De wetenschap van de wetgever. De klassieke politieke economie en het Belgische landbouwbeleid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De wetenschap van de wetgever. De klassieke politieke economie en het Belgische landbouwbeleid 1830-1884"

Transcriptie

1 De wetenschap van de wetgever De klassieke politieke economie en het Belgische landbouwbeleid

2 ICAG-studies is een initiatief van het Interfacultair Centrum Agrarische Geschiedenis (ICAG), de onderzoekspartner van de vzw Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG)

3 De wetenschap van de wetgever De klassieke politieke economie en het Belgische landbouwbeleid Maarten Van Dijck Universitaire Pers Leuven 2008

4 2008 Universitaire Pers Leuven / Presses Universitaires de Louvain / Leuven University Press Blijde-Inkomststraat 5, B-3000 Leuven (Belgium) Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets van deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgevers. ISBN I WD/ 2008/1869/46 NUR: 696 Lay-out en omslagontwerp: Alexis Vermeylen Omslagillustratie: voorblad van [Haeck, F.] Organisation du crédit industriel, commercial, agricole et foncier en Belgique. Brussel (Verbruggen) 1857.

5 INHOUDSTAFEL INHOUD INLEIDING 9 DEEL I DE ZUIVERE POLITIEKE ECONOMIE HOOFDSTUK I DE POLITIEKE ECONOMIE IN EUROPESE CONTEXT: VAN ECONOMISCHE VRIJHEID TOT MAATSCHAPPELIJKE HARMONIE 29 1 De klassieke economisten 30 2 Nationale varianten van de klassieke economie 38 3 De heterodoxe kritiek op de klassieke leer 42 HOOFDSTUK II BELGISCHE LIBERALE PROPAGANDISTEN IN DE MARGE VAN DE THEORIE 47 1 De introductie van de politieke economie in België 49 2 Belgen in het voetspoor van de Franse liberale school 53 3 De kritiek van de Belgische socialisten 68 4 Katholieke economisten in de maalstroom van verzet en conformisme 73 DEEL II LAISSEZ-FAIRE HOOFDSTUK III LAISSEZ-FAIRE OF DE KUNST VAN HET KLASSIEK ECONOMISCH BELEID 81 1 Van Smith tot Bentham: de beleidsvoorschriften van de klassieke economisten 82 2 De victoriaanse en Franse perceptie van laissez-faire 89 3 Van l État-Gendarme tot l État-Providence: Belgische economisten over staatsinterventie De rol van de staat volgens de universitaire docenten Het pleidooi van L Économiste belge voor een minimale staat 98 4 De dageraad van de volwassen samenleving 103 5

6 HOOFDSTUK IV DE OPBOUW VAN EEN INTERVENTIONISTISCH BELEID De staat als speelbal van het grondbezit, Het waardepatroon, de revolutie en de overheid De macht van het grootgrondbezit De aanmoediging van exotische en uitgedoofde teelten Verbetering en verzorging van edele paarden en uitheemse runderen 132 De verbetering van paarden en runderen 133 De veeartsenijopleiding van de staat en besmettelijke veeziekten Het algemeen belang en het landbouwinfrastructuurbeleid De voedselcrisis en l amélioration de l agriculture De crisisjaren en Op zoek naar een antwoord Progrès dans l agriculture 171 Overdrachtskanalen voor innovatie 177 Twee voorbeelden van innovatie: drainage en grondverbeteringsmiddelen 185 De voorwaarden voor innovatie: wegen en kapitaal 189 HOOFDSTUK V UN GOUVERNEMENT À BON MARCHÉ De financiële crisis van 1848 en het begrotingsevenwicht Het rijk van laissez-faire? Een nieuwe vlaag van initiatieven De overheid naar de achtergrond 213 Een beleid in naam van het algemeen belang 213 Drie voorbeelden van afnemende staatsinterventie 216 Een beleid in naam van een principe Grenzen aan laissez-faire De voorstanders van een goedkope staat Het einde van laissez-faire na DEEL III LIBRE ÉCHANGE HOOFDSTUK VI VRIJHANDELSTHEORIE EN DE GRAANWETTEN Het klassieke pleidooi voor vrijhandel De symboliek van 1846: van theorie naar beleid De Britse Repeal of the Corn Laws in In het voetspoor van Groot-Brittannië: vrije graanhandel in Europa De Smithiaanse argumentatie van de Belgische liberale theoretici 293 6

7 HOOFDSTUK VII CRISISBELEID IN HET TEKEN VAN DE MORELE ECONOMIE VAN HET VOLK Het achttiende-eeuwse graanhandelsbeleid en het dreigende voedseloproer Het Belgische crisisbeleid als tegemoetkoming aan de morele economie van het volk Voedselbevoorrading tijdens de onafhankelijkheidsstrijd Het katoenoproer en de uitzonderingsmaatregelen van De aardappelen van het volk, Barsten in het crisissysteem, Crisisbeleid in het teken van de politieke economie 336 INHOUD HOOFDSTUK VIII VRIJHANDEL VERSUS PROTECTIONISME Het tijdperk van het landbouwprotectionisme Het protectionisme van de glijdende schaal De zwanenzang van het landbouwprotectionisme, De Belgische Anti-Corn Law League en het einde van de glijdende schaal in La vérité scientifique De verdeelde triomf van De regering en haar ideeën 369 Het Parlement en het compromis 372 Analyse Graanhandel en industrie onder een liberaal gesternte, Weifelende protectionisten, De bekering van de protectionisten, BESLUIT 395 BIBLIOGRAFIE 405 BIJLAGE RESULTATEN VAN DE STEMANALYSE 461 INDEX 465 RÉSUMÉ 477 SUMMARY 483 COLOFON 488 7

8 LIJST VAN TABELLEN EN GRAFIEKEN Tabel 1 De landbouwcomicen in 1856 en de provinciale federaties in Tabel 2 De voorstanders van staatsonthouding, Tabel 3 De in- en uitvoerrechten voor tarwe en rogge volgens de wet van Tabel 4 Stemgedrag volgens politieke partij in Tabel 5 Stemverdeling volgens persoonlijke economische belangen in Tabel 6 Stemverdeling volgens het vertegenwoordigde kiesarrondissement in Grafiek 1 Tarweprijzen in BEF per 100 kg, Grafiek 2 Mortaliteit per duizend inwoners, Grafiek 3 De landbouwbegroting in BEF,

9 INLEIDING In The Wealth of Nations uit 1776 omschreef Adam Smith de politieke economie als a branch of the science of a statesman or legislator. 1 De negentiende-eeuwse klassieke economisten beschouwden zichzelf als de onderzoekers van universele principes of wetten. Ze geloofden dat de stamvaders van de klassieke economie de wetten die de werking van de markt bepaalden, hadden blootgelegd. Ze waren ervan overtuigd dat uit deze objectieve wetten recepten voor het economisch beleid konden worden afgeleid. Kennis van de politieke economie werd noodzakelijk geacht voor ambtenaren en politici, aangezien deze wetenschap maatstaven aanreikte voor een goed economisch beleid. Zij maakte duidelijk waarom bepaalde maatregelen goed en andere slecht waren voor de werking van de markt. 2 Ook Belgische wetenschappers waren overtuigd van het belang van de politieke economie. De astronoom en statisticus Adolphe Quetelet meende dat staatslui de principes van de politieke economie moesten bestuderen. Émile de Laveleye, één van de meest vooraanstaande Belgische economisten van de tweede helft van de negentiende eeuw, schreef in 1882 dat de beleidsmakers de principes van de politieke economie moesten hanteren. 3 INLEIDING In Groot-Brittannië was de politieke economie als wetenschap erin geslaagd een gerespecteerde positie te verwerven. Haar inzichten werden door een ruim publiek als onaantastbaar en vaststaand gehuldigd. Het was volgens waarnemers een dwaasheid om de politieke economie in vraag te stellen. Een Britse krant schreef in 1859 dat the laws of political economy are as certain as the law of gravitation. 4 Deze status hing samen met de methodologie die de economische wetenschap hanteerde. Sinds David Ricardo vertrok ze vanuit een beperkt aantal axiomatische premissen en leidde daar via logische deductie een aantal conclusies uit af. De economische wetenschap bereikte met Ricardo een hoge mate van abstractie. De realiteit werd in een analytisch model gegoten waarin onder ceteris paribus-condities een enkel element werd aangepast om de effecten op de economie na te gaan. De resultaten van de deducties werden beschouwd als natuurwetten die het functioneren van de economie bepaalden. 5 In dit boek onderzoek ik of de economisten erin slaagden hun wetenschap aan 1 Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, dl. I, Conkin, Prophets of Prosperity, 171 en Augello en Guidi, Nineteenth-Century Economic Societies, Quetelet vergeleek de principes van de politieke economie met die van de mechanica: Ces principes... doivent être étudiés par l homme d État, comme ceux de la mécanique par l ingénieur. In de toepassing ervan moesten de politici rekening houden met de lokale omstandigheden. Quetelet, Fragments sur la manière dont il convient d envisager les sciences, 81. De Laveleye, Éléments d économie politique, Saturday Review, 12 november 1859, 577. Geciteerd in Willis, The Role in Parliament of the Economic Ideas of Adam Smith, 505. Zie ook Coats, The Classical Economists and Economic Policy, inleiding. In de jaren 1820 werd het zelfs een modetrend onder de societydames om te leren discussiëren over politieke economie. Gordon, The Ideology of Laissez-Faire, Gordon, The History and Philosophy of Social Science,

10 de Belgische politici voor te stellen als een dwingende leidraad voor het economisch beleid. Deze vraag kadert, binnen de discipline van de geschiedenis van het economisch denken, in de onderzoeksinteresse voor de invloed van de economische wetenschap op het economisch beleid. De belangstelling voor dit thema gaat terug tot John Maynard Keynes, naast Adam Smith en Karl Marx wellicht de meest invloedrijke en bekendste economist. Keynes geloofde dat ideeën voldoende krachtig waren om mensen in hun denken en handelen te beïnvloeden:... the ideas of economists and political philosophers, both when they are right and when they are wrong, are more powerful than is commonly understood. Indeed the world is ruled by little else. Practical men, who believe themselves to be quite exempt from any intellectual influences, are usually the slaves of some defunct economist. Madmen in authority, who hear voices in the air, are distilling their frenzy from some academic scribbler of a few years back. I am sure that the power of vested interests is vastly exaggerated compared with the gradual encroachment of ideas. Not, indeed, immediately, but after a certain interval;... But, soon or late it is ideas, not vested interests, which are dangerous for good or evil. 6 Keynes ging daarmee in tegen de diepgewortelde overtuiging binnen de economische wetenschap, maar ook daarbuiten, dat in de politieke besluitvorming belangen allesbepalend zijn. De uitdagende stelling van Keynes heeft heel wat wetenschappers na 1945 aangezet tot onderzoek naar de invloed van economische ideeën. Er werd gewezen op de groeiende rol van economisten in de administratie en hun invloed via adviesorganen. Het Keynesianisme zou aan de basis liggen van het anticyclisch beleid van de jaren 1960, terwijl het monetarisme bepalend zou zijn voor het economisch beleid in de jaren 1980 en 1990 in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en na 1989 ook in Oost- Europa. 7 In 1971 wees Bob Coats, een zwaargewicht in het onderzoek naar de ontwikkeling van de economische wetenschap, op een gebrek aan belangstelling voor de 6 Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money, Er moet hier even worden stilgestaan bij de concepten idee, theorie en ideologie die in dit onderzoek veelvuldig voorkomen. Een theorie is een systeem van ideeën of hypothesen ter verklaring van iets. Een idee wordt beschouwd als een denkbeeld dat deel uitmaakt van een theorie. Het grote probleem is de verhouding tussen theorie en ideologie. Een ideologie is een systeem van ideeën en zingevingen met normatieve implicaties voor het gedrag en de organisatie van de samenleving. De klassieke economie is in dit opzicht ook een ideologie omdat het een aantal beleidsaanbevelingen doet. De klassieke economen waren immers voorstanders van een aantal verregaande hervormingen in het economisch beleid. Robbins, The Theory of Economic Policy in English Classical Political Economy, De term ideologie wordt in dit werk voorbehouden om een simplifiërende legitimering van een handeling aan te duiden. 7 Peter Hall onderzocht de invloed van het Keynesiaanse gedachtegoed op het economische beleid. Hall, The Political Power of Economic Ideas (1989). Rond dezelfde periode verscheen een bundel met een gelijkaardig opzet: Furner en Supple, The State and Economic Knowledge: The American and British Experiences (1990). Een recentere publicatie behandelde de invloed van het Keynesianisme en later het monetarisme op het beleid in de Verenigde Staten en Zweden. 10

11 invloed van klassieke economische ideeën op de achttiende-eeuwse en negentiende-eeuwse politiek, en meer specifiek voor de rol die economische ideeën speelden in het Britse Parlement tussen 1800 en Een aantal onderzoekers zetten zich vervolgens aan het werk om de debatten over het economisch beleid in het Britse Parlement tijdens deze periode te onderzoeken. Het hiaat in de Britse historiografie werd inmiddels gedeeltelijk ingevuld door studies van Fetter, Willis, Barry Gordon, Scott Gordon en Grampp. 9 Wat het systematisch onderzoek naar de rol van economische ideeën in het beleid op het Europese vasteland betreft, ziet de situatie er minder rooskleurig uit. Het onderzoek behandelde vooral de verspreiding van de Britse klassieke economie in de wetenschappelijke wereld. 10 De invloed van de economische wetenschap op het continentale economisch beleid kwam minder of helemaal niet aan bod. 11 Nochtans wordt de klassieke economie in historische studies te pas en te INLEIDING Blyth, Great Transformations (2002). Over de invloed van professionele economisten in de administratie en adviesorganen, zie: Jöhr en Singer, The Role of the Economist as Official Adviser (1955); Hutchison, Economists and Economic Policy in Britain (1968); Coats, Economists in Government (1981); Pechman, The Role of the Economist in Government (1989); Van Bergeijk, Economic Science and Practice (1997) en Winch, Economics and Policy (1969). Henderson behandelde het thema vanuit zijn eigen ervaring nadat hij verscheidene jaren actief was als economist in de Britse administratie: Henderson, Innocence and Design (1986). Coats en Colander publiceerden in 1989 de resultaten van een congres over de verspreiding van economische ideeën in de Verenigde Staten in de jaren 1970 en 1980: Colander en Coats, The Spread of Economic Ideas (1989). Ook interessant is de verzameling essays van Goodwin en Holley, The Transfer of Ideas (1968). 8 Coats, The Classical Economists and Economic Policy, 20. In 1972 hernieuwde Taylor de oproep tot studie van dit onderwerp. Taylor, Laissez-Faire and State Intervention in Nineteenth Century Britain, 30. Voordien had Winch als enige aandacht besteed aan dit thema. Winch, Classical Political Economy and Colonies (1965). 9 Fetter, The Economist in Parliament (1980); Fetter, The Influence of Economists in Parliament, ; Gordon, Political Economy in Parliament (1976); Gordon, Economic Doctrine and Tory Liberalism (1979); Gordon, The Ideology of Laissez-Faire, ; Willis, The Role in Parliament of the Economic Ideas of Adam Smith, en Grampp, How Britain Turned to Free Trade, Meer in het algemeen werden over de verspreiding van de politieke economie op het Europese vasteland de volgende werken gepubliceerd: Palyi, The Introduction of Adam Smith on the Continent, Over de invloed die uitging van de verenigingen van economisten in de negentiende eeuw: Augello en Guidi, The Spread of Political Economy and the Professionalisation of Economists. Rothbard gaat in op een groot aantal minder bekende economisten die buiten Groot-Brittannië de klassieke doctrine met enige aanpassingen propageerden. Rothbard, Classical Economics (1995). De Duitse situatie werd onderzocht door Keith Tribe, Governing Economy (1988). 11 Op een aantal publicaties uit de periferie van Europa na, zie bijvoorbeeld: Mata en Psalidopoulos, Economic Thought and Policy in Less Developed Europe (2002) en Mata, Economic Ideas and Policies in Nineteenth-Century Portugal, Mata stelde dat negentiende-eeuwse Portugese politici weinig beïnvloed werden door het klassieke denken. Ze riepen de principes enkel in als het hen goed uitkwam. Voor achttiende-eeuws Spanje zie: Llombart, Market for Ideas and Reception of Physiocracy in Spain,

12 onpas ingeroepen als verklaring voor het zogenaamde laissez-faire-beleid en voor de liberalisering van de douanetarieven omstreeks het midden van de negentiende eeuw. 12 De centrale vraag - wat was de invloed van de klassieke economie op het Belgische economisch beleid - wordt in twee vragen geoperationaliseerd. Ten eerste, stuurde de politieke economie de besluitvorming in het landbouwbeleid? Ten tweede, hoe verhielden ideeën zich tegenover dat andere fundamentele element in de besluitvorming, de economische belangen? Het onderzoek zal bestaan uit enerzijds een studie van de denkbeelden van de economisten in de klassieke traditie over staatsinterventie en vrijhandel en hun pogingen om deze te verspreiden en anderzijds een analyse van het landbouwbeleid tussen 1830 en 1884 als case study voor de invloed van de politieke economie. Om verwarring te vermijden moet ik even stilstaan bij de definitie van politieke economie. De term politieke economie wordt regelmatig gebruikt als synoniem voor een op belangen gebaseerde benadering van het beleid (public choice) en maakte de laatste jaren ook opgang in de politieke wetenschappen als een verklaringsmodel waarin politieke en economische factoren samenspelen. 13 Het gebruik van de term in de betekenis van public choice schept enkel verwarring en wordt door mij niet gebruikt. Tenzij anders aangegeven, wordt de term politieke economie in dit onderzoek steeds gebruikt in de betekenis van het corpus van economische analyses en beleidsaanbevelingen van de achttiende- en negentiende-eeuwse economisten. 14 Wie als economist wordt beschouwd, hangt vooral af van de manier waarop de persoon door zichzelf en zijn omgeving wordt gepercipieerd. Daarnaast spelen een aantal objectieve elementen mee: het lidmaatschap van economischwetenschappelijke verenigingen, het doceren van politieke economie in het hoger onderwijs of het publiceren van een coherent geheel van artikels en boeken in het vakgebied. Op deze manier worden de problemen vermeden die met de definitie van een professionele economist gepaard gaan. 15 De keuze voor het landbouwbeleid als beleidscasus is interessant omdat ze toelaat in te haken op een oude discussie binnen de Belgische historiografie over de transitie 12 Zie bijvoorbeeld Kindleberger, Economic Response (1978). Voor de Belgische situatie, zie: Michotte, Étude sur les théories économiques qui dominèrent en Belgique (1904) of Braive, Le monde paysan belge, 182. Jo Deferme gaat uit van het bestaan van een liberale cultuur bij de politieke elite. Deferme, Uit de ketens van de vrijheid, 27. Ook Juul Hannes gaat uit van eensgezindheid van de heersende elite over de fundamenten van het economisch liberalisme. Hannes, Economisch liberalisme: theorie en praktijk, en Bijvoorbeeld Bates, Beyond the Miracle of the Market. The Political Economy of Agrarian Development in Kenya (1989) en Balaam en Veseth, Introduction to International Political Economy (1996). In de Belgische context: Swinnen, Banerjee en de Groter, Economic Development, Institutional Change, and the Political Economy of Agricultural Protection, Een exacte aflijning van de klassieke politieke economie vormt het onderwerp van hoofdstuk I. 15 Voor een kennismaking met dit probleem, zie: Coats, The Sociology and Professionalization of Economics (1993). 12

13 van een traditionele agrarische naar een moderne industriële economie en de rol van de politieke partijen in dit gebeuren. 16 Aan het begin van de negentiende eeuw was de landbouw de belangrijkste sector van de economie. In de loop van de negentiende eeuw geraakte hij die status kwijt aan de industrie. Rond 1850 rees het aandeel van de industrie in het nationaal product boven dat van de landbouw. 17 De landbouw werd door tijdgenoten meer en meer gezien als een stagnerende sector, zonder veel innovatie of dynamiek. De tanende rol van de landbouw als la mère nourricière maakte dat bepaalde economische en politieke belangen in het gedrang kwamen. De grootgrondbezitters en de adel probeerden hun positie te handhaven door het landbouwbeleid in hun voordeel om te buigen. De burgerlijke belangen worden in de Belgische historiografie meestal lijnrecht tegenover de agrarische belangen geplaatst. De stedelijke burgerij steunde op de industrie, de handel en het financieringswezen en poogde eveneens haar belangen te bevorderen door haar stempel op het beleid te drukken. Henri Pirenne stelde dat de strijd tussen katholieken en liberalen enkel berustte op een verschillende levensbeschouwelijke visie op de samenleving. Deze stelling is met de jaren bijgesteld. Bartier zette zich af tegen Pirenne door te poneren dat de politieke tegenstelling tot aan het verdwijnen van het cijnskiesrecht onderbouwd was door een economische tegenstelling: de katholieke partij steunde op het platteland terwijl de liberale partij samenviel met de stedelijke burgerij. 18 Zo wordt de strijd tussen stad en platteland dus ook de strijd tussen liberalen en katholieken. INLEIDING In deze strijd kwam de politieke economie om de hoek kijken. De economische wetenschap zag in de internationale arbeidsverdeling de motor van de vooruitgang. Landen met gunstiger omstandigheden voor industriële productie moesten de landbouw laten voor wat hij was. Volgens de economisten was de liberalisering van de graanmarkt de eerste maatregel die landen met een comparatief voordeel in de industriële productie moesten doorvoeren. Lagere graanprijzen zouden de loonkosten verminderen en voorkomen dat arbeid en kapitaal op de verkeerde plaats werden ingezet. Dit was natuurlijk in het voordeel van de stedelijke burgerij. Vanuit dit perspectief vormde de landbouwpolitiek een twistpunt tussen het traditionele 16 Deze interpretatie van de Belgische negentiende-eeuwse politiek wordt naar voren geschoven in: Cassiers, Le rôle de l État à l apogée du libéralisme, 122; Delfosse, État, crises alimentaires et modernisation de l agriculture, 71-95; Delfosse, La politique agricole de l État belge en période de crise au XIXe siècle (1983); Van Molle, Katholieken en landbouw (1989); Wils, L organisation politique et la représentation des intérêts des agriculteurs en Belgique (1986) en Witte, Craeybeckx en Meynen, Politieke geschiedenis van België, 41 en Horlings en Smits, A Comparison of the Pattern of Growth and Structural Change in the Netherlands and Belgium, Zie: Pirenne, Histoire de Belgique, dl. VII, 99; Bartier, Partis politiques et classes sociales en Belgique, 93. Cassiers, Le rôle de l État à l apogée du libéralisme, 122; Delfosse en Frognier, État libéral et formation des partis politiques en Belgique, en Verhulst en Hasquin, Het liberalisme in België (1989). De Smaele geeft een overzicht van de literatuur die vooral de katholieke partij met het platteland verbindt en sluit zich hier met enige nuance bij aan. De Smaele, Omdat we uwe vrienden zijn. Religie en partij-identificatie, ,

14 katholieke platteland en de vooruitstrevende liberale stad. In de literatuur wordt het politieke en het economische liberalisme overigens vaak met elkaar gelijkgesteld. 19 De economist Joseph Schumpeter onderkent evenwel een verschil. Het politieke liberalisme staat voor individuele vrijheid, een parlementair staatsbestel met al dan niet algemeen stemrecht, een geseculariseerde staat en persvrijheid om tot een maximale ontplooiing van het individu te komen. Het economische liberalisme wil de algemene welvaart bevorderen door de hindernissen voor het particuliere ondernemerschap weg te nemen. 20 In de volle negentiende eeuw werd daarvoor meestal de term politieke economie gebruikt en minder vaak economisch liberalisme. Het overgrote deel van de literatuur beperkt zich ter staving van de invloed van de economische wetenschap tot het aanstippen van een aantal voorbeelden, met de afschaffing van de Britse graanwet in 1846 op kop. Hoe het mogelijk was dat een door conservatieve landeigenaars gedomineerd Parlement zijn eigen bescherming ophief, wordt meestal verklaard door te wijzen op de invloed van de politieke economie. Slechts weinig auteurs vermelden dat de toenmalige regeringsleider Robert Peel tegelijkertijd een uitgebreid programma voorstelde om de landbouw te steunen bij de overgang naar vrijhandel. Auteurs halen juist die voorbeelden aan die sprekend zijn om hun centrale stelling te benadrukken. Dat veroorzaakt natuurlijk belangrijke lacunes in het onderzoek en is methodologisch onverantwoord. Tien beleidsbeslissingen waarbij expliciet naar een of andere economist werd verwezen, bewijzen nog niet dat de politieke economie alomtegenwoordig was als richtlijn. Het doel van deze studie is dan ook een bepaalde beleidstak, het landbouwbeleid, volledig in beeld te brengen. Dit wil zeggen dat soms een schijnbaar eindeloos aantal voorbeelden wordt gegeven. Het onderzoek vangt aan met de Belgische onafhankelijkheid. Op dat ogenblik kreeg de Belgische volksvertegenwoordiging de mogelijkheid om autonoom beslissingen te nemen, terwijl in de vijftien voorgaande jaren steeds rekening moest worden gehouden met de Nederlandse handelsbelangen. De klassieke economie stond rond die tijd in Groot-Brittannië stilaan in het middelpunt van de publieke belangstelling, zodat het aannemelijk lijkt dat echo s ervan tot in de Zuidelijke Nederlanden doordrongen. De onderzoeksperiode eindigt in Dit jaar heeft een drievoudige 19 In het overzichtswerk over de geschiedenis van de liberale partij in België worden economisch en politiek liberalisme gezien als onderdeel van dezelfde stroming. Verhulst en Hasquin, Het liberalisme in België: Tweehonderd jaar geschiedenis, Schumpeter, History of Economic Analysis, 394. Zie ook Paul Magnette: Si subsistent des affinités électives entre libéralisme politique et libérisme politique, les tensions ne sont pas moins vives. Magnette, Les dilemmes fondateurs du libéralisme, 31. Libérisme is een term die vooral in de Italiaanse literatuur over politieke economie wordt gehanteerd om een duidelijk onderscheid te maken met het politieke liberalisme. We moeten met Pierre Rosanvallon wel wijzen op de gemeenschappelijke wortels van het economisch en politiek liberalisme: de individuele autonomie gebaseerd op de afwijzing van alle absoluut gezag. Rosanvallon, Le libéralisme économique, VI-VII. 14

15 betekenis. Ten eerste publiceerden de pioniers van de neoklassieke economie hun belangrijkste traktaten in de jaren Geleidelijk kwam er binnen de economische wetenschap een paradigmaverschuiving tot stand. Ten tweede werden rond 1880 de gevolgen van de agricultural invasion duidelijk voelbaar. De stijgende graanproductie in de nieuwe wereld en de grotere marktintegratie maakten dat de schaarste van basisvoedingsmiddelen in West-Europa tot het verleden behoorde. Dit ondermijnde de Malthusiaanse bevolkingsthese, één van de basispeilers van de klassieke economie, en veranderde het economische kader waarin het landbouwbeleid zich afspeelde volledig. Een derde significante verandering was specifiek voor de Belgische politieke situatie. In 1884 wonnen de katholieken de verkiezingen en ze bleven aan de macht tot Hierdoor kwam er een einde aan dertig jaar liberale dominantie in de Belgische politiek. 21 De keuze voor een onderzoeksperiode van vijftig jaar moet toelaten om ook de rol van conjuncturele factoren in het landbouwbeleid te onderzoeken. In de Europese continentale historiografie wordt meestal de vrijhandelsperiode tussen 1860 en 1873 besproken, van het Cobden-Chevalier-verdrag tot de terugkeer naar het protectionisme. Door een langere periode in ogenschouw te nemen is het mogelijk om ook de geleidelijke intrede van de economische theorie in het beleid vóór 1860 te bestuderen en haar verval vanaf INLEIDING De functie van ideeën in de geschiedenis wordt in de wetenschappelijke literatuur zeer verschillend geïnterpreteerd naargelang het domein waarin de auteurs actief zijn. Dit is niet verwonderlijk omdat ideeën haast ongrijpbare gegevens zijn die niet gemeten kunnen worden. Economische historici stellen soms dat een bepaald beleid noodzakelijk de uitkomst is van een of andere economische ontwikkeling en dat ideeën of politiek van geen tel zijn: Economists exert a minor and scarcely detectable influence on the societies in which they live.... If Cobden had spoken only Yiddish, and with a stammer, and Peel had been a narrow, stupid man, England would have moved toward free trade in grain as its agricultural classes declined and its manufacturing and commercial classes grew. 22 Toch creëert een structurele verandering op zich nog geen bepaald beleid. Het is niet omdat Groot-Brittannië of België in de negentiende eeuw sterke industriële naties waren of omdat ze een tekort in de voedselproductie hadden dat het graanhandelsbeleid automatisch een liberale uitkomst moest kennen. De economische wijzigingen moeten nog op een of andere manier naar het beleid vertaald worden. De public choice-benadering van het beleid, ook wel omschreven als rational choice, reikt een theorie aan die onderzoekers in staat stelt een verband te leggen tussen een bepaalde economische transformatie en een bepaalde beleidsuitkomst. Ze probeert de politieke besluitvorming te vatten door haar te benaderen 21 Lamberts en Lory, 1884: Un tournant politique en Belgique (1986). Het landbouwbeleid na 1884 werd uitvoerig bestudeerd door Van Molle, Katholieken en landbouw (1989). 22 Stigler, The Economist as a Preacher and Other Essays, geciteerd in Irwin, Political Economy and Peels Repeal of the Corn Laws, 41. Stigler heeft een uitgesproken visie op de wijze waarop economische veranderingen het beleid beïnvloeden. Het citaat wordt hier slechts gebruikt als illustratie. 15

16 met economische assumpties en methodologie. De mens wordt beschouwd als een rationeel wezen dat steeds zijn eigenbelang nastreeft. Politiek wordt gezien als een strijd tussen belangengroepen om de verdeling van schaarse middelen. Public choice wil laten zien hoe individuen en groepen in een besluitvormingsproces tot een specifiek resultaat komen. De verschillende individuen en belangengroepen proberen een zo groot mogelijk deel van de koek naar zich toe te halen. Het uiteindelijke beleid zal de machtsverhoudingen tussen de verschillende belangengroepen weerspiegelen. Daarbij wordt veel aandacht besteed aan de spelregels of instellingen in een bepaalde omgeving. 23 Er zijn twee strekkingen in dit type van onderzoek te onderscheiden. De eerste stelt dat het beleid bepaald wordt door drukkingsgroepen. Deze strekking is in belangrijke mate gebaseerd op het onderzoek van Mancur Olson, die de factoren analyseerde die bepalend zijn voor het succes van een bepaalde drukkingsgroep tegenover een andere. 24 De tweede strekking gaat in op de parlementaire vertegenwoordiging. Ze vooronderstelt dat de politicus zich, als rationeel nutsmaximaliserend wezen, naar het belang van de gemiddelde kiezer in zijn kiesarrondissement richt om zich van zijn herverkiezing te verzekeren, het zogenaamde median voter theorema. 25 Binnen een dergelijke benadering van het beleid is er uiteraard geen plaats voor de invloed van ideeën, tenzij als storende factor in de analyse: in large parts of political science and political economy, the idea that ideas matter in and of themselves is regarded with deep suspicion. Instead, self-interest is taken to be the unambiguous and ever-ready tool of examination. 26 De meeste bijdragen van deze aard besteden geen aandacht aan ideeën of minimaliseren de invloed ervan. Meestal worden ideeën als instrumenten gezien in de legitimatie van de gevestigde belangen. 27 Soms worden ideeën gebruikt als een restfactor in de verklaring. Alles wat niet verklaard kan worden door aan belangen te refereren, wordt dan zonder meer toegeschreven aan de in- 23 Mueller, Public Choice, De belangrijkste factor in het succes of het falen van een groep is de mogelijkheid tot free rider-gedrag vanwege de leden van de groep. Olson stelde een typologie op van elementen die free rider-gedrag meer waarschijnlijk maken, zoals de grootte van de groep en de geografische spreiding. Olson, The Logic of Collective Action (1994). Een toepassing van deze theorie is te vinden in het werk van Swinnen, Banerjee en de Groter, Economic Development, Institutional Change, and the Political Economy of Agricultural Protection, Zij stellen dat een daling of stijging van de prijzen bijna automatisch een wijziging van de tarieven met zich meebrengt. De theorie over drukkingsgroepen vormt het verbindende element tussen economie en beleid. De auteurs maken echter geen analyse van de besluitvorming. 25 Black, The Theory of Committees and Elections (1958). Enkele recente toepassingen van deze aanpak in het negentiende-eeuwse handelsbeleid zijn te vinden in: McGillivray, Mclean, Pahre en Schonhardt-Bailey, International Trade and Political Institutions (2001). In België heeft vooral Delfosse in het voetspoor van deze traditie gewerkt. Zie de verwijzingen in de bibliografie, maar speciaal: Delfosse, État, crises alimentaires et modernisation de l agriculture, Blyth, Great Transformations, VIII. Zie in dit verband ook: Jacobsen, Much Ado About Ideas: The Cognitive Factor in Economic Policy, 284 en Goldstein en Keohane, Ideas and Foreign Policy, Kritiek vanwege Goldstein, Ideas, Interests, and American Trade Policy, XI en 3. 16

17 vloed van ideeën. 28 Sinds kort proberen auteurs die binnen het denkkader van public choice werken ook ideeën in hun analyse te betrekken. De uitwerking is teleurstellend. Ze blijft beperkt tot het modelleren van ideeën als restfactor in de analyse of tot het ondergeschikt maken van ideeën aan belangen. 29 De belangrijkste tekortkoming van de op belangen gebaseerde benadering van het beleid is volgens mij de vooronderstelling dat de rationaliteit van de politicus of lobbyist uit de negentiende eeuw, dezelfde is als die van de wetenschappers die het verleden onderzoeken. Dit is een ahistorische benadering van het verleden waarbij belangen als een vast en doorheen de tijd onveranderlijk gegeven worden gezien. Het lijkt mij van belang om de determinanten van menselijk gedrag te bestuderen doorheen de tijd, veeleer dan ze bij assumptie aan te nemen. INLEIDING Terwijl in de voorgaande economische benadering van het beleid de invloed van ideeën onderschat wordt, zijn economisten die de geschiedenis van het economisch denken onderzoeken veeleer geneigd om de invloed van ideeën te overschatten. Een bepaalde overheidsmaatregel wordt al snel aan de invloed van de economische wetenschap toegeschreven. Zoals Scott Gordon in 1971 opmerkte, is het feit dat Groot-Brittannië zijn handelsbeleid begon te liberaliseren in de jaren 1840 op zich nog geen sluitend bewijs voor de invloed van de politieke economie. Er moet worden nagegaan of het beleid daadwerkelijk zijn oorsprong vond in en gerechtvaardigd werd door de economische theorie. 30 Economisten hebben de neiging om vooral aandacht te schenken aan het uitzenden van ideeën en de problemen die met de transmissie gepaard gaan. Het theoretische kader dat Bob Coats en David Colander schetsten als verklaring van de invloed van ideeën is exemplarisch. Een eerste theoretisch model dat ze aanreiken is de zogenaamde marktplaats voor ideeën: de politici maken hun keuze uit de ideeën die hen worden aangeboden door de elkaar beconcurrerende economisten. Het tweede model is het eenvoudige zender-ontvanger-model uit de communicatiewetenschappen, met de economist als zender en de beleidsmaker als ontvanger. Tussen beiden bestaan er transmissiekanalen. Dit model hecht groot belang aan de vervorming van informatie die ontstaat door codering en decodering. In het derde model wordt de verspreiding van ideeën vergeleken met de manier waarop een besmettelijke ziekte exponentieel om zich heen grijpt naarmate meer mensen ermee in contact komen. Problematisch is dat geen van de drie modellen belangstelling heeft voor de factoren die de receptiviteit voor bepaalde ideeën 28 Zie de reactie van Schonhardt-Bailey tegen deze benadering van ideeën. Schonhardt-Bailey, The Rise of Free Trade, dl. I, Voorbeelden van dit type van omgang met ideeën zijn: Hinich en Munger, Ideology and the Theory of Political Choice (1994) en McGillivray, McLean, Pahre en Schonhardt-Bailey, International Trade and Political Institutions (2001). Met betrekking tot het Britse graanhandelsbeleid in het midden van de negentiende eeuw, zie: McLean en Bustani, Irish Potatoes and British Politics, en Schonhardt-Bailey, Ideology, Party and Interests in the British Parliament of , De kritiek komt van Blyth, Any More Bright Ideas?, Gordon, The ideology of laissez-faire,

18 bepalen. De aandacht gaat naar de aard van de boodschap, de boodschapper en de transmissie. Zo wijzen Coats en Colander op het feit dat een technisch vocabularium de verspreiding van ideeën beperkt en dat een gebrek aan consensus tussen economisten de autoriteit ervan kan ondermijnen. 31 De drie modellen zijn tekenend voor de vanzelfsprekendheid waarmee wordt aangenomen dat theorie mensen kan beïnvloeden. Peter Hall beschrijft in de inleiding van een multidisciplinaire studie over de invloed van het Keynesianisme eveneens drie theoretische invalshoeken. Ten eerste an economist-centered approach die tracht te verklaren hoe een Kuhniaanse paradigmaverschuiving onder professionele economisten tot stand komt. Maar deze aanpak verklaart niet de rol van economische ideeën in het beleid. 32 Vervolgens onderscheidt Hall een state-centered en een coalition-centered approach. Bij de state-centered invalshoek hangt alles af van de openheid van de administratie voor adviezen van en contacten met academische economisten. De vraag blijft hier, zoals in het geval van Coats en Colander, wat de receptiviteit voor deze ideeën bepaalt. In de benadering die coalities centraal stelt, smeden politici coalities van belangengroepen rond ideeën. Een idee wordt immers niet geïmplementeerd omdat het goed is, maar omdat het door een voldoende grote coalitie wordt gesteund. Deze theoretische invalshoek heeft het voordeel dat de nadruk ligt op de besluitvorming zelf. 33 In de opvatting van de politicoloog Gourevitch beoordelen politici beleidsalternatieven op hun potentieel om de groepen te plezieren die hun herverkiezing kunnen bewerkstelligen. 34 In feite zijn we zo weer aanbeland bij een public choice-benadering van het beleid, waarin ideeën ondergeschikt zijn aan belangen. 35 Auteurs met een veeleer politieke benadering van het verleden besteedden de laatste jaren veel aandacht aan het concept politieke cultuur. Paul Rohrlich verrichtte voor 31 Achtereenvolgens 1. The marketplace for ideas, 2. The information theory model en 3. The infectious disease model. Coats en Colander, The Spread of Economic Ideas, 4-5 en Thomas Kuhn lanceerde in zijn Structure of Scientific Revolutions uit 1962 een invloedrijke nieuwe opvatting over vooruitgang in de wetenschap, gebaseerd op paradigmaverschuivingen. Een paradigma is volgens Kuhn een consensus onder wetenschappers over de oplossingen voor centrale problemen van een onderzoeksveld. Kuhn stelde dat wetenschappers niet de realiteit bestuderen. Ze bestuderen de realiteit zoals gedefinieerd door het paradigma dat hen in hun opleiding werd aangeleerd. Het heersende paradigma wordt pas in vraag gesteld tijdens een wetenschapscrisis. Zo n crisis wordt gegenereerd op het ogenblik dat de anomalieën die aan het paradigma inherent zijn, door een aantal wetenschappers niet meer aanvaard worden. Concurrerende wetenschappers werken dan een nieuw paradigma uit dat wel in staat is om de anomalieën te verklaren. Volgens Kuhn is vooruitgang van de wetenschap een keten van opeenvolgende paradigmaverschuivingen of wetenschapsrevoluties. 33 Hall, The Political Power of Economic Ideas, Zie voor deze benadering vooral Gourevitch, Politics in Hard Times (1986) en Keynesian Politics: The Political Sources of Economic Policy Choices, Voor een bespreking van de opvatting van Gourevitch, zie Blyth: Great Transformations,

19 het negentiende-eeuwse liberalisme in Groot-Brittannië en Pierre Rosanvallon voor het Keynesianisme in Frankrijk pionierswerk inzake de relatie tussen politieke cultuur en economische ideeën. Rohrlich stelde dat de liberale economische theorie in het heersende culturele waardesysteem werd opgenomen. Deze economische cultuur bepaalde hoe de realiteit werd gepercipieerd, hoe problemen werden ingeschat en welke oplossingen werden voorgeschreven. 36 Rosanvallon zag het Keynesianisme in Frankrijk na 1945 als een element van een nieuwe politieke cultuur. De wederopbouw van de economie en de samenleving na de oorlog zorgde ervoor dat de staat een grotere rol ging spelen en dat de Fransen zich in een soort van nationale eendracht achter het vaak links geïnspireerde verzet schaarden. In dat nieuwe nationale eenheidsgevoel werd het Keynesianisme omarmd omdat het economische instrumenten aanreikte die pasten in een meer algemene drang naar hervorming en modernisering. 37 Ook Hall concludeerde dat ideeën slechts invloed kunnen uitoefenen als ze passen in het politieke discours van een land. 38 Het nadeel van een culturele benadering van het beleid is dat er opnieuw geen ruimte wordt gelaten voor vernieuwing vanwege de handelende actoren, laat staan voor de overtuigingskracht van economische ideeën. De ideeën worden immers in het bestaande discours opgenomen louter omdat ze compatibel zijn. De vraag is natuurlijk net of economische ideeën de bestaande politieke cultuur kunnen wijzigen en of politieke cultuur bijgevolg niet veeleer als een gevolg moet worden gezien. 39 INLEIDING Mijn these is dat economische ideeën wel degelijk een leidraad voor het beleid kunnen vormen, met name in crisissituaties. Zowel conjunctuur, politici, belangen als ideeën spelen hierin een rol. Ik baseer mij op studies die sinds het begin van de jaren 1990 in de politieke wetenschap zijn ondernomen door Robert Keohane, Judith Goldstein, John Kurt Jacobsen en Mark Blyth. 40 Al deze studies hebben gemeen dat ze de invloed van economische ideeën evenredig achten met de mate van onzekerheid waarmee de beleidsmakers en de deelnemers aan de economie worden geconfronteerd. Met name crisissen zoals een langdurige instorting van de prijzen, inflatie, groeivertraging, stagflatie, hoge werkloosheid, oorlog of een hongersnood kunnen onzekerheid veroorzaken. De oorzaken van dergelijke crisissen liggen meestal niet 36 Rohrlich, Economic Culture and Foreign Policy: The Cognitive Analysis of Economic Policy Making, en Rosanvallon, The Development of Keynesianism in France, Hall, Conclusion: The Politics of Keynesian Ideas, Voor een bespreking van de problemen die met de definiëring van politieke cultuur gepaard gaan en de vraag of cultuur als oorzaak kan worden ingeroepen, zie: Formisano, The Concept of Political Culture, Zie ook de opmerkingen over deze benadering in Campbell, Institutional Analysis and the Role of Ideas in Political Economy, Goldstein en Keohane, Ideas and Foreign Policy: Beliefs, Institutions and Political Change (1993); Goldstein, Ideas, Interests, and American Trade Policy (1993); Jacobsen, Much Ado About Ideas. The Cognitive Factor in Economic Policy, ; Blyth, Any More Bright Ideas? The Ideational Turn of Comparative Political Economy, en Blyth, Great Transformations. Economic Ideas and Institutional Change in the Twentieth Century (2002). 19

20 voor de hand, net zo min als er pasklare antwoorden voorhanden zijn. Over de oorzaken van bijvoorbeeld de prijsdalingen van industriële goederen tussen 1873 en 1896 wordt nog steeds gedebatteerd. 41 Ik moet de term onzekerheid iets meer specificeren. Het gaat om situaties waarin politici en economische actoren moeite hebben om de situatie te analyseren en moeilijk kunnen voorzien wat de waarschijnlijke gevolgen van een beslissing zullen zijn omdat er geen vergelijkingspunten aanwezig zijn. De bestaande opvattingen over het functioneren van de economie en de bijbehorende beleidsmatige antwoorden kunnen geen oplossing meer bieden. Ze zijn ontoereikend geworden. 42 Het antwoord dat uiteindelijk geformuleerd wordt, kan niet als een mechanische reactie op een exogene schok worden gezien. Volgens de traditionele op belangen gebaseerde interpretaties zullen belangengroepen op economische veranderingsprocessen reageren overeenkomstig hun structurele belang. Uit dit samenspel vloeit een nieuw beleid voort. Dit is in feite een passieve reflexmatige reactie op een stimulus. 43 Maar, stelt Blyth, exogene factoren kunnen enkel een verklaring geven voor de destabilisatie van het oude institutionele systeem, de consensus rond het beleid en de interpretatie van de economie. De kiemen van een nieuw beleid en een nieuwe coalitie rond dat beleid liggen niet in de problemen zelf vervat. Een crisis is immers niet vanzelfsprekend. Ten eerste moet de perceptie bestaan dat er een crisis is. Ten tweede moeten de oorzaken van de crisis bediscussieerd worden. In zo n context is het onduidelijk welke middelen moeten worden ingezet om het belang van de actoren te bevorderen en zelfs wat hun juiste belang is. 44 De reden hiervoor is dat een belang geen essentieel gegeven is. Iemands belang kan niet worden afgelezen uit zijn sociaal-economische positie, zonder referentie aan diens opvatting van de economie en het zelfbegrip van de plaats die hij inneemt binnen die economie. 45 Jacobsen wijst erop dat de individuele voorkeur voor een bepaald beleid wordt bepaald door een belangencomponent, namelijk de structureel-economische positie, maar ook door een theoretische component. Hoe complexer de samenleving, hoe meer beperkingen aan de informatie over het gamma aan alternatieve beleidskeuzes, des te onzekerder het individu wordt over wat hem schaadt of baat. Er is dus nood aan een theoretische lens om de complexe realiteit van een welbepaalde historische omgeving te interpreteren. Wat een belang is, is dus steeds een combinatie van economische factoren en van ideeën Zie Saul, The Myth of the Great Depression (1985). 42 Loasby, The Evolution of Knowledge: Beyond the Biological Model, Zie bijvoorbeeld Polyani, The Great Transformation: The Political and Economic Origin of Our Time (1944). 44 Blyth, Great Transformations, Zie de kritiek van Goldstein en Keohane op het standpunt van de public choice in dit verband. Goldstein en Keohane, Ideas and Foreign Policy, Jacobsen, Much Ado About Ideas, 290 en Goldstein en Keohane, Ideas and Foreign Policy,

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Elke dag nemen mensen talrijke beslissingen. Belangrijk voor het maken van keuzen is dat men weet wat de gevolgen van de verschillende mogelijkheden zijn. Het verzamelen

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/111997

Nadere informatie

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is!

Voor wat betreft het multiple choice gedeelte heeft elke vraag altijd 3 mogelijke antwoorden, waarvan er slechts één het juiste is! KLEIN PROEFTENTAMEN WETENSCHAPSLEER Let op: Het tentamen bestaat straks uit 20 multiple choice vragen en 2 open vragen. In totaal zijn dus 100 punten te verdienen (= cijfer: 10). In het multiple choice

Nadere informatie

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*)

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) L.P. Feld / J.G. Matsusaka (2003), Budget Referendums and Government Spending: Evidence from Swiss Cantons,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Archivalia P.A. Blaisse

Archivalia P.A. Blaisse Plaatsingslijst Archivalia P.A. Blaisse Archiefnummer: 784 Archiefnaam: BLAI Sector: Politiek Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1935-1979 Katholiek Documentatie Centrum 2011 1 Verslag van

Nadere informatie

Toon Vandevelde. Economische en menselijke rationaliteit

Toon Vandevelde. Economische en menselijke rationaliteit Toon Vandevelde Economische en menselijke rationaliteit uit: F. Verbeure en L. Apostel (reds), Verwijdering of ontmoeting? Pelckmans, 1994, 88-105 Inleidende beschouwingen: geen consensus over wat de economische

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

6. Het ontstaan van het liberalisme

6. Het ontstaan van het liberalisme 6. Het ontstaan van het liberalisme Mijnheer, als je wilt weten wat ik denk dan heb ik helemaal geen schrik om je te zeggen dat van alle gevoelens de vrijheidsliefde mij de waardigste schijnt. Ik ben vrij:

Nadere informatie

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse

Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Scholing voor oudere werknemers: literatuuroverzicht en kosten-baten analyse Wim Groot & Henriette Maassen van den Brink In samenwerking met Annelies Notenboom, Karin Douma en Tom Everhardt, APE Den Haag

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

DIT IS EEN UITGAVE VAN

DIT IS EEN UITGAVE VAN Colofon DIT IS EEN UITGAVE VAN Stichting Maatschappij en Onderneming Lange Voorhout 92 2514 EJ Den Haag Telefoon: +31(0)70 3528 528 Email: contact@smo.nl Redactie: Simone Langeweg Tekst- en Communicatieadvies

Nadere informatie

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen Nederland in ideeën 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen De digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed NICOLINE VAN DER

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren

De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren De kracht van evidence based werken Evidence based Practice implementeren Maxime Loose Agentschap Overheidspersoneel Maxime.Loose@kb.vlaanderen.be @maximeloose Besluit Evidence Based HR is Een methodiek

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

The observational method wat te doen?

The observational method wat te doen? The observational method wat te doen? Mandy Korff Wat is de Observational method? The Observational Method in ground engineering is a continuous, managed, integrated, process of design, construction control,

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication Tilburg University Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1988). Psychologisch marktonderzoek.

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Beryl Philine ter Title: Open method of coordination. An analysis of its

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief?

Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Ideologieanalyse: Tocqueville als liberaal of conservatief? Docent: Jelle de Bont F. de Kloe 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 3 25 februari 2008 Blok BA CW 1D, opdracht 3C Aantal woorden 2172 Van 1839

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Is John Maynard Keynes opnieuw onze redder in tijden van crisis?

Is John Maynard Keynes opnieuw onze redder in tijden van crisis? Is John Maynard Keynes opnieuw onze redder in tijden van crisis? Samenvatting: John Maynard Keynes wordt gezien als de grootste econoom van de twintigste eeuw en verantwoordelijk voor de ideeën achter

Nadere informatie

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de dinerbijeenkomst van het Rathenau Instituut, 7 februari 2012 in Den Haag Meneer de staatssecretaris, dames en heren, Ik voel mij bevoorrecht

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT 1 COMPETENTIEFICHE C1-C3 EN C4-C5 LEIDINGGEVEND HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT INTERN FORMULIER WZC IMMACULATA OCMW EDEGEM Leiding geven Op gestructureerde wijze prestaties opvolgen zowel op kwantitatief als

Nadere informatie

> Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel. Naam: Dhr. Peter Sample

> Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel. Naam: Dhr. Peter Sample > Medewerkers & Leiderschapsstijlen Profiel Naam: Dhr. Peter Sample Datum: 14 april 2009 Groepsrollen Lage scores Gemiddeld Hoge scores Groepsrol Coördinator Ondernemer Creatief denker Voltooier Uitvoerder

Nadere informatie

Rick Keijzer natuurspelingen

Rick Keijzer natuurspelingen Rick Keijzer natuurspelingen Natuurspelingen Plays of Nature Vanaf zeer jonge leeftijd is Rick Keijzer gefascineerd door fossielen, mineralen en alles wat erg oud is en uit de grond komt. Het idee dat

Nadere informatie

Het Duitse oorlogsverleden:

Het Duitse oorlogsverleden: Het Duitse oorlogsverleden: feiten, motieven, oorzaken en identiteiten Docent: Jelle de Bont H. Oosterhuis 444049 Postvak 54 Onderwijsgroep 16 5 maart 2008 Practicum CW 1D, opdracht 2 Aantal woorden 1704

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen

Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen RESEARCH SUMMARY ONDERZOEK I.K.V. VIONA STEUNPUNT WSE Capita Selecta Recent Arbeidsmarktonderzoek in Vlaanderen Richtlijnen voor auteurs - De hoofdindeling ligt vast en bestaat uit volgende rubrieken:

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie

02/02/2001. 1. Aanwijzing van Belgacom Mobile NV als operator met een sterke marktpositie ADVIES VAN HET BIPT OVER DE AANWIJZING VAN BELGACOM MOBILE NV ALS OPERATOR MET EEN STERKE POSITIE OP DE MARKT VOOR OPENBARE MOBIELE TELECOMMUNICATIENETWERKEN EN OP DE NATIONALE MARKT VOOR INTERCONNECTIE

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie

SAMENVATTING. Samenvatting 181. Titel: Medialogica en electorale democratie Samenvatting 181 SAMENVATTING Titel: Medialogica en electorale democratie Medialogica Voormalig Minister van Justitie Piet Hein Donner stelde in 2004 dat Nederlandse media schrijven wat mensen willen horen,

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie. van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie industrie, externe handel, onderzoek en energie 10 april 2001 VOORLOPIGE VERSIE 2000/2243(COS) ONTWERPADVIES van de Commissie industrie, externe handel, onderzoek

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013

Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Minor Ethiek en sociale filosofie Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - Onderwijscentrum VU - Minoren - 2012-2013 I Inhoudsopgave Vak:

Nadere informatie

Minimum te behalen punten 3,0. Verplicht 13,0 13,0 8,0 8,0. Verplicht 8,0 8,0. Verplicht. Verplicht. Verplichte keuze 5,0 13,0. Verplichte keuze 41,0

Minimum te behalen punten 3,0. Verplicht 13,0 13,0 8,0 8,0. Verplicht 8,0 8,0. Verplicht. Verplicht. Verplichte keuze 5,0 13,0. Verplichte keuze 41,0 E.A.B. Faries Glazenmakerhof 11 2492 RR 'S-GRAENHAGE Betreft Datum Studievoortgangsoverzicht 04 januari 201 12023000 Opleiding Examenprogramma European Studies voltijd Cohort 2012 Examendatum 12-0-2013

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE

64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE 64360 BELGISCH STAATSBLAD 27.10.2010 MONITEUR BELGE FEDERALE OVERHEIDSDIENST SOCIALE ZEKERHEID N. 2010 3685 [C 2010/22451] F. 2010 3685 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE [C 2010/22451] 15 OKTOBER

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND

HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND HAAL INKOOP VAN ZIJN EILAND Gerco Rietveld pleit voor nieuw inkoopparadigma Gerco Rietveld, auteur van Facilitair Inkoopmanagement, heeft een nieuw boek uit: Inkoop: Een Nieuw Paradigma. Inkoopafdelingen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

1ste Modeltraject (60 sp verplicht) CALI-ID Naam OO Sem SP Prerequisite Corequisite Bijkomende vereisten

1ste Modeltraject (60 sp verplicht) CALI-ID Naam OO Sem SP Prerequisite Corequisite Bijkomende vereisten Overzicht inschrijvingsvereisten Politieke Wetenschappen 2016-2017 voor studenten die in 13-14 (of eerder) in BA1 zijn gestart - uitdovend minortraject Bachelor of Science in de Politieke Wetenschappen

Nadere informatie

SAMENVATTING SYLLABUS

SAMENVATTING SYLLABUS SAMENVATTING SYLLABUS Julie Kerckaert Inleiding tot het Europees en internationaal recht Academiejaar 2014-2015 Inhoudsopgave Deel 2: Inleiding tot het Europees recht... 2 1. Het juridisch kader van het

Nadere informatie

een Europees beleidsperspectief

een Europees beleidsperspectief Samenwerking tussen lokale en regionale overheden en sociale economie organisaties: een Europees beleidsperspectief SOCIALE ECONOMIE EVENT Eeklo - 11/05/11 Koen Repriels VOSEC Eenheid in verscheidenheid

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau

Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau Een exploratieve studie naar de relatie tussen geïntegreerd STEM-onderwijs en STEM-vaardigheden op secundair niveau dr. H. Knipprath ing. J. De Meester STEM Science Engineering Technology Mathematics 2

Nadere informatie

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving André van der Zande, DG RIVM Inhoud 1. Sociaal robuuste kennis 2. Triple Helix en policy window van Kingdon 3. Casus Volksgezondheid Toekomst Verkenning

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Belgisch Biodiversiteits Platforum

Belgisch Biodiversiteits Platforum Belgisch Biodiversiteits Platforum Sonia Vanderhoeven Etienne Branquart [HET HARMONIA INFORMATIESYSTEEM EN HET ISEIA PROTOCOL] Verklarend document voor het Life + Project AlterIAS Oktober 2010 Algemene

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

Hoe verandering managen? 1

Hoe verandering managen? 1 Hoe verandering managen? 1 Veranderingsprocessen zijn cruciaal voor het voorbestaan van elke organisatie maar zijn tegelijk zeer moeilijk te organiseren gezien de mens van nature uit geneigd is zich tegen

Nadere informatie

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7

Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 Uitwerking oefeningen hoofdstuk 7 2 Feedback en commentaar: a. Waar wil de auteur antwoord op geven en hoe doet hij dat? - Introduction Op basis van de opbouw van de tekst kun je - What is multimedia?

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking

Advies. over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking Brussel, 5 juli 2006 050706_Advies_kaderdecreet_Vlaamse_ontwikkelingssamenwerking Advies over het ontwerp van kaderdecreet Vlaamse ontwikkelingssamenwerking 1. Inleiding Op 24 mei 2006 heeft Vlaams minister

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 53 punten

Nadere informatie