maag die van streek is? Hebt u de afgelopen week last van: 13. pijn in de buik of maagstreek? tintelingen in de vingers? een drukkend of beklemmend gevoel op de borst? 16. pijn in de borst? neerslachtigheid? zomaar plotseling schrikken? piekeren? onrustig slapen? onbestemde angst-gevoelens? lusteloosheid? beven in gezelschap van andere mensen? angst- of paniek-aanvallen? Voelt u zich de afgelopen week: 25. gespannen? snel geïrriteerd? angstig?

16 Hebt u de afgelopen week het gevoel: heel vaak of nee soms regelmatig vaak voortdurend 28. dat alles zinloos is? dat u tot niets meer kunt komen? dat het leven niet de moeite waard is? dat u geen belangstelling meer kunt opbrengen voor de mensen en dingen om u heen? dat u t niet meer aankunt? dat het beter zou zijn als u maar dood was? dat u nergens meer plezier in kunt hebben? dat er geen uitweg is uit uw situatie? dat u er niet meer tegenop kunt? dat u nergens meer zin in hebt? Hebt u de afgelopen week: 38. moeite met helder denken? moeite om in slaap te komen? angst om alleen het huis uit te gaan? Bent u de afgelopen week: 41. snel emotioneel? angstig voor iets waarvoor u helemaal niet bang zou hoeven te zijn? (bijvoorbeeld dieren, hoogten, kleine ruimten) 43. bang om te reizen in bussen, treinen of trams? bang om in verlegenheid te raken in gezelschap van andere mensen? Hebt u de afgelopen week weleens een gevoel of u door een onbekend gevaar bedreigd wordt? Denkt u de afgelopen week weleens was ik maar dood? 47. Schieten u de afgelopen week weleens beelden in gedachten over (een) aangrijpende gebeurte-nis(sen) die u hebt meegemaakt? Moet u de afgelopen week weleens uw best doen om gedachten of herinneringen aan (een) aangrijpende gebeurtenis(sen) van u af te zetten? Moet u de afgelopen week bepaalde plaatsen vermijden omdat u er angstig van wordt? Moet u de afgelopen week sommige handelingen een aantal keren herhalen voordat u iets anders kunt gaan doen? Overige vragen: 51. Ervaart u spanning uw in uw relatie 52. Praat u ruzie met uw partner uit? 53. Heeft ruzie wel eens tot gevolg dat u zich somber voelt? 54. Resulteert ruzie wel eens in slaan, schoppen of duwen? 55. Wordt u wel eens bang van wat uw partner zegt of doet? 57 Dronk u het afgelopen jaar wel eens 4 of 5 alcoholische eenheden per dag? Ja Nee 16

17 Scoreformulier 4DKL 17

18 III. Wat voor drinker bent u? Met deze opdracht kan dieper ingegaan worden op het drinkgedrag van de patiënt en welke persoonlijke problemen er ervaren worden door het drinken. De opdracht kan ook gebruikt worden op de patiënt bewust te laten worden van de door hem ervaren problemen en alcoholgebruik. Dit kan voor de hulpverlener een ingang zijn om verder in gesprek te raken. A. De kaartjes van kopieerblad opdracht A kunt u uitknippen en uw patiënt voorleggen. De patiënt kan uit de kaartjes één kaartje kiezen dat bij zijn drinkpatroon past. U vraagt hem ook waarom hij dit kaartje en niet een ander heeft gekozen. Deze opdracht kan ook met eventuele familie of partner gedaan worden. Als er geen familie of partner bij het gesprek aanwezig zijn, kunt u vragen hoe de patiënt denkt dat anderen hem zien. U laat dan de partner aangeven welk drinkpatroon bij de drinker past en waarom. Waarschijnlijk ontstaan hierna ingangen om een gesprek te voeren over het alcoholgebruik. B. Nadat de patiënt heeft benoemd welk soort drinker hij is en nadat hier eventueel met familie over gesproken is, volgt een tweede opdracht. De kaartjes hiervoor staan op kopieerblad opdracht B. Hier staan wederom kaartjes waarop problemen vermeld staan die ervaren kunnen worden bij het gebruik van alcohol. Laat de patiënt kiezen van welke problemen hij last heeft. Als de patiënt een keuze heeft gemaakt, loop dan de overige kaartjes nog eens door en bespreek of er nog andere problemen ervaren worden. Laat hierna de patiënt een rangorde aanbrengen in de problemen die hij heeft aangegeven. Stel daarna de vraag: Welke problemen hebben volgens u verband met alcoholgebruik? 18

19 Kopieerblad A Matige drinker Lichte drinker Zware drinker Alcoholist Geheelonthouder Probleemdrinker 19

20 Kopieerblad B Seksuele Problemen Spanning Financiële problemen Gezondheidsproblemen Andere Problemen, namelijk: Overtredingen van de wet (rijden onder invloed, arrestaties, politiebezoek, rechtszaken) Relatieproblemen Verveling Depressie (of negatief zelfbeeld) Eetproblemen (of gewichts-problemen) Slaapproblemen (vroeg ontwaken, slapeloosheid) Vermoeidheid, lusteloosheid Problemen met sociale contacten (eenzaamheid, mensen ontmoeten, vrienden verliezen) Geheugen en / of concentratieproblemen Problemen op / met het werk Assertiviteitsproblemen (geen nee kunnen zeggen, gevoelens niet kunnen uiten, laten gebruiken) Denken aan zelfdoding Agressie 20

21 IV. Het Alcoholdagboek Met het alcoholdagboek laat u uw patiënt / cliënt zijn alcoholgebruik gedurende een week bijhouden. Met het alcoholdagboek krijgen u en uw patiënt meer inzicht in de momenten waarop er alcohol gebruikt wordt en in welke context dit gebeurde. Aan uw patiënt geeft u de volgende uitleg: De voor- en nadelen van drinken zijn bekend. Om te weten hoeveel u drinkt, is turven een goede manier. Ga niet alvast minderen, want het is de bedoeling dat u voor uzelf inzicht krijgt in uw normale alcoholgebruik. Noteer de komende week elke dag uw alcoholgebruik. Doe dit het liefst meteen nadat u alcohol gedronken heeft. Als u niet meer precies weet hoeveel u gedronken heeft, geef dan een schatting. Dit kunt u aangeven door een vraagteken achter het aantal te zetten. Ga bij het invullen van dit schema uit van het aantal standaardglazen dat u drinkt. Elke drank heeft een eigen standaardglas, waarin het geschonken wordt. Hoe hoger het alcoholpercentage, hoe kleiner het glas. Een standaardglas bier (5%) bevat 250 ml, een standaardglas wijn (12%) 125 ml, en een standaardglas sterke drank (vanaf 35%) bevat 35 ml. Heeft u bijvoorbeeld een fles bier gedronken van 0.5 l, dan zijn dit 2 standaardglazen. Kopieerblad Dag DATUM TIJD Waar/ met wie Aantal Gevoel Ma Di Wo Do Vr Za Zo Totaal 21

22 V. Redenen om alcohol te gebruiken Om inzicht te krijgen in de redenen van alcoholgebruik, kunt u de patiënt / cliënt een schema laten invullen waarop hij redenen kan aankruisen die voor hem aanleiding geven alcohol te drinken. Eerst vraagt u wat vroeger zijn redenen en daarna vraagt u wat nu zijn redenen zijn. Kopieerblad Redenen om alcohol te gebruiken Nu In begin Uit verveling Uit nieuwsgierigheid Om niet aan mijn problemen te denken Om de dagelijkse sleur te breken Om in mijn eigen wereld te zijn Om erbij te horen Om rustig te worden Omdat ik er trek in heb Omdat het lekker smaakt Omdat ik moeilijk zonder kan Om mezelf moed te geven, sterker te voelen Om wakker te blijven Om losser te worden, in contact Om de gezelligheid Uit gewoonte 22

23 VI. Overzicht van uw Alcoholgebruik Door een overzicht van het alcoholgebruik te maken, krijgen zowel u als uw patiënt meer inzicht in de hoeveelheid alcohol die gedronken wordt. Instructie voor de patiënt: Vul onderstaande grafiek in. Eerst geeft u aan hoeveel u zich voorgenomen had te drinken op een dag. Hierna geeft u met een andere kleur aan hoeveel u daadwerkelijk gedronken heeft. U kunt hiervoor gebruiken van het alcoholdagboek dat u meerdere keren invult. Hieronder volgt een voorbeeld. Dag Voornemen Gedronken Maandag 2 3 Dinsdag 0 1 Woensdag 2 1 Donderdag 0 0 Vrijdag 8 10 Zaterdag 6 8 Zondag 5 9 Aantal glazen MA DI WO DO VR ZA ZO 23

24 Kopieerblad Dag Voornemen Gedronken Maandag Dinsdag Woensdag Donderdag Vrijdag Zaterdag Zondag MA DI WO DO VR ZA ZO 24

25 Verandertaal uitlokken Belangrijk is om de patiënt zelf met oplossingen te laten komen. Voor de patiënt een oplossing noemt, zal hij vaak uitingen geven waaruit blijkt dat hij zijn gedrag wilt veranderen. Dit noemen we verandertaal. Deze verandertaal kan door de hulpverlener uitgelokt worden. De hulpverlener volgt en begrijpt de beleving van de cliënt en wil de cliënt stimuleren om te veranderen. Hij benadrukt het aandeel van de cliënt in positieve ervaringen door bepaalde zaken extra uit te lichten. Voorbeelden van verandertaal: Het wordt tijd dat er iets aan gedaan wordt Ik wil zo niet verder Waarschijnlijk drink ik soms teveel 25

26 VII. De Voor- en Tegen lijst 1 Met de voor- en tegen lijst kunt u patiënten / cliënten zowel positieve als negatieve kanten laten benoemen van alcoholgebruik. In dit overzicht wordt duidelijk of er meer voordelen of meer nadelen worden ervaren. De lijst vormt voor de hulpverlener een mogelijkheid om dieper in te gaan op de ervaren problemen bij alcoholgebruik. Belangrijk: de voordelen moeten zeker genoemd worden, want zij vormen dé reden van het alcoholgebruik. Instructie voor de patiënt: Stel dat u erover denkt om een andere auto te kopen. U weegt dan de voor- en nadelen af. Misschien is het slim om voor uzelf ook eens de balans op te maken hoe het staat met uw drinkgewoonten. Schrijf op wat voor u voordelen en nadelen van drinken zijn. LET OP: wat voor de een als voordeel geldt, kan voor een ander een nadeel zijn en andersom. Vul alleen de positieve en negatieve kanten van alcohol op die OP U VAN TOEPASSING zijn. De voor- en tegen lijst staat bij het kopieerblad voor- en tegen lijst op de volgende pagina. Voordelen (+) Bijv. ik vind het lekker Nadelen (-) Bijv. het kost me te veel geld Laat een rangorde in ervaren voor- en nadelen aanbrengen. Naar welke kant staat de weegschaal door? Zijn er meer voordelen of meer nadelen? Wat is het belangrijkste voordeel? Wat is het belangrijkste nadeel? 1 Bron: Lemmers,L., Kramer, J., Conijn, B. & Emst, van, A. Minder drinken. Boom Hulpboek. 2006, Trimbos Instituut p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam. 26

27 Bespreek de voor- en nadelen van het gebruik. Met behulp van het schema hieronder kan inzicht verkregen worden in de redenen tot gebruik of het willen laten van gebruik. Vraag als laatste een reactie op de ingevulde balans. Wat weegt zwaarder? Er zijn drie balansen die inzicht geven: Balans Voor- en nadelen huidige gebruik. Balans Voor- en nadelen van minderen of stoppen. Balans Voor- en nadelen van doorgaan met gebruiken. Afhankelijk van de wens van de patiënt kan een van de balansen ingevuld worden. 27

28 Kopieerblad VOORDELEN Korte Termijn NADELEN Korte Termijn Lange Termijn Lange Termijn 28

29 Functie van gebruik Vragen naar de functie van het gebruik, geeft u meer inzicht in wat gebruik doet met de patiënt. Zwakke plekken worden zo getraceerd. Tip: Als u het heeft over functie van gebruik komt natuurlijk de grote waarom vraag om de hoek kijken. Kijk hiermee uit. Waarom kan namelijk al snel veroordelend werken. Iemand voelt zich ter verantwoording geroepen. Om toch achter de functie van het gebruik te komen, kunt u vragen naar de positieve effecten, gevoelens en ideeën rondom gebruik, comorbide klachten en omstandigheden van het gebruik. Persoonlijke effectiviteit versterken Als uw patiënt een beslissing tot veranderen heeft genomen, is het belangrijk zijn vertrouwen in het slagen van die beslissing te versterken of te vergroten. Hiervoor bestaan twee manieren: 1. U vraagt naar een eerdere moeilijke verandering in het gedrag in het leven van de patiënt. Voorbeelden zijn stoppen met roken of van baan veranderen. Wat heeft ertoe bijgedragen dat die verandering destijds gelukt is en wat heeft de patiënt hier zelf in gedaan? Welke van deze factoren zou hij nu weer kunnen inzetten? 2. Als de patiënt aangeeft dat het hem wel gelukt is een tijdje alcoholvrij te zijn of te minderen, zoomt u hierop in. U legt de nadruk op het positieve: wat ging er goed in die alcoholvrije periode? Wat was de bijdrage van de patiënt dat het goed ging? Wat zou hij nu weer kunnen gebruiken/ proberen. 29

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL)

Vier Dimensionale Klachtenlijst (4DKL) Instructie De vragenlijst betreft verschillende klachten en verschijnselen die u mogelijk heeft Het gaat steeds om klachten en verschijnselen die u de afgelopen week (de afgelopen 7 dagen met vandaag erbij)

Nadere informatie

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar

4DKL KLACHTENLIJST. Intake klacht :... :... Diagnose :... Medicatie :... Opmerkingen :... Versie: 3.07. Uitgave 2004: Stichting Flow, Alkmaar 4DKL KLACHTENLIJST Naam :........................................... datum:... /... /.... eslacht : man / vrouw num mer:........... eb. datum :.... /.... /..... Leeftijd:....... jaar praktijk:............

Nadere informatie

Orthopedisch Centrum. Geachte heer/ mevrouw,

Orthopedisch Centrum. Geachte heer/ mevrouw, Orthopedisch Centrum Geachte heer/ mevrouw, Door de huisarts en/of specialist bent u verwezen naar de schouderpoli. U wordt op deze schouderpoli onderzocht door een orthopedisch chirurg en fysiotherapeut.

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Appendix. Deel 1: Vertaalde PSYCHLOPS deel 1 en deel 2 (zie hoofdstuk 5) Deel 2: Vertaalde PHQ (zie hoofdstuk 2)

Appendix. Deel 1: Vertaalde PSYCHLOPS deel 1 en deel 2 (zie hoofdstuk 5) Deel 2: Vertaalde PHQ (zie hoofdstuk 2) Appendix Deel 1: Vertaalde PSYCHLOPS deel 1 en deel 2 (zie hoofdstuk 5) Deel 2: Vertaalde PHQ (zie hoofdstuk 2) Een vragenlijst over u en hoe u zich voelt. Vraag 1. Deze vraag bestaat uit drie delen: a-probleem,

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Informatie voor huisartsen PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Wanneer verwijst u naar de BasisGGZ (Novae) of de Specialistische GGZ (VNN)? WANNEER VERWIJST U NAAR DE BASISGGZ (NOVAE)

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn.

Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. Alcohol (g)een probleem? Factsheet over preventie van overmatig alcoholgebruik vanuit de eerstelijn. 2 Alcoholpreventie vanuit de eerstelijn 3 Ondersteuning bij signaleren en bespreken 5 Pilot vroegsignalering

Nadere informatie

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR?

Gezond genieten. Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? Gezond genieten Stellingen 55-plussers en alcohol: WAAR OF NIET WAAR? 1. Op oudere leeftijd kun je lichamelijk beter tegen alcohol. 2. Vanaf het vijfenveertigste jaar heeft alcohol een gunstig effect op

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

Establishing norms for the Four-Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population. Vragenlijst afgenomen in het LISS-I panel

Establishing norms for the Four-Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population. Vragenlijst afgenomen in het LISS-I panel Establishing norms for the Four-Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population Vragenlijst afgenomen in het LISS-I panel Versie 1.0 datum september 2013 auteur Miquelle Marchand T: +31

Nadere informatie

Testuitslag SCL-90-R

Testuitslag SCL-90-R Testuitslag SCL-90-R Afgenomen op: 5-4-13 15:32:37 Gekozen normgroep: SCL90 De gewone bevolking/'normalen' (normgroep 2) SCL-90-Schaal Ruwe score Normscore ANG - Angst 33 Zeer hoog AGO - Agorafobie 10

Nadere informatie

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be

Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be Datum: VRAGENLIJSTEN (1) Naam: Geboortedatum: www.upckuleuven.be info@upckuleuven.be campus Kortenberg Leuvensesteenweg 517 3070 Kortenberg T +32 2 758 05 11 campus Gasthuisberg Herestraat 49 3000 Leuven

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten

Alcohol gebruik bij ouderen. 16-09-2010 Dick van Etten Alcohol gebruik bij ouderen 16-09-2010 Dick van Etten Inleiding Prevalentie Risicofactoren, lichamelijke aandoeningen Vroegsignaleren en diagnostiek Ontwikkelde interventies U moet de bakens verzetten

Nadere informatie

Hoe ontstaat hyperventilatie?

Hoe ontstaat hyperventilatie? Hyperventilatie Wat is hyperventilatie? Ademhalen is een handeling die ieder mens verricht zonder er bij na te denken. Het gaat vanzelf en volkomen onbewust. Ademhaling is de basis van onze gezondheid.

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek Online Psychologische Hulp Angst & Paniek 2 Therapieland Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Angst & Paniek van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie Afdeling revalidatie Psychosomatische fysiotherapie Gespannen??? Pijn??? Vermoeid???? UIT BALANS. IN BALANS In deze folder krijgt u informatie over psychosomatiek, over wat psychosomatische klachten zijn

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

Instructie Vragenlijst 'Samen Beslissen'

Instructie Vragenlijst 'Samen Beslissen' versie hulpverlener Instructie Vragenlijst 'Samen Beslissen' In deze vragenlijst u wordt gevraagd een uitspraak te doen over de noodzaak van hulp of behandeling op 24 gebieden waar de betreffende cliënt

Nadere informatie

ALCOHOL. Zonder flauwekul

ALCOHOL. Zonder flauwekul ALCOHOL Zonder flauwekul Op een feestje of in een café drinken veel mensen alcohol. Dat vinden ze gezellig. Maar is alcohol drinken eigenlijk wel gezellig? Het is belangrijk dat je weet wat alcohol met

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Werkboek Stoppen met roken

Werkboek Stoppen met roken Werkboek Stoppen met roken WWW.ZORROO.NL 1 2 Voorwoord Zorroo staat voor Zorggroep Regio Oosterhout & Omstreken. Wij ondersteunen u bij het stoppen met roken. Dit doen we samen met uw huisarts, praktijkondersteuner

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst

Angststoornissen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst ggz voor doven & slechthorenden Angststoornissen Als angst en paniek invloed hebben op het dagelijks leven Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over angst Herkent u dit? Iedereen

Nadere informatie

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts

Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts Disclosure belangen Janneke Valk, bedrijfsarts (potentiële) belangenverstrengeling Geen / Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium

Nadere informatie

Tips voor Ouders van drinkende pubers

Tips voor Ouders van drinkende pubers Tips voor Ouders van drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: - Kies als ouders samen regels voor het gezin. - Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

WIL JE MINDER BLOWEN?

WIL JE MINDER BLOWEN? WIL JE MINDER BLOWEN? Uitgave van Stichting Be Aware Maart 2015 Ik wil minderen. Je vindt dat je teveel wiet/hasj of cannabis rookt. Je beseft dat je hierdoor minder goed functioneert: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers

Mantelzorg. Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Mantelzorg Praktische informatie en tips voor mantelzorgers Inleiding Met de mantelzorger bedoelen we diegene die een belangrijke rol in de zorg voor een naaste vervult. Vaak is dit een ouder, partner

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN ANGST IN DE EERSTE LIJN Doel Vroegtijdige opsporing en behandeling van angst bij zelfstandig wonende ouderen. STAP 1: Screenen op angst in de eerste lijn (kruis aan). Voelde u zich de afgelopen

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

lex lemmers jeannet kramer barbara conijn heleen riper andrée van emst Minder drinken Boom Hulpboek amsterdam mmvi

lex lemmers jeannet kramer barbara conijn heleen riper andrée van emst Minder drinken Boom Hulpboek amsterdam mmvi lex lemmers jeannet kramer barbara conijn heleen riper andrée van emst Minder drinken Boom Hulpboek amsterdam mmvi 4 Adviesraad Boom Hulpboek Prof. dr. Aartjan Beekman, prof. dr. Jan van den Bout, prof.

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Alcohol Informatie voor patiënten F0931-3415 september 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44 44 MCH

Nadere informatie

Is AA wat voor u? U beslist!

Is AA wat voor u? U beslist! Is AA wat voor u? U beslist! U alleen kunt beslissen of het AA-programma, de manier van leven in AA, zin voor u heeft en of het u kan helpen. Het is een beslissing die u zelf moet nemen. Wij kwamen bij

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor zorgteam. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor zorgteam Zorgprogramma Doen bij Depressie Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken zijn bij de zorg voor een cliënt bij wie een depressie

Nadere informatie

Voormeting kandidaat

Voormeting kandidaat K1 Voormeting kandidaat Beste kandidaat, Het CBR is aan het onderzoeken of het nieuwe faalangstexamen voldoet aan de verwachtingen en aan de eisen van de minister van Verkeer en Waterstaat. Dit onderzoek

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van hyperventilatie?

Wat is de oorzaak van hyperventilatie? Hyperventilatie 2 Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent overmatige ademhaling. Iemand die hyperventileert haalt te snel en te diep adem. Het lichaam reageert hierop. Dit geeft verschillende

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

Omgaan met spanningen

Omgaan met spanningen Omgaan met spanningen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Stimulerende spanning 1 Problematische spanning 1 Oorzaken van spanning 2 Spanningsklachten 2 De vicieuze cirkel 3 Overspannen

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Wil jij minderen met social media?

Wil jij minderen met social media? Wil jij minderen met social media? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2016 Hulpboekje social media 1 Hoe sociaal zijn social media eigenlijk? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt op social media.

Nadere informatie

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit

DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz Centrum voor biodynamische osteopathie, bewustwording, ontplooiing, spiritualiteit DE KERN boz is lid van: VBAG (Vereniging ter Bevordering van Alternatieve Geneeswijze) Shibumi (International

Nadere informatie

Vragenlijst Hoofdpijnpolikliniek TweeSteden ziekenhuis

Vragenlijst Hoofdpijnpolikliniek TweeSteden ziekenhuis Vragenlijst Hoofdpijnpolikliniek TweeSteden ziekenhuis Instructie U bent verwezen naar de hoofdpijnpolikliniek van de neurologie van het TweeSteden ziekenhuis in Waalwijk. Om uw afspraak op de polikliniek

Nadere informatie

Naam. Datum. Noteer het aantal GFI punten op dit onderdeel Nadere omschrijving problematiek

Naam. Datum. Noteer het aantal GFI punten op dit onderdeel Nadere omschrijving problematiek Inventarisatie (A) Zet een kruisje of omcirkel het aantal punten bij het antwoord van uw keuze. A Sociale aspecten (wonen, werken, zelfstandigheid) Ervaart u op onderstaande onderwerpen problemen? SOMS

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING Als kinderen naar het voortgezet

Nadere informatie

Alcohol. Hoeveel is te veel?

Alcohol. Hoeveel is te veel? Alcohol. Hoeveel is te veel? V.U.: Frieda Matthys, Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen vzw, VAD, Vanderlindenstraat 15, 1030 Brussel - juni 2015 (herziene druk) - D/2015/6030/ 30 DeDe DrugLijn

Nadere informatie

Meten van Addicties voor Triage en Evaluatie Versie: MATE-Uitkomsten-Q-nl 2.1. d d m m j j

Meten van Addicties voor Triage en Evaluatie Versie: MATE-Uitkomsten-Q-nl 2.1. d d m m j j Meten van Addicties voor Triage en Evaluatie Versie: MATE---nl 2.1 Vragenformulier Deze vragenlijst gaat over uw gebruik van alcohol en drugs (en gokken) en over een aantal onderwerpen die daarmee te maken

Nadere informatie

4. Ik ben bang dat langdurige slapeloosheid ernstige gevolgen heeft voor mijn lichamelijke gezondheid. mee eens : : : : : : mee oneens

4. Ik ben bang dat langdurige slapeloosheid ernstige gevolgen heeft voor mijn lichamelijke gezondheid. mee eens : : : : : : mee oneens Bijlagen Alle formulieren die u in dit boek hebt leren gebruiken, zijn hier nog eens opgenomen. U kunt ze kopiëren en gebruiken op het moment dat u ze weer nodig hebt. 98 verbeter je slaap HOUDING EN GEDACHTEN

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

3. In de scoringstabel kunt u dan zien in hoeverre er bij u mogelijk sprake kan zijn van een burn out situatie.

3. In de scoringstabel kunt u dan zien in hoeverre er bij u mogelijk sprake kan zijn van een burn out situatie. BURN OUT TEST Deze burn out test 1 bestaat uit 30 vragen en kan u een indicatie 2 geven of en in hoeverre er in uw leven sprake is van burn out symptomen. Instructie: 1. Vul bij elke vraag in in hoeverre

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten In deze folder vindt u informatie over de training Stressreductie en Stressregulatie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Vragenlijst duizeligheid / evenwichtsstoornissen

Vragenlijst duizeligheid / evenwichtsstoornissen Vragenlijst duizeligheid / evenwichtsstoornissen Om een goede diagnose te kunnen stellen, is het belangrijk dat u onderstaande vragenlijst en scorelijsten nauwkeurig invult. Er zijn geen goede of foute

Nadere informatie

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt)

ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) ZELFINVULLIJST DEPRESSIEVE SYMPTOMEN (INVENTORY OF DEPRESSIVE SYMPTOMATOLOGY: IDS-SR) 1 (In te vullen door patiënt) Naam:.. Datum: - - Kruis bij elke vraag het antwoord aan dat de afgelopen zeven dagen

Nadere informatie

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut

Bert Vinken. Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg. Presentatie alcohol en opvoeding Trimbos-instituut Nee tegen alcohol (en drugs) schade Bert Vinken Vincent van Gogh Voor geestelijke gezondheidszorg Programma 19.30 uur 20.30 uur 20.45 uur 21.30 uur Presentatie Pauze vraag en antwoord Einde Drugs Definities

Nadere informatie

Establishing norms for the Four- Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population (wave 1)

Establishing norms for the Four- Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population (wave 1) Establishing norms for the Four- Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ) in the Dutch population (wave 1) Vragenlijst afgenomen in het LISS panel Versie 1.0 datum januari 2014 auteur Miquelle Marchand

Nadere informatie

Informatie hartrevalidatie / Adviezen voor thuis

Informatie hartrevalidatie / Adviezen voor thuis Revalidatie / Cardiologie Hartrevalidatie Informatie hartrevalidatie / Adviezen voor thuis Inleiding Er is met u gesproken over het hartrevalidatieprogramma. Om te beoordelen of u in aanmerking komt voor

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Revalidatie / Cardiologie. Informatie / Adviezen voor thuis

Hartrevalidatie. Revalidatie / Cardiologie. Informatie / Adviezen voor thuis Revalidatie / Cardiologie Hartrevalidatie Informatie / Adviezen voor thuis Inleiding Er is met u gesproken over het hartrevalidatieprogramma. Om te beoordelen of u in aanmerking komt voor dit programma

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Samen werken aan minder psychisch verzuim

Samen werken aan minder psychisch verzuim Samen werken aan minder psychisch verzuim Tips voor de medewerker Werkgeversvereniging voor energie, kabel&telecom, afval&milieu Inleiding Als je niet goed in je vel zit Het overkomt ons bijna allemaal

Nadere informatie

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer

Preventie van werkdruk in de bouwsector. Werknemer Preventie van werkdruk in de bouwsector Werknemer Inhoud Wat is werkdruk/stress? Welke factoren bevorderen stress op het werk? Hoe herken ik stress-symptomen bij mezelf? Signalen van een te hoge werkdruk

Nadere informatie

Werken aan Mentaal Welzijn. Hoe een mentaal gezonde werkplek creëren Werknemersbrochure

Werken aan Mentaal Welzijn. Hoe een mentaal gezonde werkplek creëren Werknemersbrochure Werken aan Mentaal Welzijn Hoe een mentaal gezonde werkplek creëren Werknemersbrochure Mentaal welzijn is belangrijk voor iedereen op de werkplek Als werknemer heb je recht om te verwachten van je werkgever

Nadere informatie

Dat scheelt een slok op een borrel?

Dat scheelt een slok op een borrel? Dat scheelt een slok op een borrel? Alcoholpoli voor MDL-patiënten Tamara van Lieshout Verpleegkundig Specialist GGZ Onze Lieve Vrouwe Gasthuis 550 bedden Toonaangevend Gastvrij Businessunits PBU Psychiatrie

Nadere informatie

SCREENER MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer

SCREENER MIDDELENGEBRUIK. Achternaam. Cliëntnummer. Naam interviewer SCREENER MIDDELENGEBRUIK Achternaam bij vrouwelijke cliënten meisjesnaam Geboortedatum Cliëntnummer Datum interview d d m m d d m m Naam interviewer Interview is niet volledig afgenomen want: cliënt beëindigde

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen...

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen... Hyperventilatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Ademhaling... 1 Hyperventilatie... 1 Oorzaak van hyperventilatie... 2 Klachten bij hyperventilatie... 3 Wat kunt u zelf doen... 4 Tot slot... 5 Inleiding Deze

Nadere informatie

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf

Suïcidaal proces. Aan suïcide gaat een proces vooraf Suïcidaal proces Aan suïcide gaat een proces vooraf Van gedachte naar plan naar daad Deels observeerbaar (verbale en non-verbale signalen), deels niet Tijdspanne verschilt van persoon tot persoon Over

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering

Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering Motiverende gespreksvoering cursusbijeenkomst 1: Het wiel van verandering Afdeling Vroege Psychose AMC Marijke Krikke Carin Meijer Voorstellen / Achtergrond werken MI Inventariseren MI versus hoe eerder

Nadere informatie

Problematisch alcoholgebruik

Problematisch alcoholgebruik 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M10 van mei 2005. Huisartsen denken bij alcoholproblematiek vaak aan het stereotiepe beeld van de zware drinker, aan wie naar hun

Nadere informatie

SPORTMEDISCHE VRAGENLIJST

SPORTMEDISCHE VRAGENLIJST SPORTMEDISCHE VRAGENLIJST Naam : Adres : Postcode / woonplaats : Geboortedatum : Telefoonnummer : privé... E-mail : Huisarts : plaats Ziektekostenverzekeraar : Pakket SPORTMEDISCH ONDERZOEK d.d. Reden

Nadere informatie

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten

Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressieve klachten bij verpleeghuiscliënten Folder 1 Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen met depressieve klachten en

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Informatie

Hartrevalidatie. Informatie Hartrevalidatie Informatie Hartrevalidatie Cardiologie U wordt in Zuyderland Medisch Centrum behandeld voor uw hartklachten. Met deze folder willen wij u informeren over het hartrevalidatieprogramma waaraan

Nadere informatie

Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Hoofdpijn bij kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Hoofdpijn Hoofdpijn bij kinderen komt regelmatig voor. Vaak is de oorzaak duidelijk, bijvoorbeeld slaapgebrek, drukte of lawaai.

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Jawel, je staat model!

Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Jawel, je staat model! Als ouder, grootouder, heb je een voorbeeldfunctie voor de jongere generaties. Zeker voor hun puberteit is het gezin voor kinderen een belangrijk referentiekader.

Nadere informatie

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz

Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Colofon Handleiding bouwstenen zorgpaden basis ggz Redactie Peter van Splunteren, Trimbos-instituut Ina Boerema, Trimbos-instituut Betty Steenkamer, Robuust Marlene

Nadere informatie

Inleiding Agenda van vandaag

Inleiding Agenda van vandaag Inleiding Agenda van vandaag Werkgebied GGD Deelname aan het ZAT Afname KIVPA vragenlijst Jongerenspreekuur op aanvraag (per mail aangevraagd) overleg mentoren, zorg coördinator en vertrouwenspersoon Preventief

Nadere informatie