maart 2015 Jaargang 6, nr. 1 Voorwoord

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "maart 2015 Jaargang 6, nr. 1 Voorwoord"

Transcriptie

1 maart 2015 Jaargang 6, nr. 1 Voorwoord De intrede van de DSM-5 was al voor zijn verschijnen controversieel: gewoon menselijk lijden zou pathologisch worden en dit tot meerdere eer en glorie van de farmacie. Het is op zijn minst boeiend om te kijken wat veranderd is t.o.v. DSM IV, welke de misschien moeizaam veranderende inzichten zijn en de DSM te kunnen zien met zijn merites én beperkingen. Dit nummer wil u hier enig zicht op brengen aan de hand van drie bijdragen: Filip Vanneste brengt een verslag over een studiedag dienaangaande, Eric De Soir schetst hoe het de posttraumatische stress-stoornis vergaan is en Maarten D Heedene wijst op de mogelijke valkuilen die een ondoordacht gebruik van de DSM met zich mee kan brengen. Redactieleden Jan Callens Sint-Jozefskliniek Pittem Bregwin Vantieghem PZ Heilig Hart Ieper / Olivier Peene PZ H. Familie Kortrijk Mia Ramboer CGG Mandel en Leie Izegem Filip Vanneste CGG Mandel en Leie Izegem Jozef Verbrugghe Adelin Verslyppe CGG Prisma Oostende Vormgeving en administratie: Jacqueline Delodder Mia Ramboer

2 DSM-5 bedreiging of mogelijkheid? Over de spanning tussen classificaties en praktijk. Filip Vanneste, psychotherapeut CGG Izegem Bespreking van de studiedag van de Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheidszorg op 8 april Het eerste deeltje geeft het klimaat weer van de studiedag, daarna volgt telkens een samenvatting of de weergave van belangrijke inhoud uit de verschillende presentaties. Wie vooral de nieuwigheden van de DSM5-diagnostiek wil kennen, kan best meteen naar de uiteenzetting van Michael Portzky Wat is er veranderd in de DSM V? doorschakelen. Wie vooral de DSM op de korrel wil nemen, vindt munitie in al de andere presentaties. Ter inleiding: het klimaat van de studiedag. Stel je voor dat je iets wil bijleren over een nieuw computerbesturingssysteem. Je hebt je een nieuwe laptop aangeschaft en daarop staat warempel een nieuwe versie van Windows 8, volkomen ongevraagd, maar niet te vermijden. Je kunt er intuïtief mee aan de slag, maar je bent niet van de slimsten, dus schrijf je in voor een workshop. Die is heel verzorgd voor wat betreft koffie en broodjes, maar wordt gegeven door een bijzonder kritische lesgever. De ontwikkelaar van het programma, Microsoft, wordt als gehaaide monopolist op de korrel genomen. Windows 8 wordt vergeleken met andere besturingssystemen, die soms veel performanter lijken maar die helaas ook hun onvolkomenheden hebben. Windows 8 tenslotte blijkt niet enkel vol kinderziektes te zitten maar heeft ook zoveel tekortkomingen dat Windows 9 onvermijdbaar is. Aan het einde van de dag, nadat de helft van de tijd verstreken is, legt de spreker uit hoe je met Windows 8 aan de slag kunt. Helaas is er onvoldoende tijd om de werking van het besturingssysteem volledig uit de doeken te doen en word je naar zelfstudie verwezen. Mutatis mutandis kan bovenstaande worden toegepast op de studiedag die de Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheidszorg aan de DSM 5 wijdde. Wie wou weten wat nieuw is in de DSM 5 en hoe de uitgever, de American Psychiatric Association, deze innovaties verantwoordt, bleef grotendeels op zijn honger zitten. (Tot spijt van wie het benijdt: de DSM zorgt voor een groot stuk van het inkomen van de APA.) Het hoofdgerecht - de ondertitel van de studiedag over spanning tussen classificatie en praktijk nodigt hiertoe al uit - bestond uit kritiek die soms de populistische toer opging. Zo vertoonde prof. Guido Pieters in zijn wervelende presentatie een youtubefilmpje van Dr. Szasz die als een volleerd stand-upcomedian een aantal DSM-diagnosen ridiculiseerde. De prof. had het vermoedelijk druk gehad, want een belangrijk deel van zijn presentatie was een aantal maanden eerder te zien en te horen op de studiedag van het Psychiatrisch Centrum Sint Jozef. Gaat men tevreden naar huis, als men slechts weinig bruikbare info kreeg? De dwangmatige werker alvast niet. We geven een samenvatting van een dag gewijd aan een werkstuk dat even obligaat is als deficiënt. Daar zijn al de experten het over eens. We vatten niet de ganse dag samen maar geven per spreker de meest bruikbare en interessante input. De relevantste presentatie op inhoudelijk vlak is die van Michael Portzky. De praktisch ingestelde lezer met weinig tijd verwijzen we nogmaals direct naar de rubriek die aan zijn inbreng gewijd is. Geert Dom. Een historisch overzicht Er kunnen veel twijfels worden geuit over het nut ervan, maar mensen met een DSMdiagnose hebben wel degelijk 2

3 een probleem. Bij persoonlijkheidsstoornissen is de levensverwachting lager dan bij degenen die niet gediagnosticeerd zijn. Helaas gaat het over een aanzienlijk deel van de populatie dat almaar toeneemt: de laatste 10 jaar is er een toename van 3,5 naar 6 à 7 % van d e b e v o l k i n g. Dit gezegd zijnde, kan de vraag gesteld worden naar de validiteit van deze diagnoses. De antipsychiatrie kon al in jaren zestig aantonen dat gezonde personen die door een psychiater onderzocht werden, het risico liepen een psychiatrische etiket opgeplakt te krijgen dat ze niet verdienden. Er was toen ook een gebrek aan eenvormigheid. De DSM was nodig om tegemoet te komen aan een meer wetenschappelijke geneeskunde waar uniforme categorieën nodig zijn om Randomized Controled Trials uit te voeren. De DSM 1 en 2 werden sterk door de psychoanalyse beïnvloed: iedereen is ziek (minimaal neurotisch), maar iedereen kan ook gezond worden. Er zijn nog geen dimensies, wel een continuüm: de een is al wat neurotischer dan de ander. De nadruk lag op de mind, niet zozeer op de brain. De DSM 3 vormt een breekpunt, in die zin dat er vanaf dan duidelijke categorieën worden ingevoerd. Van de DSM 5 werd opnieuw een paradigmashift verwacht: de nadruk zou meer op het brein liggen. Men hoopte dat de categorieën bepaald zouden worden door het hersenonderzoek. Maar de patronen die oplichten op de MRI blijken niet zo eenduidig te zijn. De DSM 5 ligt nog sterk in het verlengde van de voorgaande versie en dus blijft de kritiek grotendeels geldig. De DSM is een classificatiesysteem, geen diagnostiek. Een categorie heeft geen duidelijke etiologie, geen welbepaalde behandeling noch prognose. In die zin is de DSM weinig klinisch bruikbaar. De Stepped Care benadering blijkt niet te werken als men mensen wil toewijzen al naar gelang hun DSM-stoornis. In Nederland, waar men pleegt te werken met diagnose-behandeling combinaties (DBC) merkt men dat er maar een vage link is tussen DSM-categorieën, de behandeling en de outcome. De syndromen van de DSM zijn enerzijds niet goed afgelijnd waardoor er nogal wat overlappende symptomen zijn. Anderzijds is de DSM soms ongespecificeerd waardoor de categorie Niet Anders Gespecificeerd (NOS) vrij populair is. De DSM houdt geen rekening met de context, er is nood aan een meer gepersonaliseerde psychiatrie. (De meerwaardezoeker kan hier meer over lezen in het Tijdschrift voor Psychiatrie 2014., nr5 P : De DSM 5 voorbij. Persoonlijke diagnostiek in een nieuwe GGZ door Jim van Os. Valt er dan geen goed woord te zeggen over de DSM 5? Toch wel. Er worden handvatten geboden om te komen tot een case formulation, een treatmentplan en outcomemonitoring. Men is voorzichtig vooraleer men spreekt van een psychiatrische stoornis: er moet significante distress of 3

4 disability zijn op sociaal, beroepsmatig vlak of in andere belangrijke gebieden. Er zijn aardig wat centen geïnvesteerd in onderzoek naar de categorieën. Zo blijkt dat men met de nieuwe criteria ongeveer evenveel ADHD ers krijgt als met de DSM 4. Men heeft geprobeerd nieuwe wetenschappelijke inzichten te integreren. Zo komt gokken nu bij de verslavingsproblematiek omdat blijkt dat hetzelfde beloningssysteem in de hersenen wordt aangesproken als bij het gebruik van psychotrope stoffen. Ter vergoelijking van de DSM kan men bepaalde maatschappelijke tendensen in rekening brengen. Ook in de fysieke geneeskunde bestaat tegenwoordig de neiging om diagnoses op te rekken. Grenzen tussen ziek en well being wordt vager, men denke maar aan te hoge cholesterol, obesitas, hoge bloeddruk. We worden gecoacht om ons te optimaliseren, mentaal en lichamelijk. De slogan meten is weten geeft aanleiding tot data kerkhoven : er zijn massaal veel cijfers voorhanden waarbij er meta-onderzoeken nodig zijn om duidelijkheid te krijgen en waarin elk soms zijn gading vindt om zijn gelijk te bewijzen. Het probleem van de comorbiditeit valt niet zo eenvoudig op te lossen. Er is nood aan netwerkdiagnostiek om aan te geven hoe symptomen elkaar beïnvloeden. Bijvoorbeeld, als men onder stress staat, zal men eerder paranoïde denken. Tot slot. De DSM en de ICD zijn de meest bruikbare beschikbare instrumenten. Ze zijn kwalitatief aan elkaar gewaagd en sporen ook meer en meer samen. Hun diagnosen zijn praktische labels, geen ziektes die in de natuur bestaan. Aangezien er vraag naar is door verzekeringen, mutualiteiten, onderzoekers, en zelfs door patiëntenverenigingen, is hun toekomst verzekerd. Kurt Audenaert. Betekent differentiaaldiagnose ook differentiaalbehandeling? Bij een psychiatrisch onderzoek zal men klachten inventariseren tot symptomen die dan op hun beurt aanleiding geven tot ziektebeelden. Soms is men geneigd daar heel snel in te gaan. Studies geven aan dat clinici in de eerste 5 minuten een diagnose stellen en dan geneigd zijn in de resterende tijd van het interview met de patiënt informatie te zoeken die hun hypothese confirmeert. Toch zijn er in de psychiatrie geen pathognomonische symptomen. Men zou dan met zekerheid de aanwezigheid van een ziekte kunnen bewijzen door de combinatie van bepaalde symptomen of sterker nog, aan de hand van één symptoom dat indicatief is voor een bepaald ziektebeeld. Depressieve stoornis, bijvoorbeeld, is een begrip op basis van een consensusdefinitie die bevestigd wordt in field trials. Er zijn enkel transnosologische symptomen: geen enkel symptoom is specifiek voor de depressieve stoornis. De symptomen voor depressie passen in meerdere z i e k t e b e e l d e n. Er is zelfs sprake van een syndromale heterogeniteit. Een persoon met geagiteerde depressie die last heeft van slapeloosheid en gewichtsverlies is anders dan een persoon met gewichtstoename, hypersomnie en vertraagde psychomotoriek. Beiden krijgen het label depressief. De verklaring hiervoor ligt onder meer bij het choice principle : men moet bij depressie aan 5 van de 9 symptomen beantwoorden. Dit geeft een keuzemogelijkheid waardoor personen met totaal ander ziektebeeld het label depressie krijgen. In de DSM 4 worden psychotische en stemmingsstoornis van elkaar onderscheiden, met respectievelijk psychose en stemming als centraal symptoom. Er is nosologisch nochtans een overlap: bipolariteit staat neurobiologisch dicht bij schizofrenie, blijkens fmri. Beide hebben ook dezelfde genetische determinanten: familieleden van een bipolair iemand hebben meer kans op schizofrenie en vice versa. Er wordt ook gelijkaardige medicatie voorgeschreven bij schizofrenie en bipolariteit. Er waren dus argument e n o m d e r u b r i e k stemmingsstoornissen te verlaten in DSM 5, het bipolaire dichter bij het schizofreniespectrum en de psychose te brengen en de depressieve stoornis verder van het psychotisch spectrum te leggen, als aparte categorie. 4

5 De professor-emeritus spreekt voor een Europese werkgroep die vaststelde dat 1 op de 4 Europeanen psychiatrische problemen ontwikkelt in de loop van zijn leven. Ze stellen vast dat er een zorgwekkende toename is van een uitsluitend biologische benadering van psychische problemen en een achteruitgang van de psychosociale ondersteuning die het persoonlijk en sociaal herstel van de patiënt bevorderen. Naar aanleiding van het uitkomen van de DSM 5 schreven ze een manifest waarin opgeroepen wordt om het pathologiseren van menselijk gedrag te vermijden en voor de behandeling, waar mogelijk, ervaringsdeskundigen in te schakelen. Behandelingen die blijvende schade aanrichten (bijvoorbeeld psychochirurgie) zouden verbannen moeten worden. Alle onderzoeksresultaten, ook deze die niet in het voordeel spelen van het medicament (van een bepaalde firma), dienen vrijgegeven te worden en sponsoring van firma s aan onderzoekers of centra moet openbaar gemaakt worden. Idealiter hoort bij een bepaald ziektebeeld een specifieke behandeling. Bij depressie is dit ook problematisch. Uit onderzoek blijkt dat bij 1/3 van de patiënten de symptomen verminderen door antidepressiva maar bij 2/3 is er weinig of geen effect. Comorbiditeit vormt nog een ander probleem voor categoriale diagnostiek. Zo heeft 75% van de angststoornissen een comorbide aandoening. Een enkele behandeling voor een bepaalde stoornis wordt dan bijzonder moeilijk. Gelukkig volstaat soms een symptoomg e r i c h t e b e h a n d e l i n g. Of de oplossing voor die problemen in de genetica moet gezocht worden kan betwijfeld worden. De epigenetica laat zien dat chronische psychosociale stress een belangrijke invloed heeft op de genexpressie. Stijn Jannes: Mental Health Europe Boekarest Manifesto Ingrid Lammerant. Een patiëntgetuigenis rond DSMclassificatie Patiënten ervaren de diagnose vaak als levenslang geldig terwijl, voor herstel, hoop heel belangrijk is. Diagnoses werken vooroordelen in de hand terwijl stigmatisering de behandeling bemoeilijkt. Het vinden van oorzaken en betekenissen was voor patiënte belangrijk bij het herstel, ook al werd er haar gezegd dat er bij psychose niet verder moest gezocht worden, dat dit zelfs herval kon veroorzaken. Stijn Van Heule: DSM onder de loep. Betrouwbaarheid verkrijgt men wanneer een andere beoordelaar tot hetzelfde resultaat komt. Het valt de professor op dat de cijfers tegenwoordig een andere betekenis lees: een meer gunstige kwalificatie- krijgen. Mn is nu sneller tevreden. Waar in 1974 een betrouwbaarheid van ben e d e n d e a l s onaanvaardbaar beschouwd werd, wordt nu minder dan 0.40 als twijfelachtig omschreven. Boven de 0.80 is nu excellent, vroeger moest de correlatie hiervoor boven de 0.90 uitstijgen. Een paar cijfers: meest betrouwbaar zijn de diagnoses voor mentale achterstand en alcoholisme met een interbeoordelaarsovereenkomst boven de 0.70;voor ADHD is dit nog net boven de 0.60 en voor 5

6 psychose ligt dit maar rond de 0.55 om verder weg te zakken tot 0.45 bij persoonlijkheidsstoornissen en rond de 0.25 voor depressie. Validiteit bekomt men wanneer de diagnostiek iets weerspiegelt van de werkelijkheid die men pretendeert te beschrijven. Maar wat moeten we bijvoorbeeld gaan denken wanneer blijkt dat 13% van de populatie stemmen hoort, z o n d e r d e d i a g n o s e psychotisch te hebben. Psychisch lijden is volgens de spreker een proces van betekening waarin naast het symptoom ook de levensgeschiedenis, de relaties en de sociale en culturele omstandigheden een rol spelen. Voor de verbale therapieën is er goed nieuws. Uit hersenonderzoek blijkt dat door het spreken het brein verandert in de prefrontale context: er vindt een herconfiguratie van het brein plaats. Michael Portzky:. Wat is er veranderd in de DSM 5? Alvast een paar interessante tips. Noteer in het patiëntendossier welke DSM-versie gebruikt wordt, zodat 5 jaar later duidelijk is op welke versie men zich baseerde. Het heeft er alle schijn van dat de versie 5.1. geen jaar meer op zich laat wachten. Het loont de moeite om de uitgebreide versie aan te schaffen want hierin steken interessante tests voor autisme, voor persoonlijkheidsstoornissen en het algemeen functioneren. Voor laatstgenoemde, de WHO- DAS, verwijzen we naar de bijdrage van Guido Pieters. Wat is er veranderd? De waarde van het IQ is ingekrompen ten voordele van sociale vaardigheden, ADLvaardigheden en neuropsychologisch onderzoek. De nieuwe DSM sluit beter aan bij de huidige medische kijk op de oorzaak van stoornissen. Er wordt meer aandacht gegeven aan specifiers : bij depressie bijvoorbeeld zijn suïcidaal gedrag of planning en/of angstige spanning zeer belangrijk gebleken voor de prognose. Er is een severity index, die met een cijfer van 1 tot 3 de ernst en lijdensdruk weergeeft. Ook de course, het verloop (geheel in remissie, recidief..) krijgt meer belang. Uitgestelde diagnose en NOS vervallen. Zo behoort de veel gestelde diagnose PDD-NOS nu tot het verleden. Een andere innovatie is het wegvallen van de assen. Er blijven nu 20 categorieën over. Middelenmisbruik en verslavingsstoornissen worden samen geplaatst omdat dezelfde beloningssystemen in de hersenen worden aangesproken. Die zijn analoog bij gokken en gamen als bij alcoholverslaving en horen dus in dezelfde categorie. Er wordt geen onderscheid meer gemaakt tussen misbruik en afhankelijkheid. In de plaats komen er criteria voor de mate van de verslaving. ASS en ADHD hebben dezelfde prefrontale betrokkenheid en horen dus in de dezelfde c a t e g o r i e v a n neurodevelopmental disorders. Deze categorie vervangt de vroegere ontwikkelingsstoornissen. Onder de neurodevelopmental disorders ress o r t e e r t n u d e communicatiestoornis en meer specifiek de sociale (pragmatische) communicatiestoornis. Mensen die vroeger het label PDD-NOS kregen, zullen niet langer de diagnose autism e k r i j g e n. De nieuwe criteria zullen volgens sommige studies als effect hebben dat 1/3 minder diagnoses van autisme zullen gesteld worden, met alle consequenties voor erkenningen en terugbetalingen van de onkosten voor de betrokkenen. Binnen de nieuwe criteria moet men immers problemen ervaren zowel op vlak van sociale interactie en communicatie maar ook problemen vertonen op vlak van de repetitieve stereotiepe gedragingen en interesses. Nieuw op dit laatste domein is het in rekening brengen van 'sensorische overgevoeligheid of ongevoeligheid'. Bij de diagnose Major and Mild Neurocognitive Disorder is een van de innovaties de rubriek FTD, Fronto - Temporale Dementie. Bij depressie wordt de bipolaire stoornis uit de cluster van de depressie gehaald. Vermeldenswaardig is ook dat Persistent depressive disorder de plaats inneemt van dysthyme stoornis. Het exclusiecriterium van rouw vervalt bij de diagnose depressie. Er 6

7 werd vroeger gesuggereerd dat rouw slechts twee maanden duurt en uit mentale veerkrachtresultaten bleek dat r o u w e n d e n m e t e e n kwetsbaarheid meer kans hebben om in een depressie te belanden! De categorie obsessief-compulsieve en aanverwante stoornissen staat nu los van de angststoornissen en omvat onder meer de body dysmorphic disorder en hoarding (verzamelwoede), trichotillomanie en skin picking. Er is plaats gekomen voor automutilatie als Non suicidal self injury. Wegens tijdsgebrek kon de spreker slechts een aantal aandoeningen fragmentair bespreken. Maar wie meer wil weten kan zich voor een kleine 200 euro inschrijven voor de online cursus van Guido Pieters: synthese. Naast een samenvatting en aanvulling van de kritische bedenkingen wordt aandacht gevraagd voor transdiagnostische elementen en een evaluatie-instrument, de WHO- DAS 2. Transdiagnostische elementen zoals bijvoorbeeld gebrekkige impulscontrole, zijn bijzonder belangrijk voor de behandeling. Bij de aanvang van verschillende stoornissen zijn er veel gelijklopende symptomen o.a. slecht slapen. Maar ook op het einde van de stoornis is er veel gelijklopend: men zoekt een relatie, werk, etc. De WHODAS 2 is een meetinstrument van de Wereldgezondheidsorganisatie die in de DSM 5 de GAF-score vervangt. De WHODAS meet of er sprake is van een beperking op zes domeinen van het functioneren: begrijpen en communiceren, bewegen en zich verplaatsen, zelfverzorging, omgaan met mensen, activiteiten (huishouden, werk, school) en deelname aan de samenleving. Door de WHODAS met tussenpozen af te nemen tijdens een behandeltraject, bijvoorbeeld in het kader van Routine Outcome Monitoring (ROM), kan het effect van de behandeling op het dagelijkse functioneren worden vastgesteld. Tot slot Uit veldstudies rond de nieuwe DSM blijkt een interbeoordelaarsbetrouwbaarheid van 0.65 voor de posttraumatische stressstoornis, van 0.54 voor de borderline persoonlijkheidsstoornis, van 0.40 voor alcoholgebruik en van 0.28 voor majeure depressieve stoornis. 7

8 De Post-Traumatische Stress Stoornis in de DSM-5 Erik DE SOIR, Psycholoog-Psychotherapeut, De Weg Wijzer (www.dewegwijzer.org) Domein Manager Human Factors & Medicine verbonden aan het Departement Wetenschappelijk en Technologisch Onderzoek bij Defensie (Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie) Sedert 1980 voorziet de Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders (DSM) in een diagnostische beschrijving van een psychotrauma. De oorspronkelijke psychodynamische beschrijving van wat, in de nasleep van WOII, in 1952 in de DSM-I werd ingevoerd als Gross Stress Reaction, werd in de DSM-III afgevoerd en het nomenclatuur handboek wilde a-theoretisch zijn. De etikettering van symptomen gebeurt sedertdien zonder theoretische verklaring. Dit geeft de DSM een strikt beschrijvend karakter en maakt de classificatie nuttig voor diagnostiek en vergelijkend wetenschappelijk onderzoek, maar leidt anderzijds ook tot een probleem op het vlak van het klinisch-inhoudelijk denken over de dynamiek van de symptomen. Dit bondig artikel belicht de nieuwigheden inzake diagnostiek van de posttraumatische stress stoornis (PTSS) in de pas verschenen DSM-5 tegen de achtergrond van hoe de diagnose van PTSS in de DSM-IV ontstond. Het gebruik van een cijfer 5 in plaats van het vroegere Romeinse cijfer is gewild om in navolging van bijvoorbeeld de verschillende Windows-versies nu ook, op basis van nieuwe inzichten, te kunnen bijsturen naar de volgende edities als 5.1, 5.2, etc. In wat volgt zal kritisch stilgestaan worden bij de vernieuwingen in de diagnose van PTSS op basis van de DSM- 5. Wat voorafging in de DSM- IV en de link naar dissociatie In 1994 verscheen bij de American Psychiatric Association de vierde editie van de DSM. De Acute Stress Stoornis (ASS) was een nieuwe diagnostische categorie binnen de angststoornissen, ingegeven door de noodzaak om op diagnostiek gebaseerde vroegtijdige interventies te kunnen uitvoeren bij getroffenen van potentieel traumatiserende gebeurtenissen en aldus de ontwikkeling van een posttraumatische stress stoornis tegen te gaan. Het onderscheid tussen de ASS en de PTSS bestond vooral op het vlak van de dissociatieve symptomen (en natuurlijk het feit dat de symptomen van voorbijgaande aard waren en binnen de maand opnieuw verdwenen). Voor PTSS werd het spectrum van potentieel traumatische gebeurtenissen (criterium A1) in de DSM-IV ook uitgebreid naar mensen die getuige waren van een gebeurtenis waarbij de fysieke of psychische integriteit van een medemens beschadigd of bedreigd werd. Een bijkomende specificiteit bestond uit het criterium A2 dat aangaf hoe een getroffene had gereageerd op deze gebeurtenis: met een beleving van intense angst en/of gruwel en/of machteloosheid. Dit criterium A2 was een brug die werd geslagen tussen de zuiver beschrijvende interpretatie van een psychotrauma naar de klinische dynamiek ervan. Het was tevens voor het eerst dat het handboek ook refereerde naar de mogelijke verschillende verschijningsvormen van een psychotrauma in functie van de cultuur of etniciteit van de getroffene. In 2000 werd de DSM-IV herzien in zijn bestaande vorm en met lichte wijzigingen opnieuw uitgebracht onder de benaming DSM-IV-TR (Text Revision). Het probleem in de DSM-IV- TR is nog steeds de inconsistentie met betrekking tot het concept van dissociatieve symptomen in de posttraumatische stress stoornis. Terwijl peritraumatische dissociatie in de literatuur een sterke opmars maakte als een al dan niet onafhankelijke predictor voor PTSS, werd er in de DSM -IV-TR nergens verwezen naar dissociatieve symptomen. De symptomen van herbeleving zijn niet beschreven als dissociatieve symptomen terwijl flashback episodes per definitie dissociatief zijn. Ook het onvermogen om zich belangrijke aspecten van het trauma te herinneren werd in de symptomenlijst niet opgenomen onder de (negatieve) dissociatie symptomen van 8

9 PTSS, maar komt wel voor als een dissociatief symptoom bij de acute stress stoornis. Dissociatie omvat meestal een verstoring van de gewoonlijk geïntegreerde functies van bewustzijn, geheugen, identiteit en/of waarneming van de omgeving en is waarschijnlijk etiologisch verbonden met psychologische en/of fysieke verwondingen. Recente wetenschappelijke inzichten suggereren dat psychologische en fysieke verwonding (dus, directe objectieve of subjectieve bedreiging van de integriteit) dissociatie in de hand werken, waarmee een discontinuïteit tussen bewuste ervaring en het geheugen optreedt; twee componenten houden daarmee verband namelijk het zich losmaken van de overweldigende emotionele inhoud van de ervaring en de compartementalisering van die ervaring. De incompatibiliteit van een traumatiserende gebeurtenis met de gewone alledaagse ervaringen kunnen leiden tot herinneringen die discontinu zijn, maar geassocieerd worden met zeer sterke emoties. Het verlies van fysieke controle in een context van traumatisering zoals bij een verkrachting of tijdens een verkeersongeval raakt verstrengeld met de ervaring van onwillekeurigheid en verlies van controle over de herinneringen aan het gebeuren, dat hetzij intrusief (op basis van ongevraagde herinneringen, flashbacks of nachtmerries) is of in andere gevallen niet beschikbaar voor bewuste herbeleving (amnesie voor de trauma-gebonden, vaak zintuiglijke, beleving, dus verdoving of vermijding van die beleving). Deze hele dynamiek met zijn theoretische onderbouw werd niet aangereikt in de louter descriptieve benadering binnen de DSM-4 terwijl het werkveld steeds meer geconfronteerd werd met de nood om dissociatieve symptomen - en misschien wel een dissociatief subtype van PTSS een plaats te geven binnen de DSM-5. PTSS binnen de DSM-5: een verbetering? In augustus 2013 stelde de American Psychiatric Association de DSM-5 met zijn veranderingen ten aanzien van de vorige versie voor. Een belangrijke wijziging was het voorstel om PTSS voortaan in te delen in een apart hoofdstuk met als benaming: Trauma and Stress-Related Disorders. Voorheen behoorde PTSS nog de zevende categorie angststoornissen terwijl steeds meer stemmen opgingen om psychotrauma per definitie te bekijken als een dissociatieve stoornis. Incongruent in de DSM-IV-TR was dan ook het naast elkaar bestaan van traumagerelateerde angststoornissen en dissociatieve stoornissen. Vooraleer een persoon de diagnose van Acute Stress Stoornis of Post-Traumatische Stress Stoornis kan krijgen, is het nog steeds nodig dat deze persoon is blootgesteld aan een uitlokkende gebeurtenis (criterium A). In de DSM-5 worden aan deze categorie gebeurtenissen toegevoegd, naast het meemaken of getuige zijn van een gebeurtenis die de fysieke of psychische integriteit van zichzelf of een medemens bedreigt. Expliciet worden de volgende gebeurtenissen als potentieel traumatiserend aanzien: blootstelling aan dood of doodsbedreigende ervaringen, ernstige verwonding of de bedreiging daartoe, en meer specifiek de blootstelling aan (seksuele) agressie. De vernieuwing bestaat er vooral in dat in deze versie van de DSM ook personen die behoren tot een netwerk van emotionele nabijheid t.a.v. een slachtoffer (familie of vrienden) of die herhaaldelijk worden blootgesteld aan verhalen of getuigenissen over dergelijke gebeurtenissen, in professionele context, ook PTSS kunnen ontwikkelen. Dit betekent concreet dat een psycholoog, een journalist of een politieman PTSS kan ontwikkelen door de herhaaldelijke blootstelling aan verhalen over dood, bedreiging en beschadiging van mensen. In de DSM-IV-TR werden, naast de criteria A1 en A2, 17 symptomen ondergebracht in drie clusters van symptomen: intrus ieve herbeleving (criterium B), vermijding en ontkenning (criterium C) en hyperactivatie (criterium D). In de DSM-5 is het criterium A2 verwijderd en worden er intussen 20 symptomen opgelijst. In grote lijnen zijn de symptomen van herbeleving (criterium B) gelijkaardig aan deze van de DSM-IV-TR, maar sommige beschrijvingen zijn veranderd. Er kwamen in het totaal drie symptomen bij 9

10 en de symptomen van enerzijds ontkenning en anderzijds uitdoving van de reactiviteit (emotionele dofheid) werden voortaan ondergebracht in aparte categorieën. Zo blijven er twee symptomen van vermijding over en bestaat de categorie van symptomen van emotionele uitdoving (criterium D) nu uit zeven symptomen waarbij nu ook veel aandacht is voor negatieve cognities en persistente negatieve overtuigingen of stemmingen (op basis van emoties zoals angst, gruwel, woede, schuld en schaamte). Verwacht kan worden dat de comorbiditeit tussen PTSS en depressie hierdoor nog groter zal worden. Het criterium E wordt dan de groepering van zes symptomen van blijvende irritabiliteit of neurovegetatieve agitatie (waarbij als nieuw symptoom autodestructief gedrag wordt aangereikt). De criteria F en G voor PTSS behouden respectievelijk de dimensies tijd (symptomen moeten minstens 1 maand duren) en mate van verstoring (sociaal en persoonlijke disfunctioneren) uit e DSM-IV- TR. Een supplementair (en laatste) criterium H stelt bijkomende dat de symptomen niet mogen voortkomen uit ziekte of medicatie. Tenslotte is de vernieuwing van deze nieuwe diagnostische beschrijving in de DSM-5 de beschrijving van het type PTSS: er is expliciet voorzien in een beschrijving van symptomen van dissociatie depersonnalisatie en derealisatie zodat in de diagnose kan gesteld worden of het al dan niet gaat om een dissociatief subtype. Het verschil tussen acute en chronische PTSS dus: het verschil tussen PTSS symptomen tussen 1 à 3 maanden en langer dan 3 maanden vervalt. De laatste DSM-5 taxonomie maakt inmiddels ook een begin met een aparte diagnostiek voor kinderen door te voorzien in een categorie PTSD Preschool Subtype terwijl jammer genoeg werd verzuimd om, op basis van de meest recente inzichten inzake k i n d e r m i s b r u i k e n mishandeling, te gaan voor de verdedigbare diagnose van Developmental Trauma Disorder. Besluit Aan de ene kant heeft de APA DSM 5 Task Force rekening gehouden met nieuwe inzichten inzake dissociatie en de cognitieve aspecten van psychotrauma, maar het lijkt er ook op dat er slechts half werk geleverd is in een poging om na lange discussie toch enig compromis te bereiken. De uitbreiding van het criterium A naar onrechtstreekse getroffenen en onrechtstreekse traumatisering zal ongetwijfeld voor veel bijkomende argumentatie leiden en een stevige impact nalaten op organisaties waarbinnen PTSS als beroepsziekte zal kunnen gezien worden. De afschaffing van het klinisch betekenisvolle criterium A2 is jammer alsook het behoud van de diagnose van Acute Stress Stoornis gedreven vanuit de bekommernis omtrent vroegtijdige interventie met het oog op het voorkomen van wat als een aanpassingsstoornis moet gezien worden die nu nog meer een wegheeft van een normaal gamma aan symptomen na traumatisering. Het slaan van de brug tussen wetenschappers en behandelaars, met respect voor zowel de principes van evidence-based practice als van practice-based evidence, zouden kunnen aanleiding geven tot een veel zinvollere en restrictievere etiologie bij PTSS. Heeft u een vraag naar aanleiding van dit artikel? Via kan u die stellen. 10

11 De DSM-5: nieuwe fastfood-recepten voor de hulpverlening Maarten Dheedene, psycholoog Kliniek Sint-Jozef Pittem De Nederlandstalige versie van de DSM-5 is sinds kort verschenen. Ondanks de inspanningen die men heeft geleverd, acht ik zowel de wetenschappelijke als de klinische waarde van de DSM nog steeds zeer gering. Bij de start van de ontwikkeling van de DSM-5 was het opzet om de psychische aandoeningen te linken aan hun onderliggende neurobiologische substraten. Dit streven is niet haalbaar gebleken. Dezelfde observeerbare gedragingen of symptomen kunnen gelinkt zijn aan verschillende neurologische mechanismen, net zoals dezelfde neurologische substraten zich bij verschillende personen ook zeer verschillend kunnen manifesteren. Een clustering op basis van observeerbare (gedrags)kenmerken is ontoereikend. Niet alleen blijft de neurobiologische basis uit, een dergelijke groepering zegt evenmin iets over de onderliggende psychische dynamiek. Om een simpel voorbeeld te noemen: iemand kan anorectisch zijn vanuit een perfectionistisch streven naar een schoonheidsideaal, of iemand kan anorectisch zijn vanuit de overtuiging dat men zal worden vergiftigd door buitenaardse wezens. Het observeerbare gedrag is in beide gevallen identiek, terwijl de beweegredenen ervan fundamenteel verschillen. De capaciteit om voorbij de waarneembare gedragingen de subjectieve intenties te onderkennen is trouwens wat men in het vakjargon mentalisatie noemt. Het is een klinisch begrip dat vaak centraal staat bij de behandeling van borderlinepatiënten. Niet alleen dient men deze capaciteit bij de patiënt aan te moedigen, het is net zo goed een uitdaging voor de hulpverlener om voorbij het gedrag van de patiënt te blijven denken. We zouden kunnen stellen dat de DSM nu net het instrument is dat zich daar het minst toe leent. 11

12 Nochtans wijzen de auteurs erop dat de diagnostiek dient te gebeuren op basis van een ruime, klinische evaluatie. Voldoen aan de criteria op zich volstaat niet, ook het verhaal van de patiënt en de context is belangrijk. Ook wordt er gewaarschuwd voor gebruik buiten de klinische context. Helaas zijn dit slechts kanttekeningen gebleven. We leven in een tijd waar snelheid en (pseudo-)efficiëntie belangrijke waarden zijn. Een diagnostiek op basis van het aanvinken van checklists sluit daar naadloos bij aan. Ironisch genoeg leent het instrument dat werd ontworpen om tot een meer betrouwbare diagnostiek te komen zich uitstekend voor een zeer snelle, oppervlakkige en onnauwkeurige diagnosestelling. De context, het verhaal van de patiënt, de subjectieve beleving moeten al te vaak plaats ruimen voor een meer efficiënte en objectieve kookboekdiagnostiek. Tel de criteria en zie in welke categorie je terechtkomt. Dit label wordt dan de sleutel tot het bekomen van medicatie, uitkering, juridisch statuut, werkonbekwaamheid e n z o r g f i n a n c i e r i n g. Borderline?. Pech!. ASS?. Bingo!. De invloed van de DSM beperkt zich al lang niet meer tot de psychiatrie alleen. Het spreekt voor zich dat de diverse maatschappelijke belangen en de impliciete waardebepalingen die aan dergelijke diagnosen verbonden zijn, ook de objectiviteit ervan in het gedrang brengen. Ik zou willen pleiten voor een mentaliserende benadering van de DSM, waarbij men blijvend aandacht heeft voor hetgeen zich voorbij of achter de diagnose afspeelt. Het resultaat is een diagnostiek waarbij n=1. Ik beschrijf een klinisch vignet om dit te illustreren. Een vrouw die werd gediagnosticeerd met een bipolaire stoornis komt op consultatie met klachten van vermoeidheid, lusteloosheid en terugkerende depressie. Ze herhaalt daarbij regelmatig dat ze er s morgens heel moeilijk toe komt om op te staan, terwijl ze vroeger barstte van energie. De klachten houden al vier jaar aan, sinds haar eerste depressie. Hiertoe neemt ze een stemmingsstabilisator (lithium) en angstremmers. Ze is er van overtuigd dat ze die medicatie nodig. Ze is namelijk bipolair, geen twijfel mogelijk. Dat is genetisch bepaald, ze heeft het overgeërfd van haar vader. Haar bipolaire aanleg verklaart meteen ook haar terugkerende periodes van depressie. Bemerk de veel voorkomende denkfout: het recidiveren van de depressieve episodes is één van de kenmerken om te komen tot de diagnose van bipolaire stoornis, waarbij men deze diagnose in een tweede beweging als verklaring gaat gebruiken. Men heeft dan last van depressies omdat men een bipolaire stoornis heeft. De subjectieve betekenis, of een verklaring binnen de levensgeschiedenis van deze vrouw, wordt kortgesloten. Doorheen de twee jaar durende gesprekstherapie (ruim honderd sessies) komt ze er achter dat haar depressieve periodes alles te maken hebben met haar moeilijkheden om zich van haar vader los te maken. Als enige dochter was ze altijd zijn lieveling geweest. Haar vader bekleedde een directeursfunctie en stelde zich ook zo op ten aanzien van zijn dochter, hetgeen haar altijd zowel angst en ontzag had ingeboezemd. Het begon fout te lopen wanneer ze voor de eerste keer thuis kwam met een vriendje. Ze werd op het bureau van vader geroepen, waar ze te horen kreeg dat haar keuze voor hem erger is dan een kind te verliezen. Ze begon in te zien dat ze er tot nu toe niet was in geslaagd om haar eigen keuzes te verenigen met de verwachtingen van haar vader. Daarom be- 12

13 landde ze in een depressie, telkens wanneer ze verliefd werd of enige tijd een relatie onderhield. Gaandeweg slaagde ze er ook in haar identificatie met de diagnose te linken met haar loyaliteit ten aanzien van haar vader. Na ruim twee jaar was ze vrij van medicatie en energiek als voorheen. Tegen de verwachtingen in kon ze zich ook overgeven aan een nieuwe relatie met de man van haar dromen, waarbij ze zich nog nooit zo goed had gevoeld. De depressieve periodes bleven uit. Het moge duidelijk zijn dat het classificatiesysteem van de DSM geen recht doet aan de diversiteit en de complexiteit van de klinische realiteit. Het clusteren en objectiveren van psychische stoornissen suggereert de nood aan protocollaire behandelingen, eerder dan aan te sluiten bij de herstelbeweging die de laatste jaren opgang maakt. Daar tracht men te komen tot een behandeling op maat door de patiënt maximale inspraak in het therapeutisch proces te garanderen. Tegelijkertijd ontbreken de harde, objectieve markers om een wetenschappelijk verantwoord diagnostisch systeem op te baseren. Ook de neurobiologie blijkt hier geen soelaas te kunnen bieden. Ik verwijs bijvoorbeeld naar het laatste boek van wetenschapster Temple Grandin. Daarin beschrijft ze talloze hersenonderzoeken van personen met autisme. Aan de hand van haar bevindingen houdt ze een vurig pleidooi om het systeem waarbij mensen per diagnose in één groep worden ondergebracht, te verlaten. Over de DSM-5 schrijft ze: Over twintig jaar zullen we denk ik terugkijken op dit diagnostisch gedoe en zeggen: Dat was onzin. Ik vraag me echter af waarom we nog twintig jaar zouden moeten wachten. 13

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012

Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland. Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Psychotraumatologie: eenheid en verscheidenheid in een veelstromenland Prof. dr. Rolf Kleber Ede, 19 april 2012 Waarom werd PTSS destijds geïntroduceerd? Gevolgen van de Vietnam-oorlog Task force in de

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Inzicht in de heterogeniteit van depressieve stoornissen 227 Depressies, ofwel depressieve stoornissen, zijn veel voorkomende ziektebeelden met een grote impact op het leven van

Nadere informatie

Rouw na een niet-natuurlijke dood

Rouw na een niet-natuurlijke dood Rouw na een niet-natuurlijke dood Yarden Symposium Afscheid na een niet-natuurlijke dood Donderdag 14 november 2013 Prof. dr. Paul Boelen Universiteit Utrecht Wat is rouw? Inhoud Wat is niet-natuurlijke

Nadere informatie

Coaching, Counseling & DSM

Coaching, Counseling & DSM Coaching, Counseling & DSM Ron van Deth - Overgang van DSM-IV naar DSM-5 - Wat kan/moet ik als coach/counselor met de DSM? Valkuilen coach/counselor Gaan diagnosticeren Iemand met een psychische stoornis

Nadere informatie

PK Broeders Alexianen Tienen

PK Broeders Alexianen Tienen PROGRAMMA 09u30 Ontvangst Koffie 10u00 Verwelkoming en inleiding Ivo Vanschooland Dr. H. Peuskens Getuigenis Pauze Getuigenis Herman Hacour 12u00 Aperitief en lunch 14u00 Werkgroepen begeleid door: Hacour

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie De Standaard 18 mei 2013 11 pertinente vragen over DSM-5, het nieuwe handboek van de psychiatrie Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie 18/05/2013 Joël De Ceulaer Dit weekend wordt in de Verenigde

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV

DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV DSM-5: de algemene wijzigingen ten opzichte van de DSM-IV Classificeren, diagnostiek en indicatiestelling Prof.dr. Michiel W. Hengeveld, psychiater Disclosure Disclosure belangen spreker Potentiële belangenverstrengeling

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen

Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen Correcties DSM 5 : Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen Derde oplage, mei 2015 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de tweede oplage (november 2014). Pagina

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

42 de psycholoog / mei 2014 de dsm is geen zorgbepalend instrument malou van hintum

42 de psycholoog / mei 2014 de dsm is geen zorgbepalend instrument malou van hintum 42 de psycholoog / mei 2014 malou van hintum foto s: herman wouters de psycholoog / mei 2014 43 interview met michiel hengeveld de dsm is geen zorgbepalend instrument Tijdens het voorjaarscongres van de

Nadere informatie

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN

VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN STUDIEDAG PROJECT LiNK 22 maart 2012 - Niet te vatten! Verslaafd? Gestoord? Beperkt? VERSLAVING EN TRAUMAGERELATEERDE STOORNISSEN ANNE VERMEIRE - BIPE 1. Wat is TRAUMA? TRAUMA TRAUMATOGENE GEBEURTENIS

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012

MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED. Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 MOEILIJKE MENSEN? HTTP://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=GGHL0QQUXVU&FEATURE=REL ATED Bernard Kloostra en Alie Schenk, Frontlijnteam 19-04-2012 Moeilijke mensen, ze zijn overal. In je huis, in je buurt, op je

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C

Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Persoonlijkheidsstoornis Cluster C Deze folder geeft informatie over de diagnostiek en behandeling van cluster C persoonlijkheidsstoornissen. Wat is een cluster C Persoonlijkheidsstoornis? Er bestaan verschillende

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Bijlage van DSM V naar ICPC 1

Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Bijlage van DSM V naar ICPC 1 Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen 319 Verstandelijke beperking P85 Mentale retardatie/intellectuele achterstand 307.9 Communicatiestoornissen P29 Andere psychische

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> COMPLEXE TRAUMA S KUNNEN GROTE

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven.

Disclaimer. Deze presentatie kan off-label informatie bevatten. Raadpleeg altijd de SmPC alvorens enige medicatie voor te schrijven. Disclaimer De inhoud van deze presentatie is onafhankelijk samengesteld door de spreker(s). De slides representeren de persoonlijke mening van de spreker(s). Deze presentatie kan off-label informatie bevatten.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 134 Nederlandse samenvatting De inleiding van dit proefschrift beschrijft de noodzaak onderzoek te verrichten naar interpersoonlijk trauma en de gevolgen daarvan bij jongeren in

Nadere informatie

GGzE centrum psychotrauma

GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma GGzE centrum psychotrauma Mensen helpen met complexe traumaproblematiek en het (her)vinden van hun weg in de samenleving. Algemene informatie >> Complexe trauma s kunnen grote

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

1 Wat is psychiatrie?

1 Wat is psychiatrie? 1 Wat is psychiatrie? KINDERPSYCHIATRIE: INLEIDING Psychiatrie MEDISCH MODEL Vakjesdenken (categoriaal) pathologiserend biologisch deterministisch medicatiegericht opnamegericht Psychologie MENSELIJK GEDRAG

Nadere informatie

Rosalien Wilting Klinisch psycholoog en psychotherapeut bij GGZ Eindhoven. NVA Congres 2013

Rosalien Wilting Klinisch psycholoog en psychotherapeut bij GGZ Eindhoven. NVA Congres 2013 Rosalien Wilting Klinisch psycholoog en psychotherapeut bij GGZ Eindhoven NVA Congres 2013 Autismespectrumstoornissen bij ouderen Rosalien Wilting klinisch psycholoog-psychotherapeut 2 3 Inhoud van mijn

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift is een verzameling van zeven onafhankelijke historische en conceptuele studies naar het begrip autisme. In al deze studies gebruik ik autisme als centrale casus om inzicht

Nadere informatie

DSM-5: een inleiding. J. De Fruyt

DSM-5: een inleiding. J. De Fruyt DSM-5: een inleiding J. De Fruyt Het is een systeem dat aanleiding geeft voor misbruiken. Daarom pleit ik voor de afschaffing ervan. Stijn Vanheule Eén boek in de kast van uw arts mag uw argwaan wekken.

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Modulenaam: D3 Zelfhantering 3 : Gecombineerd onderwijs : 75% contactonderwijs/25%afstandsonderwijs

Modulenaam: D3 Zelfhantering 3 : Gecombineerd onderwijs : 75% contactonderwijs/25%afstandsonderwijs ECTS-fiche (uitgebreide vakfiche) Modulenaam: D3 Zelfhantering 3 : Gecombineerd onderwijs : 75% contactonderwijs/25%afstandsonderwijs Doelstellingen: De cursisten maken kennis met en verwerven inzicht

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Wegwijzer psychische stoornissen 1

Wegwijzer psychische stoornissen 1 Wegwijzer psychische stoornissen 1 Met behulp van de hiernavolgende vragen kun je nagaan of klachten/problemen mogelijk wijzen op een psychische stoornis. Wees er wel voorzichtig mee. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Boek Slapende honden? Wakker maken!

Boek Slapende honden? Wakker maken! Boek Slapende honden? Wakker maken! A.Struik, ontwikkelingspsycholoog/ systeemtherapeut Joany Spierings Drie testen Weinig theorie en veel praktijk CD-Rom/ werkbladen Formulier zes testen Geen protocol

Nadere informatie

29/05/2013. ICF en indicering ICF

29/05/2013. ICF en indicering ICF en indicering 1 = International Classification of Functioning, disability and health World Health Organisation (2001) is complementair met ICD-10 Wat? Classificatie van gezondheids en gezondheidsgerelateerde

Nadere informatie

Hersenweefsel voor onderzoek

Hersenweefsel voor onderzoek Hersenweefsel voor onderzoek De Nederlandse Hersenbank voor Psychiatrie Psychiatrische ziekten zijn aandoeningen die gepaard gaan met veel lijden, niet alleen van de getroffenen zelf, maar ook van hun

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/39582 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hegeman, Annette Title: Appearance of depression in later life Issue Date: 2016-05-18

Nadere informatie

Wie is er eigenlijk (niet) gek?

Wie is er eigenlijk (niet) gek? Wie is er eigenlijk (niet) gek? Filosofisch Café Nijmegen 05.11.2013 Sanneke de Haan Introductie Stel: een jongetje is te druk. Hij verstoort de rest van de klas, zegt de juf. Heeft het jongetje ADHD,

Nadere informatie

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009

HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG. Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 HERSENZIEKTEN, AUTONOMIE EN GEDRAG Werkbezoek OM Dordrecht 6-10-2009 Co-morbiditeit is de norm (gegevens uit intern onderzoek Bouman GGZ) HEROÏNE (VAAK POLYDRUGGE BRUIK) ALCOHOL STIMULAN- TIA CANNABIS

Nadere informatie

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ

P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ P. de Beurs, psychiater en adviseur voor de IGZ Dilemma s bij risicotaxatie Risicotaxatie is een nieuw en modieus thema in de GGZ Veilige zorg is een illusie Hoe veiliger de zorg, hoe minder vrijheid voor

Nadere informatie

Screen & Treat. Sjef Berendsen

Screen & Treat. Sjef Berendsen Screen & Treat Sjef Berendsen 19-4-2012 Handboek PTSS Natuurlijk verloop stress reacties Het IVP stepped care model watchfull waiting door interne opvang, professionele back-up en monitoring eerste opvang

Nadere informatie

Behandeling van ouderen in de eerste lijn

Behandeling van ouderen in de eerste lijn Behandeling van ouderen in de eerste lijn Lucinda Meihuizen, GZ psycholoog Bestuurslid sectie ouderenpsychologen NIP Zorgpartners Midden-Holland en Samenwerkende psychologen Alphen a/d Rijn Agenda workshop

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden

Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Kanker en Werk Begeleiding en Re-integratie Stap.nu in mogelijkheden Regionaal Genootschap Fysiotherapie Midden Nederland Zelfmanagement bij kanker De realiteit 100.000 nieuwe diagnoses in 2012 Het aantal

Nadere informatie

Woord vooraf Opbouw van deze studie

Woord vooraf Opbouw van deze studie Woord vooraf Opbouw van deze studie XIII XVI DEEL I: PROBLEEMSTELLING 1 HOOFDSTUK I ONTWIKKELING EN STAGNATIE IN DE PSYCHIATRIE 2 Inleiding 2 1. 1 Psychiatrie en geestelijke gezondheidszorg - stand van

Nadere informatie

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum NISPA en Radboud(umc) Let s get together Disclosure belangen A.H. Schene (potentiële) belangenverstrengeling: geen prof. dr Aart H. Schene Afdeling Psychiatrie NISPA-dag, 15 oktober 2015 Let s get together:

Nadere informatie

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl

Liesbeth Mevissen. www.bsl.nl Liesbeth Mevissen www.bsl.nl EMDR bij mensen met een verstandelijke beperking en/of autisme Liesbeth Mevissen, klinisch psycholoog, EMDR supervisor 27 september 2013 l.mevissen@accare.nl verstandelijk

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II

Inhoud. Deel I. Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen. Deel II Inhoud Voorwoord 15 Deel I Ervaringsgerichte biologische psychiatrie: 21 een toegevoegde waarde aan de richtlijnen Wat is biologische psychiatrie? 22 Zoektocht naar de juiste psychofarmaca 23 Kritiek op

Nadere informatie

Verslaving en comorbiditeit

Verslaving en comorbiditeit Verslaving en comorbiditeit Wat is de evidentie? Dr. E. Vedel, Jellinek, Arkin 18 november 2014 Comobiditeitis hot 1 Jellinek onderzoek comorbiditeit Verslaving & persoonlijkheid, 1997 Verslaving & ADHD,

Nadere informatie

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme

Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme Onderzoek naar zorgvragen en behoeften van patiënten met een verslaving en ADHD of Autisme dr. L.M. Kronenberg Prof. dr. van Achterberg Prof. dr. W. van den Brink Prof. dr. P. Goossens K. Slager-Visscher,

Nadere informatie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie

MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie MIDDELENMISBRUIK + angststoornissen depressie Enkele cijfers 17,9 % van de patiënten met een angststoornis lijdt aan een alcoholverslaving 19,4% van de alcoholverslaafden heeft een angststoornis (Addiction

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie