De illusie van kredietcreatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De illusie van kredietcreatie"

Transcriptie

1 Financiele stromen Oorzaken en gevolgen van de crisis verklaard De illusie van kredietcreatie Sinds het uitbreken van de crisis in 2008 proberen overheden wereldwijd krampachtig de economische groei en werkgelegenheid in hun land in stand te houden. Door grootschalige fiscale en monetaire stimuleringspakketten staat op dit moment de houdbaarheid van overheidsfinanciën van veel landen onder grote druk terwijl de economie nog geen zelfstandig groeipad is ingeslagen. Nico Mulder en Gert-Joost Peek Wat in 2007 als een relatief klein probleem in de Amerikaanse sub-prime securitisatiemarkten werd gezien, heeft inmiddels een onderliggende schuldencrisis van globale proporties blootgelegd. Met name de kapitaalsintensieve vastgoedsector heeft het in meerdere landen zwaar te verduren. Maar hoe is de wereldwijde schuldencrisis eigenlijk ontstaan en waarom is juist de vastgoedsector onevenredig hard getroffen door de malaise op de financiële markten? In dit artikel geven wij aan onder welke principiële voorwaarden een economie duurzaam kan groeien en waarom financiële crises geen natuurlijk verschijnsel zijn van vrije markten maar grotendeels te maken hebben met het onnatuurlijke en marktverstorende proces van kredietcreatie. Hiernaast geven wij aan hoe de vastgoedmarkten hierdoor zijn getroffen en welke mogelijke oplossingsrichtingen er bestaan. Een cluster van faillissementen Onze economie wordt gevormd door een ontzagwekkend samenspel van productieprocessen en vormen van dienstverlening die op een complexe wijze met elkaar zijn verweven en interageren. De gezamenlijke output van deze processen wordt vaak uitgedrukt in het bruto binnenlands product (BBP). Hoewel de algehele economische groei, uitgedrukt als de procentuele verandering van het BBP, vaak een centrale plek inneemt in hoe naar markten wordt gekeken, is het functioneren van de onderliggende marktprocessen die deze groei mogelijk maakt een stuk interessanter. Deze marktprocessen worden namelijk gevormd door een leger van individuele ondernemers die dagelijks beslissingen maken op basis van markt- en prijssignalen om uiteindelijk zo goed mogelijk aan de wens van eindgebruikers te voldoen. Ondernemers die marktsignalen gemiddeld genomen het beste kunnen inschatten, zullen overleven, winst maken en werkgelegenheid scheppen. Bedrijven die verkeerde investeringsbeslissingen maken en diensten of producten aanbieden waar onvoldoende vraag naar is, overleven niet. Faillissementen zijn het logische gevolg en de failliete boedel wordt geliquideerd zodat meer capabele ondernemers er mee aan de slag kunnen. Nu vindt dit soort creatieve destructie continu plaats en is in feite onderdeel van een gezond functionerende economie. De economische crisis van de afgelopen jaren (en de periodieke financiële crises van de afgelopen decennia) heeft echter laten zien dat onder bepaalde omstandigheden, complete bedrijfssectoren verkeerde investeringsbeslissingen kunnen maken en dat clusters van faillissementen optreden. Denk bijvoorbeeld aan Spanje in de jaren zeventig (instorting huizenmarkt), Noorwegen, Zweden en Finland eind jaren tachtig (vastgoed- en bankencrisis), Japan in de jaren negentig (tevens een vastgoed- en bankencrisis) en nu dus onze eigen vastgoed- en bankencrisis. Visies op economische cycli In de economische wetenschap en daarmee overheidsbeleid bestaan er verschillende, soms tegenstrijdige, visies op hoe economische crises ontstaan en zijn er dus ook verschillende en tegenstrijdige oplossingen. De twee invloedrijkste economische scholen op dit moment zijn het Keynesianisme en de zogenaamde Neo-Klassieke School, waaronder het Monetarisme van de Chicago School of Economics. Keynesianen zien vooral het speculatieve gedrag van ondernemers als oorzaak van recessies. Door zichzelf voedende speculatie wordt de vraag in bepaalde sectoren 2011/77 20

2 Financiele stromen periodiek overschat waardoor overproductie ontstaat. Door anticyclische investeringsprogramma s van de overheid kan de weggevallen geaggregeerde vraag in de getroffen sectoren worden gestimuleerd om werkgelegenheid, koopkracht en vertrouwen te behouden. Hoe die speculatie ontstaat wordt niet toegelicht maar toegekend aan het inherente gedrag van de mens of animal spirits. In Nederland is de marktvraag in specifieke sectoren door de overheid op Keynesiaanse wijze gestimuleerd door bijvoorbeeld slooppremies voor auto s te introduceren, bouwbudgetten naar voren te halen (crisis en herstelwet) en door de overdrachtsbelasting op de woningmarkt te verlagen. De Monetaristen, bekend van Milton Friedman die de Chicago School of Economics heeft helpen oprichten, leggen de nadruk op de invloed van monetair beleid. Omdat de Neo-klassieke modellen uitgaan van efficiënt werkende financiële markten met rationele participanten, worden financiële crises toegeschreven aan onvoorspelbare externe schokken die door de economie geabsorbeerd moeten worden. Door de geldhoeveelheid te stabiliseren zouden economische cycli vervolgens kunnen worden genivelleerd. We hebben gezien dat sinds 2008 wereldwijd de rentes op de interbancaire markten door de monetaire autoriteiten op ongekende schaal zijn verlaagd en dat er zelfs rechtstreeks assets worden opgekocht om deflatie te voorkomen en een opwaartse prijsspiraal en vertrouwen te creëren. Geen van beide dominante scholen hebben echter de huidige crisis aan zien komen waardoor de geloofwaardigheid van economen de laatste jaren sterk onder druk is komen te staan. De onderliggende oorzaak van economische cycli en de periodieke clusters van faillissementen is door de vrijemarkteconomen van de Oostenrijkse School echter al decennia lang bekend en blijkt diep verweven te zijn met het proces van geld- en kredietcreatie. De Oostenrijkse School, bekend door o.a. Nobelprijs winnaar Friedrich Hayek en oprichter Ludwig von Mises, bestaat al ruim een eeuw maar wint de laatste jaren snel aan bekendheid door de voorspelling en verklaring van de huidige crisis. De Oostenrijkse verklaring van economische cycli of business cycles staat bekend als de Austrian Business Cycle Theory (hierna ABCT). Volgens ABCT worden economische cycli hoofdzakelijk veroorzaakt door perioden van excessieve kredietcreatie en vergroting van de geldhoeveelheid door centrale banken (kunstmatige daling van de rente onder de natuurlijke 1 marktrente). Gedurende de boom fase stromen er teveel middelen naar de verkeerde sectoren en kunnen bijvoorbeeld asset bubbles in de vastgoedsector ontstaan. Omdat de investeringen De tijd van pappen en nathouden is voorbij 2011/77 21 niet zijn gevoed door opgebouwd spaargeld en reële toekomstige vraag, leidt dit tot een financiële crisis en een economische recessie. De opgebouwde productiestructuur zal als gevolg van de investeringshausse in deze sectoren opgebroken en afgeboekt moeten worden om weer een gezonde basis voor duurzame groei te realiseren. Verstoorde relatie tussen sparen en investeren Om de werking van het huidige financiële systeem en het ontstaan van business cycles en ABCT te kunnen duiden, is de economische relatie tussen sparen en investeren essentieel. In essentie zijn er twee mogelijkheden om investeringen in de reële economie aan te wakkeren. De eerste mogelijkheid ontstaat als consumenten in een economie vrijwillig besluiten een deel van hun huidige consumptie op te geven en te gaan sparen voor de toekomst. Hierdoor stijgt de spaarquote. Door het verhoogde aanbod van loanable funds zal de rente op de geldmarkten dalen en zien ondernemers hun opportuniteitskosten voor nieuwe investeringen dalen. Door de verlaagde discontovoet stijgt de winstgevendheid of de netto contante waarde van nieuwe investeringen en zullen er meer projecten worden opgestart. Met name projecten met een lange looptijd worden hierdoor aantrekkelijker omdat de netto contante waarde van laat-renderende projecten gevoeliger zijn voor renteveranderingen dan vroeg-renderende projecten. De rentevoet vormt dus een belangrijk prijssignaal die ondernemers vertelt in wat voor type projecten ze moeten investeren, voor de korte termijn of lange termijn vraag van eindgebruikers. De rentevoet speelt een cruciale coördinerende rol voor de investeringsbeslissing van de ondernemer. Maar wat gebeurt er als de rentevoet op de geldmarkten niet meer door aanbieders en vragers van spaargeld tot stand komt maar door kunstmatige kredietcreatie? Dit is de tweede mogelijkheid maar leidt tot heel andere uitkomsten. In ons huidige financiële systeem sturen centrale banken de kredietschepping door het vergroten en verlagen van het geldaanbod via het commerciële bankenstelsel. Een centrale bank kan meer disconto- en chartaal geld in handen van commerciële banken brengen door het vergroten van de geldhoeveelheid en daarmee het verlagen van de korte termijn rente. Een veelvoud hiervan wordt vervolgens uitgeleend aan het bedrijfsleven en de particuliere sector door het proces van fractioneel bankieren, ofwel kredietschepping. Dit is mogelijk omdat commerciële banken slechts een fractie, bijvoorbeeld 10

3 procent, van de aangeboden zichtdeposito s (spaar- en betaalrekeningen) van het publiek in direct beschikbare liquide middelen hoeft aan te houden. De overige 90 procent kan in de vorm van leningen worden uitgezet. Deze uitgeleende 90 procent, bijvoorbeeld in de vorm van een kredietfaciliteit bij een bedrijf of een hypothecaire lening bij een particulier, wordt uiteindelijk ook bij een bankinstelling aangehouden. Ook over deze 90 procent hoeft maar een fractionele reserve te worden aangehouden (90 procent van 90 procent kan weer worden uitgeleend) en het proces herhaalt zich tot uiteindelijk gemiddeld een factor 1 / ϒ (waarbij ϒ = minimaal verplichte reserve) aan krediet wordt gecreëerd in een economie. Bij een fractionele reserve standaard van ϒ = 10 procent wordt dus uiteindelijk een factor 10 aan krediet gecreëerd waar geen spaargeld tegenover staat! Als reactie op de systemische risico s die door dit systeem ontstaan (denk aan de ondergang van o.a. de DSB bank in 2009) is overigens ook het Basel 3 akkoord in september 2010 gesloten, wat in feite af moet afdwingen dat o.a. de liquiditeitseisen van commerciële banken worden aangescherpt. Met andere woorden worden de minimaal verplichte kasreserves of ϒ verhoogd om excessieve en risicovolle kredietgroei in de toekomst tegen te gaan. Van Boom naar Bust We hebben gezien dat een kunstmatige verlaging van de rente, veroorzaakt door het creëren van een grotere geldhoeveelheid door een centrale bank, leidt tot een groter aanbod van krediet in een economie, tot lagere financieringskosten en een groter potentieel aan investeringsvolume. Er zijn echter twee andere belangrijke gevolgen van een verlaging van de rente. Ten eerste verandert door een lagere rente ook de richting van de investeringen. Zoals eerder genoemd worden projecten met latere Figuur 1. Effect van een verlaging van de discontovoet op de netto contante waarde van een project. Figuur 2. Een Wall of Money drijft de beleggingswaarde van kantoorvastgoed in West-Nederland op tot grote hoogte. opbrengsten relatief aantrekkelijker dan projecten met vroege opbrengsten. De Netto Contante Waarde van een laat-renderend project stijgt relatief harder dan een vroegrenderend project als gevolg van de lagere discontovoet. Dit betekent dat met name kapitaalsintensieve sectoren zoals bijvoorbeeld de bouw- en vastgoedsector profiteren van het gecreëerde krediet. Ten tweede wordt door de lagere rente sparen door consumenten juist ontmoedigd en consumeren gestimuleerd. Monetair beleid heeft in dit geval dus gezorgd voor zowel een stimulans om investeringsprojecten op te starten en om de consumptie te verhogen. Een Wall of Money heeft een economische boom in gang gezet. In figuur 2 is deze golf van geld terug te zien in de bruto aanvangsrendementen van kantoorvastgoed in West-Nederland van 1999 tot Gelijktijdig met een daling van de rente op 10-jarige staatsleningen, daalden de bruto aanvangsrendementen tot onder 5,5% in Het extra krediet en de investeringshausse voert ook de prijzen op de aandelenmarkten op. Pro-cyclische boekhoudregels zoals fair value accounting in een opgaande markt versterken hierbij ook nog eens het gevoel van economisch goede tijden en geven aanleiding tot het aangaan van meer leverage. De verhoogde investeringsen consumptieniveaus, samen met het accommoderende beleid van commerciële banken hebben tevens gezorgd voor een opwaartse druk op consumentenprijzen. Dit is het gevolg van een op korte termijn toegenomen liquiditeit in de economie en het langzame productieproces voor kapitaalgoederen zoals vastgoed, waar grondstoffen en tijd voor nodig zijn. Vroeg of laat zal uit vrees voor excessieve prijsstijgingen van zowel grondstoffen en consumptiegoederen (CPI) de extra geldschepping door centrale banken worden ingeperkt en zal de rente weer gaan stijgen. De hogere financieringskosten zorgen ervoor dat veel toekomstgerichte projecten niet meer rendabel zijn. Met name de projecten die zijn gefinancierd met een hoge 2011/77 22

4 Figuur 3. Vier kwadranten model vastgoedmarkt van DiPasquale & Wheaton (1992) (bewerking Fakton) en het effect van een kunstmatig verlaagde discontovoet of aanvangsrendement op de ontwikkelmarkt en aanbod van vierkante meters. leverage worden hierdoor getroffen. Of de boom wordt beëindigd door een vroegtijdige verhoging van de rente of door de resultante prijsstijgingen en afwezigheid van vraag is een kwestie van timing. Belangrijk om te beseffen is dat een deel van de opgestarte investeringsprojecten niet wordt ondersteund door een fundamentele vraag maar door een grotere beschikbaarheid van krediet en de hierdoor gecreëerde discoördinatie. In plaats van te investeren om de gezamenlijke welvaart te vergroten blijkt dat we in de boom fase juist kapitaal hebben vernietigd! In figuur 3 zien we hoe een overvloed van krediet doorwerkt in bijvoorbeeld de kantorenmarkt. Door algehele lagere bruto aanvangsrendementen stijgen de beleggingswaarden van het vastgoed. Hier gaat een prikkel vanuit naar de ontwikkelmarkt die hun potentiële winstgevendheid ziet stijgen en hierop reageert door nieuwe projecten op te starten. Bij oplevering van de nieuwe vierkante meters wordt de nieuwe voorraad uiteindelijk aangeboden aan eindgebruikers. Als blijkt dat de grotere voorraad niet is ontstaan vanuit een reële marktvraag, kunnen de vierkante meters alleen verhuurd worden door concessies te doen in de contracthuren of andersoortige incentives aan te bieden. Of het vastgoed dan nog voldoende rendeert is zeer de vraag, in het uiterste geval is er gebouwd voor de leegstand. Herstructureren en verlies nemen De oorzaken van de huidige crisis worden door overheden nog onvoldoende erkend. Het huidige fiscale en monetaire beleid in Nederland en Europa is begrijpelijkerwijs gericht op het stimuleren van de vraag en daarmee hopelijk de gewenste werkgelegenheid en economische groei. Het verlagen van de rente en kwantitatieve verruiming door centrale banken wordt gezien als redmiddel terwijl dit beleid in feite de voorafgaande inflationaire boom heeft gecreëerd. Vraag is hoe de economie en daarmee de vastgoedsector weer een duurzaam groeipad kan inslaan. In feite bestaat de recessie, die is ontstaan door de grootschalige misallocatie van middelen, uit de liquidatie en afboeking van de onrendabele investeringsprojecten. Dit gaat samen met verminderde productie, verhoging van onverkochte voorraden (leegstand), het afstoten van arbeidskrachten en dus met werkloosheid. Omdat de oorzaak van de recessie volgens ABCT ligt in de verkeerde investeringsbeslissingen die in de boom fase zijn gemaakt, is de weg uit de recessie niet eenvoudig. Er is een kwalitatieve en kwantitatieve mismatch ontstaan tussen het aanbod vanuit de verkeerdelijk opgebouwde productiestructuur en planvoorraad en de vraag van eindgebruikers en consumenten. Dat betekent overigens niet dat er geen kansen liggen voor bijvoorbeeld kantoren op goede locaties die wel zijn toegespits t op de vraag van eindgebruikers. De kloof tussen kwalitatief goed vastgoed dat wel aansluit op deze vraag en het huidige leegstaande aanbod zal hierdoor de komende jaren alleen maar toenemen. Leegstaande kantoren en verlieslatende (gemeentelijke) grondexploitaties zijn naast de malaise op de woningmarkt de meest in het oog springende gevolgen van de crisis. Voor het bestaande overaanbod op de kantorenmarkt dat niet aansluit op de marktvraag is het belangrijk dat de transitie naar alternatieve gebruiken die wel aan de reële marktvraag voldoen zo veel mogelijk wordt gefaciliteerd en geflexibiliseerd. Dit betekent dat overheden zich flexibeler op kunnen stellen in het aanpassen van bestemmingsplannen en ruimtelijke ordeningsprocessen maar 2011/77 23

5 ook dat beleggers, ontwikkelaars en banken in staat worden gesteld om de noodzakelijke afschrijvingen te incasseren. Naast een bouwtechnische opgave beschouwen wij transitie vooral als een business case waarin we opzoek gaan naar een nieuw verdienmodel voor het gebouw en de betrokken actoren. Voor op stapel liggende en lopende grondexploitaties ligt bij gemeenten de taak om de totale grondportefeuille (publiek en privaat) te laten aansluiten bij de marktvraag in zowel kwalitatieve en kwantitatieve zin. Nadat er inzicht is verkregen in de (mis)match tussen het programmaaanbod en de marktvraag, is het belangrijk dat financieel en maatschappelijk kansrijke projecten worden geprioriteerd en dat de onrendabele projecten worden uitgesteld of in het uiterste geval afgeschreven. Dit vraagt om inzicht in de wensen van de beoogde doelgroepen, het eigen en concurrerende aanbod en de financiële optimalisatiemogelijkheden. Wij hebben ervaring met het uitvoeren van een integrale grondportefeuillescan bij gemeenten. Projecten worden daarbij beoordeeld op hun financiële en maatschappelijke en economische prestaties en potentie en uitgezet in een matrix (zie figuur 4). Op deze wijze zijn keuzes door B&W goed te maken en bovendien helder te verklaren aan de Raad en worden pijnlijke keuzes beter en sneller gemaakt. De tijd van pappen en nathouden is voorbij. Tijdelijke maatregelen lossen het probleem van de mismatch tussen de opgebouwde productiestructuur en de marktvraag niet op. Het is zaak te herstructureren en verliezen te nemen om weer een vruchtbare bodem te creëren voor toekomstige groei. Misschien moeten we aan de drie basiswaarden van de Bouwkunde Utilitas (functionaliteit), Firmitas (degelijkheid of duurzaamheid) en Venustas (schoonheid) een vierde toevoegen, Feneratus (financierbaarheid). Wanneer de financierbaarheid echter voorop komt te staan en de relatie met de overige waarden uit het oog wordt verloren, gaat het mis, zo leert ons de geschiedenis. Zo ging het verval van het Romeinse Rijk gepaard met Figuur 4. Rendementsmatrix waarin grondexploitaties worden gescoord op hun financiële en maatschappelijke rendement. een diepe fiscale en financiële crisis, veroorzaakt door een devaluatie van het muntstelsel door het op grote schaal vermengen van onedel metaal in de gouden munten (inflatie). Net als toen, zal ook nu kredietcreatie een illusie blijken. We hebben met z n allen de afgelopen jaren flink gefeest door meer te consumeren en investeren dan duurzaam kon worden volgehouden en zullen nu de kater moeten ondergaan. bronnen De Soto, J.H. 1998, druk Geld, krediet en cycli De Transitieformule: naar een idee van Arup, Fakton, Bureau van Miert en Architectenbureau Paul de Ruiter DiPasquale D & Wheaton WC The Markets for Real Estate Assets and Space: A Conceptual Framework, Journal of American Real Estate and Urban Economics Association, Vol. 20.1, pp Rothbard M.N. 1963, druk Wat heeft de overheid met ons geld gedaan? noot 1. Een natuurlijke rentetermijn structuur komt tot stand als gevolg van vraag en aanbod van spaargelden. Door het vergroten van de geldhoeveelheid kan een centrale bank de korte termijn rente kunstmatig verlagen. Nico Mulder MSc. is als consultant werkzaam bij Fakton Financiële Vastgoedregisseurs. Vragen en/of opmerkingen over het artikel kunt u richten aan fakton.com. Dr. ir. Gert-Joost Peek MRICS is Knowledge manager bij Fakton Financiele Vastgoedreggiseurs en Fellow Ruimtelijke procesorganisatie aan de Amsterdam School of Real Estate. 2011/77 24

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit

Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit Tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in de nieuwe realiteit De NEPROM en Fakton starten komend najaar de tweedaagse mastercourse Structureren en financieren van projecten in

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen I en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 2 juni 3.3 6.3 uur 2 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel

Nadere informatie

HET RENDEMENT. De aankoopprijs en huurinkomsten geven een Bruto Aanvangsrendement (BAR = huuropbrengst/totale aankoopprijs) van 5.42%.

HET RENDEMENT. De aankoopprijs en huurinkomsten geven een Bruto Aanvangsrendement (BAR = huuropbrengst/totale aankoopprijs) van 5.42%. HET RENDEMENT 23-5-2015 www.hetrendement.be Bart@hetrendement.be 0476/941477 BTW-BE 0598.805.645 IBAN BE77 1430 9238 6642 Ezelstraat 71, 8000 Brugge De woning staat te koop voor 630.000 bij vastgoed Acasa,

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie TENTAMEN inclusief antwoorden Vaknaam : Macro-economie voor Bedrijfseconomie Vakcode : 330091 Datum tentamen : donderdag 16 mei 2013 Duur tentamen : 3 uur Docent : Dr. B.J.A.M. van Groezen ANR : 649627

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning

Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning Regelingen en voorzieningen CODE 3.2.3.30 verwachte wijzigingen Belastingplan 2013: Wet herziening fiscale behandeling eigen woning bronnen Informatieblad Woningmarkt 18.9.2012 Vragen en antwoorden over

Nadere informatie

Beleggingrisico s. Rendement en risico

Beleggingrisico s. Rendement en risico Beleggingsrisico s Beleggingrisico s Onderstaand tref je de omschrijving aan van de belangrijkste beleggingsrisico s die samenhangen met jouw keuze voor een portefeuilleprofiel. Je neemt een belangrijke

Nadere informatie

Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten

Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten Laag, lager, negatief: de onstuitbare val van de rentevoeten Thema-analyse Belfius Research Februari 2016 Inleiding De rente staat op een historisch laag niveau. Voor een 10-jarig krediet betaalt de Belgische

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Hoog- of laagconjunctuur Het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) heeft 2 filmpjes gemaakt over de indicatoren van de economie.

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Zie steeds de eenvoud!! havo Frans Etman Hoog- of laagconjunctuur Het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) heeft 2 filmpjes gemaakt over de indicatoren van de economie.

Nadere informatie

M * V = P * T (T kan ook Y (reëel inkomen zijn)

M * V = P * T (T kan ook Y (reëel inkomen zijn) Centrale bank leent aan banken geld. Banken kunnen geld uitlenen aan gezinnen en bedrijven. Gezinnen consumeren meer, bedrijven investeren meer. De bedrijven gaan meer produceren. (Er ontstaat meer welvaart

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

2) Wanneer gaan de verschillende maatregelen in? Per 1 januari 2013

2) Wanneer gaan de verschillende maatregelen in? Per 1 januari 2013 Oktober 2012 Nieuws hypotheekrenteaftrek Zoals het er nu voorstaat zal er vanaf 2013 alleen aftrek worden genoten voor hypotheekrente bij minimaal een annuïtaire aflossing. Op dit moment mag je nog de

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Inflatie is de stijging van het algemeen prijspeil. De jaren 70 en 80 van de vorige eeuw waren periodes van relatief hoge inflatiecijfers in West-Europa, terwijl lage inflatie en deflatie

Nadere informatie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Kennis en Economisch Onderzoek Focus: Turkse economie onder druk In december 2013 heeft de Turkse lira een duikvlucht

Nadere informatie

Zorgtaken voor de gemeente

Zorgtaken voor de gemeente De Sociale Databank Nederland presenteert in samenwerking met de gemeente een verbreding van inzicht en kennis over structurele oorzaken van de crisis met het terugeisen van 50,9 miljard aan verdwenen

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher

Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed. Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Financiering van herontwikkeling van bedrijfsmatig vastgoed Presentatie N.V. Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (NV OMU) Cees Busscher Datum: 2 juni 2015 1. Inleiding 2. De markt 3. Doelstelling OMU 4.

Nadere informatie

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse gezinnen bereikten vlak voor de crisis een naoorlogs dieptepunt. Na de crisis moeten huishoudens fors

Nadere informatie

Op de bank, of op de beurs? Sparen of beleggen: wat kies jij?

Op de bank, of op de beurs? Sparen of beleggen: wat kies jij? Op de bank, of op de beurs? Sparen of beleggen: wat kies jij? 1 Inhoud Inleiding... 3 Sparen... 3 A. Waarom wel?... 3 B. Waarom niet?... 4 Beleggen... 4 A. Waarom wel?... 4 B. Waarom niet?... 5 Besluit:

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM Data & Research 9 oktober 2014 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het derde kwartaal van 2014 een zeer sterke opwaartse

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008

beleggingen n van institutionele beleggers in 2008 8 Financiële crisis r slaat gat in de beleggingen n van institutionele beleggers in 28 drs. J.L. Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 27 oktober 29 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken

Nadere informatie

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt

Marylane. Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Leegstand kantoren & waarom het zo lang duurt Door: Bart Douw Datum: 24 januari 2013 MARYLANE: Bart Douw (1966), bedrijfseconoom 10 jaar bankier 8 jaar directeur investeringsholding Sinds begin 2012 zelfstandig

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Actualiteiten vanuit de praktijk Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Algemeen PT Finance Actualiteiten Toegenomen aandacht tijdelijk beheer. Toenemende aandacht voor exploitatie. Fiscale optimalisatie door

Nadere informatie

Lijst van vragen en antwoorden bij Kamerstukken II 2008/09, 31 965 IXA, Nr.

Lijst van vragen en antwoorden bij Kamerstukken II 2008/09, 31 965 IXA, Nr. Lijst van vragen en antwoorden bij Kamerstukken II 2008/09, 31 965 IXA, Nr. Eerst suppletoire begroting Ministerie van Financiën IXA Vraag 1 Hoe hebben de spreads van de G20-landen en EU-lidstaten zich

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen;

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Nieuwsbrief februari 2016

Nieuwsbrief februari 2016 Nieuwsbrief februari 2016 In deze nieuwsbrief vindt u de volgende onderwerpen: - De beleggingsresultaten over 2015 - Vragen en antwoorden over de beleggingsresultaten en uw pensioenregeling bij Aegon PPI

Nadere informatie

HET RENDEMENT. De woning staat te koop voor 289.900 bij vastgoed Acasa, Brugge (www.immoacasa.be)

HET RENDEMENT. De woning staat te koop voor 289.900 bij vastgoed Acasa, Brugge (www.immoacasa.be) HET RENDEMENT 20-5-2015 www.hetrendement.be Bart@hetrendement.be 0476/941477 BTW-BE 0598.805.645 IBAN BE77 1430 9238 6642 Bidderstraat 71, 8000 Brugge De woning staat te koop voor 289.900 bij vastgoed

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 Inhoud 1 Inleiding 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 modellen 12 2 Markt of overheid 1 de vraag 14 Prijzen en gevraagde hoeveelheid 14 D De vraagfunctie 14 D Verschuiving

Nadere informatie

Visie op 2010 Hoop op herstel

Visie op 2010 Hoop op herstel Visie op 21 Hoop op herstel Dr. A.E. (Annelies) Hogenbirk 15 december 29 Rabobank Economisch Onderzoek Agenda Terugblik op de recessie Mondiale economische ontwikkelingen Groene loten Waar zit de groei?

Nadere informatie

Presentatie ALV 2015 IBEV. Volendam, 29 april 2015

Presentatie ALV 2015 IBEV. Volendam, 29 april 2015 Presentatie ALV 2015 IBEV Volendam, 29 april 2015 Wie is Care IS? 2009 2011 2013 2014 2015 Begonnen omdat vermogensbeheer beter kon en moest Geen kick backs, 100% transparant, vermogensbehoud Verhuizing

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 9 Beleggersmarkt 2011 9.1 Veranderend investeringsgedrag: vastgoed met weinig risico Klik hier direct door naar regionale ontwikkelingen > Veranderend investeringsgedrag:

Nadere informatie

igg bouweconomie marktanalyse

igg bouweconomie marktanalyse igg bouweconomie marktanalyse indices en prognoses kwartaalbericht, - Het herstel van de bouwmarkt krijgt steeds duidelijker vormen. Na een periode van circa zeven jaar waarin de prijzen eigenlijk continu

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd quiz beginner printen en uitsnijden of knippen. Bijlage

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant...

De Pensioenkrant. Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... De Pensioenkrant Wilt u ook uw pensioen veilig stellen? Lees verder in de pensioenkrant... Het probleem Levensstandaard behouden wordt moeilijker Uit cijfers van het nationaal instituut voor statistiek

Nadere informatie

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012

Kwartaal Update. Gold&Discovery Fund. Er lijkt een einde gekomen aan de zware correctie in grondstofgerelateerde. januari 2012 Kwartaal Update Gold&Discovery Fund januari 2012 In de eerste maand van dit jaar steeg goud bijna 11%, zilver 21%, terwijl de koperprijs 12% steeg. De waarde van onze portfolio steeg zelfs circa 18%. Hiermee

Nadere informatie

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek

Kenmerken van een vastgoedfinanciering 13-6-2014 AGENDA. De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek AGENDA I. Kenmerken van een vastgoedfinanciering II. De vastgoedfinancieringsmarkt in Nederland III. Herontwikkelingsopgave De herontwikkelingsopgave vanuit financieringsoptiek IV. Financiering bij transformatie

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden

Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden Nieuwe gewaarborgde rentevoeten voor de pensioenplannen die afgesloten worden door een onderneming Vragen & Antwoorden Employee Benefits Institute 1. Welke zijn de nieuwe rentevoeten die AXA Belgium waarborgt

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Ruilen over de tijd Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Bedenk dat bij ruilen er altijd twee dingen gedaan worden. Je geeft wat en je krijgt wat terug. Als je twee keer ruilt - ruilen over de tijd

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

JAARRESULTATEN boekjaar 2009 2010 STERKE GROEI VASTGOEDPORTEFEUILLE (+ 13,71%) AANZIENLIJKE STIJGING VAN HET COURANT RESULTAAT PER AANDEEL (+5,11%)

JAARRESULTATEN boekjaar 2009 2010 STERKE GROEI VASTGOEDPORTEFEUILLE (+ 13,71%) AANZIENLIJKE STIJGING VAN HET COURANT RESULTAAT PER AANDEEL (+5,11%) Persmededeling onder embargo tot vrijdag 28 mei 17u40 GEREGLEMENTEERDE INFORMATIE JAARRESULTATEN boekjaar 2009 2010 STERKE GROEI VASTGOEDPORTEFEUILLE (+ 13,71%) AANZIENLIJKE STIJGING VAN HET COURANT RESULTAAT

Nadere informatie

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 18

auteursrechtelijk beschermd materiaal OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 18 OPLOSSINGEN OEFENINGEN HOOFDSTUK 18 Open vragen OEFENING 1 a) Inkomen is de stroomvariabele, vermogen is de voorraadveranderlijke. Het vermogen is de optelsom van al je inkomens tot nog toe, die je gespaard

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Obligatie. helpdesk SANDRA CROWL OLAF VAN DEN HEUVEL LARS DIJKSTRA SANDOR STEVERINK TRENDS

Obligatie. helpdesk SANDRA CROWL OLAF VAN DEN HEUVEL LARS DIJKSTRA SANDOR STEVERINK TRENDS Obligatie helpdesk Ze zijn de hoeksteen van vrijwel iedere beleggingsportefeuille: obligaties. Terecht, want vastrentende beleggingen hebben een fantastische bullmarkt beleefd. Maar wat gebeurt er met

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl

Keuzeonderwerp. Keynesiaans model. Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt. fransetman.nl Keuzeonderwerp Keynesiaans model Gesloten /open economie zonder/met overheid met arbeidsmarkt Vraag op de goederenmarkt Alleen gezinnen en bedrijven kopen op de goederenmarkt. C = 0,6 Y Aa = 4 mln mensen

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Geld en krediet. De rol van banken en andere kredietverleners. Teunis Brosens. Tweede Kamer, 14 oktober 2015

Geld en krediet. De rol van banken en andere kredietverleners. Teunis Brosens. Tweede Kamer, 14 oktober 2015 Geld en krediet De rol van banken en andere kredietverleners Teunis Brosens Tweede Kamer, 14 oktober 2015 Het plan van het Burgerinitiatief Ons Geld Ja, kredietcrisis toonde o.a. aan dat kredietverlening

Nadere informatie

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten)

Vergelijking tussen sectoren (In (Aandeel procenten) arbeidsplaatsen in procenten) Staat van 2014 Sectorstructuur In welke sectoren is sterker vertegenwoordigd dan het s gemiddelde? Zakelijke diensten (16,5%), Informatie en Communicatie (6,5%), Financiële instellingen (4,5%) Vergelijking

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 32 847 Integrale visie op de woningmarkt Nr. 118 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN EN RIJKSDIENST Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie