EKONOMIE ALS WERELDOORLOG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EKONOMIE ALS WERELDOORLOG"

Transcriptie

1 Herman Verbeek EKONOMIE ALS WERELDOORLOG essay

2 Wat baat het de mens, zo hij de hele wereld wint, maar schade lijdt aan zijn ziel. Marcus 8,36 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Verbeek, Herman Ekonomie als wereldoorlog: essay / Herman Verbeek. Kampen: Kok Agora Met lito opg. ISBN SISO UDC NUGI 361 Trefw.: economie: filosofie Kok Agora, Kampen Omslagontwerp Rob Lucas ISBN Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

3 INHOUD Voorwoord 9 Ekonomie als wereldoorlog 15 Voorval 1 15 Voorval2 17 Zakendoen is oorlog 17 Op voet van oorlog 22 Huishouden 25 Natuur arbeidt 30 Oergemeenschap 32 Slavenstaat 34 Feodale produktie 36 Massaproduktie 39 Geldwezen 41 Arbeidslegers 45 Particulier eigendom 50 Loon en winst 54 Mythe en feit 57 Kritiek op Marx 60 Vervreemding 63 Verdwaald 66 Gebiologeerd 71 Noodzakelijk kapitalisme 72 Das Kapital 74 Waarde en prijs 77 Meerwaarde 79 Natuurnoodzakelijk 82 5

4 Eindige aarde 84 Ekonomische krisis 87 Kapitalisme en oorlog 88 Imperialisme 90 Wereldoorlog 93 West-Europa 95 Kapitalisme en socialisme 97 Kapitalisme als wereldkrisis 98 Kapitalisme als wereldoorlog 101 Kapitalisme als fascisme 104 Dekolonisatie jaar vrede 109 Verspillingsstaat 110 Verzorgingsstaat 112 Oorlogen-epidemie 114 Oliekrisis 115 Supply-economy 117 Terugtredende overheid 120 Publieke sektor 121 Nieuwe armen 123 Nieuwe rijken 128 Kunst 130 Sport 131 EG 137 Binnenmarkt ' EG-oligarchie 142 Demokratisch gat 144 De Muur 148 EG-oïsme 150 Duitsland 152 Oost-Europa 157 Sovjet Unie 162 Derde Wereld 166 Reddingssloep 168 Wereldvoedseloorlog 171 6

5 Groene proletariaat 176 Milieu-oorlog 180 Schuldenkrisis 183 Oorlog tegen de armen 187 Ontwikkelingshulp 191 Lomé-akkoord 194 Stop de hulp 197 Olie-oorlog 198 Zelfverdediging 206 Ekonomie als wereldoorlog 211 Ekonomie als wereldvrede 221 Voorvall 221 Voorval Huishouden 223 Collaboratie en verzet 226 Gij zult niet 228 Opnieuw dienstweigeren 231 Res publica 233 Conversie van de ekonomie 239 Publieke sektor 243 Helsinki-proces 245 Verenigde Naties 247 De goede woorden 249 Literatuur 252 7

6

7 Voorwoord Dit essay gaat over het Westen. Over het vrije en demokratische Westen. Over de Eerste Wereld. Over Europa. Over het liberalisme. Over oorsprong, wortels, werking, huidige verschijningsvormen van wat heet de "vrije markt". Het socialisme heeft verloren. Het liberalisme heeft gewonnen. De Tweede Wereld is failliet. De Eerste Wereld rijker dan ooit. Rijker? Wat is rijk? Wat maakt rijk? Op kosten van wie en van wat? Hoe maakt rijkdom arm? Het liberalisme triomfeert" Kapitalisme is superieur. De anderen moeten het nu overnemen. De wereld moet in liberalisme geloven. Het heeft, voorlopig, geen externe kritikus meer. Geen opposant. Geen alternatief. Heeft het die nog intern? Overwinnaars hebben het grote gelijk. Verliezers het ongelijk. Wie zegeviert, gaat zo door. Triomfators zijn niet het sterkst in zelfkritiek. Maar wie geen zelfonderzoek meer aan kan, kan zich niet korrigeren, is niet te helpen. Als het Westen ergens behoefte aan heeft, is het aan zelf-reflektie. Omwille van zichzelf. En om al degenen die het van zich afhankelijk maakt. De centrale vraag die in dit essay wordt onderzocht, luidt: is de liberale markt een vorm van oorlog, een permanent wereldoorlogsproces? Moet oorlog niet opnieuw worden gedefinieerd, in ekonomische termen? En dus ook vrede? Een essay is een poging. Het Duits zegt het even 9

8 duidelijk als het Frans en het Engels: Versuch. Een queste in goed oud-nederlands. Een essayist schrijft op wat hem okkupeert. Hij is er niet door bezeten, maar door bezet. Door iets vreemds en vervreemdends. Het drukt op hem en beknelt hem. Het dwingt tot nadenken en tot uitdrukken. Het essay is een vorm van therapie. Een reinigingsproces. Geen louter persoonlijke en privé aangelegenheid. Voor zover het uit persoonlijke ervaring en reflektie voortkomt, is het deel van een kollektief proces. Het verzamelt en deelt mee. Het is een vorm van communicatie. Dat maakt het eerst tot essay. Een essayist overschrijdt grenzen. Dat moet hij. Want het gaat om brede samenhangen, grote overzichten, diepe processen. De essayist kruipt niet in de mikroskoop, maar in de satelliet. Deskundigheid en verantwoordelijkheid zijn specialistisch geworden en daarmee fragmentarisch en detaillistisch. Priegelwerk. Korte termijn. Het kan niet zonder. Maar de computeruitdraai is niet het einde van het onderzoek en het besluit voor morgen niet het einde van de weg. Het specifieke is deel van het algemene. Er is bijna geen universele beoefening van kennis meer. De pretentie is hoogmoedig en verdacht. Het woord is aan de specialist. Maar waar bevindt die zich, de mier? Onder welke boom, in welk bos, in welk jaargetijde? De specialist heet ekonoom, historicus, politicoloog, polemoloog, antropoloog, psycholoog, socioloog, filosoof, theoloog. Hij moet specialist zijn. Maar de werkelijkheid is alles tegelijk, samengesteld en verweven. Daarom moet de essayist grenzen overschrijden. Als ekonoom is hij historicus. Als historicus politicoloog. Enzovoort. Niet van alles een beetje. Maar misschien in de beste zin van het woord in alles "amateur". 10

9 Een essay is meer uit op de vragen dan op de antwoorden. De veronderstellingen zijn belangrijker dan de bewijzen. Een essay is voorwerk. Het bevindt zich met één voet vooruit in niemandsland. Een essay is niet vaag en het hoeft niet visionair te zijn. Het is aangewezen op feiten. Het is niet zogenaamd neutraal en objektief. Het kiest positie" van het punt van waarneming en de manier van analyseren, tot het trekken van konklusies. Een essay kan ongelijk hebben. Het mag in zijn waarneming en gevolgtrekking onjuist zijn en onwaar. Dan nog kan het dienen om het juiste en het ware hun gelijk te geven. Een essay vraagt om weerwoord. In die dialektiek staat het. Dit essay biedt geen oplossingen. Het zoekt de diagnose. Het eindigt met niet meer dan het wijzen van een richting. Wie niet wil weten van de ziekte, wie geen arts wil raadplegen en geen arts wil zijn, is niet te helpen en kan niet helpen. Het liberalisme dat vandaag voor zogoed als de hele wereld de geneesmiddelen zegt te hebben en die met opdringerige gretigheid wil produceren en verkopen, dient eerst zichzelf te helpen. Geneesheer, genees uzelf. Daarom is dit essay niet pessimistisch. Medici zijn geen onheilsprofeten en geen boetepredikers. Hun optimisme is dat zij onderzoeken, zeggen wat er aan schort en, als het kan, voorstellen wat er aan te doen valt. Heten zij Jeremiah of Johannes de Apokalyps, Kafka of Orwell, Spengler of Huizinga, Club van Rome of Brandt-rapport, Brundtland-rapport of Zorgen voor Morgen, zij halen de kop uit het zand. Zij kennen de fataliteit van "ha ben nicht gewusst". Wat is weten? Wie geen afstand kan nemen, kan niet vinden. Wie niet kan vinden, kan niet weten. Wie niet kan weten, kan niet verbeteren. 11

10 Johan Huizinga, in 1872 geboren in Groningen, telg uit een Doopsgezinde predikantenfamilie en zelf humanist geworden, religieus humanist wellicht, schreef "In de schaduwen van Morgen" in "Een diagnose-" staat er in de ondertitel. De Voorrede omvat twee alinea's, samen zeven regels. De tweede alinea luidt: "Het is mogelijk, dat velen mij op grond van deze bladzijden een pessimist zullen noemen. Ik heb slechts dit antwoord: ik ben een optimist." Het motto van het boek is ontleend aan de Middeleeuwse monnik Bernard van Clairvaux: "Habet mundus iste noctes suas et non paucas - deze wereld heeft haar nachten en niet weinige." Als volgt luidt het beroemde begin van Hoofdstuk I: "Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europeesche menschheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken." Huizinga schreef tegen de tijdgeest van toen. Tegen de mode's en de wanen. Tegen de verwildering die leidde tot rechtse en tot linkse diktaturen. Het ging hem om het naleven van de spelregels. Om het terugvinden van de homo humanus, de menselijke mens. De mens die nog, die opnieuw, die eindelijk mens wordt. Hij vreesde dat dit meest normale het minst vanzelfsprekende zou worden, misschien teveel gevraagd zou zijn. Dit boek is geschreven in een klein huisje, in een smal straatje, in een klein kamertje, aan een klein tafeltje. Voorbij het raam dendert en dreunt het stadsverkeer. Een vorm van "straat-fascisme", zoals Henk Hofland dit lawaai, deze stank, deze razernij, deze vorm van dagelijkse onafgebroken terreur noemde. 12

11 Midden in het schrijven legde ik een namiddag de pen neer en reed op de fiets de stad uit. Als elke zomer, vanaf 1945, reed ik naar het dorp in Oost Groningen waar mijn ouders mij als kind tegen het einde van de oorlog onderbrachten. Vader, neurochirurg, werd gezocht door de Gestapo. Hij bracht de kinderen in veiligheid bij patiënten die een boerderij hadden. Daar hadden zij goed te eten. Waar ik kwam, was de boerin door vader aan de rug geopereerd. Zij kon geen zwangerschap dragen. Ik werd het kind van Oom en Tante. Tot op vandaag. Op de boerderij boert nu een nieuwe generatie. Ik wandel met de jonge boer en zijn buurman over het zojuist geoogste gerstland. De combine heeft het werk gedaan in een paar uur. 45 jaar geleden deden de arbeiders en de paarden, de zichtmachine en de dorsmachine er vele vele malen langer over. Terwijl we de gerst op de hand schouwen en wegen, spreekt de jonge akkerbouwer zich uit: "Wat Den Haag en Brussel en Genève en Washington doen met de landbouw, ze maken ons kapot. De regering, de EG, de GATT, de zogenaamde marktgerichte politiek, de liberale handel, ze maken ons doodziek. Met ons land worden wij vergiftigd. De chemisering, de industrialisering, de commercialisering is de dood, het einde van ons bestaan, van de natuur, van de voedselveiligheid, in de Derde Wereld 't ergst. Het grote geld doodt de grondslagen van het leven. Het grote geld vernietigt de kleine wereld." Bij het avondeten vertel ik van mijn herinneringen. Toen ik in 1944 met een begrafeniskoetsje, met één oud bruin paard ervoor, hier op de boerderij gebracht was, kwam vader na een paar weken. Op de fiets met harde rubberbanden. Hij was bezweet en in paniek. Een jonge Duitse soldaat had zijn fiets onderweg opgeëist, langs het eenzame, eindeloos lange kaarsrechte veenkoloniaalse kanaal. Vader had gewezen op het esculaapschildje op het stuur. Het hielp 13

12 niet. Toen greep hij de soldaat in de kraag van diens uniform en trapte hem het kanaal in. En fietsen... Dagen hield hij zich verborgen hoog in het hooi. Hij ging langs een omweg terug, de fietstassen vol met erwten, bonen, graan en boter. Ik zag in de verte de stad branden waar hij naar terug fietste. Hij oorlögsarts. Ik oorlogskind werd Wat werd er anders? Wat bleef anders hetzelfde? Europa! Geneesheer, genees uzelf. Groningen 1990 Herman Ver beek 14

13 Ekonomie als wereldoorlog Voorval 1 Het politieke is persoonlijk. Het persoonlijke is politiek. Eigen ervaringen, meegemaakte incidenten, zijn niet louter privé anekdotes om te vertellen in particuliere kring. Ze kunnen symptomatisch zijn en als zodanig grotere verschijnselen, verbanden, samenhangen, processen zichtbaar maken. Dan wordt een verhaal tot parabel. Tot symbool van kollektieve en publieke ervaringen. Dan belichaamt het geschiedenis. Dan heeft het politieke betekenis. Daarom, om te beginnen, een recente herinnering. In het Europees Parlement in Straatsburg is de Amerikaanse minister van landbouw op bezoek, Clayton Yeutter. Het is het laatste jaar van de GATT Uruguay-ronde ( ). Er moeten nu eindelijk zaken gedaan worden, de tijd raakt op. De onderhandelingen worden gevoerd door ambtenaren" diplomaten, vakministers en als het vastzit of de verdragen kunnen worden getekend, bemoeien regeringsleiders en staatshoofden zich ermee. Parlementen komen er niet aan te pas. Zij worden, op z'n best, op de hoogte gehouden. Zij moeten immers achteraf formeel de voldongen feiten ratificeren. Een beetje goodwill is dus nooit weg. Daarvoor is Yeutter die dag even in Straatsburg. Officieel voor een diskussie met de landbouw-commissie van het parlement. In feite voor zielsmassage van de parlementariërs. Yeutter is een en al beminnelijkheid, glimlach van oor tot oor. Hoe moeilijker vraag, hoe geestiger antwoord. Afleidingsmanoeuvres. Gaandeweg de séance 15

14 groeit bij mij de irritatie. Dit is theater. Dit is de gebruikelijke belediging en vernedering van de volksvertegenwoordiging. De vragen zijn behalve beleefd ook zwak. Alsof men er zich bij heeft neergelegd niets te zeggen te hebben en daarom de aktieve interesse heeft verloren. Yeutter heeft gemakkelijk spel en zal aan het slot met evenveel gemak bedanken voor "een van de meest serieuze diskussies" die hij heeft gevoerd. Als ik aan de beurt ben - de parlementaire hiërarchie laat de kleinere frakties 't laatst aan het woordstel ik twee vragen. "Mister State-secretary. Is het juist dat de VS met de GATT-liberalisering beoogt grotere delen van de EG-markt te veroveren, vooral ook met landbouw- en voedselprodukten? Tweede vraag: is mijn oordeel juist dat als de GATT-liberalisering, zoals u die wilt, er door komt, parlementen en regeringen er nauwelijks nog aan te pas komen? Maken dan internationale concerns, samen met een handvol handelsattachés van de GATT, de dienst uit?" Yeutter lijkt even te aarzelen, heel even maar. Hij noteert iets. Dan is zijn reaktie kort en duidelijk: " Yes, uw statements zijn korrekt. De US wil de EG Binnenmarkt na '92 vrij kunnen penetreren. Wij zijn sterk in landbouw. De EG ook. Wij willen delen van de wereldvoedselmarkten op de EG terug veroveren. Ja, wij willen ons ook op uw eigen EG-Binnenmarkt manifesteren. Maar dat kan de EG dan ook in de US. Uw tweede stelling is ook juist. Als de GATT-regels opnieuw zijn vastgesteld, tot ver over het jaar 2000, in liberale zin naar wij hopen, dan kan, nee dan moet de President zeggen tegen het Congres: wat u wilt is prachtig, steun aan de boeren, maar de GATT-reglementen laten het helaas niet toe, ik moet dus het veto uitspreken. " Na een paar uur Straatsburg - de parlementariërs en 16

15 de pers kregen ongeveer elk de helft van de tijd - vliegt de landbouwminister terug naar Washington. Die twee woorden, die ik zelf in mijn vraag gebruikte en Yeutter in zijn antwoord: markt veroveren, blijven in mij hangen. Wij zeiden precies wat wij bedoelden. En wij bedoelden precies hoe het gaat. Het verschil was dat hij het zo wil en ik niet. Veroveren is een oorlogsterm. Handel is oorlog. Ekonomie is oorlog met ekonomische middelen. En oorlogsvoering, ook ekonomische, doet een aanslag op demokratie. Volksvertegenwoordigers, zelfs regeringen worden er voor in- en uitgeschakeld. Systematisch, struktureel, permanent. Vrije markt, kapitalistische markt, is onverenigbaar met demokratie. Voorval 2 Op de afdeling "ekonomie" van De Slegte stoot ik op het boek "Verover de markt - De onderneming op oorlogspad". De auteur is de Amerikaan Barrie G. James. Hij publiceerde zijn onderzoek onder de titel "Business Wargames". Waarom komt zo'n boek bij De Slegte terecht? Waarom heeft het zo weinig aandacht gekregen? Op de kaft van de Nederlandse uitgave staat een ouderwets kanon op hoge wielen. Zo een als waarmee ze vandaag saluutschoten geven. Je denkt er de paarden bij. De korte loop spuwt vuur. De omslag-ontwerper heeft in het vuur het dollarteken aangebracht. Oorlog wordt gevoerd met geld. Met dollar, yen, D-Mark, pound, franc, lire, peseta, gulden. Geld is wapen. Zakendoen is oorlog Wat James heeft gedaan, is verbanden onderzoeken tussen "zakendoen en militaire strategieën". De idee ertoe kreeg hij al in het begin van de jaren '70. Het werk zelf werd verricht van 1981 tot De auteur 17

16 zegt met zijn research veel geleerd te hebben over "oorlogvoering op de markt". Wat hij gedaan heeft, is nagaan hoe zakendoen een vorm is van vechten. En hoe ondernemingen, multinationals, vandaag, letterlijk en bewust, militaire strategieën toepassen in hun zakendoen. James hoopt dat zakenlieden, ondernemers, managers, nut van zijn boek zullen hebben, dat ze het gebruiken, dat ze dus meer oorlogsmethoden zullen gaan toepassen in het ondernemen. James' hoogleraar, Bernard Taylor, beveelt het boek in een Voorwoord ook precies om die reden van harte aan. In de studie van Barrie J ames wordt niet de conclusie getrokken: zakendoen, ondernemen, markt, is oorlog. Dat kan hij ook niet, want dan zou hij het moeten afkeuren. Hij is ervoor. Hij analyseert en constateert echter niet alleen. In zijn conclusies zit verborgen dat het zo moet gaan. Dat het zo goed gaat. En zo alleen. Dat het zo het beste is. Aanbevelenswaard om het zo te doen. Dat het normaal IS. Achter in zijn boek heeft James een "Begrippenlijst" opgenomen. Wat Yeutter in de politiek doet, oorlogstermen gebruiken als het over ekonomie gaat, blijkt ook in ondernemerswereld volkomen vanzelfsprekend. Maar: als ekonomie oorlogstaal hanteert, is ekonomie dan ook niet oorlog? Taal spreekt vaak in vergelijkende, in analoge zin. Maar ook dan is daar nog reden toe, is er verband tussen het gezegde en het aangeduide. Taal bestrijkt wellicht een continuüm, van heel ver weg en vaag de werkelijkheid weergeven tot heel dichtbij en scherp. Bedoelen ondernemers, politici, die zo praten, dus niet precies wat zij zeggen? Zij zijn het zich toch ook bewust als zij willens en wetens niet alleen de taal van het militair bedrijf gebruiken, maar ook precies be- 18

17 slissen en uitzoeken welke middelen, methoden, strategieën zij zullen inzetten? Ekonomie is oorlog. Er hoeft geen tussenvoegsel "als" te hulp te worden geroepen: "ekonomie is als oorlog". Nee, ekonomie is het zelf. En is het bewust, daadwerkelijk, permanent, onontkoombaar. De taal zegt het omdat het zo is. En omdat het zo is en zo wordt bedoeld door de actoren, wordt het zo gezegd. De nazi's wisten al hoe gevaarlijk het is als mensen op taal gaan letten. Als ze' je gaan betrappen op het gebruik van bepaalde woorden. Toen Hanna Ahrendt ( ), de grote onderzoekster van het fenomeen "Totalitarisme", nog studeerde bij Karl Jaspers in Marburg, in 1933 toen Hitler de macht greep, wist zij al hoe de taal van de propaganda de werkelijkheid moet versluieren, verduisteren, onzichtbaar maken. Zij gaf er zich ook rekenschap van dat haar eigen taalonderzoek toen al gevaar liep als "subversieve aktie" te worden vervolgd, reden waarom zij haar aantekeningen in het Grieks opschreef, waar de politie bij huiszoeking niet uit wijs bleek te kunnen worden. Barrie James doet meer dan taalonderzoek. Hij gaat na hoe bedrijven te werk gaan. Hoe zij de markt veroveren of verliezen, de concurrent verslaan of door de concurrent verslagen worden. In zijn Begrippenlijst geeft hij toelichtingen bij 127 oorlogsbegrippen die normaal worden toegepast in het huidige ondernemen. Dit zijn ze: aanvalsdoel, actieve verdediging, afschrikking, algehele strategie, beleid, bewapening, Blitzkrieg, bondgenootschap, brandgang, brinkmanship, bruggehoofd, bufferzone, camouflage, capability, choke-point, clandestiene inlichtingen, coalitie-oorlog, collectieve veiligheid, command and con trol, commitment, containment, 19

18 contingency plan, contra-inlichtingenactiviteiten, counterforce-strategie, crisis-management, cumulatieve strategieën, D-day, diepteverdediging, directe strategieën, divisie, doelstelling, dreiging, economy of force, escalatie, first strike, flankaanval, flankhergroepering, flexible response, frontale aanval, frontlijn, gecoördineerde aanval, geheime inlichtingenacitiviteiten, geloofwaardigheid, geweld, graduated response, guerrilla-oorlog, hard doel, hiërarchie, indekken, indirecte strategie, informatie, infrastructuur, inlichtingen, intentie, interne veiligheid, isoleringsstrategie, kamikaze-aanvallen, kerngebied, kosten-effectiviteit, kritiek gebied, kwetsbaarheid, launch-on-warning, lebensraum, lines of communication, logistiek, macht, machtpolitiektheorie van zakelijke conflicten, machtsvertoon, manoeuvre, massale vergelding, misleiding, mobiele verdediging, mobilisatie, moreel, nederlaag, l'offence à l'outrance' (blindelings aanvallen, koste wat het kost), offensieve maatregelen, omvatting, onconventioneel offensief, ontplooiing, oorlog, openlijke inlichtingenaktiviteiten, overkill, overlevingskracht, overwinning, pariteit, pàssieve verdediging, penetratie, piecemealaanvallen, politiek van de verschroeide aarde, politieke oorlogvoering, principe, principes van oorlogvoering tussen ondernemingen, produktiebasis, propaganda, psychologische oorlogvoering, pyrrusoverwinning, Realpolitik, risico, schadebeperking, second strike capability, sequentiële strategie, steunpuntenverdediging, strategie, strategisch zwaartepunt, strategische plannen, strategische reserve, subversieve activiteiten, superioriteit, tactiek, talionic attack (leer om leer), technologische oorlogvoering, terugtocht, throw-weight, totale oorlog, Trojaanse Paard-strategie, tweede front, uitputting, veiligheid, verdediging, verkenning, voldoende inzetbaarheid, voorzorgsaanval, vrede, vrije kaart-theorie, vuurkracht, zacht doel. 20

19 Men ziet: niet alleen begrippen uit de tijd van von Clausewitz, uit de wereld van de massale legers en veldslagen, maar ook uit die van de nog geldige NAVO-strategieën, tot de nucleaire toe. Voor de uitleg bij elk van de begrippen zij verwezen naar het betreffende boek zelf. Barrie James haalde zijn feiten en gegevens uit voor iedereen beschikbare bronnen: dagbladen, economische en politieke tijdschriften en vakliteratuur, zoals The Economist, The New York Times, The Financial Times, The Wall Street Journal, Business Week, Forbes, Fortune, Newsweek, New Scientist, Management Review, McKinsey Quarterly, Time, The International Heraid Tribune, Esquire enz. Kranten en bladen in iedere kiosk te krijgen. Niets geen geheime jaarverslagen van bedrijven, geen in ambtelijke buroladen verborgen gehouden rapporten. Alledaagse informatie en die heeft hij onderzocht en geduid. Het onderzoek behandelt enkele dozijnen, voor ieder bekende multinationals. Ook Nederlandse. Uit civiele sektoren waarvan elke consument praktisch gebruik maakt. Om enkele te noemen, in de vliegtuigindustrie: Fokker, Boeing, Cessna, Lockheed, McDonnel L. Douglas, Northrop, Vickers Aircraft Limited. Van de luchtvaartmaatschappijen: American Airlines, Delta Airlines, Laker Airways, Southwest Airlines, Swissair, TWA. Electronica: AEG-Telefunken, Grundig, Honeywell, IBM, Panasonic, Philips, Siemens, Sony. Auto-industrie: BMW, British Leyland, Chrysler, Daimler-Benz, Fiat, Ford, General Motors, Honda, Jaguar, Mazda, Mercedes, Mitsubishi, Nissan, Peugeot, Renault, Rolls-Royce, Saab, Suzuki, Toyota, Vauxhall, Volkswagen, Volvo, Yamaha. Banden: Dunlop, Firestone, Goodyear, Michelin. Olie: Exxon, Shell, Standard Oil, Texaco. Voeding: Budweiser, Cadbury-Schweppes, Coca Cola, Del Monte, Heineken, Heinz, Kellogs, Kentuc- 21

20 ky Fried Chicken, Mars, McDonalds, Nestlé, Pepsi Cola, Philip Morris, Seven Up, Unilever. Op voet van oorlog De resultaten van het onderzoek van James liegen er niet om. Wat hij vaststelt is: "Ondernemingen en legers hebben wat doelstellingen en organisatie betreft veel van elkaar weg; ondernemingen nemen onbewust de systemen, principes, manoeuvres, functies, structuren, procedures en zelfs taalgebruik, opleiding en gedragingen over van militaire organisaties." Stuk voor stuk gaat hij deze onderdelen na. Steeds aan de hand van zijn konkrete feitenmateriaal, met naam en toenaam van concerns, produkten enz. Hij concludeert: "Gegeven de organisatorische en op strijd gerichte overeenkomsten tussen ondernemingen en legers, alsmede de aard van het conflict op de markt, is studie van de militaire strategie, met haar onder gevechtsomstandigheden bewezen succesgeschiedenis, voor de leiding van ondernemingen van grote waarde." Managers dus niet meer naar de Business School, maar naar de Militaire Academie. Of liever: nu er toch bezuinigd, gesaneerd, gerationaliseerd moet worden: zo gauw mogelijk samenvoegen deze onderwijs-instituten. Nog eenmaal Barrie James, in zijn ontwapenende èn beangstigende eerlijkheid: "Op geen enkel moment in het recente verleden heeft het concurrentieaspect in het zakenleven zo'n grote rol gespeeld als nu, waar de nadruk ligt op overleving en groei onder ongunstige omstandigheden. Het zakenleven verkeert feitelijk op voet van oorlog. In teruglopende markten berust zakelijk succes op de bepaling van het juiste moment van terugtrekken - op geordende wijze - of het vinden van nieuwe manieren om toch te kunnen winnen. In verzadigde of langzaam groeiende markten is succes afhankelijk van gehele 22

21 of gedeeltelijke overname van het grondgebied van de tegenstanders. In groeimarkten worden ondernemingen geplaatst voor de taak, een gebied te bezetten en te behouden, daarbij geconfronteerd met legioenen op buit beluste concurrenten." "Militaire ervaringen vormen een ware goudmijn voor concurrentie-strategieën, allemaal onder gevechtsomstandigheden beproefd; de zakelijke leider kan veel leren van zijn militaire collega. Dit boek gaat over de toepassing van beproefde militaire strategieën in het zakenleven, met als doel het winnen van veldslagen op de markt." Tot zover het onderzoek van James. In dit essay gaat het om meer. Ekonomie is politiek. Ondernemen heeft politieke gevolgen. Markt en staat hebben direkte relaties. Dit essay heeft daarom een politiek doel. Dat moderne wereldconcerns hun ondernemen zien als oorlogvoeren en ook daadwerkelijk zo te werk gaan, leidt tot een verdere vraag die noodzakelijk van politieke aard is: is de Westerse inrichting van de ekonomie, die van de vrije markt, is het heersende ekonomisch liberalisme te definiëren als oorlog, als oorlogshandeling, als permanent wereldoorlogsproces? En als deze hypothese juist is, moeten er dan niet de consequenties uit getrokken worden aangaande de heersende wijze van ekonomie bedrijven en van ekonomische politiek, ekonomische ideologie, die vandaag zelfs claimt het enig overlevende, goed funktionerende model van ekonomie te zijn, dat een toekomst kan bieden van welvaart en voorspoed? Eigenlijk is de kwestie een open deur. Het is eerder verbijsterend dat de aandacht ervoor moet worden geworven, dat het bijna onmogelijk is de vraag op de publieke agenda geplaatst te krijgen. 23

22 Markt is oorlog. Nou en? Dat weten we toch! We gaan over tot de orde van de dag. Verder in vredestijd. Is onze wereld, onze geest, ons kollektief bewustzijn zo schizofreen? Wordt er zoveel verdrongen? Rust er op deze vraag zo'n alles overheersend taboe? Iedereen ziet het en niemand zegt het. Iedereen zegt het en niemand ziet het. In het voorjaar van 1990 werd in "de Volkskrant", in de weekend-bijlage van 26 mei, door de ekonomisch medewerker Harry van Seumeren een recensie geschreven over het boek "Krijgen is een kunst" van Robert G. Ogilvie. Deze auteur stelt hetzelfde als James: "Bestudeer de krijgskunde en je wordt de meest succesvolle manager." Van Seumeren wil Ogilvie de voet dwars zetten. Wat die wil mag niet. De journalist waarschuwt: "Ogilvie mag denken dat hij een gat in de markt heeft gevonden, het is een valkuil die snel moet worden gedempt. Voetbal was al oorlog, nu moet de onderneming een slagveld worden. De lijn doortrekkend behoort dus het hele leven oorlog te zijn." Wat van Seumeren wil bezweren, is normale alledaagse praktijk. Hij sluit zijn recensie met: "Ogilvie is een dolgedraaide marketingfanaat, die vanuit een onstilbare honger naar kennis over de krijgskunst op een kwade dag tot de ongelukkige gedachte kwam om militaire concepten en ondernemingsstrategie tot een instructief geheel samen te brengen. Een enge man." Zo concludeert van Seumeren. Enge man? Ogilvie is niet anders dan de boodschapper van de enge werkelijkheid. Was het maar niet waar, nog niet, wat hij aanbeveelt. Dat zelfs de ekonomisch specialist van het ekonomisch zo goed informerende ochtendblad dit niet ziet. Dan is een essay als het hier ondernomene misschien toch niet geheel zonder zin. De heersende liberale ekonomie is een vorm van oorlog. De vanzelfsprekendheid daarvan is in concern-kringen een uitgemaakte zaak. Ethische vragen 24

23 doen er niet toe. Markt is concurrentie, concurrentie is oorlog. Het gaat erom wie de slimste, de meest agressieve, de meest succesvolle strategieën toepast. Wetenschappers staan daarbij de ondernemers ten dienste. De literatuur, vooral Amerikaanse, over militaire strategieën in het zakendoen neemt snel toe. Vlak voor het verschijnen van dit boek vond de auteur, in de bookshop van het vliegveld Straatsburg, van David Rogers: "Waging business Warfare" (1987); in Franse vertaling: "Les strategies rnilitaires appliguees aux affaires". Rogers ziet oorlogvoeren en zakendoen als "sociale processen". Je kunt ze aan elkaar koppelen, je kunt ze beide verbeteren met technische en wetenschappelijke middelen. Lering valt daarbij te trekken uit de geschiedenis van de grote veldslagen, van Marathon tot Austerlitz, van Maginot tot Dien Bien Phu; en van de grote veldheren, van Alexander de Grote en Caesar tot N apoleon en Nelson, van Machiavelli tot Clausewitz, van Eisenhower tot Mao Tsé Tung. Rogers past acht hoofdregels van het krijgsbedrijf toe op het bedrijfsleven, doel, concentratie, aanval, mobiliteit, verrassing, veiligheid, effektiviteit, gebruik van krachten. Huishouden Ekonomie is huishouden. Een ekonomische school is een huishoudschool. Een volk heeft een volkshuishouding. Een staat een staatshuishouding. Een Europees Huis een Europees huishouden. Een wereld een wereldhuishouding. Een huishouden kent orde. Maar is die gekend? Er moet regelmaat zijn. Maar als regel is dat er geen regels zijn? Wetmatigheid. Maar wie stelt de wet? Legaliteit. Maar wie beslist daarover? Het kan geen kwaad dienaangaande enig huiswerk te doen. Temeer als er een huishouden is dat huishoudt. Daarbij hoeft men geen marxist en geen socialist te zijn om de onderzoekingen van Marx 25

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 1 Ω Steden Ω Les 1: De middeleeuwse steden Naam: Werkblad Ω Steden Ω Les : De middeleeuwse steden De middeleeuwse steden Aan het eind van de middeleeuwen is de adel de baas. De adel is rijk en heeft alle grond. De kasteelheer woont met zijn vrouw, kinderen

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer

Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer Presentatie Kindermonument Groep 8 2013 2014 St. Catharinaschool Vormgeving de kinderen met hulp van meester Roomer aisha kindsoldaten Kindsoldaten, ik ruik haat. Dat gebeurt, als je kinderen niet spelen

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de)

Turken in Kreuzberg. Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) Turken in Kreuzberg Bram Vrielink en Jens Barendsen (2de) 1 OPDRACHT 1 Waarom werd de Berlijnse muur opgericht? Na de 2 e Wereldoorlog werd Duitsland in 2 gedeeltes opgesplitst, te weten West-Duitsland

Nadere informatie

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1

Paragraaf 4: De Germaanse cultuur - TL 1 Auteur Floris Sieffers Laatst gewijzigd 28 October 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/65939 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

DE STANDENMAATSCHAPPIJ

DE STANDENMAATSCHAPPIJ DE STANDENMAATSCHAPPIJ 1)DE DRIE STANDEN Een bisschop schets de ideale samenleving De menselijke wet onderscheidt naast de geestelijk stand nog twee andere standen. De edelman en de onvrijen worden niet

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 Mt 16,21 7 8 9 10 Ze spraken met elkaar over alles wat er gebeurd was. 15 Terwijl ze zo liepen te praten, kwam er iemand bij hen lopen. Het was Jezus, 16 maar de leerlingen herkenden hem niet.

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola

Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola Analyseschema Tacitus Het leven van Agricola Bron: Tacitus, P.C., Het leven van Agricola en de Germanen, vert. Vincent Hunink (Amsterdam 2000) (Voor online versie, zie: http://www.let.ru.nl/v.hunink/documents/tac_agr_germ_nl.pdf

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Goede buren, eerlijk delen

Goede buren, eerlijk delen Kerk- en schooldienst Goede buren, eerlijk delen Zondag 15 november 2015 Dominee:. Simon de Kam Pianist: Timo vd Heuvel M.m.v. kinderen van de Kon. Julianaschool Pianospel Welkom en mededelingen (door

Nadere informatie

Heeft God het Kwaad geschapen?

Heeft God het Kwaad geschapen? Heeft God het Kwaad geschapen? Zondagavond 22 september 2013 (Genade & Waarheid Preek) Inleiding A. Genade & Waarheid Preken (Soms) Ingewikkelde of wettisch toegepaste onderwerpen bekeken vanuit Genade

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag?

Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag? De overige plagen in Egypte. Welke plaag moesten zij aankondigen; wanneer zou de vijfde plaag een feit worden en had Gods volk last van deze plaag? Genesis 9:2-5 2 Want als u hun weigert te laten gaan

Nadere informatie

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19 Velen hebben moeite met de tekenen en wonderen die in de Bijbel staan beschreven, ook met de opstanding van Christus uit de doden en met zijn hemelvaart. Maar als we daarmee moeite hebben, dan kunnen we

Nadere informatie

KIJKWIJZER FDN MUSEUM

KIJKWIJZER FDN MUSEUM KIJKWIJZER FDN MUSEUM Welkom in Heerenveen Museum. Hier ontdek je het verhaal van Heerenveen. Je gaat straks kijken naar het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Domela had een duidelijke mening over drank

Nadere informatie

Extra: Waarom hebben mensen paarden

Extra: Waarom hebben mensen paarden Extra: Waarom hebben mensen paarden In dit extra hoofdstuk leer je: Dat mensen paarden houden met een bepaald doel. Met welk doel mensen vroeger paarden hielden. Waarom mensen nu paarden hebben. Inleiding

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

De vorm van het verhaal

De vorm van het verhaal Over dit boek Het verhaal van Reinaart de vos is een van de oudste verhalen in het Nederlands. Het is geschreven in de 13 de eeuw door Willem. Wie die Willem precies was, weten we niet. Willem heeft het

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN

DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Bijbel voor Kinderen presenteert DE RIJKE MAN, DE ARME MAN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten?

4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? 4 Zijn heerlijke producten ook eerlijke producten? Deze zomer was ik op familiebezoek in Honduras. Geheel onverwacht liep ik er twee oude bekenden tegen het lijf. Ze stonden pardoes voor mijn neus. Ik

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Secretariaat/Documentatiecentrum: Bezoekerscentrum Rufferdinge Molenberg 4 3400 Landen Tel. 011 88 34 68 Fax 011 83 27 62 info@ghklanden.be www.ghklanden.be

Nadere informatie

Welke les moesten de Egyptenaren leren?

Welke les moesten de Egyptenaren leren? De eerste vier plagen. Welke les moesten de Egyptenaren leren? Exodus 7:2-5 2 U moet alles wat Ik u gebieden zal tegen Aäron zeggen, en Aäron, uw broer, moet tot de farao spreken, dat hij de Israëlieten

Nadere informatie

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand.

De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. De gelijkenis van het huis op de rots en op het zand. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

De filosofie van het voeren

De filosofie van het voeren Terug naar Voorwoord Terug naar Inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk De filosofie van het voeren Inhoudsopgave van dit hoofdstuk: Het algehele beeld Hoe voeding in de Natuur er uit zou zien...

Nadere informatie

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen.

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen. Thema: Tekst: Romeinen 15: 7 Liturgie: Lied voor de dienst: EL 212: 1,2: Heer, wat een voorrecht Welkom Lied 971: 1,2,3: Zing een nieuw lied Stilte en begroeting Klein gloria Gebed Kinderkerk Zingen: Samen

Nadere informatie

Oefenteksten: Vergelijking

Oefenteksten: Vergelijking efenteksten: ergelijking ndersteboven van lezen Tekststructuren Fietsen met en zonder motor Een fiets en een motorfiets zijn allebei een vervoermiddel. Bij een fiets moet je zelf trappen. De motorfiets

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK

4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK Hij trok een spoor van vrede Hij woonde in de vrede 4 OKTOBER FEESTDAG FRANCISCUS HET HART VAN DE VREDESWEEK Teksten voor ommekeer tot gerechtigheid en vrede De weg van Franciscus Bedacht zijn op meer

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie