Open Source Software: Een verkenning naar de juridische aspecten van open source software

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Open Source Software: Een verkenning naar de juridische aspecten van open source software"

Transcriptie

1 Open Source Software: Een verkenning naar de juridische aspecten van open source software

2

3 Open Source Software: Een verkenning naar de juridische aspecten van open source software Redactie Elisabeth Thole, Regine Scholten en Wouter Seinen Nederlandse Vereniging voor Informatietechnologie en Recht (NVvIR)

4 ISBN NUR Juliëtte van Balen, Bianca Bauer, Martine Boonk, Jan van den Bosch, F.J. van Eeckhoutte, Ronald Emons, Lucie Guibault, Arno van Hekesen, Nico Hollebeek, Walter van Holst, Huub de Jong, Kamiel Koelman, Arend Lagemaat, Edward de Lange, Anette Ligtenstein, Julius Röschlau, Jack van de Sande, Jean-Paul Sars, Regine Scholten, Merijn Seelt, Wouter Seinen, Willem Sinninghe Damsté, Vincent Soek, Bartosz Sujecki, Peter Terporten, Elisabeth Thole, Eric Tjong Tjin Tai, Erik Valgaeren, Irene Verheijen, Eliane de Vilder, Elles Vink en Eva Visser. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jo het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden. Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is nagestreefd, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteurs, redacteuren en uitgever deswege geen aansprakelijkheid.

5 Inhoud Voorwoord 11 Kort overzicht van het preadvies 13 1 Open source software 15 Regine Scholten en Nico Hollebeek 1.1 Wat is open source software? Andere termen: freeware, trial software, shareware en open standaarden Historie open source software Open source definition OSS-licentievoorwaarden OSS-communities Toepassingen en praktijkvoorbeelden Voor- en nadelen van OSS Afsluitende opmerkingen 26 2 Overheid en Open Source Software 27 Jan van den Bosch, Ronald Emons, Willem Sinninghe Damsté, Elles Vink en Eva Visser 2.1 Inleiding Overheid als stimulator en promotor van OSS De overheid als gebruiker van OSS De praktijk Juridische aspecten De overheid als verspreider van OSS De praktijk Juridische aspecten Vooruitblik/Conclusie 40 5

6 Open Source Software Overheid als stimulator Overheid als gebruiker Overheid als verspreider 41 3 Auteursrecht en open source software 43 Juliette van Balen, Bianca Bauer, Walter van Holst, Kamiel Koelman, Anette Ligtenstein, Regine Scholten en Merijn Seelt 3.1 Inleiding Werk Makerschap Exploitatierechten Beperkingen; de wettelijke licenties Persoonlijkheidsrechten Duur van auteursrechtelijke bescherming bij OSS Handhaving 55 4 Octrooirecht en open source software 59 H. de Jong, J. Röschlau, J. van de Sande, P. Terporten en E. Valgaeren. 4.1 Octrooi op software Octrooirecht versus OSS Het octrooirecht ter ondersteuning van OSS Octrooiparagrafen in OSS-licenties Tot slot 72 5 Databankenrecht en open source databanken (OSD s) 73 F. van Eeckhoutte, L. Guibault en P. Terporten 5.1 Inleiding De databank in de zin van de Auteurswet 1912 en van de Databankenwet De rechthebbende op het databankenrecht 81 6

7 Inhoud 5.4 De exclusieve rechten van de rechthebbende; niet databankenrechtelijke rechten en plichten van de producent Het rechtmatige gebruik; licenties Conclusie 90 6 Licentievormen van open source software 91 Arno van Hekesen, Nico Hollebeek, en Eric Tjong Tjin Tai 6.1 Beschrijving belangrijkste soorten OSS-licenties Copyleft licenties Non-copyleft licenties Beperkt copyleft licenties Onderlinge verenigbaarheid van OSS-licenties Het begrip afgeleid werk en de reikwijdte van de copyleftvoorwaarde in de GPL Het begrip afgeleid werk Afgeleid werk en linken Lesser GPL en andere uitzonderingen op de GPL De juridische werking van de verervende copyleft-voorwaarde Besluit Een vermogensrechtelijke verkenning van OSS-licentiëring 113 Martine Boonk, Arno van Hekesen, Walter van Holst, Wouter Seinen, Elisabeth Thole, Eric Tjong Tjin Tai en Eva Visser 7.1 De feitelijke terbeschikkingstelling van OSS Aanschaf en licentiëring van OSS Kwalificatie van de licentiëring van OSS naar civiel recht Aanpassingswet richtlijn elektronische handel OSS-licentieovereenkomsten en de Wet algemene voorwaarden Wie zijn partij bij de OSS-licentieovereenkomst? Verspreiding OSS zonder geldige licentie 130 7

8 Open Source Software 8 Aansprakelijkheid en open source software 133 Arend Lagemaat en Eliane de Vilder 8.1 Inleiding Posities De aansprakelijkheid van Power De aansprakelijkheid van Power jegens Kant & Klaar De aansprakelijkheid van Power jegens Jansen De aansprakelijkheid van Kant & Klaar Contractuele aansprakelijkheid van Kant & Klaar jegens Jansen Productenaansprakelijkheid Conclusie Levering van open source software onder de BiZamodelcontracten of de FENIT-voorwaarden 147 Walter van Holst, Arend Lagemaat en Edward de Lange 9.1 Inleiding Intellectuele eigendomsrechten Omvang van het gebruiksrecht De aansprakelijkheid van de leverancier De door de leverancier verstrekte garanties Vrijwaringen Rechts- en forumkeuze Conclusie en aanbeveling voor de praktijk OSS vanuit internationaal privaatrechtelijk perspectief 161 Jean-Paul Sars, Bartosz Sujecki en Irene Verheijen 10.1 Inleiding Toepasselijk recht Bevoegde rechter Tenuitvoerlegging van rechterlijke uitspraak Conclusie 181 8

9 Inhoud 11 Geschillen over Open Source Software 183 Walter van Holst, Vincent Soek, Bartosz Sujecki en Eva Visser 11.1 OSS-schikkingen Apache vs. JBoss Netfilter-schikkingen TOMTOM Go Drew Technologies vs. Society of Automotive Engineers OSS-rechtszaken Progress vs. MySQL Planetary Motion Inc. vs. Techsplosion Inc Netfilter (Welte) vs. Sitecom Computer Associates International vs. Quest Software Inc De SCO-zaken Geschiedenis van Unix Geschiedenis van Linux Caldera, SCO en de SCO Group SCO Group vs. IBM SCO Group vs. Novell SCO vs. Univention GmbH Red Hat vs. SCO Group SCO Group vs. Autozone SCO Group vs. DaimlerChrysler De kernvraag en analyse Afsluitende opmerkingen 196 9

10

11 Voorwoord Wat ooit begonnen is als ideologie ter verbetering van de wereld, is inmiddels uitgegroeid tot een ware hype: Open Source Software (OSS). Met name dankzij de ontwikkeling van het internet en de internetgemeenschap is dit fenomeen sterk opgebloeid, en nu is het ook onder de aandacht van het grote publiek gekomen. Iedereen lijkt er dan ook van doordrongen: OSS is niet meer weg te denken uit onze samenleving. Zowel de overheid als het bedrijfsleven kijkt nu serieus naar deze nieuwe wijze van ontwikkeling en distributie van software. Het is niets te veel gezegd vast te stellen dat OSS de IT-wereld danig op zijn kop heeft gezet. OSS is, in tegenstelling tot proprietary closed source software, programmatuur waarbij de broncode vrijelijk ter beschikking wordt gesteld. Hierdoor kan iedereen op basis van de broncode de programmabestanden definiëren, en zo nodig aanpassen en/of uitbreiden. Dit staat haaks op de tot dan toe geldende praktijk. Gebruikelijk was dat men voor het aanpassen en onderhouden van software steeds afhankelijk bleef van de softwareleverancier, die over de broncode beschikte en deze niet snel prijsgaf. Met de komst van OSS lijkt de gebruiker zich dus plotseling los te maken van de traditionele afhankelijkheid van zijn softwareleverancier. Ongetwijfeld is het besturingssysteem Linux, met het daarbij behorende logo van het geel-zwarte pinguïntje, een van de bekendste OSS-toepassingen voor pc s. OSS is echter ook voor diverse andere doeleinden inzetbaar, zoals internetservers of dichter bij huis: tekstverwerking en gebruik van en internet. Bekende voorbeelden zijn OpenOffice.org, een OSS-alternatief voor de tot nu gangbare kantoorpakketten voor tekstverwerking en het maken van spreadsheets of presentaties, en Mozilla.org, die verschillende open source internetbrowsers in de markt zet. Voorstanders van de open source beweging zien alleen maar voordelen: meer transparantie, onafhankelijkheid en minder kosten. Toch bestaat er nog veel onduidelijkheid over wat OSS nu precies is. Zo is nog niet voor iedereen duidelijk wat het betekent dat deze programmatuur open is, of men gebruikersondersteuning en onderhoud kan krijgen voor OSS-toepassingen en hoe OSS kan samenwerken met andere programma s die reeds aanwezig zijn binnen het 11

12 Open Source Software bedrijf. Menig ICT-er staat dan ook voor de moeilijke beslissing of en wanneer hij het management ervan moet overtuigen de overstap naar OSS te maken. Niet in de laatste plaats verdienen in dat verband ook de juridische aspecten van OSS de aandacht. Met zijn artikel Terug naar de bron: open source en copyleft in Informatierecht/ AMI uit 2000 komt aan Kamiel Koelman de eer toe als eerste in Nederland te rapporteren over OSS vanuit juridisch perspectief. Vervolgens is het even stil gebleven totdat in september 2004 de OSS-Computerrechtspecial verscheen. Op uitnodiging van het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor Informatietechnologie en Recht is eveneens in september 2004 de Studiecommissie OSS geformeerd. Voortbouwend op de Computerrecht-special analyseert de Studiecommissie in dit preadvies een aantal relevante juridische aspecten van OSS vanuit het Nederlands recht bezien. Hoewel in dit preadvies vanuit diverse perspectieven naar OSS wordt gekeken en verschillende onder de noemer open source geschaarde initiatieven de revue passeren, pretenderen wij niet volledig te zijn. Dit preadvies had, gelijk een OSS-programma, niet tot stand kunnen komen zonder de vele auteurs, waarvoor onze dank. Achterin treft u hun cv aan. Op deze plaats willen wij tevens Prof. mr. Kees Stuurman danken, die als bestuurslid van de NVvIR zijn steun heeft geboden bij de eindspurt van dit preadvies. Elisabeth Thole/Regine Scholten/Wouter Seinen Redactie Preadvies NVvIR Studiecommissie Open Source Software 12

13 Kort overzicht van het preadvies Het onderzoek start met een uitleg van wat onder OSS moet worden verstaan. Daartoe gaat het eerste hoofdstuk in op de vraag hoe de open source beweging is ontstaan en welke toepassingen in de praktijk bekend zijn. Vanwege de bijzondere relatie tussen overheid en OSS behandelt hoofdstuk 2 de aspecten die verbonden zijn aan de overheid als gebruiker en als verspreider van OSS. Eind 2002 zette de motie van GroenLinks Tweede Kamerlid Kees Vendrik OSS voor het eerst op de politieke agenda. In mei 2003 is het overheidsprogramma OSOSS (Open Standaarden en Open Source Software voor de overheid) van start gegaan. Dit programma, waarvan de looptijd tot 2008 is verlengd, beoogt overheden te informeren over en te stimuleren bij het gebruik van OSS. Hoofdstuk 3 gaat in op de paradoxale rol die het auteursrecht bij de ontwikkeling, distributie en het gebruik van OSS speelt. Terwijl dit intellectuele eigendomsrecht van oorsprong vooral bedoeld is ter bescherming van de rechthebbende, zet de open source beweging dit recht juist in om af te dwingen dat de open source voorwaarden worden nageleefd, die er op toezien dat de OSS vrijelijk kan worden gebruikt en verspreid. De discussie over octrooien en OSS wordt vooral overheerst door de gedachte dat octrooien een bedreiging zouden vormen voor het bestaan en de verdere ontwikkeling van OSS. Het belangeloos uitwisselen van de broncode om de softwareontwikkeling te bevorderen, lijkt nu eenmaal haaks te staan op het octrooiconcept dat uitgaat van monopolisering van uitvindingen. Vandaar dat er ook sterk verzet in de OS-gemeenschap is geweest tegen het inmiddels ingetrokken Europese voorstel over octrooieerbaarheid van software. Hoofdstuk 4 staat stil bij de bedreigingen, maar ook de kansen die het octrooirecht kan meebrengen voor de OSS-beweging. In hoofdstuk 5 wordt een uitstapje gemaakt naar de Open Source Databanken. Een bekend voorbeeld hiervan is Wikipedia, een digitale encyclopedie in meer dan 50 talen. Het hoofdstuk gaat in op de vraag in hoeverre zo een databank in aanmerking komt voor bescherming via het databankenrecht, het auteursrecht of als geschrift. Het document dat het raamwerk voor de OSS-licentievoorwaarden verschaft, staat bekend als de open source definition (OSD). Meer dan vijftig OSS-licentievoorwaarden zijn al gecertificeerd op basis van de OSD. De bekendste licentiemodellen zijn: de GNU General Public License (GPL), Lesser of Library GPL 13

14 Open Source Software (LGPL), Mozilla Public License (MPL) en Berkeley Software Distribution (BSD). In hoofdstuk 6 wordt aan de hand van het copyleft principe een onderscheid gemaakt tussen de belangrijkste OSS-licenties. Tevens komen de in de (internationale) literatuur veel besproken begrippen afgeleid werk en de virale werking van de GPL aan de orde. In hoofdstuk 7 wordt bezien hoe de OSS-licentievoorwaarden naar Nederlands recht te kwalificeren zijn. Ervan uitgaande dat sprake is van een contractuele relatie, doet zich de vraag voor hoe deze rechtsverhouding totstandkomt, en wie daarbij partij zijn. Nog een ander relevant aspect is of de OSS-licentievoorwaarden algemene voorwaarden zijn in de zin van het Burgerlijk Wetboek, en zo ja, wanneer deze rechtsgeldig van toepassing zijn verklaard. In hoofdstuk 8 wordt aan de hand van een casus de mogelijke aansprakelijkheid (en de houdbaarheid van contractuele bedingen ter beperking daarvan) van zowel de licentiegever/leverancier van OSS, als die van de OSS-dienstverlener onder de loep genomen. Hoofdstuk 9 maakt een vergelijking tussen enerzijds de Fenit-voorwaarden en Biza-modelcontracten en anderzijds de meest voorkomende OSS-licenties. De onderwerpen die worden behandeld zijn: intellectuele eigendomsrechten, omvang van het gebruiksrecht, aansprakelijkheid van de leverancier, garanties, vrijwaringen en rechts- en forumkeuze. Aangezien de verspreiding van OSS veelal in een internationale context plaatsvindt roept dit vragen op die liggen op het terrein van het internationale privaatrecht, die in hoofdstuk 10 centraal staan. Ten slotte verschaft hoofdstuk 11 een overzicht van de belangrijkste (internationale) rechtspraak over OSS. 14

15 1 Open source software Regine Scholten en Nico Hollebeek Wat is open source software (OSS)? Waar ligt de oorsprong van OSS en wie hebben een belangrijke rol gespeeld in de OSS-beweging? Dit zijn een paar van de vragen die in dit hoofdstuk aan de orde komen. Zonder OSS-communities komt er geen OSS tot stand. Daarom wordt ook kort ingegaan op het functioneren van deze communities. Tot slot zal nog een aantal voor- en nadelen van het gebruik van OSS de revue passeren. 1.1 Wat is open source software? Toen de IT-markt nog in de kinderschoenen stond, placht men software gratis met de hardware mee te leveren. Vanaf begin jaren tachtig van de vorige eeuw is daar verandering in gekomen. Met de stijging van de vraag naar software stegen ook de prijzen die voor software in rekening werden gebracht. Sindsdien is de software-industrie een volwassen branche geworden met grote economische belangen. Wereldwijd is de hoeveelheid software in producten enorm gestegen. Van de fase waarbij de software nog hardware gebonden was, zijn we overgestapt naar open systemen. Bij open systemen kan door standaardisering de software van de ene leverancier ook draaien op de hardware van een andere leverancier. De software wordt dan veelal geleverd onder strikte licentievoorwaarden. Inmiddels heeft zich een volgende fase aangediend: open source software (OSS). 1 OSS is een term die regelmatig de koppen van de kranten haalt, zeker in ICTgeoriënteerde bladen als de Automatisering Gids en Computable. Vanwege de grote verbreidheid van OSS wordt in de pers er meestal vanuit gegaan dat men inmiddels bekend is met dit fenomeen. Voor een goed begrip van de onderwerpen die in dit preadvies aan de orde komen, wordt hierna toch kort op de kenmerken van OSS ingegaan. 2 Software heeft twee verschillende verschijningsvormen: de broncode, ook vaak source code genoemd, en de objectcode. De broncode bevat de door de program- 1 Vgl. M. van Genuchten, Groei software kans voor Europa, Informatie oktober 2003, pp Omdat de vertaling computerprogramma s waarvan de broncode is vrijgegeven wat omslachtig klinkt, gebruiken we de meer gangbare term open source software of kortweg OSS. 15

16 Open Source Software meur geschreven instructies in een bepaalde programmeertaal, terwijl de objectcode de voor de computer leesbare versie hiervan is. Er is meestal een vertaalprogramma nodig om de broncode in objectcode om te zetten. 3 Om software te kunnen onderhouden, herstellen, uit te breiden, of te vernieuwen, is de beschikbaarheid van de broncode veelal onontbeerlijk. Daarom beschouwen vele softwareleveranciers de broncode als belangrijke know how die geheim moet worden gehouden. Men spreekt ook wel van closed software. In het belang van de softwareleverancier ontvangt de afnemer van closed software deze uitsluitend in de objectcode. Aan het gebruik van closed software worden in de toepasselijke licentievoorwaarden ook vaak tal van beperkingen gesteld. Deze zijn gebaseerd op de bescherming die de softwareleverancier met name ontleent aan het auteursrecht, dat hem de mogelijkheid geeft derden te verbieden of toe te staan de software te verveelvoudigen en openbaar te maken. Een belangrijk kenmerk van OSS is dat de broncode veelal juist vrij ter beschikking staat. Elementair is dat de software en bijbehorende broncode door een ieder mag worden bestudeerd, verbeterd, aangevuld en voor eigen doeleinden mag worden gebruikt. Deze uitgangspunten zijn in de OSS-licentievoorwaarden verankerd, en zijn gebaseerd op de nog te bespreken zogenaamde open source definition. 1.2 Andere termen: freeware, trial software, shareware en open standaarden Naast OSS rouleren er tal van andere termen die soms worden verward met OSS, maar die toch ieder op hun beurt een eigen betekenis hebben. 4 Het gaat om begrippen zoals feeware, trial software, shareware en open standaarden. Wanneer software gratis wordt aangeboden zonder dat de broncode wordt vrijgegeven, spreekt men van freeware. Freeware mag verder worden verspreid en het gebruik is onbeperkt. In dit verband kunnen de producten van Adobe waarmee PDF-files worden gelezen als voorbeeld worden genoemd. 5 Om software op proef te verstrekken try before you buy wordt vaak gebruik gemaakt van trial 3 Voor sommige programma s is die aparte vertaalslag niet nodig. Dat geldt bijvoorbeeld voor programma s die in een scripting-taal zijn geschreven. Met behulp van een interpretatieprogramma kan de broncode van die programma s worden gelezen en direct door de computer worden uitgevoerd. 4 Zie hierover onder meer M.M. Groenenboom, Software licenties: van closed source tot open source, Computerrecht, 2002/01, pp Vgl. <http://www.adobe.nl/>. 16

17 Open source software software. Deze software is vrij verkrijgbaar, doorgaans via internet, maar beschikt niet altijd over alle functies of kent andere belemmeringen. Tegen een vergoeding kan de gebruiker soms de volledige versie verkrijgen of beschikken over ondersteuning en documentatie. Shareware is software die tijdelijk gratis op proef wordt verstrekt. Indien men het gebruik van de software na de proefperiode wenst voort te zetten, moet een licentievergoeding worden betaald. In de praktijk kan het voor de licentieverstrekker lastig zijn toe te zien op de naleving hiervan. Het belangrijkste verschil tussen deze licentievormen en OSS is dat alleen bij OSS doorgaans ook de broncode wordt vrijgegeven. Het vrijelijk en het veelal kosteloze gebruik is het meest in het oog springende punt van overeenstemming. Open standaarden zijn weer geheel iets anders en spelen vooral een rol bij de interoperabiliteit van informatiesystemen. Het OSOSS, het programma Open Standaarden en Open Source Software voor de overheid, spreekt van open standaarden wanneer aan een viertal voorwaarden is voldaan. 6 De kern hiervan is dat de standaard gepubliceerd is, dat er vrijelijk of tegen vergoeding van de nominale waarde over kan worden beschikt en dat er geen beperkingen worden gesteld aan het hergebruik. 1.3 Historie open source software Ofschoon OSS een relatief nieuw fenomeen is, kent deze wijze van distributie van software ook al een geheel eigen geschiedenis. Bij de ideevorming over OSS heeft met name de Amerikaan Richard Stallman een belangrijke rol gespeeld. 7 Hij is de voortrekker geweest van de beweging die het vrijelijk gebruik van software propageert. Al in de jaren zestig was het in bepaalde kringen niet ongebruikelijk om kennis van de broncode met anderen te delen en zo de ontwikkeling van programmatuur te stimuleren. Vooral in de academische wereld kwam dit veelvuldig voor, bijvoorbeeld op het Massachusetts Institute of Technology (MIT) waar Richard Stallman tot 1984 werkzaam was als programmeur. Stallman constateerde echter dat bij de ontwikkeling van programmatuur de kennis hiervan uit commerciële overwegingen steeds vaker niet langer gedeeld werd. Medio jaren tachtig verliet Stallman het MIT en startte hij het GNU-project waarin een op Unix gebaseerd besturingssysteem werd ontwikkeld. 8 6 Zie: <http://www.ososs.nl/index.jsp?alias=watisos >. 7 Zie onder andere: <http://en.wikipedia.org/wiki/richard_stallman > en <http://www.stallman.org/>. 8 De afkorting GNU betekent: GNU s not UNIX. 17

18 Open Source Software In 1985 richtte Stallman de Free Software Foundation (FSF) op, waarmee een belangrijke impuls is gegeven aan de totstandkoming van de OSS-beweging. De FSF heeft tot doel te stimuleren dat gebruikers software vrijelijk mogen gebruiken, kopiëren, verspreiden, bestuderen, wijzigen en verbeteren. De FSF hanteert de Free Software Definition om duidelijk te maken aan welke eisen volgens haar moet zijn voldaan, wil er sprake zijn van free software. 9 Het gaat meer in het bijzonder om de volgende vier vrijheden voor de gebruikers: de vrijheid om het programma voor elk gewenst doel uit te voeren; de vrijheid om de werking van het programma te bestuderen en om het programma naar behoefte aan te passen, waarbij toegang tot de broncode is onontbeerlijk is; de vrijheid om kopieën te verspreiden om de buurman te helpen ; de vrijheid om het programma te verbeteren, en de verbeteringen te publiceren zodat de hele gemeenschap ervan kan profiteren. 1.4 Open source definition Om los te komen van het idealistische imago van de vrije software beweging is in 1998 door onder andere Bruce Perens en Eric Raymond in Amerika het open source Initiative (OSI) opgericht. Deze non-profit organisatie probeert de open source ontwikkeling vanuit een zakelijke benadering te bevorderen en heeft de open source definition gepubliceerd waaraan licenties volgens haar moeten voldoen. De open source definition is evenals de vele OSS-producten geen statisch begrip. Voortdurend wordt aan de inhoud daarvan geschaafd, hetgeen wel blijkt uit het feit dat er inmiddels een versie 1.9 van de open source definition bestaat. Deze versie bevat de volgende tien geboden : 10 1 Vrije herdistributie. De licentie mag geen beperkingen bevatten ten aanzien van de distributie van de software. Zo mag bijvoorbeeld geen royalty of andere vergoeding worden verlangd. 2 Verspreiding inclusief broncode De software moet de broncode bevatten en de licentie moet de distributie toestaan in zowel broncode als in gecompileerde vorm. Wordt de software zonder de 9 Zie: <http://www.fsf.org >. 10 Zie:< >. 18

19 Open source software broncode verspreid, dan moet de broncode tegen vergoeding van hooguit de reproductiekosten, op een goed gedocumenteerde wijze en bij voorkeur via het internet kunnen worden gedownload. De broncode moet in zodanige vorm ter beschikking worden gesteld dat een programmeur op basis daarvan de software kan aanpassen. 3 Mogelijkheid van verspreiding van afgeleide werken onder dezelfde voorwaarden Het aanpassen van zowel het originele programma als van de daarvan afgeleide werken moet toegestaan zijn. Deze afgeleide werken moeten onder dezelfde voorwaarden verspreid kunnen worden als de originele software. 4 Handhaving van de integriteit van de originele broncode De licentie mag de verspreiding van de aangepaste broncode alleen beperken als verspreiding van patch files met de broncode op basis van de licentie is toegestaan ten behoeve van de aanpassing van het programma gedurende de ontwikkeling daarvan. De licentie moet de distributie van software die met gebruik van de aangepaste broncode is ontwikkeld expliciet toestaan. De licentie kan bepalen dat afgeleide werken een andere naam of een ander versiernummer moeten voeren dan de originele software. 5 Geen onderscheid naar personen of groepen van personen De licentie mag voor wat het gebruik van de software betreft niet bepaalde personen of groepen van personen voortrekken dan wel uitsluiten. Een ieder moet de gelegenheid hebben de OSS te gebruiken en bij te dragen aan de ontwikkeling daarvan. 6 Geen onderscheid naar toepassingsgebied De licentie mag niemand verhinderen om de software voor een bepaald toepassingsgebied te gebruiken. De licentie zal bijvoorbeeld niet mogen verbieden dat de software door bepaalde bedrijven of voor bepaalde onderzoeksdoeleinden gebruikt wordt. 7 Doorgeven van de licentie De licentie moet worden doorgegeven. De rechten die bij de licentie horen, moeten ook gelden voor iedere volgende verkrijger van de software, zonder dat een additionele licentie vereist is. 19

20 Open Source Software 8 De licentie mag niet specifiek aan één product zijn verbonden Indien de software samen met andere programmatuur wordt verspreid, maar de software op een gegeven moment weer los van die programmatuur wordt verspreid, dan zullen de opvolgende gebruikers van de software deze onder dezelfde licentievoorwaarden moeten kunnen gebruiken als die waaronder de software oorspronkelijk verspreid werd. 9 De licentie mag geen beperkingen opleggen ten aanzien van andere software De licentie mag geen beperkingen opleggen aan andere programmatuur die samen met de software wordt verspreid. De licentie mag bijvoorbeeld niet bepalen dat uitsluitend andere OSS-producten samen met de OSS mogen worden verspreid. 10 De licentie moet technologie-onafhankelijk zijn De licentie mag niet gericht zijn op een bepaalde technologie. 1.5 OSS-licentievoorwaarden De open source definition vormt het raamwerk voor veelgebruikte OSS-licentievoorwaarden, waaronder de OSS verspreid wordt. Als er OSS-licentievoorwaarden zijn ontwikkeld, kunnen deze ter toetsing aan het OSI worden voorgelegd. 11 Het OSI onderzoekt of de licentievoorwaarden aan de open source definition voldoen. Als dat zo is, mag een speciaal daarvoor in het leven geroepen keurmerk worden gevoerd, zodat voor iedereen duidelijk is dat de OSS-licentievoorwaarden aan de open source definition voldoen. Inmiddels zijn er al meer dan vijftig OSS-licentievoorwaarden gecertificeerd door het OSI op basis van de open source definition. Bekende voorbeelden zijn: de GNU General Public License (GPL), Lesser of Library GPL (LGPL), Modzilla Public License (MPL) en de Berkeley Software Distribution (BSD). Ook hebben al veel gerenommeerde bedrijven, zoals Nokia, IBM en Intel hun eigen OSS-licentievoorwaarden op basis van voormelde criteria door het OSI laten toetsen. Ofschoon de gecertificeerde OSS-licentievoorwaarden geschreven zijn op basis van dezelfde uitgangspunten, bestaan er ook aanzienlijke verschillen daartussen, met alle juridische consequenties van dien. Maar wat de OSS-licentievoorwaar- 11 Zie: < >. 20

21 Open source software den in ieder geval met elkaar gemeen hebben, is dat de broncode vrijwel steeds vrijelijk ter beschikking wordt gesteld. Tevens worden er rechten ter verdere verspreiding en doorontwikkeling verleend. Elders in dit preadvies wordt uitgebreid ingegaan op de verschillende OSS-licentievoorwaarden. 1.6 OSS-communities Een intrigerende vraag is, hoe OSS tot stand komt. Vaak zijn het honderden of zelfs duizenden programmeurs uit tal van landen, die dikwijls onbezoldigd en op vrijwillige basis deelnemen aan de ontwikkeling van OSS. Veelal vindt dat plaats binnen een zogenaamde OSS-community. OSS-communities zijn virtuele organisatievormen die het kader scheppen waarin de ontwikkeling van OSS plaatsvindt. Bekende voorbeelden zijn de Linux en de Apache community. Binnen zo een community wordt de broncode open en vrij gedeeld, hetgeen de betrokken programmeurs in staat stelt om aanpassingen in de OSS aan te brengen en deze verder te onderhouden. Het is bijzonder dat in het kader van een community complexe en werkzame programmatuur tot stand komt. Zeker indien men dit vergelijkt met hoe de klassieke closed software totstandkomt, hetgeen veelal plaatsvindt binnen een georganiseerd commercieel verband zoals een onderneming. Vanuit een bedrijfseconomisch perspectief heeft Van Wendel de Joode onderzocht hoe OSS-communities georganiseerd zijn en hoe de continuïteit wordt gewaarborgd. 12 Uit zijn bevindingen volgt dat gemeenschappen van programmeurs die aan OSS werken zelforganiserend zijn. Ook blijkt dat individuen die deel uitmaken van OSS-communities zich in hun handelen voornamelijk laten leiden door hun eigen keuzes. Aan de hand van een aantal criteria kan worden getoetst waarom zelforganisatie in sommige communities mogelijk is en in andere juist niet. Volgens één van deze criteria geldt dat er grenzen moeten zijn die bepalen wat er met de OSS gedaan mag worden. Daaraan wordt in een OSS-community met name vorm gegeven door het hanteren van OSS-licenties. Deze zijn erop gericht dat de OSS niet door buitenstaanders wordt toegeëigend en gemonopoliseerd, hetgeen een streven is dat door deelnemers van een community wordt gedeeld. 12 R. van Wendel de Joode, Understanding open source communities. An organizational perspective, dissertatie Technische Universteit Delft, Van Wendel de Joode bespreekt in zijn dissertatie een zevental ontwerpprincipes aan de hand waarvan kan worden verklaard of in een community zelforganisatie mogelijk is. 21

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software (OSS) Wat is het Waarom willen we het wel (of niet) OSS voorbeelden Geschiedenis Licenties Ontwikkeling en ondersteuning Wat

Nadere informatie

Licenties, inleidende juridische aspecten

Licenties, inleidende juridische aspecten Licenties, inleidende juridische aspecten Door mr. Mathieu Paapst Inleiding Toen Richard Stallman eind jaren tachtig de GNU General Public License (GPL) schreef, deed hij dat met de bedoeling om te voorkomen

Nadere informatie

Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag

Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag Mark Bressers, programmamanagement programma Open Standaarden en Open Source Software voor de Overheid Inhoud Open Standaarden en Open Source Software

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

Software en continuïteit

Software en continuïteit Software en continuïteit Jaarvergadering Orde van Advocaten 25 september 2009 Presentatie van de Vereniging Informaticarecht Advocaten (VIRA) Polo G. van der Putt, voorzitter VIRA Agenda VIRA Wat is (de

Nadere informatie

Deze PowerPoint is bedoeld voor het onderwijs. Alle informatie in deze Powerpoint, in welke vorm dan ook (teksten, afbeeldingen, animaties,

Deze PowerPoint is bedoeld voor het onderwijs. Alle informatie in deze Powerpoint, in welke vorm dan ook (teksten, afbeeldingen, animaties, Deze PowerPoint is bedoeld voor het onderwijs. Alle informatie in deze Powerpoint, in welke vorm dan ook (teksten, afbeeldingen, animaties, geluidsfragmenten e.d.) is eigendom van ThiemeMeulenhoff, tenzij

Nadere informatie

Wat is open source. Open source als een ontwikkelmodel. De open source gemeenschap

Wat is open source. Open source als een ontwikkelmodel. De open source gemeenschap Wat is open source door Arnoud Engelfriet - 03-15-2011 http://www.itpedia.nl/2011/03/15/wat-is-open-source/ Open source is vrijelijk beschikbaar voor iedereen. Omdat het concept van software vrij aanbieden

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Sociale psychologie en praktijkproblemen

Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen Sociale psychologie en praktijkproblemen van probleem naar oplossing prof. dr. A.P. Buunk dr. P. Veen tweede, herziene druk Bohn Stafleu Van Loghum Houten/Diegem

Nadere informatie

Openbare licentie van de Europese Unie

Openbare licentie van de Europese Unie Openbare licentie van de Europese Unie V.1.1 EUPL Europese Gemeenschap 2007 Deze openbare licentie van de Europese Unie ( EUPL ) 1 is van toepassing op het werk of de software zoals hieronder gedefinieerd,

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

Auteursrecht op software

Auteursrecht op software Auteursrecht op software KNX bijeenkomst 2 oktober 2012 mr. Wouter Dammers E-Mail: W.Dammers@ictrecht.nl Twitter: @WouterDammers Linked-In: https://www.linkedin.com/in/wdammers Tel: 020 66 31 941 LinkedIn

Nadere informatie

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk

Ted Knoester. Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Ted Knoester Contractmanagement in de praktijk Derde druk ISBN 978-90-368-0384-7 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media 2013 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

FS 141216.5D. FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI.

FS 141216.5D. FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI. FS 141216.5D FORUM STANDAARDISATIE 16 december 2014 Agendapunt 5. Open standaarden, lijsten Stuknummer 5D. Intake-advies OSI Advies Het Forum Standaardisatie wordt geadviseerd om de OSI open source licenties

Nadere informatie

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Onderstaande wensen, eisen en teksten hebben tot doel de leveranciersonafhankelijkheid, flexibiliteit en interoperabiliteit te bevorderen

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

eisen voor programmatuur die gebruikt wordt bij de berekening van de uitslag van verkiezingen die vallen onder de werking van de Kieswet

eisen voor programmatuur die gebruikt wordt bij de berekening van de uitslag van verkiezingen die vallen onder de werking van de Kieswet Datum 9 april 2008 Ons kenmerk BPR2008/U52926 Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Onderdeel DGKB/BPR Inlichtingen T F Uw kenmerk Onderwerp eisen voor

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Nieuwsflits praktijkgroep Technologie, Media & Entertainment

Nieuwsflits praktijkgroep Technologie, Media & Entertainment Nieuwsflits praktijkgroep Technologie, Media & Entertainment Geachte heer, mevrouw, Hierbij ontvangt u de 4 e nieuwsflits van onze praktijkgroep Technologie, Media en Entertainment. Met deze digitale nieuwsflits

Nadere informatie

Organisatie. Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht

Organisatie. Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht Even voorstellen Organisatie Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht Ons team Philip Vergunst Oprichter en webdeveloper Nathan Vergunst Back-end developer Cor van

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Firewall Configuratie

Firewall Configuratie Firewall Configuratie Firewall Configuratie In deze handleiding gaan we een aantal voorbeelden geven hoe u een bepaalde situatie kunt oplossen door middel van een aantal Filter Rules. Situatie 1 U maakt

Nadere informatie

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet

Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet Preadviezen voor de Vereniging voor Bouwrecht Nr. 38 Beschouwingen naar aanleiding van het wetsvoorstel Aanbestedingswet prof. mr. J.M.

Nadere informatie

Honderd jaar kinderbescherming

Honderd jaar kinderbescherming Honderd jaar kinderbescherming Uitgave ter gelegenheid van het jubileum van de Raad voor de Kinderbescherming en de Kinderwetten (1905-2005) Onderzoek en samenstelling Ingrid van der Bij Thom Willemse

Nadere informatie

Inleiding. Strekking van de eisen

Inleiding. Strekking van de eisen Eisen voor de programmatuur die door de centrale stembureaus wordt gebruikt ten behoeve van de vaststelling van de uitslag van verkiezingen van de leden van de Tweede Kamer, de leden van het Europees parlement,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 25 733 Informatie- en communicatietechnologie (ICT) in het onderwijs Nr. 105 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software, 25-2-2010 blz. 1 van 7 Inhoud INLEIDING... 3 HET PROGRAMMA NOIV... 3 TOEPASSING

Nadere informatie

Koninginnegracht 19, Den Haag Kanaalpad 69, Apeldoorn 070-3105600. patents@vriesendorp.nl www.vriesendorp.nl

Koninginnegracht 19, Den Haag Kanaalpad 69, Apeldoorn 070-3105600. patents@vriesendorp.nl www.vriesendorp.nl 1 Een octrooi (ook wel patent) is een juridisch document waarin de beschermingsomvang van een technische uitvinding of idee is vastgelegd. Met een octrooi kunt u derden, die daartoe niet gerechtigd zijn,

Nadere informatie

Stoppen of doorgaan met open source software?

Stoppen of doorgaan met open source software? Software-octrooien Stoppen of doorgaan met open source software? Versie: 1.1 Definitief Datum: oktober 2004 Auteur: mr. drs. B.S.J. Knubben ICTU / Programma OSOSS Nieuwe Duinweg 24-26 Postbus 84011 2508

Nadere informatie

Checklist ten behoeve van de beoordeling van softwareovereenkomsten

Checklist ten behoeve van de beoordeling van softwareovereenkomsten Checklist ten behoeve van de beoordeling van softwareovereenkomsten In deze checklist is een aantal aandachtspunten opgenomen die moeten worden gebruikt bij de beoordeling van de rechtspositie van een

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Algemene voorwaarden CUTECH B.V.

Algemene voorwaarden CUTECH B.V. Algemene voorwaarden CUTECH B.V. Algemene voorwaarden CUTECH BV 1-7 8-4-2005 Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 Algemene bepalingen...3 Artikel 1. Toepasselijkheid...3 Artikel 2. Offerten...3 Artikel 3. Wijzigen

Nadere informatie

Eindhoven, januari 2012. Renée van den Beemt Studentnummer: 2016304 Stageperiode: september 2011 december 2011. Juridische Hogeschool Avans-Fontys

Eindhoven, januari 2012. Renée van den Beemt Studentnummer: 2016304 Stageperiode: september 2011 december 2011. Juridische Hogeschool Avans-Fontys Open source software licenties en Europese contracten: wat te doen? Een onderzoek naar de voorwaarden die van belang zijn voor activiteiten van de TU/e Eindhoven, januari 2012 Auteur: Renée van den Beemt

Nadere informatie

Open Source in bedrijf Fictie of Realiteit?

Open Source in bedrijf Fictie of Realiteit? Open Source in bedrijf Fictie of Realiteit? De invloed van Open Source producten op de bedrijfscontinuiteit en product lifecycles Auteur: Ideas to Interconnect BV Radex gebouw, E-Mail: r.gloudemans@i-to-i.nl

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

VideoBankOnline, hierna te noemen VBO. Voorwaarden voor leveranciers van videocontent

VideoBankOnline, hierna te noemen VBO. Voorwaarden voor leveranciers van videocontent VideoBankOnline, hierna te noemen VBO Voorwaarden voor leveranciers van videocontent 1 Definities Dienst betekent de door VBO geleverde dienst, waarbij leverancier videocontent aanlevert, welke door VBO

Nadere informatie

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding ArchiMate

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding ArchiMate -----Oorspronkelijk bericht----- Van: Survey [mailto:website.open.standaarden@.nl] Verzonden: vrijdag 12 november 2010 20:34 Aan: Logius Forumstandaardisatie CC: Joris Gresnigt Onderwerp: Formulier Open

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

De rol van Vrije Software in de Internet-maatschappij

De rol van Vrije Software in de Internet-maatschappij De rol van Vrije Software in de Internet-maatschappij Herman Bruyninckx Departement Werktuigkunde, K.U.Leuven H. Bruyninckx, Vrije Software 1 De L A TEX broncode van dit document is beschikbaar als Vrije

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Hoezo gratis? Mythes en misverstanden over open source software

Hoezo gratis? Mythes en misverstanden over open source software Hoezo gratis? Mythes en misverstanden over open source software Waarom? Waarom? Archief 2.0 O Reilly: eerder mentaliteitswijziging dan louter technologie architecture of participation : samenwerking en

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Algemene voorwaarden gebruiksrechtovereenkomst Softwareleveranciers voor de Installatie Classificatie Structuur

Algemene voorwaarden gebruiksrechtovereenkomst Softwareleveranciers voor de Installatie Classificatie Structuur Algemene voorwaarden gebruiksrechtovereenkomst Softwareleveranciers voor de Installatie Classificatie Structuur Artikel 1 - Definities Voor de toepassing van de Overeenkomst wordt verstaan onder: a. Formulier:

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Techniek. in Nederland inde. Deel 3 Inhoudsopgave TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS

Techniek. in Nederland inde. Deel 3 Inhoudsopgave TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS Techniek in Nederland inde TWINTIGSTE EEUW DELFSTOFFEN ENERGIE CHEMIE Deel 3 Inhoudsopgave STICHTING HISTORIE DER TECHNIEK WALBURG PERS Stadsbibliotheek

Nadere informatie

G E B R U I K S O V E R E E N K O M S T P R O G R A M M A T U U R

G E B R U I K S O V E R E E N K O M S T P R O G R A M M A T U U R G E B R U I K S O V E R E E N K O M S T P R O G R A M M A T U U R Van AP Oplossingen gevestigd te Enschede nader te noemen AP Oplossingen 1. ALGEMEEN 1. 1 Op de levering van software zijn de bepalingen

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Samenwerkingsprotocol

Samenwerkingsprotocol Samenwerkingsprotocol Consumentenautoriteit Stichting Reclame Code 1 Samenwerkingsprotocol tussen de Consumentenautoriteit en de Stichting Reclame Code Partijen: 1. De Staatssecretaris van Economische

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Wanneer u een (proef)abonnement neemt, een overeenkomst sluit of contact opneemt met de

Wanneer u een (proef)abonnement neemt, een overeenkomst sluit of contact opneemt met de 1. PRIVACY Wanneer u een (proef)abonnement neemt, een overeenkomst sluit of contact opneemt met de www.asbestarchivering.nl, worden de door u verstrekte en gebruikte persoonsgegevens vastgelegd en verwerkt.

Nadere informatie

Leven met angst voor ernstige ziektes

Leven met angst voor ernstige ziektes Leven met angst voor ernstige ziektes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op

Nadere informatie

Juridische bescherming van broncode

Juridische bescherming van broncode Juridische bescherming van broncode Mr. Peter C. van Schelven ICT~Office, 15 februari 2012 Softwarebescherming Auteursrecht: software als werk van letterkunde (art. 1, art 10.1 sub 12 en art 45h-45n Auteurswet)

Nadere informatie

Gebruiksvoorwaarden Geologische Dienst Nederland - TNO

Gebruiksvoorwaarden Geologische Dienst Nederland - TNO Gebruiksvoorwaarden Geologische Dienst Nederland - TNO Deze voorwaarden zijn van toepassing op alle websites van Geologische Dienst Nederland - TNO Artikel 1 Definities De volgende begrippen zullen in

Nadere informatie

Datum 1 september 2011 Onderwerp Beantwoording Kamervragen over het artikel "Amerika graait in Europese clouddata"

Datum 1 september 2011 Onderwerp Beantwoording Kamervragen over het artikel Amerika graait in Europese clouddata 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Schedeldoekshaven 100 2511 EX Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011

GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011 GEBRUIKERSOVEREENKOMST Versie 2.0 1 december 2011 Door het downloaden, installeren en/of gebruik van de Reisplanner Xtra Software of een deel daarvan, gaat Gebruiker akkoord met alle onderstaande voorwaarden

Nadere informatie

Regionale uitvoeringsdiensten Samen onderweg naar een betere samenwerking

Regionale uitvoeringsdiensten Samen onderweg naar een betere samenwerking Regionale uitvoeringsdiensten Samen onderweg naar een betere samenwerking Versie: 1.0 Datum: 16 augustus 2011 Auteur: Niels van der Kolk Afdeling: Belasting & Vastgoed 1 Inhoudsopgave 1 Regionale uitvoeringsdiensten

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden voor de Klant Fairphone B.V.

Algemene Voorwaarden voor de Klant Fairphone B.V. Beste klant, Op basis van de ervaringen die we hebben opgedaan met de verkoop van onze First Edition Fairphones hebben we de Algemene Voorwaarden gewijzigd om de procedure voor de aanschaf van de volgende

Nadere informatie

In deze handleiding gaan we een voorbeeld geven hoe u een bepaalde situatie kunt oplossen doormiddel van een aantal Firewall >> Filter Rules.

In deze handleiding gaan we een voorbeeld geven hoe u een bepaalde situatie kunt oplossen doormiddel van een aantal Firewall >> Filter Rules. Firewall Cases Firewall Cases In deze handleiding gaan we een voorbeeld geven hoe u een bepaalde situatie kunt oplossen doormiddel van een aantal Firewall >> Filter Rules. Situatie: Bedrijf U heeft van

Nadere informatie

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Functioneel model e-factuur

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Functioneel model e-factuur --- Van: @logius.nl Verzonden: maandag 15 november 2010 9:03 Aan: Bart Knubben Onderwerp: Aanmelding functioneel model e-factuur -------- #1 : Geslacht #2 : Voornaam #3 : Tussenvoegsel(s) #4 : Achternaam

Nadere informatie

Kiki koning. 2. De toepasselijkheid van eventuele inkoop- of andere voorwaarden van de opdrachtgever wordt uitdrukkelijk van de hand gewezen.

Kiki koning. 2. De toepasselijkheid van eventuele inkoop- of andere voorwaarden van de opdrachtgever wordt uitdrukkelijk van de hand gewezen. Algemene voorwaarden Tekstbureau Kiki Koning Artikel 1. Algemeen 1. Deze algemene voorwaarden zijn van toepassing op alle aanbiedingen, offertes en overeenkomsten tussen Tekstbureau Kiki Koning en haar

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Geheimhoudingsovereenkomst

Geheimhoudingsovereenkomst Dit is een voorbeeld geheimhoudingsovereenkomst (NDA) zoals gegenereerd met de NDA generator van ICTRecht: www.ndagenerator.nl In dit voorbeeld wordt een NDA gesloten in verband met een nieuwe internetdienst

Nadere informatie

Algemene voorwaarden TU Delft

Algemene voorwaarden TU Delft Algemene voorwaarden TU Delft ALGEMENE VOORWAARDEN VOOR HET UITVOEREN VAN OPDRACHTEN DOOR DE TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT Artikel 1: Begripsomschrijving In deze algemene voorwaarden voor opdrachten, verstrekt

Nadere informatie

User Management. Tijdrestrictie per gebruiker

User Management. Tijdrestrictie per gebruiker User Management Tijdrestrictie per gebruiker User Management In deze handleiding zullen wij uitleggen hoe u op basis van User Management een tijdrestrictie kunt opleggen aan specifieke gebruikers. Dit

Nadere informatie

Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG

Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Post Bits of Freedom Bank 55 47 06 512 M +31 613380036 Postbus 10746 KvK 34 12 12 86 E ton.siedsma@bof.nl 1001 ES Amsterdam W https://www.bof.nl Ivo Opstelten Minister van Veiligheid en Justitie Postbus

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Voorwaarden Preproductieomgeving DigiD (Leverancier)

Voorwaarden Preproductieomgeving DigiD (Leverancier) Voorwaarden Preproductieomgeving DigiD (Leverancier) Datum 15 mei 2012 Versie 4.0 Artikel 1 Begrippen De hierna met een hoofdletter aangeduide begrippen hebben in deze Voorwaarden de volgende betekenis:

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

. hierbij rechtsgeldig vertegenwoordigd door.., hierna te noemen: Licentienemer

. hierbij rechtsgeldig vertegenwoordigd door.., hierna te noemen: Licentienemer LICENTIEOVEREENKOMST De ondergetekenden: Bureau De Mat Training & Opleiding BV, Siegersteeg 3, 3034 TJ Vilsteren hierbij rechtsgeldig vertegenwoordigd door Milou Stockmann, hierna genoemd Licentiegever,

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten

Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten Interne beheersing: Aan assurance verwante opdrachten Naam vragenlijst: Vertrouwelijk Inleiding In het kader van de Verordening op de Kwaliteitstoetsing (RA s) is het accountantskantoor geselecteerd voor

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Licentiegever een softwareapplicatie heeft ontwikkeld, genaamd: PROCOM.

Licentiegever een softwareapplicatie heeft ontwikkeld, genaamd: PROCOM. LICENTIEOVEREENKOMST tussen software ontwikkelaar Procom.nu statutair gevestigd te Drachten, De Bolder 1-9206 AM, KvK Noord-Nederland nr. 01157209, hierna te noemen: Licentiegever, en Licentienemer; OVERWEGENDE

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

LICENTIEOVEREENKOMST

LICENTIEOVEREENKOMST LICENTIEOVEREENKOMST Ondergetekenden: 1. [NAAM ARCHITECT(ENBUREAU)], geboren op [ ] te [ ], wonende te [ ] aan de [ ]/ gevestigd en kantoorhoudende aan de [ ] te [ ], (ten deze rechtsgeldig vertegenwoordigd

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN. De Bedrijfsmakelaar.nl

ALGEMENE VOORWAARDEN. De Bedrijfsmakelaar.nl ALGEMENE VOORWAARDEN De Bedrijfsmakelaar.nl Deze algemene voorwaarden zijn van toepassing op de toegang en het gebruik van de website van De Bedrijfsmakelaar.nl. Deel I. Algemeen Artikel 1 Definities en

Nadere informatie

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens

Nederlands Instituut van Psychologen 070-8888500. inzagerecht testgegevens POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 E-MAIL info@cbpweb.nl INTERNET www.cbpweb.nl AAN Nederlands Instituut van Psychologen

Nadere informatie

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Samenwerkende Catalogi

FORUM STANDAARDISATIE Aanmelding Samenwerkende Catalogi ------Oorspronkelijk bericht----- Van: Survey [mailto:website.open.standaarden@[xxx].nl] Verzonden: dinsdag 18 mei 2010 14:08 Aan: Logius Forumstandaardisatie CC: Joris Gresnigt Onderwerp: Formulier Open

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Dockbite B.V.

Algemene Voorwaarden Dockbite B.V. Algemene Voorwaarden Dockbite B.V. Artikel 1 Definities 1. In deze algemene voorwaarden worden de hiernavolgende termen in de navolgende betekenis gebruikt, tenzij uitdrukkelijk anders is aangegeven. -

Nadere informatie

Niet-tastbare objecten die waardevol, absoluut en exclusief zijn

Niet-tastbare objecten die waardevol, absoluut en exclusief zijn ICT & Recht Samengesteld door Leon Wetzel Intellectueel eigendom Wat valt onder intellectueel eigendom? Programmatuur Databanken Merken Handelsnamen Domeinnamen Octrooien Mediarecht Kwekersrecht Chipsrecht

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Mythes en waarheden over open source licenties voor software. Marianne Korpershoek. PIANOo-lunch 15 februari 2011

Mythes en waarheden over open source licenties voor software. Marianne Korpershoek. PIANOo-lunch 15 februari 2011 Mythes en waarheden over open source licenties voor software Marianne Korpershoek PIANOo-lunch 15 februari 2011 Mythes 1. Er is geen eigenaar van open source software 2. Open sourcesoftware kan niet onderhouden

Nadere informatie

Algemene voorwaarden 2015. Algemeen

Algemene voorwaarden 2015. Algemeen Algemene voorwaarden 2015 Algemeen Deze voorwaarden zijn onder uitdrukkelijke terzijdestelling van daarmee in strijd zijnde voorwaarden van de opdrachtgever of de cliënt van toepassing in de verhouding

Nadere informatie

ARTIKEL 6. WIJZIGINGEN, MEER- EN MINDER WERK

ARTIKEL 6. WIJZIGINGEN, MEER- EN MINDER WERK ALGEMENE VOORWAARDEN De hierna volgende Algemene Voorwaarden zijn van toepassing op alle aanbiedingen en overeenkomsten van Surlinio B.V, ingeschreven bij de KvK Haaglanden onder nummer 60691611. ARTIKEL

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Vrije Software: een overzicht. Paul Cobbaut November 2011

Vrije Software: een overzicht. Paul Cobbaut November 2011 Vrije Software: een overzicht Paul Cobbaut November 2011 Wie is Paul Cobbaut? cobbaut.be (cv) cobbaut.blogspot.com linux-training.be github.com/paulcobbaut facebook.com/cobbaut be.linkedin.com/in/cobbaut

Nadere informatie