Winterwandeling Niebert en Coendersborch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Winterwandeling Niebert en Coendersborch"

Transcriptie

1 Winter e jaargang nummer 4 Winterwandeling Niebert en Coendersborch De das terug in Groningen? Droge oevers bedreigen riet kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Het Groninger Landschap

2 Seizoen in beeld KINA Deze winter kunnen we weer de ijsgors begroeten. Het is een kleine zangvogel die in Scandinavië en Rusland broedt. In het najaar trekt de vogel met de winterse naam naar het zuiden en overwintert onder meer aan de Nederlandse kust. IJsgorzen zijn te zien op de Groninger kwelders waar ze onopvallend, laag bij de grond, in kleine groepjes rondscharrelen op zoek naar zaden. KINA Anne Zwart KINA Bij monitoringswerkzaamheden in Leinwijk (Zuidlaardermeergebied) is een rivierprik waargenomen. De vis die op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten staat, trekt in het najaar vanuit zee het binnenland in om te paaien. In de Drentse Aa is een paaiplaats bekend. Jonge rivierprik, die als larve geboren wordt, leeft de eerste vier jaar in zoet water om vervolgens naar zee te trekken. Opvallend aan de vis zijn de zeven kieuwen aan beide zijden. In het Coendersbosch is afgelopen najaar de plaatjeszwamgast gezien. Het is een vrij zeldzame paddestoel die op de Rode Lijst staat. De plaatjeszwamgast groeit in loofbossen en komt alleen voor als de bodem voedsel- en humusarm is. De zwam parasiteert op rottende russula s en melkzwammen en behoort tot de familie van de ridderzwammen, die alle (room)witte of roze sporen hebben. De grote zilverreiger is dit najaar op meerdere plaatsen gezien. Aan de noordkust werd hij waargenomen op de kwelders, in de Onnerpolder waren er zelfs tien stuks. Bij het Leekstermeer heeft een zilverreiger z n vaste slaapplaats ingenomen, die hij voor het najaar en de winter al gereserveerd had. Behalve in omvang verschilt de grote zilverreiger van de kleine zilverreiger in snavelkleur. Bij de grote is de snavel geel, bij de kleine zwart. 2 Golden Raand winter 2006

3 Actueel foto s: Omke Oudeman Fietspad Harssensbosch geopend Verkleed als weidevogels openden leerlingen van Openbare Basisschool De Wierde uit Adorp op 20 september het nieuwe fietspad bij Harssensbosch. De Stichting Het Groninger Landschap heeft het pad aangelegd om het voormalige borgterrein Harssens beter toegankelijk te maken. Het publiek krijgt nu de kans het Reitdiepgebied met zijn rijke geschiedenis te ontdekken. Het fietspad verbindt de N361 en de Paddepoelsterweg en loopt door een waardevol weidevogelgebied. Om verstoring van de weidevogels te voorkomen, zal het fietspad gedeeltelijk worden afgesloten gedurende het broedseizoen. Het traject van de provinciale weg tot aan het borgterrein blijft wel het hele jaar toegankelijk. Het fietspad is in samenwerking met de gemeente Winsum aangelegd en mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van de gemeente Groningen, de Regiovisie Groningen-Assen, Town-net en de Nationale Postcode Loterij. Ecologen kijken naar de samenhang tussen water- en landsystemen en hoe dieren en planten daarin samenleven. Voor de komende jaren is mijn insteek de samenwerking tussen alle betrokkenen bij het landschap te versterken. Momenteel werkt Marja Smith bij de Koninklijke Vereniging Het Fries Paardenstamboek. Haar woonplaats is Beerta. Ik houd van het weidse landschap, de kust, de kwelders en de polders. Oud pad ontdekt in Zuidlaardermeer Op de bodem van het Zuidlaardermeer is een pad van circa duizend jaar oud ontdekt. Een speciaal baggerteam van amateur-archeologen en de provinciaal archeologen van Groningen en Drenthe heeft de ontdekking gedaan. Het pad is aangetroffen ten zuidoosten van recreatiecentrum de Bloemert in Midlaren. De archeologen konden vaststellen waar de oude rivier de Hunze stroomde toen het Zuidlaardermeer nog niet bestond. De loop van de oude rivier wijkt niet zo heel veel af van de huidige vaargeul in het meer. Dwars door de Hunze vond het team het pad dat uit vuistgrote veldkeien heeft bestaan. De stenen waren afgedekt met heideplaggen en werden gestut door houtwerk. Nog niet duidelijk is wat voor functie het pad had en waar het heen leidde. De archeologen publiceren volgend jaar de resultaten van onderzoek. Hulp van De Bevers Op zaterdag 4 november werd de landelijke Natuurwerkdag gehouden. Op deze dag meldden zich in het hele land vrijwilligers om natuurbeheerders een handje te helpen. Ook de Stichting Het Groninger Landschap kreeg hulp. In de Lettelberter Petten (Leekstermeergebied) hielp scoutinggroep De Bevers mee om knotwilgen te toppen en elzenopslag (jonge boompjes) rondom de vogelijkhut te verwijderen. Meer dan dertig kinderen van 8 tot 13 jaar deden mee en zij zaagden, snoeiden en sleepten de hele dag met takken en bomen. Het resultaat mag er zijn. De vogelkijkhut is weer helemaal vrij gemaakt zodat er vanuit de hut weer goed zicht is op de water- en moerasvogels. Marja Smith nieuw bestuurslid Marja Smith is in november toegetreden tot het bestuur van de Stichting Het Groninger Landschap. Zij heeft natuurwetenschappen gestudeerd, met specialisatie ecologie. Ecologie bestudeert de ontwikkeling van gebieden, zo licht Marja Smith haar vakgebied toe. Op de omslag: de Coendersborch te Nuis. Foto: Omke Oudeman. Stichting Het Groninger Landschap

4 De rietlanden rondom het Zuidlaardermeer hebben het niet gemakkelijk. De oevers zijn zo droog dat bomen, brandnetels en andere planten alle kans krijgen het riet te verdringen. Iedere winter wordt het riet gemaaid en dat helpt, maar: Een flinke klets water zou beter zijn. Riet vecht tegen Golden Raand winter 2006

5 Door het te kammen, wordt het riet geschoond van andere planten. In Friesland is het al eeuwenlang gebruik om deze plantenresten te verbranden en dat wordt gedaan op droge winterdagen. Dan is de rookontwikkeling nihil. Verbranding scheelt niet alleen transportkosten, het is ook beter voor de rietontwikkeling. Zouden de resten blijven liggen, dan vormen ze een goede voedingsbodem voor nieuwe plantengroei, waardoor het riet nog meer in de verdrukking komt. de droogte tekst: Siep Huizinga foto s Omke Oudeman Alwin Hut is beheermedewerker van de Stichting Het Groninger Landschap. Hij loopt voorop door de rietlanden, op weg naar drie rieteilandjes waar de rietsnijder aan het werk is. Het is een koude winterdag. Het goudgele riet steekt fel af tegen de strakblauwe lucht. Hut stampt met z n voeten op de grond. Zie je, veel te droog. Normaal gesproken zou je in het rietland weg moeten zakken, maar we krijgen niet eens natte schoenen. Verdroging is het probleem van het Zuidlaardermeerriet. De rietvelden moeten opboksen tegen jonge boompjes en brandnetels die - als ze niet jaarlijks een kopje kleiner gemaakt worden - het riet langzaam maar zeker wegdrukken. Hut wijst op de jonge takken die hier en daar uit de grond springen. Voor de rietmaaiers is dit allemaal rotzooi. Ineens wijkt het riet uiteen. Een geschrokken ree maakt zich met sierlijke sprongen uit de voeten. Voor het maaien huurt de Stichting Het Groninger Landschap een rietmaaibedrijf in. Het gemaaide riet wordt gebruikt voor het bedekken van bijvoorbeeld boerderijen en villa s. De grotere rietvelden worden gemaaid met de rietrups, een maaimachine die grote rietvelden maait en kamt. De rupsbanden verdelen het gewicht gelijkmatig zodat het voertuig ook over drassig land kan rijden zonder weg te zakken. Een eind verderop werkt rietsnijder Melle Buruma. Met een lichte machine maait hij de kleinere percelen, waar de grote rietrups niet kan komen. Dit is mooi riet, zegt hij en hij wijst op de bossen riet die hij reeds gesneden, gekamd en gebo nden heeft. Verderop waar de rupsmachine aan het maaien is, is het een stuk minder weet hij. Daar zit veel troep tussen. Daar heb je als rietdekker niks aan. Met een handigheid die jarenlange ervaring verraadt, houdt hij een bos riet boven de mechanische kam. Plantenresten worden tussen de rietstengels vandaan geplukt en vallen op de grond. In Friesland verbranden we die resten, zegt hij. Maar dat is hier niet toegestaan. Nog niet, vult Hut aan. De aanvraag voor de vergunning loopt. Groot moeras In het kantoor van Michel Krol, beheerder rayon Zuid, hangt een grote kaart van het Zuidlaardermeergebied. Hij wijst ernaar: Vijfduizend jaar geleden, was dit één groot moeras, net als de rest van Nederland. Het water stond in de winter wel een halve tot een hele meter hoger dan in de zomer. Jonge boompjes die net ontsproten waren, verdronken in dat hoge water en zo bleef het rietland intact. Maar door ontwatering voor huizenbouw en landbouw is het rietland erg verdroogd. Bomen hebben nu alle kans. Zouden de bomen de overhand krijgen, dan verdwijnen met het riet ook de rietvogels die het in Nederland steeds Stichting Het Groninger Landschap

6 moeilijker krijgen. De roerdomp, de kleine karekiet en de rietzanger zijn vogelsoorten die alleen in rietland willen broeden. De grote karekiet stelt nóg strengere eisen en wil alleen broeden in oud rietland. Krol: Daarom maaien we niet overal, op sommige plaatsen laten we het riet een paar jaar staan in de hoop dat de grote karekiet weer terugkomt. Verdroging is ook een gevolg van de bodemdaling in Groningen. De bodem zakt door de aardgaswinning en daardoor is er in Oost-Groningen een kuil ontstaan. Het Zuidlaardermeer ligt precies op de rand van die kuil. Het water zakt dus weg en voor de rietlanden rond het Zuidlaardermeer is dat funest. Op de droge grond krijgen bomen en ruigtekruiden als brandnetel, koninginnekruid en Canadese guldenroede ( een ontsnapte tuinplant, aldus Krol) gelegenheid zich te vestigen en het riet te verdringen. Het is zo droog, vertelt Krol, dat het riet na het maaien zich niet goed kan herstellen. Er is geen goede hergroei. De Stichting Het Groninger Landschap doet daarom volgend voorjaar een experiment met afplaggen. Van enkele stroken grond wordt de grond afgestoken zodat het maaiveld een stuk lager komt te liggen. De grond wordt daardoor weer natter. Als het experiment slaagt en het gemaaide riet zich op deze stroken goed weet te herstellen, kan de Stichting op grote schaal gaan afplaggen. Symptoombestrijding Toch blijft afplaggen symptoombestrijding, vindt Krol. Hij zou liever de oorzaak van de verdroging aanpakken. Een flinke klets water zou beter zijn. De natuurlijke dynamiek moet weer terugkomen. s Winters een hoog waterpeil dat in voorjaar en zomer langzaam weer daalt. Dat is gunstig voor het riet en ook voor de waterkwaliteit. Het riet werkt namelijk als een filter. Als de rietlanden onder water staan en het waterpeil daalt langzaam, dan blijven de zwevende slibdeeltjes in het rietland achter. Dat levert helder water op en dat is weer gunstig voor vissen, zoals de snoek. Volgens Krol is verhoging van het peil een ingreep die nogal wat kosten met zich meebrengt en daarom zal het nog wel even duren denkt hij. Waterschap Hunze en Aa s voelt wel wat voor peilverhoging. Maar het Zuidlaardermeer moet dan losgekoppeld worden van de Groninger waterboezem. Er is dan een aparte waterkering nodig zodat we het water in het meer vast kunnen houden. Dat kost geld. Van tevoren moeten we natuurlijk wel goed kijken naar de gevolgen voor de huizen rondom het meer. Niemand zit te wachten op ondergelopen kelders. Ook moeten we onderzoeken wat de consequenties zijn voor de recreatievaart. Landbouwers hebben volgens Krol niets te vrezen van een hoger waterpeil. Het Waterschap vindt dat er geen aanpassing nodig is van de huidige gemalen. De polders zullen net zo droog blijven als nu. 6 Golden Raand winter 2006

7 Riet is geen goedkope maar wel een zeer goede manier om het dak van je huis te bedekken. De holle stengels zorgen voor een goede isolatie. s Winters blijft de warmte binnen en s zomers blijft het huis koel. Riet met een dunne stengel geeft het mooiste effect en heet ook wel bungalowriet. Riet met een dikke stengel lijkt minder mooi maar isoleert beter. Rietdekkers leggen de dikke rietstengels onderop om ze te bedekken met het mooiere bungalowriet. Stichting Het Groninger Landschap

8 De polders zijn geopend! Op 5 oktober was de officiële opening van de Westerbroekstermadepolder en de Kropswolderbuitenpolder, vlakbij het Zuidlaardermeer. Bestuurders van de zes betrokken partijen drukten tegelijk op de knop en zetten een enorme waterfontein in werking. De waterstraal was symbolisch voor het water dat in de polders alle ruimte krijgt. Tijdens de opening stalen leerlingen van Openbare Walstraschool in Kropswolde de show. Zij voerden een spannend toneelstuk op. Op de openingsdag kon het nieuwe fietspad verkend worden. Het pad sluit aan op het Groot Rondje Zuidlaardermeer. In het weekend na de officiële opening werden twee open dagen voor het publiek gehouden met vaartochten, slootexcursies en veel andere activiteiten. Uiteraard ontbrak Berend Botje niet. De Open Dagen werden bezocht door twaalfhonderd mensen. foto: Omke Oudeman 8 Golden Raand winter 2005

9 U een kans - Zij een kans De Nationale Postcode Loterij is de grootste Goede Doelen Loterij van Nederland. Afgelopen jaar keerde zij ruim 212 miljoen euro uit aan meer dan 50 organisaties die zich inzetten voor de bescherming van mens en natuur. Ook de Stichting Het Groninger Landschap deelt mee in de opbrengst van de loterij. Een deel daarvan is gebruikt voor de ontwikkeling van natte natuur in de Westerbroekstermadepolder en de Kropswolder buitenpolder. Bijzondere moeras- en watervogels, zoals de lepelaar, krijgen weer een kans om in dit gebied te leven. De lepelaar een kans, maar u ook. Want tegenover uw steun staan grote prijzen zoals de PostcodeKanjer van 22,7 miljoen euro en vele andere prijzen. Meedoen is eenvoudig, bel (15cpm) of meld u aan via internet: Voor 8,50 per lot speelt u al mee. Alvast hartelijk dank voor uw deelname. Foto: Flip de Nooyer/Foto Natura Stichting Het Groninger Landschap

10 Ellen Bourgonje was tot voor kort presentator/verslaggever bij RTV Noord en doet dat werk sinds juni van dit jaar op free-lance basis. Ze heeft veel contact met de Stichting Het Groninger Landschap doordat ze regelmatig in reportages en verslagen aandacht besteedt aan de verschillende activiteiten en nieuwe projecten van de Stichting. Mien laifste stee ligt aan het Reitdiep, om precies te zijn aan het gedeelte tussen Aduarderzijl en de Allersmaborg bij Ezinge. Het is een verborgen plekje aan de andere kant van de dijk langs het Reitdiep. Je krijgt er een prachtig en karakteristiek beeld van wat voor mij het Groninger landschap is. Vlak vóór je het Reitdiep. Eeuwenlang levensader voor de stad Groningen. Nog steeds één van de mooiste waterwegen van onze provincie. Hier begrijp je waarom het Reitdiepdal tot beschermd natuurgebied is verklaard en waarom men dit gebied vooral met rust moet laten. Aan de overkant het voor mij karakteristieke beeld van de provincie Groningen, met uitgestrekte akkers en monumentale boerderijen. Iets verderop richting stad het Notarisbosje en één meander naar het Noorden, nog net zichtbaar, de nieuwe sluis bij Schaphalsterzijl. Je bent in een andere wereld als je de oude dijk over bent. Weg van de waan van alledag. Je realiseert je de betrekkelijkheid der dingen. foto: Omke Oudeman 10 Golden Raand winter 2006

11 Dollard Uitneembare wandelroute! Langs een winterse Eems Deze wandeling voert door het wierdenlandschap ten noorden van Delfzijl en Appingedam. Het eerste deel van de wandeling loopt u over de waddendijk, waar u met uw hoofd in de wind de zilte zeelucht kunt opsnuiven. Aan de oostelijke horizon ziet u de grote schepen door de Eems schuiven, onderweg van Emden naar de Noordzee. De tweede helft van de wandeling voert door een oud cultuurlandschap, door de dorpen Bierum, Holwierde en Nansum. De Tweede Wereldoorlog drukte een belangrijke stempel op deze streek. Vlak voor de bevrijding is in deze omgeving hevig gevochten. Het dorp Holwierde raakte zo zwaar beschadigd, dat het nu voornamelijk uit naoorlogse bebouwing bestaat. Niet ver van Holwierde liggen de bunkers als herinnering aan deze strijd. Of u deze wandeling van 9 kilometer links- of rechtsom loopt, hangt af van de wind. Wij raden u aan om op de dijk de wind in de rug te hebben, zeker s winters, als de wind ijzig en hard is. De wandeling start bij de parkeerplaats bij Nansum aan de waddendijk. tekst Addo van der Eijk foto s Omke Oudeman Stichting Het Groninger Landschap 11

12 Op pad Wandelen door Nansum, Holwierde 1. Het Eems-Dollard gebied Vanaf de Groninger dijk heeft u prachtig uitzicht over het Eems-Dollard gebied. Vlak voor de waddendijk stroomt een smalle geul, de Bocht van Watum. Daarachter liggen twee enorme zandplaten Hond en Paap, die bij eb droogvallen. Op het wad miegelt het van de vogels. In de geul voor u dobberen vaak slobeenden. De snavel van deze eend heeft een lepelvorm, die het slobberen van waterdieren een stuk efficiënter maakt. Op de boeien zitten aalscholvers. Vliegen ze, dan lijken ze in de lucht net sigaren met vleugels. Dat de rijkdom aan wadvogels hier zo groot is, komt mede door de mosselbanken en zeegrasvelden op de Hond en Paap. Op de zeegrasvelden foerageren regelmatig grote groepen rotganzen. In het najaar is zeegras voor de rotganzen zelfs het voornaamste voedsel. 2. Groot zeegras Dat op de Hond en Paap groot zeegras groeit, is bijzonder. De uitgebreide zeegrasvelden, die vroeger in de hele Waddenzee waren te vinden, zijn in de jaren dertig bijna volledig verdwenen. Waarschijnlijk door een schimmelinfectie. In de Waddenzee komen twee soorten zeegras voor: groot zeegras en klein zeegras. De Hond en Paap zijn nog een schaarse plek waar groot zeegras groeit. De hoeveelheid neemt toe. Op de Paap groeide het oppervlak van in tien jaar tijd van twee hectare naar circa honderd hectare. De mosselbanken op de Hond en Paap zijn een paar jaar geleden weggevist. Zowel eidereenden als scholeksters eten mossels en kokkels. Beide soorten doen het slecht in de Waddenzee. 3. De baai van Hoogwatum Hier meerden lang geleden de Romeinen aan. Plinius, een Romeinse veldheer, keek zijn ogen uit. Daar in het Noorden wonen armzalige mensen in hutten op opgeworpen hoogten. Twee keer per dag wordt hun woongebied door het zeewater overstroomd, schreef hij met afschuw. Eén van die hoogten is wellicht Hoogwatum, dat nu veilig achter de dijk ligt. Alhoewel veilig? De grote boerderij met de naam Hoogwatum haalde het einde van de Tweede Wereldoorlog niet. Het brandde af op de laatste oorlogsdag. 4. De borg van Bierum In Bierum stond al voor 1600 een borg, genaamd Luinga. De borg lag aan de zuidzijde van het dorp, en is genoemd naar het eerste geslacht dat de borg bewoonde. De borg is in 1825 gesloopt, maar het borgterrein is nog goed te herkennen. De entree met bakstenen brug nu toegang tot het hertenkamp - is nog intact, net als de borggracht. Ook de naam van het bejaardencentrum, Luingaborg, en talloze straatnamen als Borgsingel en Luingaweg wijzen op de verdwenen borg. Het Freulelaantje in het Langbos is genoemd naar freule Sara Warmoldina van Maneil. Langs dit pad ontsnapte ze op 16-jarige leeftijd uit de ouderlijke borg. Natuurlijk om haar minnaar, die zijn koets al klaar had staan. 5. Verdwenen juffertoren Het woord hol in Holwierde slaat op lage, hoewel ook heilige als verklaring voorkomt. Holwierde 12 Golden Raand winter 2006

13 Hoogwatum en Bierum Brede Weg Dijkweg Bierum Gerbenderweer Grote Nes aardgaslocatie Kleine Nes Bierumerweg Uiteinde Klein Wierum Felwerderweg Krewederweg Holwierde Nansum Casa Nova bestaat eigenlijk uit drie wierden: Katmis, Holwierde en Bansum. Ook in Holwierde is net als de borg van Bierum een gebouw verdwenen, namelijk de juffertoren bij de kerk. Over deze toren doet een oude legende de ronde. Lang geleden brachten drie zusters een plezierige jeugd door. Toch ging al dat zingen en dansen knagen. Wat zal er van ons terechtkomen, zeiden ze tegen elkaar. Als we samen zijn, doen we geen goede dingen. Daarom moeten we afscheid nemen. Waar we komen bouwen we een hoge toren. De zusters gingen op pad, en bouwden drie dezelfde juffertorens: in Schildwolde, Onstwedde en Holwierde. De toren in Holwierde was tot in de verre omtrek te zien. Tot 1854, toen de klepel van 900 kilo van de torenklok viel. Drie jongens overleefden de val van de klepel niet. De bouwvallige toren werd kort daarna afgebroken. Dat de kerk van Holwierde bleef staan in de Tweede Wereldoorlog is puur toeval. Een groot deel van het dorp raakte zwaar beschadigd. 6. Duivelsvoet Nog een legende, ditmaal over de zwerfkei die ligt op de kruising van de Krewerderweg en de Hoofdweg. Lang geleden lag op deze plaats een heidense offerplaats. De bewoners besloten echter om hier een kerk te bouwen. Dat de duivel niet blij was met de bouw van de kerk, ligt voor de hand. Hij stampvoette van kwaadheid op de platte steen. Zo lang en hard, dat zijn voetafdruk nog steeds in de zwerfkei te bewonderen is. 7. Nansum Ten oosten van Holwierde ligt Nansum, een oud gehucht. Emo, een monnik uit het klooster van Wittewierum, die leefde van 1170 tot 1221, noemt Nansum al in zijn geschriften. Ten noorden van Nansum herinneren de restanten van de bunkers ons aan de oorlog. De ene bunker was een munitieopslagplaats, de ander een aggregaatbunker. Tegenwoordig zijn het onderkomens voor schapen. Knotlinden bepalen de sfeer van de weg. Voor de oorlog brachten de bomen, als ze werden geknot, zeven stuiver per stuk op. De koper moest de takken er zelf afzagen. Het toppen werd om de drie tot vier jaar herhaald. Stichting Het Groninger Landschap 13

14 Kerk van Bierum De kerk van Bierum heeft een indrukwekkende toren. De zware steunbeer voor de toren valt van verre op. De steunbeer was oorspronkelijk bedoeld om de toren voor omvallen te behoeden. Hij doet echter het tegenovergestelde. Omdat hij niet goed is gefundeerd, trekt de steunbeer de kerk juist naar beneden. Het is niet precies bekend van wanneer de steunbeer dateert. Men vermoedt tussen de 17e en de 19e eeuw. De toren is het oudste deel van de kerk en dateert van het begin van de 13e eeuw. De toren diende vroeger als vuurtoren voor de scheepvaart op de Eems. Bij de ingang van de kerk zaten twee trappen. De trap naar boven is er nog. De andere, naar de gevangenis beneden, is verdwenen. De laatste gevangene ontsnapte in 1925 uit de cel, maar werd kort daarna door de veldwachter gepakt. foto: Omke Oudeman 14 Golden Raand winter 2006

15 Steun de Stichting Het Groninger Landschap foto: Hans Sas U kunt ons extra steunen met een gift of legaat. Ook kunt u de Stichting laten opnemen in uw testament. Meer daarover vindt u in de speciale brochure over erfenissen en legaten. Deze brochure krijgt u op aanvraag thuisgestuurd. Voor meer informatie kunt u terecht bij de heer H. Dokter, hoofd Algemene Zaken, tel. (050) De afgelopen periode mocht de Stichting Het Groninger Landschap enkele giften van 100 euro of meer ontvangen. Alle gevers hartelijk dank voor uw steun! Anoniem 100,- Anoniem 100,- Maartenscollege, Haren 100,- Anoniem ,- Maartenscollege doet practicum in Polder Breebaart Leerlingen van de vijfde klas van het vwo van het Maartenscollege in Haren hebben onlangs een practicum gevolgd in de Reidehoeve in Polder Breebaart. Biologieleraar de heer Van Everdink vertelt dat het de tweede keer was dat leerlingen daar ter plekke een practicumles kregen. In het practicum combineren we scheikunde en biologie. Leerlingen nemen monsters in het veld die ter plekke en later onder de microscoop onderzocht worden. Dan zien ze de kiezelwieren en daar zijn ze aardig van onder de indruk. Bovendien geven de vrijwillig medewerkers van de Stichting Het Groninger Landschap uitleg over het gebied en over de vistrap. Het gaat mij erom dat de leerlingen leren nadenken over de natuur. En ze vonden het prachtig. aldus van Everdink. Vooraf hebben ze hun twijfels over een dag naar een kale polder. Maar op de dag zelf vinden ze het geweldig. Het was die dag verschrikkelijk slecht weer met alleen maar regen. Maar er is geen onvertogen woord gevallen. Van Everdink wil nogmaals de vrijwilligers van het Dollardteam bedanken die de dag mogelijk hebben gemaakt. Zij hebben er veel tijd in gestoken. Zo hebben ze van tevoren monsterplaatsen uitgezocht en gemarkeerd. Onze gift van 100 euro moet dan ook gezien worden als een kleine onkostenvergoeding. Maartenscollege, hartelijk dank. Stichting Het Groninger Landschap 15

16 De das rukt op naar het Noorden. De eersten zijn in Drenthe, met gevaar voor eigen leven, de N34 overgestoken. In Groningen huist sinds enige tijd een dassenfamilie op het landgoed de Ennemaborgh in Midwolda. Het is waarschijnlijk de enige bewoonde dassenburcht in de provincie. De das komt tekst Addo van der Eijk Op het landgoed de Ennemaborgh peutert Silvan Puijman, rayonbeheerder Oost van de Stichting Het Groninger Landschap, met een stok in een grote berg keutels. Ze zijn afkomstig van de Konikpaarden die in het bos lopen. Dassen maken dankbaar gebruik van deze keutels. Onder de keutels leven regenwormen en mestkevers. Deze beestjes zijn voer voor de das, zegt Puijman. Hij is trots op de dassen op het landgoed. Een mooi succes, zonder ons beheer zouden ze hier niet zitten. Dassen zijn stille, schuwe nachtdieren, ze laten zich zelden zien. Wel vindt Puijman vaak sporen. De voetsporen treft hij over het hele landgoed aan. Zelfs tot aan de weg, bij de borg. Een pootafdruk van een das is smaller dan die van een hond. Je ziet niet vier, maar vijf kussentjes, en aan de voorzijde zitten lange nagels om mee te graven. En mocht je op het landgoed een lange haar vinden, een dassenhaar is driekleurig: aan de basis grijs, in het midden zwart en aan het uiteinde wit. Schoon beddengoed Dassen zijn bijzondere dieren, vindt Puijman. Opvallend is hun masker ; de kop is wit met twee zwarte strepen, die van achter de oren door de ogen naar de punt van de spitse snuit lopen. Dassen zijn enorm netjes, vertelt Puijman. Ze houden hun burcht brandschoon. Tegen de winter slepen ze al het vuil naar buiten, en halen ze nieuw beddengoed naar binnen. De kamers worden zorgvuldig gestoffeerd met droog 16 Golden Raand winter 2005

17 terug gras, varens en mos. Buiten de burcht liggen latrines, waar ze keurig hun behoeften doen. Over de dassen bij de Ennemaborgh heeft Puijman slecht nieuws te melden: drie dassen zijn recent aangereden op de A7. Eén van de dassen een jong vrouwtje - werd afgelopen maart door een auto geraakt, en wilde perse terug naar de burcht. Ze is onderweg verdronken in een sloot. We hebben die das laten opzetten. Ze komt in de toekomst in het nieuwe bezoekerscentrum op de Ennemaborgh. Het voorval doet Puijman denken aan een verhaal uit Engeland. Een Engelse jachtopziener zag dat een dode das door zijn familie werd teruggedragen naar de burcht, en daar werd begraven. Dassen zijn buitengewoon sociaal, echte familiedieren, aldus Puijman. De drie verkeersslachtoffers vragen om maatregelen. We zijn met partijen in gesprek om een dassentunnel onder de A7 te plaatsen, met aan weerszijden dassenrasters over een lengte van 2,5 kilometer, zodat de dassen veilig kunnen oversteken. De maatregelen die in het kader van de Blauwe Stad worden genomen, pakken goed uit voor onze dassen. Op de weg door het landgoed mogen straks geen auto s meer rijden, de weg langs de Ennemaborgh is autoluw gemaakt. Westerwolde Niet alleen bij de Ennemaborgh, ook in Bourtange heeft Puijman dassensporen gezien. Vorig jaar vond ik er een onderkaak van een jonge das, dus de dassen hebben zich daar ergens voortgeplant, zegt hij. Westerwolde vormt met zijn kleinschalige landschap met houtwallen en -singels een ideaal leefgebied. Volgens Nico de Vries, boswachter van Staatsbosbeheer in Sellingen, is Puijmans vondst waarschijnlijk een zwerver uit Duitsland. In Westerwolde zijn mij geen bewoonde burchten bekend. Wel zitten ze vlak over de grens in Duitsland. Om de Duitse dassen naar Nederland te lokken, pleit De Vries voor meer en betere ecologische verbindingszones tussen beide landen. Tussen Ter Apel en de Dollard ligt bijvoorbeeld een kanaal, dat een belemmering vormt. Bij Bourtange wil de Stichting het Groninger Landschap dat een nieuwe natuurzone wordt gerealiseerd naar het Duitse bosgebied. Ideaal voor dassen, maar ook voor andere dieren zoals zwarte spechten, vertelt Puijman.

18 De N34 overgestoken Vroeger stikte het in Westerwolde van de dassen. De Vries: De das kwam hier overal voor. Van boeren hoor ik verhalen over burchten in Onstwedde en Ter Wupping. Ook zaten ze in de bossen van Sellingen en Ter Apel. De ruilverkaveling in de jaren zestig was in Westerwolde de doodsteek voor de dassenpopulatie. Westerwolde is totaal overhoop gehaald; veel bosjes verdwenen, de Ruiten Aa werd gekanaliseerd. De Vries is er van overtuigd dat de das weer terugkomt. De das hoort hier gewoon thuis. Ik had hem eigenlijk allang weer verwacht, zegt hij. Westerwolde is inmiddels dertig jaar ouder geworden, en het landschap heeft zich deels hersteld. We proberen het kleinschalige landschap terug te krijgen, waarmee Westerwolde weer aantrekkelijk wordt voor dassen. De das staat al te dringen aan de poorten van de provincie. De Vries vernam onlangs van zijn Drentse collega s dat daar talloze nieuwe burchten zijn gevonden. Ze komen eraan, zegt hij enthousiast. Ik kreeg net een uit Exloo. Volgens de boswachter begeven de Drentse dassen zich richting Groningen. Ze zijn de N34, de weg van Veendam naar Assen, al overgestoken. Opmars Dat de das landelijk bezig is met een opmars, komt mede door Jaap Dirkmaat, voorzitter van Das&Boom. Zijn beschermingswerk sinds 1974 heeft resultaat gehad: inmiddels leven er in Nederland weer zo n 4000 dassen. Het dieptepunt lag in de jaren zestig, toen er nog slechts 1200 dassen rondliepen. De das is bijna uitgemoord, aanvankelijk zelfs met een premie per geleverde staart. Ook jagers vonden dat een totale uitroeiing te ver ging. Ze zorgden ervoor dat de das werd beschermd. Daarna nam de auto het jagen over, en kwamen net zoveel dassen onder de wielen terecht als eerder voor de loop van het jachtgeweer. Jaarlijks werd een kwart van álle dassen doodgereden. De drie aangereden Groningse dassen passen in het landelijke plaatje. De meeste dassenwaarnemingen zijn verkeersslachtoffers, zegt Dirkmaat cynisch. De hotspots hebben we inmiddels beveiligd. In Nederland zijn in totaal zeshonderd dassentunnels aangelegd, met zeshonderd kilometer aan afrasteringen. Met succes. Nu sterft nog slechts eenzesde van alle Nederlandse dassen jaarlijks onder de wielen. Wormen Dirkmaat tempert al te optimistische Groningse geluiden. Groningen is bepaald géén dassenprovincie bij uitstek. Ze houden niet van een kaal en open landschap, waar ze meteen wegwaaien. Een groot deel van Groningen valt daarmee af. Van oudsher komen Groningse dassen wel voor in Westerwolde en op de Hondsrug, bij het Noordlaarderbos. Eén bewoonde dassenburcht bij de Ennemaborgh maakt volgens Dirkmaat nog geen zomer. Je hebt zeker tien burchten nodig om te spreken van een echte Groningse dassenpopulatie. Pas dan ben je uit de rode cijfers. Dirkmaat houdt zich tegenwoordig meer bezig met regenwormen, dan met dassen. Ook al zijn dassen alleseters, ze worden steeds afhankelijker van het enige eiwitrijke voedsel dat nog volop aanwezig is: regenwormen. Dassen wonen vaak in natuurgebieden - waar ze beschutting vinden en met rust worden gelaten - maar ze vinden hun voedsel steeds meer op het boerenland. Ook eten ze s nachts vaak op golfbanen en voetbalvelden. Want hoe korter het gras, hoe beter, aldus Dirkmaat. Hij pleit voor een mozaïekbeheer van graslanden, net zoals de Stichting Het Groninger Landschap toepast in het Reitdiep- en het Zuidlaardermeergebied voor de weidevogels. Ook stalmest bevordert de wormenpopulatie. Dassen zijn inderdaad net grutto s, lacht Dirkmaat, alleen hebben ze dan nog bossage nodig om in te schuilen. 18 Golden Raand winter 2006

19 voor Stad en Ommeland foto: Omke Oudeman Winterwandeling kerk Niebert en Landgoed Coendersborch Donderdag 28 december, vrijdag 29 december en zaterdag 30 december In samenwerking met de Stichting Oude Groninger Kerken organiseert de Stichting Het Groninger Landschap al voor de negende maal de Winterwandeling. Tijdens de Winterwandeling kunt u genieten van een concert en een interessante wandeling die wordt afgesloten met een lunch. Het concert vindt dit jaar plaats in de pas gerestaureerde kerk van Niebert. De kerk is in het laatste kwart van de 14e eeuw gebouwd in opdracht van de cisterciënzer abdij van Aduard. De dakruiter dateert van 1773 en vervangt een klokkenstoel. Het meubilair wordt bepaald door het werk van de Groninger beeldhouwer Caspar Struiwig ( ). Na het concert gaat u in groepen wandelen onder leiding van vrijwillig medewerkers van het team Zuidelijk Westerkwartier. Tijdens de wandeling zullen de gidsen u vertellen over de dieren en planten in dit gebied. Ook de cultuurhistorie komt aan bod. Bos, langgerekte weilanden en houtsingels, zijn de kenmerken van het zuidelijk gedeelte van het Westerkwartier. Vanaf de zandrug die loopt van Lettelbert tot Marum werd dit gebied in langgerekte, smalle stroken ontgonnen. Sloten werden aanvankelijk maar weinig gegraven omdat op de zandrug het grondwater laag stond. Om de percelen af te bakenen en het vee te keren werden houtsingels gebruikt. De wandeling voert gedeeltelijk over onverharde paden, denkt u om stevige schoenen. De wandeling eindigt bij het lunchadres De Vrijborg in Nuis. Hier kunt u genieten van de lunch en ook zal hier een informatiestand aanwezig zijn. De kosten zijn 29,50,- per persoon. De prijs is inclusief koffie en thee en een lunch. Opgave voor donderdag 21 december door middel van de bon in deze Golden Raand. Golden Raand winter e jaargang nummer 4 Uitgave van de Stichting Het Groninger Landschap Rijksstraatweg 333, 9752 CG Haren. t (050) , f (050) Postbanknummer: Verschijnt eenmaal per kwartaal bij Beschermers van de Stichting Het Groninger Landschap. Gedrukt op chloorvrij papier Eindredactie: Siep Huizinga Ontwerp: Klaas Huizenga bno Programma U parkeert uw auto bij De Vrijborg, Nieuweweg 80, Nuis) 9.30 uur Vertrek bus naar kerk Niebert 9.45 uur Vertrek tweede bus naar kerk Niebert uur Ontvangst met koffie en koek in de kerk van Niebert Inleiding over de kerk en het landschap, Concert uur Wandeling o.l.v. gidsen uur Lunch in de Vrijborg in Nuis uur Einde Stichting Het Groninger Landschap 19

20 Agenda Alle excursies zijn gratis en u hoeft zich van tevoren niet op te geven.* Honden zijn niet toegestaan, ook niet aangelijnd.* Aanmelden bij: Stichting Het Groninger Landschap, telefoon (050) of op werkdagen van 9.00 tot uur. * Tenzij anders vermeld Zaterdag 9 december Speuren naar sporen in de Westerbroekstermadepolder Vertrekpunt: parkeerplaats aan de Energieweg in Kropswolde. Tijd: uur, duur: 1,5 uur. Vooraf aanmelden. Zondag 10 december Wandeling rond de Punt van Reide Vertrekpunt: Dollard Bezoekerscentrum Reidehoeve, Dallingeweersterweg 30 in Termunten. Tijd: uur, duur: 2,5 uur. Zaterdag 16 december Bezichtiging Korenpelmolen Zeldenrust Locatie: Dorpsweg 16 in Westerwijtwerd. Tijd: tussen en uur. foto: Omke Oudeman Dinsdag 26 december Presentatie Voedselketens op het Wad Locatie: Dollard Bezoekerscentrum Reidehoeve, Dallingeweersterweg 30 in Termunten. Tijd: tot uur. Kosten: 2,50 incl. koffie en koek, kinderen gratis. Vooraf aanmelden. Er is een speciaal programma voor kinderen van ouders die de presentatie bijwonen. Dinsdag 26 december Rondwandeling Leekstermeergebied natuur met stol en wijn Vertrekpunt: informatiepaneel, Hooilanden 12 in Lettelbert. Tijd: tot uur. Kosten: 2,-. Vooraf aanmelden. Na afloop van de wandeling is er kerststol met koffie of glühwein. Donderdag 28 december Culturele winterwandeltocht rondom Niehove incl. lezing, concert en snertmaaltijd Vertrekpunt: Dorpshuis Eisseshof, Kerkstraat 4 in Niehove. Programma zie uitgelicht Donderdag 28 december Winterwandeling Cultuurhistorie en landschap in en om Pieterburen Vertrekpunt: Waddencentrum, Hoofdstraat 83 in Pieterburen. Tijd: tot uur, Afstand: 5 kilometer. Kosten: Beschermers en kinderen tot 12 jaar 1,50, niet- Beschermers 3,-. Vooraf aanmelden via telefoonnummer (0595) of (0595) Zaterdag 23 december Klassiek concert in kerk van Westerwijtwerd Tijd: uur. Kosten: 10,- (de opbrengst gaat naar Korenpelmolen Zeldenrust). Vooraf aanmelden via telefoonnummer (0595) Kaartverkoop ter plaatse. Zondag 24 december Stevig doorstappen bij de Ennemaborgh Vertrekpunt: werkschuur, Hoofdweg 100a in Midwolda. Tijd: tot uur. Vooraf aanmelden. Na de wandeling is er erwtensoep. Culturele winterwandeltocht rondom Niehove 28 december Vertrekpunt: Dorpshuis Eisseshof, Kerkstraat 4 in Niehove. Uitgelicht Programma uur Ontvangst uur lezing door de heer A.W. van der Lei, voorzitter Historische Kring Humerike uur Wandeling (5 kilometer) o.l.v. gidsen uur Muzikale omlijsting door de Klezmerband uur Snertmaaltijd Kosten: Beschermers 12,-, niet-beschermers 13,- Vooraf aanmelden tot 21 december. 20 Golden Raand winter 2006

Leinwijk. Proeftuin aan het Zuidlaardermeer. Wandelroute 3 km circa 1 uur

Leinwijk. Proeftuin aan het Zuidlaardermeer. Wandelroute 3 km circa 1 uur Leinwijk Proeftuin aan het Zuidlaardermeer Wandelroute 3 km circa 1 uur Leinwijk De wandelroute door Leinwijk is 3 kilometer lang. Omdat u tijdens deze wandeling door hoog gras zult lopen, kunt u hier

Nadere informatie

Coendersborch. Landgoed. Het Westerkwartier bij Nuis. Wandelroute 6 km circa 2 uur

Coendersborch. Landgoed. Het Westerkwartier bij Nuis. Wandelroute 6 km circa 2 uur Landgoed Coendersborch Het Westerkwartier bij Nuis Wandelroute 6 km circa 2 uur Landgoed Coendersborch De wandeling is gemarkeerd met gele routepaaltjes. De route is ongeveer 6 km lang, maar er is een

Nadere informatie

Lettelberterpetten. Wandelen rond een broekbos. Wandelroute 2,5 km circa 1 uur

Lettelberterpetten. Wandelen rond een broekbos. Wandelroute 2,5 km circa 1 uur Lettelberterpetten Wandelen rond een broekbos Wandelroute 2,5 km circa 1 uur Lettelberterpetten Vanaf het parkeerterrein is er een wandelroute over het Jaap van Dijk-pad dat om het moerasbos loopt. De

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Open dagen in de polder. Groot Rondje Zuidlaardermeer. Schotten in Groningen. Herfst 2006 22 e jaargang nummer 3

Open dagen in de polder. Groot Rondje Zuidlaardermeer. Schotten in Groningen. Herfst 2006 22 e jaargang nummer 3 Herfst 2006 22 e jaargang nummer 3 Open dagen in de polder Groot Rondje Zuidlaardermeer Schotten in Groningen kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Het Groninger Landschap Seizoen

Nadere informatie

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Datum laag water Lauwersoog Naam Locatie/hulpmiddel Locatie(detail) Begeleiders 19-4-2015 18:06 Heffezand Wad/Schip Op het wad tussen Simonszand en de kust 2-5-2015

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer.

GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer. GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer. 1. Start bij de Veldkeuken, Koningslaan 1, 3981 HD Bunnik Coördinaten: N 52.04.052 E 005.10.224 De Veldkeuken: Puur, ambachtelijk &

Nadere informatie

Wandelroute café du Midi (9,5 km)

Wandelroute café du Midi (9,5 km) Wandelroute café du Midi (9,5 km) 7 Wandelroute Café du Midi (9,5 km) Stempelplaats Café du Midi, Noordeindseweg 70, Delfgauw. wwwdumididelfgauw.nl Openingstijden: maandag t/m vrijdag vanaf 10.00 uur zaterdag

Nadere informatie

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Datum Naam Locatie/hulpmiddel Locatie(detail) Begeleiders 19-4-2015 Heffezand Wad/Schip Op het wad tussen Simonszand en de kust 2-5-2015 Eiland Emo en Menko Kwelder

Nadere informatie

gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen

gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen gebiedsvisie Cultuurhistorie en natuur tussen de coulissen Vijf parels in het Zuidelijk Westerkwartier De dorpen liggen in een lint liggen langs één licht slingerende hoofdweg. Haaks daarop strekken zich

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

De inhoud. 1. De inleiding. 2. De woordspin. 3. Het uiterlijk van de das. 4. Wat eet de das? 5. Waar wonen dassen? 6. Hoe wordt de das geboren?

De inhoud. 1. De inleiding. 2. De woordspin. 3. Het uiterlijk van de das. 4. Wat eet de das? 5. Waar wonen dassen? 6. Hoe wordt de das geboren? De inhoud 1. De inleiding 2. De woordspin 3. Het uiterlijk van de das 4. Wat eet de das? 5. Waar wonen dassen? 6. Hoe wordt de das geboren? 7. De dassenwerkgroep Utrecht 8. De afsluiting 9. Bronnen 1.

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen. www.wandelwiki.be

27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen. www.wandelwiki.be 27-12-2013 Wandelroute Twente Hezingen Galgenberg en Paardenslenkte. We maken een prachtige wandeling in het buitengewoon stille en glooiende grensgebied van Nederland en Duitsland ten noorden van Ootmarsum.

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016

Activiteiten bij De Helderse Vallei - maart 2016 dinsdag 1 maart en donderdag 3 maart: Aan de slag op de kinderboerderij 14.30-16.00 uur Kom kijken welke dieren er allemaal op de kinderboerderij leven! Je ontdekt hoe de dieren heten, wat ze eten, welk

Nadere informatie

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen

Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog. www.staatsbosbeheer.nl. De Hoge Berg. Het Oude Land van Texel. Wandelen. Fietsen Staatsbosbeheer Ruyslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen De Hoge Berg Het Oude Land van Texel Het Oude Land van Texel Vijftien meter rijst De Hoge Berg op boven

Nadere informatie

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo

De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo De schaapskudde Een educatief programma voor groep 5 en 6 Handleiding Deel 3 Locatie Hoog-Buurlo Inhoudsopgave Deel 3: De schaapskudde van Hoog-Buurlo 1. Aanmeldgegevens 2. Achtergrondinformatie Hoog-Buurlo

Nadere informatie

Zuidlaardermeergebied

Zuidlaardermeergebied gebiedsvisie rust en ruimte voor mens en natuur Zuidlaardermeergebied rust en ruimte voor mens en natuur Evenwijdig aan de Hondsrug voert de Hunze het water uit Oost-Drenthe af naar het noorden. Vlak voor

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Dassensporen versie 23-09-2010

Dassensporen versie 23-09-2010 Dassensporen versie 23-09-2010 Deze hand-out is gemaakt ter begeleiding van een veldexcursie. Doel is het kunnen herkennen en duiden van dassensporen. Voor meer informatie over de biologie en ecologie

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Bourtange. Wandelen door historisch grensgebied. Wandelroute 8 km circa 2 uur

Bourtange. Wandelen door historisch grensgebied. Wandelroute 8 km circa 2 uur Bourtange Wandelen door historisch grensgebied Wandelroute 8 km circa 2 uur Bourtange Deze wandeling voert langs een groot en open moerassig terrein. U loopt door een bijzonder cultuurlandschap dat ruimte

Nadere informatie

Steun Het Drentse Landschap

Steun Het Drentse Landschap Steun Het Drentse Landschap In Drenthe vind je nog échte stilte en kostbare natuur. Je vindt er plekjes om even weg te dromen, uitzichten om nooit te vergeten en alle ruimte voor stevige wandelingen met

Nadere informatie

Uw mooiste plek in Groningen

Uw mooiste plek in Groningen kalender 2016 Uw mooiste plek in Groningen Groningers houden van hun landschap. Wat het Groninger landschap zo bijzonder maakt, is de ongekende ruimte met daarin prachtige details. Voor deze kalender

Nadere informatie

Maandag 19 februari 2007

Maandag 19 februari 2007 Maandag 19 februari 2007 - Sjoerd - Matthijs - Robin - Dennis - Ramon Met z n allen naar de Plompe Toren Openingstijden voor bezichtiging. Dagelijks van 10.00 17.00 uur Burghsluis Burghsluis ligt aan de

Nadere informatie

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede.

Aan de Wijmeneir te Impe, deelgemeente van het Oost-Vlaamse Lede. Vanuit de Wijmenier kan je tal van prachtige wandelingen maken. Eén ervan beschrijven we in onderstaande tekst Wandelpad : Beschermde landschappen langs de Molenbeken Praktische gegevens LENGTE: 15 km

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Fietsroute langs de Rotte. Fietstocht langs de Rotte 16, 23, 30 km. Start: na de molenviergang

Fietsroute langs de Rotte. Fietstocht langs de Rotte 16, 23, 30 km. Start: na de molenviergang Fietstocht langs de Rotte 16, 23, 30 km Uitleg molengangen De droogmakerij bestond uit zeven molengangen. De A gang heeft drie molens nr. 1, nr. 2 en nr. 3 De B t/m G gang heeft vier molens nr. 1, nr.

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen Galápagos-eilanden Inleiding Ik wil mijn spreekbeurt graag houden over de Galápagos-eilanden. De Galápagos-eilanden liggen in de Stille Oceaan en zijn heel bijzonder omdat er dieren en planten leven die

Nadere informatie

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi!

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi! De Stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel De stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel is opgericht door Landschap Overijssel en Natuurlijk Platteland Oost (de koepelorganisatie van Agrarische

Nadere informatie

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels.

WERKBLAD pingo. naam. Heel lang geleden was het hier erg koud. Dat noemen we de ijstijd. Er waren heuvels, heel bijzondere heuvels. WERKBLAD pingo Heb je wel eens gehoord van een pingo? Pingo betekent heuvel die groeit. Het is een woord uit de taal van de Eskimo s of Inuït. Dat lijkt ver weg, maar pingo s zijn heel dichtbij geweest!

Nadere informatie

Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied. Concept

Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied. Concept Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied Concept a Ruimte voor vogels Samenvatting van het beheerplan Leekstermeergebied Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de provincie

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

Ontdek het verborgen verleden van Schokland

Ontdek het verborgen verleden van Schokland Ontdek het verborgen verleden van Schokland Methodelink bij het lespakket Archeoroute Schokland De culturen en landschappen op Schokland vormen een veelzijdig onderwerp voor uw les in de groepen 6, 7 en

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt.

Snippentocht. Activiteiten (bouwsteen 4) De hele groep heeft zich prima vermaakt. De Biesbosch leent zich uitstekend om met een groep actief bezig te zijn. Gezellig een dagje weg met vrienden of familieleden. Peddelend met een kano of al varend met een fluisterboot door de kronkelende

Nadere informatie

Beestachtig mooi. Dieren in het landschap. Jaarverslag 2008 Stichting Het Groninger Landschap. ontwerp: buro Klaas Huizenga

Beestachtig mooi. Dieren in het landschap. Jaarverslag 2008 Stichting Het Groninger Landschap. ontwerp: buro Klaas Huizenga Beestachtig mooi Dieren in het landschap Stichting Het Groninger Landschap ontwerp: buro Klaas Huizenga Postbus 199 9750 AD Haren t (050)3135901 f (050)3138979 e kantoor@groningerlandschap.nl www.groningerlandschap.nl

Nadere informatie

Koppel kuifeenden. Kuifeenden

Koppel kuifeenden. Kuifeenden 42 Ecologie en natuurfuncties Het IJsselmeergebied is een uniek natuurgebied van (inter-)nationale betekenis. Het is een van de zee afgesloten, benedenstrooms gelegen, zoet laaglandmeer met een relatief

Nadere informatie

6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer

6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer Utrecht 6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer Deze route is gebaseerd op de ANWB/VVV toeristenkaart, schaal 1:100.000 Route A: Deze

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven

Nieuwsbrief. Deltaplan voor het Landschap, Moerenburg-Heukelom-Koningshoeven Moerenburg- Inhoud: Zichtbare resultaten Kavelruil Heukelom 6 Kavelruil belangrijk voor realisatie doelstellingen Toekomstige plannen Deelname aan de Nationale Natuurwerkdag Procesmanager Nellie Raedts

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Het geheim van de piramide

Het geheim van de piramide colofon Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden www.np-weerribbenwieden.nl Illustraties Femke van Gent Vormgeving Ontwerpbureau Lood Velp Het geheim van de piramide In samenwerking met Natuurmonumenten

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet.

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet. Wat is het geheim van de Woudse polder? t Woudt is een piepklein dorpje, in de Woudse polder. Al eeuwen staan hier op dezelfde plek een kerkje, een pastorie, een kosterswoning, een rijtje arbeidershuisjes

Nadere informatie

Krokusfietstocht de dodendraad leeft. Lengte 10, 20 of 30 kilometer

Krokusfietstocht de dodendraad leeft. Lengte 10, 20 of 30 kilometer Krokusfietstocht de dodendraad leeft Lengte 10, 20 of 30 kilometer In het najaar van 2015 werden door zo n 500 vrijwilligers, scholieren en geocachers 24.000 witte krokusbolletjes geplant langs het voormalige

Nadere informatie

70-jarig jubileum. Paaswandelingen. Boerenzwaluwen. Helwerder Wierden. Voorjaar 2006 22 e jaargang nummer 1

70-jarig jubileum. Paaswandelingen. Boerenzwaluwen. Helwerder Wierden. Voorjaar 2006 22 e jaargang nummer 1 Voorjaar 2006 22 e jaargang nummer 1 70-jarig jubileum Paaswandelingen Boerenzwaluwen Helwerder Wierden kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Het Groninger Landschap Seizoen in

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

Bad Marienberg. 21 t/m 25 april 2011

Bad Marienberg. 21 t/m 25 april 2011 Bad Marienberg 21 t/m 25 april 2011 Donderdag 21 april Heel - Bad Marienberg 195 km Aankomend weekend is het Pasen en dat betekent dat Wim 4 dagen vrij is. We hebben besloten om richting het Westerwald

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud

Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Veelgestelde vragen schouw dagelijks onderhoud Wat is gewoon onderhoud? Gewoon onderhoud is het jaarlijks verwijderen van een overmaat aan begroeiing, vuil enzovoort dat zich in en direct naast de watergang

Nadere informatie

Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen

Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen Rondwandeling Onstwedde Wessinghuizen Sterenborg - Ter Wupping - Veele - Giezelbaarg - Wessinghuizen - Ruige Berg - Sterenborg ***** - 12,5 Km - 3:30 uur Tussen Ter Wupping en Höfte bij Wessinghuizen liggen

Nadere informatie

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk

www.wandelwiki.be Landgoederen Klarenbeek en De Haere. 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk 27-11-2012 Wandelroute Veluwe - Doornspijk Landgoederen Klarenbeek en De Haere. We wandelen met Lupus in het overgangsgebied tussen de voormalige Zuiderzee en de Veluwe. Doornspijk is een overwegend agrarische

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013.

Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Verslag van de bijeenkomsten voor leden van Natuurmonumenten over het project Marker Wadden, in Hoorn op 17 januari en 21 februari 2013. Voorlichting en discussie over Marker Wadden De districtscommissie

Nadere informatie

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek?

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? Hallo allemaal, welkom in dit waanzinnige park voor jong en oud! Vandaag krijgen jullie de kans om dit park in het echt te openen met elkaar. Dit gaan we doen op

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Werkblad Vogels in de Gement

Werkblad Vogels in de Gement Werkblad Vogels in de Gement Rinze de Wereldreiziger Rinze de Werelreiziger weet onwaarschijnlijk veel van vogels. Rinze is ook dol op de Gement, want daar zijn veel bijzondere vogelsoorten te zien. Bij

Nadere informatie

Reitdiep krijgt Kanjer van 2,5 miljoen

Reitdiep krijgt Kanjer van 2,5 miljoen Lente 2007 23 e jaargang nummer 1 Kansen voor weidevogels Reitdiep krijgt Kanjer van 2,5 miljoen Overname van zes molens kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Het Groninger Landschap

Nadere informatie

Jeugdactiviteiten. Jaarverslag 2005. Libellen. Zomer 2006 22 e jaargang nummer 2. kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap

Jeugdactiviteiten. Jaarverslag 2005. Libellen. Zomer 2006 22 e jaargang nummer 2. kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Zomer 2006 22 e jaargang nummer 2 Jeugdactiviteiten Jaarverslag 2005 Libellen kwartaalblad van de Stichting Het Groninger Stichting Landschap Het Groninger Landschap Seizoen in beeld KINA In de zomer zijn

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s

De Oude Weg Elst. Wonen in de Amerongse Bovenpolder. 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s De Oude Weg Elst Wonen in de Amerongse Bovenpolder 3 Royale kavels met luxe vrijstaande villa s Riant WOnen Tussen de bossen van de Utrechtse Heuvelrug en de uiterwaarden van de Nederrijn ligt het sfeervolle

Nadere informatie

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen

Nadere informatie

Roerdomp in het riet A better LIFE for Bittern. Herstel van het leefgebied voor bijzondere vogels

Roerdomp in het riet A better LIFE for Bittern. Herstel van het leefgebied voor bijzondere vogels Natuurmonumenten, Marianne Wustenhoff Nieuwsbrief 1 maart 2015 Roerdomp in het riet A better LIFE for Bittern Herstel van het leefgebied voor bijzondere vogels Met het project Roerdomp in het riet - A

Nadere informatie

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel

natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel natuurpunt WAL Wase Linkerscheldeoever Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel Het Schor Ouden Doel is een natuurgebied op de linkerscheldeoever tegen de scheldedijk. Aan de grens met Nederland sluit het

Nadere informatie

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden Het sprookje van Wonen op het mooiste plekje van Uden park maashorst parkmaashorst.nl P ark M aashorst 1 Uden Noord, grenzend aan Maashorst, is het ideale gebied voor een bijzondere ontwikkeling. Op de

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015

Cursus Klantgericht denken en handelen NUMMER 93, 20 MAART 2015 NUMMER 93, 20 MAART 2015 IN DIT NUMMER Cursus Klantgericht denken en handelen lees verder Molen zoekt molenaar (m/v) lees verder Maand van de geschiedenis 2015 lees verder Officiële aftrap Knoal! lees

Nadere informatie

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders

VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders VERSLAG: ZES MAANDEN IN ETHIOPIE VOOR TREES FOR FARMERS Door Line Kelders Als net afgestudeerde bio-ingenieur trok ik dit jaar voor zes maanden naar Ethiopië, land van bergen en koffie, en van prachtige

Nadere informatie

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8

Voorbereiding post 5. Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Voorbereiding post 5 Iedere vogel zijn eigen plekje Groep 4-5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 5: Iedere vogel zijn eigen plekje, voor groep 4 t/m 8. Inhoud:

Nadere informatie

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Om 18.15 uur trof ik mijn enthousiaste excursiedeelnemers uit het Nood Hollandse Uitgeest. We reden allereerst naar de Grote praambult

Nadere informatie

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad Het Alloo. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Ruijslaan 92 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad Het Alloo In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad Het Alloo Het natuurpad Het Alloo laat u

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

De wereld door les 2 Groningen

De wereld door les 2 Groningen 1.1 geschiedenis 1. Dit is Groningen De noordelijkste provincie van Nederland heeft een lange geschiedenis: tot ongeveer 1500 was Groningen een deel van Friesland, rond 1560 heette het Stad en Lande, in

Nadere informatie

NME-leerroute Vogels in het Wandelbos

NME-leerroute Vogels in het Wandelbos NME-leerroute Vogels in het Wandelbos 7 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen Rinze de Wereldreiziger Rinze weet onwaarschijnlijk veel over vogels. Rinze is ook dol op het Wandelbos

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit.

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Wat is dat dan precies, een ecoduct? Zo vroeg een jonge

Nadere informatie

Van Overloon naar de Christinehoeve.

Van Overloon naar de Christinehoeve. Van Overloon naar de Christinehoeve. Carnavalsbeeld in Overloon. Ons eten bij de Heksenboom. Het eten is goed, de bediening heel attent en aardig, de lucht is weer blauw aan het worden en kinderen van

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

Kerkepaden in de Achterhoek

Kerkepaden in de Achterhoek voorbeeldproject Kerkepaden in de Achterhoek Historische verbindingen hersteld Nederland heeft waarschijnlijk het best onderhouden en meest fijnmazige net van verharde wegen dat er op de wereld te vinden

Nadere informatie

De Moerputten. Wandelen. Hoog boven de witte waterlelies. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St.

De Moerputten. Wandelen. Hoog boven de witte waterlelies. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St. Staatsbosbeheer, beheerseenheid De Meierij, Haanwijk 4a 5271 VG St. Michielsgestel T 073-55 13 036 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen De Moerputten Hoog boven de witte waterlelies Laagveenmoeras Hoog en droog

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie

Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85%

Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85% Trage Tocht Voorstonden Wandeling 1 Afstand : 15 km Percentage verhard-onverhard 15% - 85% Duur : 4 uur Toegankelijkheid : Graspad langs de Oekense beek kan op sommige stukken begroeidzijn of flink nat

Nadere informatie

Bever. Laatste bever in Nederland. Over de bever

Bever. Laatste bever in Nederland. Over de bever Bever Laatste bever in Nederland Om te beginnen vertel ik jullie een verhaal over de laatste bever in Nederland! We gaan een eind in de geschiedenis terug, naar het jaar 1825. Een visser voer op de IJssel

Nadere informatie

Sponsoring. Join the club!

Sponsoring. Join the club! Sponsoring Join the club! Join the club! is een initiatief van de Stichting Sámen voor Nationaal Park Weerribben-Wieden. Deze stichting heeft tot doel inkomsten te verkrijgen voor projecten die een bijdrage

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie