Vlaanderen bezorgd over groeiende stroom Nederlanders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vlaanderen bezorgd over groeiende stroom Nederlanders"

Transcriptie

1 t ran sfe r vakblad over internationalisering in het hoger onderwijs Vlaanderen bezorgd over groeiende stroom Nederlanders 6 jaargang 19 maart 2012 politicoloog paul aarts over arabische lente en onderwijshervormingen einde meeneembare stufi in zicht? erasmus 3.0; volledige studie in buitenland buurstudent betaalt in vs drie keer zo veel nederland voorop met mobiliteitsbeleid

2 6 transfer Transfer is een onafhankelijk vakblad voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs en onderzoek. Transfer is ook online: Transfer is een uitgave van de Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs. Verschijnt negen keer per jaar. Redactie Els Heuts (hoofdredacteur), Annelieke Slappendel en Gerald Schut Aan dit nummer werkten mee Annemieke Bosman, Rob Burkhard, Thomas von der Dunk, Sam van den Eijnden, Han van der Horst, Yvonne van de Meent, Martine Postma, Annette Posthumus, Robert Visscher Beeld Igor Balasanov/iStock, Joyce van Belkom/HH, Caro Bonink, Henny Boogert, Dolph Cantrijn, Henriëtte Guest, Rob Huibers/HH, Katholiek Documentatie Centrum Nijmegen, Roos Koole /ANP XTRA, Jan Luursema, Stefano G. Pavesi/ Contrasto/HH, Annette Posthumus, Stijn Rademaker/HH, Robin Utrecht/ANP Redactieraad Ries Agterberg (DUB), Sebastiaan den Bak (Nether), Riekele Bijleveld (Universiteit Twente), Patrick Cramers (Codarts), Madeleine Gardeur (Rijksuniversiteit Groningen), Joep Huiskamp (TU Eindhoven) Redactieadres Nuffic, Postbus 29777, 2502 LT Den Haag, tel.: / / fax: website: Abonnementen Transfer is gratis verkrijgbaar. Geïnteresseerden kunnen zich voor een gratis abonnement aanmelden via Abonnementenadministratie DUO-tijdschriftenservice Postbus AR Utrecht tel.: Vormgeving en lay-out Sabrina Luthjens BNO en Christina Schürmann (www.makingwaves.nl) Druk Drukkerij Deltahage, Den Haag Overname artikelen Het overnemen en vermenigvuldigen van artikelen uit Transfer is slechts geoorloofd na schriftelijke toestemming van de hoofdredactie. De vlucht naar Vlaanderen Het Vlaams hoger onderwijs is goedkoop, toegankelijk en van goede kwaliteit. Het collegegeld is nog geen 600 euro. Instroombeperkingen zijn er niet, behalve bij geneeskunde. Voor een studie als diergeneeskunde is geen exact vakkenpakket nodig, alle vwo ers mogen daaraan beginnen. Het is dan ook niet vreemd dat mede als gevolg van het strengere studieklimaat in ons land, steeds meer Nederlanders hun heil aan een Vlaamse universiteit of hogeschool zoeken. Hun aantal steeg de afgelopen vier jaar met 50 procent naar Op het eerste gezicht lijkt dat niet zo veel, maar gezien het feit dat Vlaanderen studenten heeft, is het aandeel Nederlandse studenten vergelijkbaar met dat van de Duitse studenten in ons land. Door de ophef die hierover is ontstaan, overweegt staatssecretaris Zijlstra maatregelen te nemen om de instroom van onze oosterburen in te perken. De Vlaamse minister van onderwijs, Pascal Smet, maakt zich geen zorgen over de groeiende stroom Nederlanders, zegt hij in deze Transfer. Een aantal Vlaamse parlementariërs doet dat wel. Want in tegenstelling tot de goed presterende Duitse studenten in ons land, is het studierendement van de Nederlanders over de hele linie slechter dan dat van Vlamingen. Vlaamse onderwijsbestuurders vrezen voor aantasting van de onderwijs kwaliteit en verwachten dat maatregelen niet heel lang meer uit kunnen blijven. De vraag is wat voor maatregelen er genomen kunnen worden. Vanwege EU-wetgeving mogen studenten niet geweigerd worden op basis van nationaliteit. Vlaanderen zou strengere toelatingseisen kunnen stellen, maar dat treft ook zijn eigen bevolking. Het Europese systeem, met de nadruk op gelijke rechten voor alle EU-ingezetenen, leidt uiteindelijk tot geringere toegankelijkheid, constateert Nathan Cambien, die onderzoek doet naar Europees burgerschap. Landen komen daardoor in de verleiding drempels op te werpen voor studenten uit buurlanden, maar doen dat noodgedwongen ook voor hun eigen burgers. Een goed voorbeeld daarvan zijn de verhoogde collegegelden in Engeland dat bijzonder populair is onder EU-studenten. Een oplossing zou financiering van het hoger onderwijs op EU-niveau kunnen zijn. Maar dat is een zaak van een wel heel lange adem. els heuts Omslag Station Antwerpen-Centraal. Foto: Dieter Telemans/Hollandse Hoogte Transfer 7, jaargang 19, verschijnt op 19 april 2012

3 i n h o u d 8 Vlaanderen bezorgd over groeiende stroom Nederlanders Het Vlaamse hoger onderwijs is goedkoop en van goede kwaliteit. Bovendien zijn de toelatingseisen minder streng dan in Nederland. Geen wonder dat steeds meer Nederlanders de voordelen ontdekken van studeren in Vlaanderen. Maar de Vlamingen zitten met de Hollanders in hun maag. De mensen die in Nederland niet goed genoeg waren, redden het hier ook niet. 12 Ook in Syrië is de muur van angst aan het vallen Hij organiseert al tien jaar studentenuitwisselingen naar landen als Syrië, Jemen en Irak. Paul Aarts, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, hoopt dat de Arabische opstanden van de afgelopen tijd eindelijk de weg vrij maken voor onderwijshervormingen in het Midden-Oosten. Dit is het moment om het onderwijssysteem grondig te herstructureren. ec.europa.eu/education/erasmus ERASMUS CHANGING LIVES OPENING MINDS for 25 YEARS 16 Hoe gaat Erasmus de toekomst in? Vóór de start van het Erasmusprogramma, 25 jaar geleden, werd in het Europese hoger onderwijs vaak maar weinig aan internationalisering gedaan. Inmiddels zijn miljoenen studenten op uitwisseling geweest naar een buitenlandse universiteit. Tijd voor een volgende stap, vinden twee onderwijsprominenten: maak het studenten makkelijker om een hele studie in het buitenland te doen. 20 Studentenmobiliteit loopt in EU en VS tegen grenzen aan Nederlandse universiteiten en hogescholen mogen studenten uit de Europese Unie geen kostendekkende collegegelden laten betalen. In de VS zijn hogere collegegeldbedragen voor studenten uit andere staten juist heel normaal. Kan Europa iets leren van het Amerikaanse systeem van collegegelddifferentiatie? En verder 2 Colofon en redactioneel 4 Nieuwsberichten 15 Einde meeneembare stufi in zicht? 19 Op college bij Louise van Weerden 23 Vliegende Hollander 24 Nederland voorop met mobiliteitsbeleid 26 Hongarije verplicht studenten in eigen land te werken 27 Column Thomas von der Dunk 28 Amerikaanse vrijwilligers in Amsterdam 30 Pioniers in internationalisering 31 Agenda

4 n i e u w s b e r i c h t e n Wat te doen met psychisch zieke student? Foto: Roos Koole /ANP XTRA Studentenpsychologen aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) weten niet goed wat zij moeten met buitenlandse studenten die zware psychische problemen hebben. Doorverwijzen blijkt lastig, omdat veel verzekeraars de behandelingen niet vergoeden. Ook zijn behandelaars niet altijd ingesteld Buitenlandse studenten doorverwijzen blijkt lastig. op patiënten met een andere taal en cultuur. De RUG heeft het aantal studentenpsychologen verlaagd, legt hoofd Studentenzaken Luut Kroes uit, waardoor deze eigenlijk slechts intakes kunnen doen. Toch kiezen de psychologen er in de huidige omstandigheden vaak voor om de buitenlandse studenten niet door te verwijzen. Dan behandelen zij die toch zelf en dat is duur. Cijfers kan Kroes niet geven. Maar met de forse toename van het aantal buitenlandse studenten aan de RUG zijn er ook steeds meer met psychische problemen. Het hoofd Studentenzaken informeert bij andere universiteiten hoe zij hiermee omgaan. Dat heeft al een tip opgeleverd, vertelt hij. Als de klachten gecompliceerd zijn, adviseren sommige universiteiten de student naar huis te laten gaan voor behandeling. Verder heeft Kroes positieve geluiden gehoord over verzekeraar AON, die wel een vergoeding zou bieden. Als die berichten kloppen, gaat de RUG buitenlandse studenten adviseren zich daar te verzekeren. Blijkt dit geen oplossing, dan wil Kroes het probleem aankaarten bij verzekeraars. (AS) Duitsland wil meer buitenlandse studenten Duitsland hoopt aan het eind van dit decennium internationale studenten te ontvangen, tegen nu. Margret Wintermantel, de nieuwe voorzitter van de Duitse internationaliseringsorganisatie DAAD, kondigt dat aan op een moment dat het Duitse hoger onderwijs juist al een recordaantal studenten telt. Die topdrukte is tijdelijk, waarschuwt Wintermantel. Door de samenvoeging van twee eindexamenjaargangen en de afschaffing van de dienstplicht, hebben zich dit jaar ruim een half miljoen eerstejaars aangemeld; meer dan ooit tevoren. Maar door demografische ontwikkelingen zullen de studentenaantallen volgens Wintermantel over enkele jaren geslonken zijn. Door buitenlandse studenten aan te trekken maken we vrienden en partners voor de toekomst, zei Wintermantel bij de aankondiging van een nieuwe programmalijn, waarmee ze instellingen wil belonen voor duurzame internationale samenwerkingsverbanden. De nieuwe DAAD-voorzitter hoopt ook dat de helft van de Duitse studenten een deel van de studietijd in het buitenland zal doorbrengen. Nu doet een derde dat. Internationaal gezien is dat veel, aldus Wintermantel. Maar in het perspectief van de mondialisering is het eigenlijk nog te weinig. (GS) 4 maart 2012 transfer

5 Nederlands HO mag voorlopig grens niet over Studenten kamers wereldwijd De 23-jarige Keniaanse Nancy Myambura studeert Accounting en Business Administration in Nairobi. Ze is een van de blikvangers bij een foto-expositie van studentenkamers in totaal verschillende landen, die tot 1 mei in de bibliotheek van de Rijksuniversiteit Groningen te zien is. Fotograaf Henny Boogert (1963) heeft sinds 2005 foto s gemaakt van studentenkamers in Moldavië, de Filipijnen, Bolivia, Cuba, India, Rusland, Kenia en Nederland. In de tentoonstelling Op kamers (opkamers.org) toont hij ook beelden van interviews met buitenlandse studenten. (GS) Foto: Henny Boogert Nederlandse hogescholen en universiteiten mogen voorlopig nog geen geaccrediteerd onderwijs verzorgen in het buitenland. Eerst moet de kwaliteit van het onderwijs in Nederland omhoog, vindt staatssecretaris Zijlstra, onder meer door prestatieafspraken. Pas daarna wil hij internationale vestigingen van instellingen mogelijk maken, een belofte die zijn voorganger Plasterk al in 2008 deed. Na het ter perse gaan van deze Transfer presenteerde de Onderwijsinspectie een onderzoek naar de onderwijskwaliteit op buitenlandse vestigingen van Stenden. Die hogeschool loopt met campussen in Thailand, Qatar, Zuid-Afrika en op Bali vooruit op de beloofde regelgeving. Collegevoorzitter Leendert Klaassen laat in een reactie weten verrast en teleurgesteld te zijn door het uitstel, dat hij als een trendbreuk beschouwt. Klaassen verwacht dat het hoger onderwijs in andere landen Nederland nu voorbij zal streven. De collegevoorzitter geeft echter aan dat Stenden zich zal conformeren aan de nieuwe situatie. Dit betekent dat de hogeschool het onderwijsaanbod voor lokale studenten in het buitenland moet aanpassen. Hoe dat precies gaat gebeuren, wordt nog uitgewerkt. Stenden benadrukt dat het besluit van Zijlstra geen gevolgen heeft voor de Grand Tour, waarbij studenten vanuit Nederland een deel van hun opleiding aan een buitenlandse vestiging volgen. (AS) transfer maart

6 Kort nieuws Meer ERC-beurzen naar Nederland In de strijd om de prestigieuze ERC-onderzoeksbeurzen heeft Nederland goede zaken gedaan. Twintig toponderzoekers aan Nederlandse instellingen ontvangen dit jaar een ERC Advanced Grant. Dat zijn er drie meer dan vorig jaar. De felbegeerde beurzen van de European Research Council de Europese equivalent van NWO bedragen gemiddeld 2,24 miljoen euro. Ze zijn bestemd voor gerenommeerde wetenschappers om zogenoemd blue sky research te doen. Dat betekent dat de aanvraag wordt toegekend op basis van de kwaliteit van de onderzoeker en niet op basis van nut en noodzaak van het betreffende onderzoek. Nederland sleepte met twintig beurzen bijna 7 procent van de Advanced Grants in de wacht. De zeventien van vorig jaar vertegenwoordigden iets meer dan 6 procent van het totaal. (GS) Foto: Joyce van Belkom/HH Minder animo voor studeren in Engeland De universiteit van Cambridge. VS: mannelijke student minder mobiel In de Verenigde Staten bestaan zorgen over het geringe aantal mannelijke studenten dat in het buitenland gaat studeren. Volgens cijfers uit 2010 is bijna tweederde van de studenten die buitenlandervaring opdoen vrouw, meldt The Chronicle of Higher Education. Uit recent onderzoek blijkt dat mannen en vrouwen verschillend reageren op boodschappen over internationalisering. Hoe meer contact mannelijke studenten met hun studiegenoten hebben, hoe minder geneigd ze zijn naar het buitenland te gaan. Bij vrouwen bestaat dit verband niet. Zij luisteren juist meer naar hun ouders. Bovendien willen zij tijdens hun studie langere tijd naar het buitenland, omdat ze verwachten dat daar geen tijd meer voor is als ze een gezin krijgen. Een studieperiode in China blijkt overigens wél even veel mannen als vrouwen aan te trekken. (GS) Rechtenfaculteiten leren van autodealers Autodealers vestigen zich graag bij elkaar in de buurt om meer klanten te trekken. Dit principe van zich gezamenlijk presenteren is de gedachte achter het Study Law in Holland Consortium. Daarin hebben zes Nederlandse rechtenfaculteiten zich verenigd om buitenlandse masterstudenten te werven. Maastricht en de twee Amsterdamse universiteiten zagen af van deelname. Dat de consortiumleden nu weinig internationale studenten trekken, zou Anette van Sandwijk, van de Erasmus School of Law, niet willen zeggen. Maar we denken allemaal dat er groei mogelijk is. Het consortium heeft een website (studylaw.nl) en een Facebookpagina. In de toekomst gaat het zich ook op studiebeurzen presenteren. (AS) Het aantal vooraanmeldingen voor studies in het Verenigd Koninkrijk (VK) is, vergeleken met vorig jaar, met 7,4 procent gedaald. De daling is het sterkst (ruim 11 procent) onder niet-britse EU-studenten. Die groep ging de afgelopen tien jaar juist steeds vaker in het VK studeren. Het aantal vooraanmeldingen van niet-eustudenten stijgt wel: met bijna 14 procent. De cijfers van het UCAS de Britse DUO komen aan de vooravond van een drastische stijging van de collegeleden in het VK. In september wordt het maximale tarief met pond (ruim euro) drie keer zo hoog als nu. Ruim een derde van de universiteiten rekent dit tarief voor alle studies. Minister Willetts zei bij de parlementaire behandeling van de collegegeldverhoging in december 2010 nog dat het maximumtarief alleen in uitzonderlijk gevallen zou worden toegepast. Nicola Dandridge, voorzitter van de Britse koepel van universiteitsbestuurders, noemt de daling van het aantal vooraanmeldingen veel minder dramatisch dan wat we oorspronkelijk hadden verwacht. De voorzitter van de raad van bestuur van Worcester University toonde zich in The Guardian minder optimistisch: hij verwacht in september de scherpste daling in dertig jaar in de studentenaantallen te zien. (GS) Volg Transfer op Twitter Blijf op de hoogte van het laatste nieuws op via twitter.com/ Transfer_nl. 6 maart 2012 transfer

7 Klacht bij EC over woonplaatsvereiste Bij de Europese Commissie (EC) is geklaagd over het Nederlandse woonplaatsvereiste. De klager noemt het indirecte discriminatie dat het Nederlandse wettelijk collegegeld van circa euro alleen geldt voor studenten die staan ingeschreven in de Benelux, of in de drie Duitse deelstaten die aan Nederland grenzen. Ger Essers diende zijn klacht in september 2011 op persoonlijke titel in bij de EC, meldt hij aan Transfer. Essers is assistent grensoverschrijdend werken en wonen van CDA-europarlementariër Ria Oomen. Volgens een woordvoerder van de EC kan het woonplaatsvereiste discriminerend zijn, tenzij Nederland kan aantonen dat het een proportioneel middel is om een legitiem doel te bereiken. Volgens Ron van der Meer, onderdirecteur hoger onderwijs en studiefinanciering van het ministerie van Onderwijs, wil Nederland met de regel fraude voorkomen. Van discriminatie zou geen sprake zijn: Een student uit de EER heeft recht op het wettelijk tarief, zodra hij zich inschrijft bij een Nederlandse gemeente. Die regel geldt ook voor Nederlandse studenten. De klacht van Essers betreft een ander twistpunt dan de zaak die bij het Europees Hof van Justitie loopt tegen de Nederlandse 3-uit-6-regel. Volgens die regel moet iemand minstens drie van de afgelopen zes jaar in Nederland hebben gewoond om meeneembare studiefinanciering te kunnen krijgen. (GS) Inspectie: Codarts levert toch kwaliteit Foto: Robin Utrecht/ANP Bij de bachelor Dans hebben vier van de vijf studenten niet de Nederlandse nationaliteit. Bij Codarts is heel wat mis. Dat de internationale reputatie, aldus de Onderwijsinspectie desondanks niet Inspectie. twijfelt aan het niveau van afgestudeerden, komt mede door de aantrek bij de Inspectie aan de bel over Twintig mensen trokken sinds eind kingskracht van de Rotterdamse misstanden bij Codarts. Reden voor kunsthogeschool op studenten uit het een onderzoek. De bevindingen zijn buitenland. Daaruit blijkt een sterke niet mals. De administratie van de studievoortgang en de schriftelijke onderbouwing van vrijstellingen schieten ernstig tekort, concludeert de Inspectie. Dit terwijl Codarts juist veel vrijstellingen verleent aan studenten met een buitenlands diploma. Maar de Inspectie beschouwt de grote groep internationale studenten 40 procent van de 1100 als een garantie voor de kwaliteit van afgestudeerden aan de vijf bachelor- en vier masteropleidingen. Daarnaast vindt strenge selectie plaats, worden toetsen beoordeeld door veel ogen en oren, is er een openbaar eindexamen waarbij mensen uit het werkveld aanwezig zijn en komen afgestudeerden van Codarts net zo goed terecht als die van andere Nederlandse kunsthogescholen. De Inspectie verwacht binnenkort een plan van Codarts om de tekortkomingen binnen een jaar aan te pakken. (AS) transfer maart

8 a c h t e r g r o n d g o e d k o o p s t u d e r e n i n b e l g i ë Vlaams hoger onderwijs zucht onder Eerstejaars studenten diergeneeskunde doen examen Algemene Chemie Foto's: Annette Posthumus Steeds meer Nederlanders ontdekken de voordelen van studeren in Vlaanderen. Het is goedkoop en de toelatingseisen zijn er minder streng. De Vlamingen zitten in hun maag met de Hollanders, want hun studieresultaten zijn vaak bedroevend. De beste studenten blijven in Nederland. De prestaties van degenen die bij ons komen, zijn zorgwekkend. 8 maart 2012 transfer

9 zwakke Nederlanders Het Vlaamse hoger onderwijs is betaalbaar, toegankelijk en van prima kwaliteit. Voor 578,70 euro per jaar volg je een bachelor- of masteropleiding, terwijl het collegegeld in Nederland euro bedraagt. Bovendien zijn de toelatingsvoorwaarden in België soepeler dan in Nederland. Opleidingen stellen meestal geen speciale eisen aan het vakkenpakket en instroombeperkingen kennen de Vlaamse opleidingen niet. Alleen geneeskunde kent een toelatingsexamen. Steeds meer Nederlandse studenten ontdekken die voordelen en schrijven zich in voor een studie in Antwerpen, Gent of Brussel. Het aantal Nederlandse studenten aan Vlaamse hogescholen en universiteiten groeide de afgelopen vier jaar met vijftig procent naar Ruim Nederlanders studeren aan een Vlaamse universiteit en Hollanders kiezen voor een hbo-opleiding in Vlaanderen. De vlucht naar het zuiden lijkt bescheiden vergeleken met de Duitse studenten die in Nederland studeren. Maar Vlaanderen telt studenten, terwijl er in Nederland studenten zijn. De verhoudingen zijn dus vergelijkbaar. Vlaamse onderwijsbestuurders en politici volgen de aanzwellende stroom Hollanders met argusogen. Allereerst omdat de Nederlanders zich niet netjes over de opleidingen spreiden. Bij hogescholen zijn architectuur, handelswetenschappen en de paramedische opleidingen populair; bij de universiteiten trekken politieke & sociale wetenschappen en psychologie & pedagogie steeds meer Nederlanders. Maar het zijn vooral de opleidingen die in Nederland een numerus fixus kennen, zoals diergeneeskunde en geneeskunde, die overspoeld worden met Nederlanders. Bij diergeneeskunde vormen zij dit studiejaar de helft van de instroom. Onder de maat Diergeneeskunde wordt aangeboden in Antwerpen (bachelor) en Gent (bachelor en master). Echt blij zijn ze daar niet met de Nederlanders, want hun prestaties zijn ver onder de maat. In Antwerpen haalt maar twaalf procent van de Nederlandse studenten het eerste jaar. De Vlamingen wijten dat aan hun De mensen die in Nederland niet goed genoeg waren, redden het hier ook niet. soepele toelatingsvoorwaarden. In Nederland worden alleen studenten met een bèta-profiel toegelaten bij diergeneeskunde, in Vlaanderen zijn alle vwo ers welkom. Volgens Chris van Ginneken, hoogleraar diergeneeskunde aan de Universiteit Antwerpen zou het voor iedereen beter zijn als Nederlandse studenten duidelijker werd gemaakt dat ze met een pakket zonder biologie of natuurkunde heel weinig kans van slagen hebben. Het zou prettig zijn om kleinere groepen te hebben met studenten die kansrijk zijn. Nu, met grote groepen, ondervinden de goede studenten hinder van de slechte. Maar ook de Nederlanders die wel biologie en natuurkunde in hun eindexamenpakket hebben, behoren niet altijd tot de beste studenten. Het Nederlandse lotingsysteem zorgt ervoor dat de studenten met de hoogste cijfers de meeste kans maken op een studieplaats. Scholieren die gemiddeld een 8 haalden, hoeven zelfs niet mee te loten. De beste studenten blijven in Nederland, concludeert Kristiaan Versluys, directeur onderwijs aan de Universiteit Gent. De prestaties van degenen die bij ons komen, vind ik zorgwekkend. Op onze faculteit diergeneeskunde is het slagingspercentage van generatie studenten (eerstejaars, red.) over de hele populatie 35 procent. Van de Nederlanders haalt maar 8,3 procent het eerste jaar. De mensen die in Nederland niet goed genoeg waren, redden het hier ook niet. Feitenkennis Niet alleen diergeneeskundestudenten halen slechte resultaten, het studierendement van Nederlandse studenten is over de hele linie slechter dan dat van Vlamingen, blijkt uit cijfers die de Vlaamse minister van onderwijs Pascal Smet vorig jaar naar het parlement stuurde. Nederlandse hbo ers haalden in het studiejaar 2010/2011 gemiddeld 75 procent van hun studiepunten, Vlaamse hbo ers 79 procent. Aan de universiteiten zijn de verschillen groter. Nederlandse studenten halen er nog geen zeventig procent van hun studiepunten, terwijl hun Vlaamse collega s ruim tachtig procent scoorden. transfer maart

10 a a n t a l i n s c h r i j v i n g e n v l a a m s h o Academiejaar s t u d i e r e n d e m e n t * v l a a m s h o Nederlanders moeten wennen aan de andere (academische) begrippen en de meer op feitenkennis gerichte onderwijsaanpak, luidt de verklaring. Daarom investeert de Universiteit Antwerpen veel tijd in de begeleiding van studenten. Vice-rector Johan Meeusen: In alle faculteiten zijn begeleiders voor studenten. We merken dat de Nederlanders actief meedoen aan het monitoraat dat de studiebegeleiding verzorgt. Tevens is er een cursus academisch taalgebruik. De Vlaamse universiteiten en hogescholen vrezen dat de stroom uit Nederland alleen maar groter wordt door de bezuinigingsmaatregelen van het Nederlandse kabinet. Langstudeerders moeten vanaf september euro extra collegegeld betalen. Dat maakt goedkoop studeren in België nog aantrekkelijker. Alle studenten Belgen Nederlanders Hogeschool 78,63% 79,00% 75,77% Universiteit 79,93% 80,68% 68,64% Eindtotaal 79,16% 79,67% 71,78% ** Hogeschool 78,68% 79,10% 75,07% Universiteit 80,15% 80,79% 69,58% Eindtotaal 79,28% 79,77% 72,04% * Studierendement wordt gedefinieerd als het aantal verworven studiepunten ten opzichte van het aantal actief opgenomen studiepunten in een academiejaar) ** De cijfers van zijn nog niet officieel gevalideerd. (Stand op 28/01/2012) bron: databank hogeronderwijs Inschrijvingen totaal Inschrijvingen van Nederlanders Die bezorgdheid leidde vorige jaar al tot kritische vragen in het Vlaams parlement. De parlementariërs vrezen dat de kwaliteit van het onderwijs te lijden krijgt onder de ruime toegankelijkheid en betaalbaarheid ervan. Ze pleiten voor instroombeperkende maatregelen bij populaire opleidingen, maar daar wil minister Pascal Smet voorlopig niks van weten. Ik ben niet bezorgd. We zijn in de afgelopen drie jaar van naar Nederlanders in het hoger onderwijs gegaan. Op het totaal aantal studenten zijn het geen hoge percentages, rond de drie Percentage ,12% ,25% * ,40% ** ,63% procent namelijk, relativeert de minister. Ook van de zwakke studieresultaten van de Nederlandse studenten ligt hij nog niet wakker. Als er nu alleen maar zwakke studenten zouden komen, dan hadden we een probleem, maar dat is niet het geval. Smet blijft de toestroom vanuit Nederland wel goed in de gaten houden. Het kan niet zo zijn dat onze onderwijskwaliteit onder druk komt. Dan zouden we maatregelen moeten nemen. Welke maatregelen blijft onduidelijk. Smet: We zijn gebonden aan EU-wetgeving en mogen en willen geen studenten weigeren of onderscheid maken op basis van nationaliteit. Goed en goedkoop Vlaamse onderwijsbestuurders denken dat maatregelen niet heel lang meer uit kunnen blijven. Johan Meeusen van de Universiteit Antwerpen is een warm voorstander van internationalisering, maar benadrukt dat de komst van buitenlandse studenten wel een bijdrage moet leveren aan de kwaliteit van het onderwijs. Internationalisering is geen doel op zich. Het is goed om mensen van buiten aan te trekken, ook voor onze eigen Vlaamse studenten. Maar het mag niet ten koste gaan van de kwaliteit van onderwijs en onderzoek. Ook Kristiaan Versluys van de Universiteit Gent vindt dat waakzaamheid is geboden. We moeten profiteren van wat er in Nederland gebeurt en er niet het slachtoffer van worden. Dus laten we proberen gericht goede studenten te rekruteren. Het kan niet zo zijn dat het arme Vlaanderen het rijke Nederland gaat subsidiëren met goed en goedkoop onderwijs. annette posthumus Mandy Vermeij, studente diergeneeskunde 10 maart 2012 transfer

11 r e p o r t a g e Dierenarts worden was altijd al mijn droom In Nederland werden ze door hun lage cijfers uitgeloot of hadden ze niet het goede vakkenpakket. Maar in Antwerpen studeren ze nu toch nog diergeneeskunde. En dat is afzien. Qua niveau is het allemaal best te doen, maar het is zo véél. Vrijdagochtend, kwart voor negen. Bij binnen komst in gebouw R op campus Drie Eiken van de Universiteit Antwerpen merkt de bezoeker meteen: hier staat iets te gebeuren. Groepjes studenten praten zachtjes met elkaar, er wordt wat gegiecheld, een enkeling zit verscholen in een hoek door een syllabus te bladeren. Het is examentijd en vandaag worden de laatste tentamens van het eerste semester afgenomen. De Nederlandse studentes Olga Braat en Nicole Tjon-Lim-Sang zitten naast elkaar op de harde plastic kuipstoeltjes in de centrale hal. Zenuwachtig zijn ze niet. Ik ben zo moe dat ik niet eens meer zenuwachtig kan zijn. Dit is het laatste van zeven tentamens, vertelt Braat. Voor een eerstejaars is ze met haar 27 jaar oud. Ze heeft dan ook al een hele studiecarrière achter de rug. In Nederland volgde ze de hbo-opleiding dieren veehouderij en daarna studeerde ze een jaar in Engeland. Maar het was altijd al mijn droom om dierenarts te worden en hier kan t toch nog. Bij de Universiteit Utrecht, de enige instelling in Nederland waar diergeneeskunde wordt aangeboden, viel Braat buiten de loting, maar in Antwerpen werd ze zonder problemen toegelaten. De andere Nederlandse studenten hebben een vergelijkbaar verhaal. Ze mochten in Nederland niet meeloten (te lage cijfers, verkeerd vakkenpakket) of werden uitgeloot. Nicole Tjon- Lim-Sang (20): Ik wilde naar Utrecht, maar had geen natuurkunde in mijn pakket. Hier kon ik me wél gewoon inschrijven. In Vlaanderen wordt iedereen met een vwodiploma of hbo-propedeuse toegelaten aan de universiteit. Zo kan het gebeuren dat studenten die geen natuur- en scheikunde in hun pakket hebben, beginnen aan een puur medische opleiding als diergeneeskunde. En dat leidt nogal eens tot teleurstellingen, merkt hoogleraar diergeneeskunde Chris van Ginneken. Ze heeft al heel wat studenten zien afhaken. Belgische, maar vooral Nederlandse. De meeste hebben een achterstand op het gebied van fysica en scheikunde. Ik kreeg hier laatst een Nederlandse met een vooropleiding op directiesecretaresseniveau. Ze wilde per se de opleiding gaan volgen, zelfs na mijn waarschuwing dat ze een slagingskans van één procent had. Van Ginneken tracht de aankomende studenten met een in haar ogen ontoereikende vooropleiding te ontmoedigen. Maar we kunnen geen mensen weigeren. Het is spijtig dat slechts rond de twaalf procent het eerste jaar haalt. Zonde van de tijd en energie die wij erin steken, maar het is ook jammer voor de studenten zelf. Angstaanjagend De Antwerpse universiteit informeert Nederlandse studenten wel goed over de zwaarte van de studie. Voor Mandy Vermeij (20) uit Wassenaar was de informatiedag ronduit angstaanjagend. Ik was zo geschrokken van al die waarschuwingen, dat ik voor de zekerheid maar aan een verkort programma diergeneeskunde ben begonnen. Inmiddels heeft Vermeij twee tentamens ingehaald en is ze goed op weg in het gewone programma. Wat haar tegenvalt is de enorme studielast. Voor de tentamens die we nu hebben gehad, heb ik een boodschappenkar vol boeken moeten leren! Stampwerk Loes Fila (20) moet ook keihard werken om de afvalrace in Antwerpen te overleven. Qua niveau is het allemaal best te doen, maar het is zo véél. Voor een studentenleven met feesten en uitgaan, heb ik geen tijd. Het is allemaal stampwerk, met name in het eerste jaar, vertelt de studente. In Nederland moet je zelf meer opzoeken, heb je opdrachten in werkgroepjes. Hier is het allemaal theorie. Bij tentamens mogen ook geen naslagwerken gebruikt worden, zoals in Nederland. Je moet echt alles uit je hoofd leren. Maar Fila is ontzettend ambitieus en ze is ervan overtuigd dat ze haar droom om dierenarts te worden, gaat waarmaken. Voor al die studenten die nog twijfelen zegt ze: Bekijk het realistisch, maar als je het écht wil, dan kun je het. Net als ik. annette posthumus transfer maart

12 i n t e r v i e w u v a - p o l i t i c o l o o g p a u l a a r t s o v e r d e a r a b i s c h e o p s t a n d e n Ook in Syrië is de muur van angst aan het vallen Foto: Henriëtte Guest 12 maart 2012 transfer

13 De Arabische lente heeft voor een regiobrede mentaliteitsverandering gezorgd, stelt Paul Aarts, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam. Daardoor ontstaat eindelijk ruimte om het archaïsche onderwijs op de schop te nemen zodat jongeren onafhankelijk en kritisch leren denken. Hij organiseert al tien jaar studentenuitwisselingen met landen die zuchten onder autoritaire regimes. Zeytun is het Arabische woord voor olijf. Paul Aarts, docent internationale betrekkingen bij de Universiteit van Amsterdam, heeft het studentenuitwisselingsprogramma met het Midden- Oosten vernoemd naar deze diepwortelende boom die eeuwenoud wordt en symbool staat voor het rijke verleden van de regio. Zeytun startte in 2002 met een bezoek van tien Amsterdamse politicologiestudenten aan Iran en een tegenbezoek van tien Iraanse studenten aan Nederland. Inmiddels is de tweezijdige uitwisseling uitgebreid naar Jemen, Irak, Syrië en de Palestijnse gebieden. Aan samenwerking met Saoedi-Arabië wordt hard gewerkt. Door de onrust en gewelddadigheden ligt de uitwisseling met Jemen en Syrië op het ogenblik stil, maar via Facebook hebben de Amsterdamse politicologen wel contact met studenten die eerder in Nederland waren. Op de Facebook-pagina s wordt openlijk gedebatteerd. Je ziet dat sommige studenten het opnemen voor het zittende regime, terwijl anderen het afkraken. Ook in Syrië is de muur van angst aan het vallen, net zoals eerder in Egypte, Tunesië en Libië is gebeurd. Daar durfde ook iedereen met zijn smoel op Facebook, constateert Aarts. Overigens was dat wel onverantwoord, want daardoor zijn juist veel mensen opgepakt. De Arabische lente die anderhalf jaar geleden begon na de zelfverbranding van Mohammed Bouazizi in Tunesië lijkt gestokt, maar heeft wel voor een regiobrede mentaliteitsverandering gezorgd, zegt Aarts. De mensen komen in opstand tegen autoritaire structuren, tegen het gebrek aan inspraak. Ze zijn het zat gekoeioneerd te worden. Door de Arabische lente hebben ze eindelijk het gevoel dat ze niet alleen onderdaan zijn, maar ook een burger met rechten. Hoe het afloopt is niet te voorspellen en zal per land verschillen, stelt Aarts. Maar ook in Jemen en Syrië zal de rust terugkeren en als het stof is neergedaald, zullen de uitwisselingen worden hervat. De Zeytun-uitwisselingen volgen een vast stramien: tien studenten doen twee keer mee aan een Europa kan bij hervormingen helpen, maar het initiatief moet uit het Midden-Oosten zelf komen tiendaags programma. Paul Aarts: Wij gaan daarheen. Onze studenten krijgen een programma voorgeschoteld met een zware academische component, inclusief papers die ze moeten presenteren. Naast de lezingen, excursies en debatten is er ruimte voor cultuur en ontspanning. Na ons bezoek krijgen wij een tegenbezoek en bieden we de studenten uit het gastland een vergelijkbaar programma van tien dagen. De uitwisseling vindt met gesloten beurzen plaats. Zodra onze gasten op Schiphol landen, zijn alle kosten voor ons. We betalen het hotel, vervoer, eten, drinken, museum bezoek, rondvaartboten. Als wij daar zijn, gaat het net zo. Bureaucratisch proces Eind januari ontving Aarts voor het eerst een delegatie uit Erbil, in Iraaks Koerdistan. Vorig jaar hadden we ze ook al uitgenodigd, maar toen is er administratief iets misgegaan met de visumaanvragen, is de officiële uitleg. Dit keer hoorden de Koerden een week voordat ze zouden vertrekken dan hun visumaanvraag was gehonoreerd. Maanden daarvoor waren ze met een berg papieren naar Turkije gereisd, want de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordiging in Bagdad behandelt geen visumaanvragen. Irakezen moeten voor een visum naar Ankara, Istanboel of Amman. Het is zo n bureaucratisch proces, ik werd er af en toe wanhopig van. Op 25 januari landden de Koerden op Schiphol. Aarts stond ze met tien Nederlandse uitwisselingsstudenten op te wachten in de aankomsthal, maar na anderhalf uur waren ze er nog niet. Toen ik ging informeren bij de receptie, hoorde ik: u wordt zo opgehaald door de marechaussee. Dan denk je meteen het ergste, maar het viel mee. De marechaussee wilde verifiëren of de Koerden door de UvA waren uitgenodigd. Een extra check omdat Irak bekend staat als een land waar paspoorten makkelijk worden vervalst. De financiering van de uitwisselingen is ook een hoofdpijndossier. Een uitwisseling kost ongeveer transfer maart

14 euro en wordt, behalve door de UvA zelf, betaald uit projectsubsidies van onder meer ontwikkelingsorganisatie Hivos en het ministerie van Buitenlandse Zaken. De uitwisseling met Jemen wordt betaald door de Nederlandse ambassade in Sanaa. We moeten per bezoek een begroting maken en steeds weer leuren om geld, vertelt Aarts. Mijn collega Umut Kibrit besteedt de helft van zijn tijd aan de projectcoördinatie van Zeytun. Maar ook hier biedt de Arabische lente hoop. Er komen nieuwe fondsen voor samenwerking met landen in het Midden-Oosten, weet Aarts. Minister Rosenthal wil het Matra-programma, dat is opgezet om de democratisering in Oost-Europa en Turkije te ondersteunen, uitbreiden naar Noord-Afrika. En via de EU-programma s Erasmus Mundus en Tempus komt er geld om studenten- en stafuitwisseling met het Midden-Oosten te financieren. Daar zijn wij ontzettend kien op. We hopen dat we via die programma s eindelijk langer lopende projectsubsidies kunnen krijgen. Erg veel competitie van andere universiteiten zullen de UvA-politicologen daarbij niet hebben. In de landen waar Aarts actief is, komt hij zelden Nederlandse of Europese collega s tegen. Hij zoekt dan ook bij voorkeur samenwerking met lastige landen. Ik vind het uitdagender om de landen op te zoeken die moeilijker toegankelijk zijn. Naar Tunesië en Egypte, die meer openstaan voor contacten met het westen, gaat iedereen nu. Ik zou veel liever naar Libië gaan, dat heel lang gesloten is geweest. Dat is voor mij en onze studenten veel interessanter. En belangrijker: het biedt de studenten daar de gelegenheid het raam open te zetten en naar buiten te gaan. Daar doe je het allemaal voor. denkt Aarts. Dat is door de VN en onafhankelijke denktanks als Carnegie Endowment al eerder vastgesteld. De voorzichtige democratisering in de regio kan alleen maar doorzetten als de regio zich ontwikkelt tot een moderne kennissamenleving. Daarvoor moet het archaïsche onderwijs op een andere leest worden geschoeid. Meer aandacht voor pluralistisch denken, voor tolerantie en diversiteit. Die diagnose is al heel vaak gesteld, weet Aarts, maar door de politieke en economische stagnatie in de regio kon je duizenden rapporten schrijven, het werd niet opgepakt. Nu is die stagnatie op z n minst voor even doorbroken. Dit is het moment om het onderwijssysteem grondig te herstructureren. Daaraan kan Europa een bijdrage leveren, met expertise en advies. Maar het initiatief moet uit het Midden- Oosten zelf komen, vindt Aarts. Autoritaire terugval Of de democratiseringsgolf lang genoeg aanhoudt om zo n structurele hervorming door te voeren, is onmogelijk te zeggen. De Arabische landen staan er economisch beroerd voor, de werkloosheid onder jongeren is gigantisch hoog. Als daar niets aan gebeurt, kun je voorzien dat er binnen niet al te lange tijd nieuwe onlusten uitbreken. Er zijn wel regimewisselingen geweest, maar vervolgens is er niet zo heel veel veranderd. Mensen zijn nog net zo wanhopig als anderhalf jaar geleden. Het aantal zelfverbrandingen neemt ook weer toe. In dat klimaat is het niet ondenkbaar dat er een radicale, populistische leider opstaat die de macht grijpt. We hopen natuurlijk dat de democratisering doorzet, maar een autoritaire terugval is niet uit te sluiten. Dat hebben we in het verleden vaker gezien. Onderwijshervormingen Zeytun biedt een beperkt aantal studenten uit Nederland en het Midden-Oosten de mogelijkheid over hun wederzijdse vooroordelen heen te komen, vindt Aarts. We hebben natuurlijk niet de illusie dat je in twee keer tien dagen de vooroordelen weg kunt nemen, maar we kunnen er wel inbreuk op maken. Het zijn tien intensieve dagen met scherpe debatten, maar ook met veel informele contacten waarin studenten intieme zaken bespreken. Zo n uitwisseling biedt de mogelijkheid diepgaand contact te leggen met mensen uit een andere cultuur. Dat is een ervaring die je nooit meer vergeet. Dat hoor ik ook regelmatig van studenten. De uitwisselingen leveren een kleine bijdrage aan de grote omslag die nog moet plaatsvinden in de Arabische wereld. De bevolking moet onafhankelijk en kritisch leren denken en daarvoor moet het onderwijs van lagere school tot universiteit op de schop, yvonne van de meent 14 maart 2012 transfer

15 a c t u e e l Einde meeneembare studiebeurs in zicht? Foto: Rob Huibers/HH Advocaat-generaal Sharpston, die de rechters van het Europees Hof adviseert over deze kwestie, kan er in meegaan dat Nederland maatregelen neemt om de groep gegadigden te beperken. Maar net als de Europese Commissie, die Nederland heeft aangeklaagd bij het Hof, is zij van mening dat de 3-uit-6-eis discriminerend is. Nederlanders zullen over het algemeen gemakkelijker kunnen voldoen aan deze eis dan werknemers met een andere nationaliteit. Bovendien kan Nederland volgens haar niet uitleggen waarom juist deze maatregel geschikt is. En waarom bijvoorbeeld een korter verblijf in Nederland dan drie jaar als voorwaarde niet voldoet om het beoogde doel te bereiken. De voorwaarde dat een student drie van de voorafgaande zes jaar in Nederland moet hebben gewoond om in aanmerking te komen voor meeneembare studiefinanciering, druist in tegen het EU-recht. Dat stelt de advocaat-generaal die onlangs advies uitbracht over dit onderwerp aan het Europees Hof van Justitie. Een verbod van de 3-uit-6-eis zou de Nederlandse overheid jaarlijks 175 miljoen kosten. Financiële strop Het argument van Nederland dat de 3-uit-6-eis nodig is om de kosten binnen de perken te houden, kan op minder begrip rekenen bij de advocaat-generaal. Het schrappen van deze voorwaarde zou volgens Nederland een financiële strop van 175 miljoen euro per jaar betekenen. Nederland vindt deze extra last onredelijk en lijkt er volgens Sharpston van uit te gaan dat die de meeneembare studiefinanciering, zoals die nu bestaat, zou ondermijnen. Dat wil ze niet in twijfel trekken. Maar de advocaat-generaal merkt op dat de kosten blijkbaar wel aanvaardbaar zijn als kinderen van werknemers uit andere EU-landen een opleiding volgen in Nederland, in plaats van in het buitenland. Nederland maakt niet duidelijk waarom het in dat geval niet onredelijk is om de studiefinanciering te betalen. De 3-uit-6-eis moet misbruik van meeneembare studiefinanciering door studenten die geen band hebben met Nederland, voorkomen. Als deze voorwaarde niet gesteld wordt, zouden Nederlanders die al lange tijd in het buitenland wonen een beurs kunnen aanvragen voor hun studie daar. Omdat werknemers uit EU-lidstaten in principe in Nederland dezelfde sociale rechten hebben als Nederlandse werknemers, kunnen ook alle Europeanen die hier een baan hebben en hun kinderen aanspraak maken op meeneembare studiefinanciering. Door een verblijf in Nederland gedurende drie van de voorafgaande zes jaar als voorwaarde te stellen, wordt de groep gegadigden afgebakend. Nu de advocaat-generaal advies heeft uitgebracht gaan de rechters van het Europees Hof zich over de kwestie buigen. Nederland krijgt steun van onder meer Duitsland, Denemarken en Zweden, landen die ook een verblijfseis hebben verbonden aan meeneembare studiefinanciering. In Duitsland is dat drie jaar voor aanvang van de studie in het buitenland, in Denemarken en Zweden twee van de voorafgaande respectievelijk tien en vijf jaar. Ook die landen vrezen voor de gevolgen als het Europees Hof een negatieve uitspraak doet. De Europese Commissie is overigens voorstander van meeneembare studiebeurzen. annelieke slappendel transfer maart

16 a c h t e r g r o n d 2 5 j a a r e r a s m u s p r o g r a m m a Tijd voor nieuwe stap: hele studie Een kwart eeuw Europese studentenuitwisseling via het Erasmusprogramma heeft de internationalisering op een veel hoger plan gebracht. Nu is het, volgens hogeronderwijsprominenten Sijbolt Noorda en Jo Ritzen, tijd voor een volgende stap: studenten moeten worden gestimuleerd om een hele opleiding in het buitenland te volgen. ec.europa.eu/education/erasmus NC EN-C ERASMUS CHANGING LIVES OPENING MINDS for 25 YEARS 16 maart 2012 transfer

17 over de grens De afgelopen 25 jaar waren een zegetocht voor het Erasmusprogramma. Het Europese beurzenprogramma, waardoor studenten uit het hoger onderwijs vaak voor een halfjaar op uitwisseling kunnen naar een buitenlandse universiteit, heeft grote verdiensten. Waarschijnlijk gaat dit jaar de 3 miljoenste Erasmusstudent op reis. In Nederland komen sinds 2005 jaarlijks circa Erasmusstudenten binnen, het aantal uitgaande Erasmusreizigers steeg de afgelopen zes jaar van naar ruim Niet alleen de cijfers zijn indrukwekkend. Het programma heeft enorm veel betekend voor internationalisering in het hoger onderwijs. Vóór Erasmus werd hieraan vaak maar weinig gedaan. Sinds de introductie in 1987 zijn dienstverlening en voorlichting op het gebied van internationalisering fors toegenomen, evenals de internationale mobiliteit en het aantal grensoverschrijdende samenwerkingsverbanden. Toch moet het programma, waaraan in de periode in totaal 7 miljard euro wordt besteed, volgens kenners grondig op de schop. Het is tijd voor een volgende stap, zegt Sijbolt Noorda, voorzitter van de universiteitenvereniging VSNU. Dat vindt ook oud-onderwijsminister Jo Ritzen, tot voor kort collegevoorzitter van de Universiteit Maastricht. Noorda en Ritzen willen dat een deel van de Erasmusgelden naar diplomamobiliteit gaat, dat wil zeggen naar studenten die een hele bachelor- of masterstudie in het buitenland volgen. Academisch toerisme Alles is nu gericht op een kort verblijf, academisch toerisme, zegt Noorda. Terwijl we in Europa juist diplomamobiliteit willen stimuleren. Noorda denkt aan een systeem waarbij universiteiten degelijke internationale programma s aanbieden. Zo zijn ze aantrekkelijk voor buitenlandse studenten en beantwoorden ze aan de criteria voor de international classroom. Om een en ander voor de studenten ook financieel aantrekkelijk te maken, moet er volgens de VSNUvoorman een beurs komen, waarmee studenten hun Erasmus is een succesverhaal dat niet over de houdbaarheidsdatum heen is collegegeld kunnen betalen en in hun onderhoud kunnen voorzien. Dan wordt het eenvoudiger om langer in het buitenland te studeren. Het voorstel van Noorda en Ritzen gaat ver. Momenteel betalen Erasmusstudenten collegegeld aan de instelling waarvandaan ze naar het buitenland vertrekken. Daardoor lijden de thuisinstellingen financieel niet onder een tijdelijk vertrek van een student. Studenten die een hele studie in het buitenland volgen, schrijven zich in bij een buitenlandse instelling; ze betalen dus niets aan een Nederlandse universiteit of hogeschool. Als veel studenten straks hun heil over de grens zoeken, zullen instellingen dat in hun portemonnee voelen. Erasmus 3.0 Ritzen meent dat een diplomaprogramma gezonde concurrentie tussen hogeronderwijsinstellingen in de hand werkt. Dan gaan universiteiten echt hun best doen om studenten aan te trekken, omdat ze anders minder inkomsten hebben. Dat komt de kwaliteit ten goede, laat hij weten vanuit Berlijn, waar hij met politici en diplomaten heeft gesproken over het plan om liever diplomamobiliteit dan korte uitwisselingen te stimuleren. Ritzen reist momenteel Europa rond om betrokkenen persoonlijk te overtuigen van het belang van Erasmus 3.0, zoals hij dat plan noemt. In zijn agenda staan al afspraken met de onderwijsministers van Spanje, Frankrijk, Oostenrijk en Denemarken en met de Nederlandse staatssecretaris Halbe Zijlstra. Worden arme universiteiten niet de dupe van Erasmus 3.0, doordat ze minder goede cursussen kunnen aanbieden, daardoor weinig buitenlandse studenten zullen trekken, en daarmee dus minder inkomsten zullen genereren? Om dat te voorkomen stel ik voor dat die universiteiten geld krijgen uit het Europese cohesiefonds dat is bedoeld om regio s met een achterstand financieel te ondersteunen, zegt Ritzen. Daarmee kunnen deze instellingen hun onderwijsniveau verhogen en aantrekkelijker worden voor studenten. De oud-minister denkt bijvoorbeeld aan universiteiten in Oost-Europa. Ritzen wil een pilot starten met ongeveer 700 miljoen euro op het totaal van 19 miljard dat de transfer maart

18 Europese Commissie in de periode wil besteden aan een nieuw onderwijsprogramma. Dat programma gaat Erasmus for all heten. Ritzen wil dat Erasmus 3.0 er deel van gaat uitmaken. Overigens is nog onduidelijk of de lidstaten en het Europees parlement met de gewenste 19 miljard euro instemmen. Nederland bijvoorbeeld heeft al aangegeven minder geld te willen spenderen. Koesteren Erasmus for all had een nieuwe stap moeten zijn, maar heeft een duf gehalte; het is niet vernieuwend, zegt Ritzen. Onder Erasmus for all worden onder meer bestaande onderwijsprogramma s, zoals Leven Lang Leren, samengebracht. Er blijft geld beschikbaar voor studentenuitwisseling. Het nieuwe programma bevat verder een garantiefonds dat het voor ongeveer studenten makkelijker moet maken geld te lenen voor een opleiding in het buitenland. Dat is natuurlijk een veel te kleine stap, vindt Ritzen. Want dat is geen beurs. De plannen van Ritzen en Noorda vallen niet overal in goede aarde. Momenteel is het heel makkelijk voor studenten om een semester naar het buitenland te gaan. Dat moeten we koesteren, zegt Chris van den Borne, hoofd international office van Saxion Hogeschool. Hij denkt dat er voor diplomamobiliteit minder animo is. Ook Allan Päll, voorzitter van de European Student Union, prijst de laagdrempeligheid van Erasmus en is bang dat die zal worden aangetast door de 3.0 versie. De laagdrempeligheid is de afgelopen 25 jaar zeker een van de succesfactoren van Erasmus geweest. Toch moeten instellingen ook in het huidige programma aan de nodige voorwaarden voldoen. Zo kan een student alleen op uitwisseling als twee instellingen een contract hebben. Instellingen zoeken partners van hetzelfde niveau via het Erasmus University Charter een certificaat voor deelname aan Erasmusmobiliteit. De kans dat een Nederlandse hogeschool een contract sluit met een prestigieuze instelling als de Engelse Oxford University is heel klein. Complex proces In elk contract wordt verder de intentie uitgesproken om een gelijkwaardige samenwerking aan te gaan. Dat wil zeggen dat het aantal uitwisselingsstudenten aan beide kanten idealiter ongeveer gelijk is. Partnerinstellingen vinden is een complex en dynamisch proces, zegt Peter van Bragt, senior beleids adviseur internationalisering van Avans Hogeschool. En Erasmus kent meer complexe kanten. Zo worden studiepunten die tijdens de uitwisseling zijn behaald, terug in het thuisland nog steeds niet altijd erkend. Volgens ESU-voorman Päll krijgt een kwart van alle Erasmusstudenten met dit probleem te maken. Dat is veel te veel. Een ander heikel punt is het verschil in populariteit tussen de bestemmingslanden. Zo willen veel Europese studenten naar Engeland, maar blijven de Britten zelf vooral op hun eiland. Ook staan studenten uit Oost-Europa en Turkije in de rij voor West-Europese instellingen, maar gaan bijvoorbeeld Nederlandse studenten liever naar landen als Spanje. Van den Borne benadrukt dat instellingen daarom ook niet alle uitwisselingen op een weegschaal leggen. Een uitwisselingsverdrag kan er ook toe leiden dat onze docenten gaan samenwerken met collega s van een buitenlandse universiteit. Van Bragt vult aan: Zelfs als de uitwisseling uit balans is, kan het contact toch waardevol zijn. Boos Päll, Van Bragt en Van den Borne zien graag dat het Erasmusprogramma wordt voortgezet en uitgebreid. En niet dat meer geld voor diplomamobiliteit het budget van het huidige Erasmusprogramma inperkt. Erasmus is een succesverhaal dat niet over de houdbaarheidsdatum heen is. Het verhoogt de arbeidskansen van afgestudeerden aantoonbaar, zegt Van Bragt. Van den Borne vult aan: Terwijl Erasmus niet eens is opgezet om de carrière van studenten te verbeteren. De Europese Commissie wilde de Europese eenwording ermee stimuleren. Dat gedachte goed was nog nooit zo actueel. Noorda en Ritzen houden goede hoop dat hun plannen worden aangenomen. Noorda wijst erop dat een nieuw programma geleidelijk moet worden gepresenteerd. Ritzen doet daarvoor al een voorstel. Hij pleit voor beurzen voor diplomastudenten in 2014, oplopend naar in In 2017 moet een tussentijdse evaluatie worden gehouden. De oud-onderwijsminister schat de kans hoog in dat Erasmus 3.0 erdoor komt in Ik merk dat het Europees parlement boos is over Erasmus for all. Men vindt het meer van hetzelfde. Daarin hebben ze volkomen gelijk. Met Erasmus 3.0 kunnen we echt verandering bewerkstelligen. Ik doe er alles aan om dat voor elkaar te krijgen. robert visscher Het Erasmusprogramma viert dit jaar zijn 25-jarig jubileum. Op 9 mei, de dag van Europa, houdt de Europese Commissie een grote Anniversary Conference in Kopenhagen. Het Nationaal Agentschap Leven Lang Leren organiseert begin juni een conferentie in Rotterdam om het zilveren jubileum te vieren. 18 maart 2012 transfer

19 o p c o l l e g e b i j... l o u i s e v a n w e e r d e n Wij bieden internationaal geschoold talent Docenten vervullen een sleutelrol in het proces om het hoger onderwijs internationaler te maken. In deze rubriek vertellen zij wat ze op dat gebied ondernemen. Louise van Weerden, lector internationale handel voor het mkb bij Saxion, koppelt talentvolle studenten aan internationaal opererende bedrijven in Oost-Nederland. Foto: Jan Luursema Louise van Weerden is eigenlijk de vleesgeworden internationalisering. Na studies in Nederland en Canada werkte zij in New York voor de Verenigde Naties; in Tokio deed ze onderzoek naar Westerse en Japanse managementstijlen. Terug in Nederland begon ze een exportadviesbureau. Sinds 2002 is Van Weerden lector internationale handel voor het midden- en klein bedrijf, eerst bij de Hogeschool Arnhem en Nijmegen, sinds 2010 bij Saxion. In mijn werk als lector probeer ik altijd de afstand tussen onderzoek, onderwijs en de internationale beroepspraktijk te verkleinen, legt ze uit. Het projectbureau Saxion Export Center is hierbij een belangrijk vehikel. Bij dit initiatief koppelen we talentvolle vierdejaarsstudenten van de internationale bedrijfsopleidingen direct aan internationaal opererende bedrijven in Oost-Nederland. Vast dienstverband Studenten die bij het Saxion Export Center door de selectie komen, krijgen een halfjaar om bij een bedrijf af te studeren op een internationaal vraagstuk. Daarna krijgen zij een tweede halfjaar de tijd om als exporttrainee bij datzelfde bedrijf de uitkomsten van hun eigen onderzoek te implementeren. Het bedrijf kan zo een jaar lang beschikken over een high potential die zich committeert aan een internationaal vraagstuk. In de praktijk mondt dat vaak uit in een vast dienstverband. Naast een vergoeding voor de student/trainee in kwestie betalen de bedrijven een eenmalige bijdrage aan het Saxion Export Center. Daarmee wordt het selectieproces gefaciliteerd, maar ook de begeleiding. Van Weerden: Tijdens het afstuderen worden de studenten begeleid door een Saxion-docent. De begeleiding in de fase daarna wordt gedaan door exportmanagers. Dat zijn externen uit de dagelijkse exportpraktijk. Zij helpen theorie te vertalen in praktijk. Daarbij is zowel de trainee als het bedrijf gebaat. Het Saxion Export Center is bedoeld om internationaal ondernemerschap in de regio Oost-Nederland te bevorderen. Dat omvat meer dan alleen het internationaliseren van Nederlandse studenten, benadrukt Van Weerden. Tweederde van de studenten die het programma tot nu toe hebben doorlopen, is buitenlands. Als een student zijn talen spreekt, de gewenste regio s kent en over de juiste vaardigheden beschikt, dan is hij voor een internationaal opererend bedrijf een aantrekkelijke kandidaat. Het lectoraat bij Saxion heeft veel aan de duurzame relaties die worden opgebouwd met bedrijven, zegt Van Weerden. We doen veel kennis uit de praktijk op. Die kan leiden tot nieuw toegepast onderzoek. Maar we gebruiken die kennis ook om onze studenten iedere keer weer beter voor te bereiden op de eisen die de internationale beroepspraktijk stelt. Het mkb heeft veel behoefte aan internationaal geschoold talent. Dat bieden wij. rob burkhard transfer maart

20 a c h t e r g r o n d De campus van de universiteit van Berkeley in Californië. Foto: Contrasto / Hollandse Hoogte e u r o p e e s v r i j v e r k e e r v e r s u s a m e r i k a a n s e t a r i e f m u r e n In de VS betaalt een buurstudent drie keer zo veel Een EU-student die in Nederland neerstrijkt, kost de belastingbetaler zo n euro. Want een Nederlandse universiteit mag studenten uit buurlanden geen kostendekkend collegegeld in rekening brengen. In de Verenigde Staten is dat juist gebruikelijk. Daar betalen out-of-state studenten twee tot drie keer zoveel als de eigen inwoners. Biedt de Amerikaanse aanpak een oplossing voor de scheefgroei in de Europese studentenmobiliteit? 20 maart 2012 transfer

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl GEZOCHT denkers & doeners studereninduitsland.nl Weleens gedacht aan studeren in Duitsland? Studeren in Duitsland, nog niet zo veel Nederlanders doen het. Toch heeft Duitsland enorm veel te bieden: aan

Nadere informatie

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde.

Deficiënties. bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde. 1 Deficiënties bij de overstap van vwo naar universiteit voor de opleidingen Geneeskunde Tandheelkunde Diergeneeskunde Januari 2005 Uitgave VSNU Informatiecentrum Aansluiting vwo-wo, in samenwerking met

Nadere informatie

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde

Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Veelgestelde vragen opleiding Tandheelkunde Wat zijn de toelatingseisen voor Tandheelkunde? De volgende voortrajecten voldoen aan de toelatingseisen voor Tandheelkunde: VWO diploma met profiel (vanaf 2010)

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 33 453 Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 in verband met het creëren van de mogelijkheid tot maximering van het gebruik van meeneembare

Nadere informatie

Op zoek naar talent en ambitie!

Op zoek naar talent en ambitie! Op zoek naar talent en ambitie! Geneeskunde studeren in Rotterdam Decentrale selectie 2014 2015 Wat hebben we jou te bieden? Sterke kanten van het onderwijsprogramma Erasmusarts zijn: a patiënt-georiënteerd

Nadere informatie

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum

Terugblik. - stedenreizen / EEPD / stadswandeling. - lustrum 100 %?! Terugblik - stedenreizen / EEPD / stadswandeling - lustrum Site: - vakinhoud PTA - examenreglement BOOR Toetsweken Periode 1:- 10 t/m 18 oktober SE's - profielwerkstuk, literatuurlijst - 18 t/m

Nadere informatie

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55

Studenten bewustmaken van hun studieschuld vrijdag, 09 oktober 2015 13:55 Tekst: Nelly Rosa Foto s: Ken Wong Volgens Juliette Chirino-Mendez, hoofd klantcontact van SSC bestaat er een perceptie dat het financieel nadeliger uitpakt als je met Stichting Studiefinanciering Curaçao

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master

Verder studer e n. Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Verder studer e n Zoek de zeven verschillen: bachelor en master Alles over bachelors en masters Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap Beleidsdomein Onderwijs Vorming www.hogeronderwijsregister.be Awel,

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2015-2016

Procedure Erasmus+ 2015-2016 Procedure Erasmus+ 2015-2016 ons kenmerk Erasmus+ beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum september 2015 telefoon + 3 1 88 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2015-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange?

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden administratie door SAC 13-10-2014 pag. 1 13-10-2014 pag. 2 Waarom

Nadere informatie

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1 Erasmus + 2015 2016 Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden 10-12-2014 pag. 1 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO administratie door SAC 10-12-2014 pag. 2 Erasmus

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over Matching

Veelgestelde vragen over Matching Veelgestelde vragen over Matching Voor de meest actuele versie zie www.uu.nl/matching 1. Waarom voert de Universiteit Utrecht matching in? Om jou als aankomend student te laten beginnen aan een opleiding

Nadere informatie

VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009

VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009 VERKORT VERKIEZINGSPROGRAMMA Leidse Universitaire Verkiezingen 21 april t/m 7 mei 2009 Inleiding De SGL hecht grote waarde aan bondige en duidelijke taal. Een verkiezingsprogramma is vaak lang en uitgebreid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 819 Tijdelijke regels betreffende experimenten in het hoger onderwijs op het gebied van vooropleidingseisen aan en selectie van aanstaande studenten

Nadere informatie

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer:

In de meeste gevallen moet uw kind een taaltest afleggen. Een vrijstelling hiervan is in sommige gevallen mogelijk, wanneer: Diplomawaardering Met een diploma dat niet-nederlands is, krijgt uw kind soms moeilijk toegang tot het hoger onderwijs in Nederland. Daarvoor verschillen de onderwijssystemen van de diverse landen te veel.

Nadere informatie

Informatie voor studenten uit Nederland 2012-2013

Informatie voor studenten uit Nederland 2012-2013 Informatie voor studenten uit Nederland 2012-2013 www.kuleuven.be/nederlandsestudenten 3 Het voorbije academiejaar telde de K.U.Leuven zo'n 1200 Nederlandse studenten. Sommigen komen naar Leuven omdat

Nadere informatie

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020

onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 Procedure Erasmus+ 2014-2020 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2020 contactpersoon Klaartje Gosens e-mail internationaloffice@avans.nl van

Nadere informatie

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Nanobiology wordt uitsluitend in Delft gegeven.

Wat is het verschil tussen deze opleiding bij de TU Delft en die bij een andere universiteit? Nanobiology wordt uitsluitend in Delft gegeven. Naam opleiding: Nanobiology Toelating Is de studie moeilijk? Een studie aan de TU Delft is pittig, zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie gelijk vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Annelies Hak decaan HAVO

Annelies Hak decaan HAVO Voorlichting HAVO klas 5 schooljaar 2014-2015 Annelies Hak decaan HAVO hak@hetlyceumvos.nl Studie is geen last minute vakantie Wat kan ik na de HAVO doen? Studeren HBO, MBO Werken Uitstel van studie eventueel

Nadere informatie

OER. Uitleg over de. Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER)

OER. Uitleg over de. Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER) Uitleg over de OER Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER) Fractie VUUR, Universiteitsraad www.verenigingvuur.nl info@verenigingvuur.nl Voorwoord De Onderwijs-

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie cultuur en onderwijs 2009 7.3.2008 WERKDOCUMENT inzake het voorstel voor het besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een actieprogramma ter verhoging

Nadere informatie

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden

Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden Informatiebrief wetgeving bepaling hoogte collegegelden In het Hoger Onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen wettelijk en instellingscollegegeld. Het wettelijk collegegeld wordt door de minister vastgesteld

Nadere informatie

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen

Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Studiekeuze van Amsterdamse VWO-leerlingen Foto: FNWI (Interieur), fotograaf Harry van Veenendaal (2012) Projectnummer: 13156 Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc drs. Carine van Oosteren drs. Jeroen

Nadere informatie

DOORSTUDEREN NA HET HBO

DOORSTUDEREN NA HET HBO DOORSTUDEREN NA HET HBO Met welke financiële gevolgen moet je rekening houden? Informatie van het Avans Studentendecanaat Stand van zaken 2015-2016 Kenmerk: 14 september 2015 Studeren na het HBO: onderwerpen

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden

Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 Partijen: X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Algemeen verbindend voorschrift,

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Maart 2015 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

ANTWOORD. Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX

ANTWOORD. Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 572 van 1 september 2011 van KATHLEEN DECKX Leerlingen BSO Slaagkansen hoger

Nadere informatie

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU

2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner. 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU FEST! M O R A DA S T I DU 1. Duits is de meest gesproken moedertaal in de EU 2. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner Ongeveer twintig procent van de EU-burgers heeft Duits als moedertaal. Dat

Nadere informatie

Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten

Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten Informatie en voorwaarden voor het aanvragen van een Fulbright-beurs voor promovendi, hoogleraren en docenten Inleiding Deze handleiding is bedoeld voor promovendi die onderzoek willen doen en scholars

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

Onderzoek Afschaffen stufi

Onderzoek Afschaffen stufi Onderzoek Afschaffen stufi 30 Mei 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 29 tot en met 30 mei, deden 1648 jongeren mee. Hiervan waren er 574 scholier en 951 student. De uitslag

Nadere informatie

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange?

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Infosessie LOBW dinsdag 25 november 2014, 16u Exchange coordinator LOBW: Prof. De Martelaer Sinds 1 september: Internationalisation coordinator faculteit LK Katrijn

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

Internationalisering. in beeld

Internationalisering. in beeld Internationalisering in beeld 2015 Inhoudsopgave 1 Introductie en samenvatting 4 2 Internationalisering in het hoger onderwijs 8 2.1 Doelen van internationalisering 8 2.2 Beginnende studenten steeds meer

Nadere informatie

Annelies Hak decaan HAVO

Annelies Hak decaan HAVO Voorlichting HAVO klas 5 schooljaar 2015-2016 Annelies Hak decaan HAVO hak@hetlyceumvos.nl Studie is geen last minute vakantie Wat kan ik na de HAVO doen? Studeren HBO, MBO Werken Uitstel van studie eventueel

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek BRUSSEL t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook

Nadere informatie

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media 1 PROGRAMMA 10.10 10.15 Inloop 10.15 10.25 Inleiding + Aankondiging nieuwe partnerscholen 10.25

Nadere informatie

SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT

SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT SURF ALLE H@NDS AAN DEK VERSLAG LIVE-EVENT 25 februari 2010 Partners: Universiteit van Amsterdam, ILO (Instituut voor de Lerarenopleiding; penvoerder); Vrije Universiteit, Onderwijscentrum VU; Universiteit

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 32379 1 oktober 2015 Besluit van de Minister van Buitenlandse Zaken van 22 september 2015, nr. DVB/CU-BPZ-329/15, tot

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding 14 november 2014 Programma Jelka Driehuis, coördinator Internationalisering

Nadere informatie

Tijdens de studie naar het buitenland?

Tijdens de studie naar het buitenland? 28-5-2016 Tijdens de studie naar het buitenland? Faculteit der Letteren, Mobility Office Joyce Snijder-Gelling Janet Caspers Sigrid Hasper Uitwisselingscoördinatoren Laura Dekker Uitwisselingsstudent exchange.out.arts@rug.nl

Nadere informatie

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo)

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo) Aantal gediplomeerden aan de lerarenopleidingen in Nederland Ondanks huidige en verwachte lerarentekorten is er geen sprake van een substantiële groei van aantal gediplomeerden aan de verschillende lerarenopleidingen.

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. juni 2011

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. juni 2011 Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs juni 2011 2 Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs Meer dan zeven op de tien studenten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel)

Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Docentenvel Opdracht 10 (het paspoortenspel) Als voorbereiding op de opdracht kunt u onderstaande tekst lezen. Wat heb jij aan Europa Europa een ver van je bed show? Nee hoor. Je eten, je kleding, de prijs

Nadere informatie

Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland

Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland Regelingen en voorzieningen CODE 8.3.2.323 Studiefinanciering voor een mbo-opleiding in het buitenland brochure bronnen www.ocwduo.nl, januari 2012 Sommige beroepsopleidingen kun je volledig in het buitenland

Nadere informatie

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Studie of stage in het buitenland? wilweg.nl Studie of stage in het buitenland? Wil jij je horizon verbreden? Een onvergetelijke tijd beleven? Vrienden hebben

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4 0 9 4

U I T S P R A A K 1 4 0 9 4 U I T S P R A A K 1 4 0 9 4 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellante tegen de Examencommissie Aziëstudies, verweerder 1. Ontstaan en

Nadere informatie

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming.

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Tussen 16 december 2013 en 1 januari 2014 heeft GfK voor het ministerie van OCW een flitspeiling uitgevoerd gericht

Nadere informatie

Kies voor meer! kies voor meer

Kies voor meer! kies voor meer kies voor meer Kies voor meer! Je staat op het punt om een heel belangrijke beslissing te nemen: je kiest de school waar je de komende jaren naartoe gaat. Spannend! Want je wilt natuurlijk naar een plek

Nadere informatie

Stage/studie buitenland. Verleg je grenzen, ga naar het buitenland!

Stage/studie buitenland. Verleg je grenzen, ga naar het buitenland! Stage/studie buitenland Verleg je grenzen, ga naar het buitenland! Inhoudsopgave 1. Waarom naar het buitenland? 3 2. Wat zijn de mogelijkheden in het buitenland? 5 3. Hoe krijg je toestemming om te gaan?

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

ERASMUS+ Stages. april 2015

ERASMUS+ Stages. april 2015 ERASMUS+ Stages april 2015 Inhoud Programma landen Erasmus Charter for Higher Education Budget Voorwaarden Pas afgestudeerden Mobiliteitperiodes Stagebeurzen Formulieren Questions & Answers Programma Landen

Nadere informatie

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen.

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. Erratum In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. In figuur 1, pagina 19, is de legenda onjuist weergegeven, waardoor de categorieën en verwisseld zijn. De juiste grafiek is hieronder

Nadere informatie

Voorlichting Econometrie & Operationele Research. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Voorlichting Econometrie & Operationele Research. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Voorlichting Econometrie & Operationele Research Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Vier bacheloropleidingen Bedrijfskunde Econometrie & Operationele Research Economie en Bedrijfseconomie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 31 524 Beroepsonderwijs en Volwassenen Educatie Nr. 26 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste

SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste SOS Vakmanschap - Organisatie voor behoud en versterking van specialistische beroepen - Geld is niet het belangrijkste bron: monitor SOS Vakmanschap 2012 V aklieden als hoefsmeden, hoedenmakers en glasblazers

Nadere informatie

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen

Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Studiefinanciering voor studenten van Aruba en de Nederlandse Antillen Aangenaam, wij zijn duo DUO staat voor Dienst Uitvoering Onderwijs. We voeren verschillende onderwijswetten en -regelingen uit, namens

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014

Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014 Studeren in het hoger onderwijs APRIL 2014 Studeren in het hoger onderwijs Presentatie door studentendecaan Zie ook: www.tilburguniversity.edu/ouders www.tilburguniversity.edu/eerstejaars 2 Studeren in

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl

Studeren in 2015-2016. Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten. www.wijzeringeldzaken.nl Studeren in 2015-2016 Check je geld! Wat je moet weten over studiekosten www.wijzeringeldzaken.nl Alles over studeren en geldzaken op een rij: Zorgen over geld, daar zit niemand op te wachten. Zeker niet

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2014-2015 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze

Nadere informatie

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus

Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie. Afschaffing loting bij opleidingen met een numerus fixus Voortgezet Onderwijs 19 februari 2016 Inhoud Algemeen Meer maatwerk voor leerlingen Overgang po-vo Spellingcontrole mag aan voor kandidaten met dyslexie Rekenresultaten 2015 per school Scholen aan de slag

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Nederlands onderwijs in het buitenland in cijfers anno 2013

Nederlands onderwijs in het buitenland in cijfers anno 2013 Nederlands onderwijs in het buitenland in cijfers anno 2013 Het aantal Nederlandse kinderen dat in het buitenland Nederlands onderwijs volgt, stijgt in 2013 licht. In 2013 volgt een kleine 13.000 leerlingen

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs

Feiten en cijfers. Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs Feiten en cijfers Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs 2010 1 Feiten en cijfers Studentenaantallen in het hoger beroepsonderwijs 2010 Ten opzichte van 2009 is de instroom stabiel: -0,3 procent

Nadere informatie

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie?

MODULE II. Wat heb jij aan de Europese Unie? MODULE II Wat heb jij aan de Europese Unie? In de Europese Unie ben je als consument goed beschermd. Producten moeten aan allerlei veiligheidsvoorschriften voldoen, reclame mag niet misleidend zijn en

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Get out of the building! Studie en stage in het buitenland

Get out of the building! Studie en stage in het buitenland Get out of the building! Studie en stage in het buitenland Programma 10:00 11:00 uur Inleiding / Mattijs Blekemolen Studie in het buitenland / Kim Voogdt Stage in het buitenland / Anne-Marleen Olthof Ruimte

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015

Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen. International Days 2015 Oriënteringssessie Op Erasmus gaan: een vlag met vele ladingen International Days 2015 Op Erasmus gaan: wereldwijde mogelijkheden Binnen Europa: 32 landen: 28 EU landen, Turkije, IJsland, Noorwegen, FYROM

Nadere informatie

Stop met roken, eet gezond, en neem vooral een abonnement op de sportschool. U adviseert zich suf. Maar wie luistert? Lees hier verder >>>

Stop met roken, eet gezond, en neem vooral een abonnement op de sportschool. U adviseert zich suf. Maar wie luistert? Lees hier verder >>> Jaargang 2016 / nieuwsbrief 32 / maart en april 2016 De mens is niet de zwakste schakel We beschouwen de mens traditioneel als zwakste schakel in hoogtechnologische omgevingen. Maar (teams van) werknemers

Nadere informatie

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag.

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag. Onderzoek Rekentoets 6 oktober 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek in samenwerking met LAKS, gehouden van 23 september tot en met 5 oktober 2015, deden 1.411 middelbare scholieren en 701 hbo

Nadere informatie

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek Monitor beleidsmaatregelen 2014 Anja van den Broek Maatregelen, vraagstelling en data Beleidsmaatregelen Collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen

Nadere informatie

HAVO 5. LOB begeleiding. Door mentor en decaan

HAVO 5. LOB begeleiding. Door mentor en decaan HAVO 5 LOB begeleiding Door mentor en decaan LOB in bovenbouw HAVO 40 uur: 20 uur H4 en 20 uur H5 Mentorles LOB + thuis Open dagen Aansluitingsprogramma individueel Portfolio in Magister aanmaken ivm verantwoording/gesprek

Nadere informatie

Kies voor jezelf! Welke studie past bij jou? Hulp nodig bij het kiezen? Check ons filmpje!

Kies voor jezelf! Welke studie past bij jou? Hulp nodig bij het kiezen? Check ons filmpje! Kies voor jezelf! Welke studie past bij jou? Hulp nodig bij het kiezen? Check ons filmpje! Aan de slag! Het maken van een goede studiekeuze is belangrijk en kan best lastig zijn. Er zijn immers ruim 1750

Nadere informatie