OMDAT MIJN OPA OOK AL TROMPET SPEELDE LIEFDE VOOR JE INSTRUMENT BLAZERS VERTELLEN MUZIEK IS DE SPECIE VAN DE SAMENLEVING. Blaasmuziek in Overijssel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "OMDAT MIJN OPA OOK AL TROMPET SPEELDE LIEFDE VOOR JE INSTRUMENT BLAZERS VERTELLEN MUZIEK IS DE SPECIE VAN DE SAMENLEVING. Blaasmuziek in Overijssel"

Transcriptie

1 Blaasmuziek in Overijssel LIEFDE VOOR JE INSTRUMENT BLAZERS VERTELLEN PETER KLEINE SCHAARS: MUZIEK IS DE SPECIE VAN DE SAMENLEVING PRIJS 3,95 OMDAT MIJN OPA OOK AL TROMPET SPEELDE

2 bovenkop Inhoud Colofon Over Blazen is een uitgave van Odeon De Spiegel Theaters, Stichting MuziekPlatform Oost en PassworD brand fusion Najaar 2013 ISBN Eindredactie Willem Verdaasdonk en Joke Zwaal PassworD brand fusion, Heino 5 Voorwoord ACHTERGRONDEN 6 Eerst even dit 8 Adolphe Sax 12 Toeteren in de hooischuur van grandcafé Fanfare 18 Trompet, kornet en bugel: het verschil 20 Cijfers en feitjes 28 Muziekvereniging Wilhelmina begon als fabrieksorkest 36 Muzikale families 52 Het Wimbledon van de blaasmuziek 52 Majorette echte topsport 53 Niet alleen blazers 54 Rijke blaashistorie in Overijssel 58 Oude en jonge instrumenten Vormgeving Luna 3, Utrecht Fotografie Edwin Goed, Zwolle Ties van der Heide, Zwolle Jane Lasonder Photos, Zwolle Joke Zwaal, Heino Stefan Schipper, Vriezenveen Museum of Making Music, VS Voorts zijn foto s ter beschikking gesteld door Brassatelier de Wilde, de familie Schippers en diverse verenigingen Aan dit magazine werkten mee: alle geïnterviewden, Gijsje van Honk, Willem Verdaasdonk, Joke Zwaal Druk Sonodruk, Heino Blazers en hun instrument 10 Desiré en haar sousafoon 16 Dinant en zijn fagot 24 Mirthe en haar mellofoon 26 Joep en zijn trombone 32 Jan en zijn midwinterhoorn 33 Leon en zijn panfluit 34 Onder de kilt? Sokken en schoenen 44 Sandra en haar piccolo 50 Arjan en zijn klarinet 56 Roland en zijn bastuba Trends en ontwikkelingen 14 De voorzitter aan het woord 46 De jeugd aan het woord 48 MuziekPlatform Oost 49 Maakt muziek slim? 49 Mijmeren over de toekomst De praktijk 15 Blaasmuziek op de regionale zender 21 Over ruim een jaar geven we een concert 22 Maatwerk 30 Een woud van blaasinstrumenten 42 tismawajewendband 43 Tim Wes was here 59 Virtuoos op het bierflesje Opleidingen 38 Jos en zijn docent David 40 Lachen, spelen en doorzetten 41 Gesamtkunst 47 Joanne en haar leerling Evelien Rij in Overijssel op een willekeurig moment naar een willekeurige plaats. Stap even van de fiets of uit de auto. Even goed luisteren De kans is levensgroot dat er ergens blaasmuziek klinkt. Uit een woonhuis, een clubgebouw of gewoon buiten, een paar straten verderop. Wat zijn er in onze provincie onvoorstelbaar veel mensen met passie voor blaasmuziek. Als schrijvers en samenstellers van deze glossy hebben we de kans gekregen een aantal van hen te spreken. Noem het gerust een buitenkans, want het was genieten. Mooie verhalen hebben we gehoord. Over de eerste lessen. Over de vereniging. Het concours. Die lastige solo die bij de uitvoering toch heel erg goed ging, met achteraf het compliment van de dirigent en het applaus van het publiek. Blaasmuziek is een en al beleving. De repetitie op de vaste avond en de borrel met zijn allen na die tijd. Tussen muziek en gezelligheid zit nooit een valse noot. O ja, tijdens het schrijven van deze glossy heeft minstens één Overijsselaar besloten een blaasinstrument te gaan bespelen. Een van ons heeft aan het eind van een interview spontaan een saxofoon gehuurd. Weer een woonhuis in onze provincie waar voorbijgangers even blijven staan om mee te luisteren om vervolgens met een glimlach op het gezicht verder te wandelen. De ander is inmiddels een virtuoos op luchttrombone maar zijn enthousiasme voor blaasmuziek is even groot. We wensen je veel leesplezier. Willem Verdaasdonk en Joke Zwaal eindredacteuren 2 over blazen over blazen EXEMPLAREN BESTELLEN? Mail naar

3 VOORWOORD Bach, Tilz of Alexander Ruim acht jaar al staat er een grove stenen beker op mijn bureau. Boordevol pennen en een afstandsbediening van de flatscreen waarop ik aangeboden programmamateriaal kan bekijken. Al die tijd liggen onder in die beker, heel trouw drie zilveren mondstukken op me te wachten. Vincent Bach, Bruno Tilz en Alexander. Zo af en toe kijken ze me aan. Ik heb ze niet weggedaan. Mijn Alexander-hoorn waarop ik jarenlang speelde, heb ik destijds verkocht. Het spelen kwam er niet meer van. Veel te druk. Het zou zonde zijn geweest de hoorn jaren in de koffer op te sluiten. De mondstukken zijn verkleurd maar de zilverpoets staat klaar! Want morgen krijg ik zomaar een hoorn te leen van fanfare Excelsior! Het kriebelt weer. Ik wil weer spelen maar moet dus eerst een paar maanden flink studeren. Proberen op niveau te komen, lipspanning opbouwen, beslissen welk mondstuk Kortom, het kriebelt. En dat is omdat om mij heen de blazerswereld zich beweegt, flink aan de weg toetert. De Hrfstwnd waait over vanuit Gelderland naar Overijssel. Iedereen heeft het over de kracht van de blaasmuziek. Wie muziek maakt, spreekt dezelfde taal. Ongeacht kleur, rang of stand. In een vereniging, orkest(je) of daarbuiten Mensen en hun muziek komen vanuit hun ziel bij elkaar! Vanwege diezelfde taal, datzelfde gevoel. Ook ik heb dat jarenlang ervaren. In orkesten, ensembles, besturen, zelf musicerend, bij muziekverenigingen of orkesten in binnen- en buitenland. En voel het nog dagelijks. Ik wens de blaas-beweging heel graag veel nieuwe zielsverwanten toe! In mij heeft u er eentje gevonden. Ik heb besloten: ik kies voor Vincent Bach, ik sluit me bij u aan. Gijsje van Honk Odeon De Spiegel Theaters, Zwolle 4 over blazen over blazen 5

4 ACHTERGROND ACHTERGROND Eerst even dit... Fanfare midden 19e eeuw, Duitsland Brassband midden 19e eeuw, Engeland Een brassband bestaat alleen uit koperblazers plus slagwerk. In de ideale samenstelling telt een brassband altijd 26 instrumenten. Daaronder veel scherp koper, waardoor het uitgevoerde werk vaak spectaculair is. JazzArt Orchestra Zwolle, foto Edwin Goed Veel muziekinstrumenten maken gebruik van lucht om geluid te produceren. Ze worden aerofonen genoemd. Voorbeelden zijn trompet, saxofoon, fluit, doedelzak, orgel en accordeon. Blaasinstrumenten zijn instrumenten waarin lucht in trilling wordt gebracht door op het instrument te blazen met de mond. Voor het blazen is vaak een zekere druk nodig (ademsteun) en het juist gebruiken van de lippen om de luchtstroom te sturen of tot trilling te brengen (embouchure). Het is niet het materiaal dat bepaalt of een instrument tot de koperblazers of tot de houtblazers behoort, maar de wijze van aanblazen. Zo zijn een zilveren dwarsfluit en een koperen saxofoon toch houtblazers. Een fanfare bestaat alleen uit koperblazers plus slagwerk, aangevuld met saxofoons. De bugels voeren de boventoon. Zij maken ongeveer dertig procent van de bezetting uit. Fanfarekorpsen zijn van oudsher bekend van het marcheren op straat, maar tegenwoordig zijn het steeds meer volledige concertorkesten. Sommige hebben zich bijvoorbeeld ontwikkeld tot showbands die taptoe lopen. Bigband midden 20e eeuw Bigbands ontstonden in het midden van de vorige eeuw, in de swingperiode van Glenn Miller. De bezetting omvat saxofoons, trompetten, trombones en een ritmesectie, waaronder soms ook gitaar. Bij een bigband denk je al snel aan jazzmuziek, maar tegenwoordig worden ook andere muzieksoorten gespeeld. Harmonieorkest eind 18e eeuw, Frankrijk Een harmonieorkest bestaat uit koperblazers en houtblazers plus slagwerk. Een harmonie speelt in concertzalen, maar ook bij feestelijke gelegenheden. De bezetting kan variëren, maar de klarinetten zijn altijd het grootst in aantal en geven het orkest daarmee een heel eigen klank. Kamper Trompetter Korps Dweilorkest midden 20e eeuw Een dweilorkest is een muziekkapel bestaande uit blazers en slagwerkers. De sousafoon valt op in het geheel. De muziek is feestelijk en men speelt vaak buiten, bij gelegenheden als carnaval, maar ook bij grote sportwedstrijden als schaatsen en voetbal. Harmonieorkest Wilhelmina Glanerbrug Dameskapel Slipgevaar Ootmarsum 6 over blazen over blazen 7

5 ACHTERGROND ACHTERGROND Adolphe Sax Pechvogel Zijn jeugd verliep erg tragisch. Hij kon amper fatsoenlijk staan. Viel van drie verdiepingen naar beneden, waarbij hij zijn hoofd hard stootte tegen een steen. Die is dood, dacht iedereen. Op zijn derde dronk hij een kopje gif, daarna at hij een speld op. Nog later verbrandde hij zich ernstig bij de explosie van kruit voor geweren. Hij ontsnapte aan de verdrinkingsdood en hij verbrandde zich aan een pan. Zijn moeder beweerde dat hij voor het ongeluk geboren was. Die wordt niet oud. En toch zou het nog goed komen. Talentvol en geniaal Adolphe startte zijn muzikale carrière met de algemene opleiding aan de Koninklijke Muziekschool in Brussel. Hij volgde er ook klarinetlessen. Al op 15-jarige leeftijd deed hij mee aan zijn eerste competitie. Talentvol persoontje dus. Maar Adolphe was niet alleen een muzikaal talent, hij bleek een geniaal uitvinder te zijn. Hij verbeterde tal van instrumenten en had talloze plannen voor nieuwe. Voor een stoomorgel bijvoorbeeld. Berlioz over de saxofoon "Het grote voordeel is de variatie in accent, soms ernstig, soms kalm, soms ongeduldig, dromerig, of melancholisch, of vaag, zoals een echo, zoals het onduidelijk geklaag van de wind in het struikgewas, of beter nog: de mysterieuze vibraties van een bel, lang nadat die aangeslagen is; er bestaat voor zover ik weet geen enkel ander instrument dat deze bijzondere resonantie voortbrengt, die aan de rand van de stilte ligt." Achter een gordijn Op de Brusselse industrietentoonstelling van 1841 gaf Adolphe Sax een eerste officiële demonstratie van zijn grootste uitvinding: de saxofoon, de stem van Sax. Hij had het patent nog niet op zak en daarom speelde hij achter een gordijn. Niemand kon helaas zien welk instrument die hemelse klanken voortbracht. Het was een tamelijk onverwacht vervolg op een van zijn eerste experimenten: Dinant, de geboorteplaats van Adolphe Sax het verbeteren van de basklarinet, die hij voorzag van een nieuw 24-kleppensysteem. Een complete familie Een Franse generaal vroeg hem de Franse militaire muziekkapellen van betere instrumenten te voorzien. Dat was de wending die zijn leven nodig had. Hij creëerde meteen maar de rest van de saxofoonfamilie. In datzelfde jaar kwam Sax in contact met componist en muziekcriticus Hector Berlioz, een zeer invloedrijk man in de Franse muziekwereld. Berlioz bleek mateloos enthousiast over Sax en zijn uitvinding en schreef een lovend artikel in de Franse en Belgische pers. Daarna ging het allemaal heel snel. In 1843 opende Sax in Parijs zijn eerste instrumentenfabriek: Adolphe Sax & Cie. Een berg schulden Hoewel Sax negen levens leek te hebben, is hij nooit rijk geworden van zijn uitvindingen. Sterker nog, hij liet zijn nazaten zelfs een berg schulden na Hij overleed op 4 februari 1894 en werd begraven op het kerkhof van Montmartre. 8 over blazen over blazen 9

6 Slipgevaar De sousafoon is een instrument voor echte kerels. Maar daar laat Desiré Groothuis (43 jaar) zich niet door afschrikken. Zij speelt sousafoon in de dameskapel Slipgevaar uit Ootmarsum. En dat doet ze met ontzettend veel plezier. Als je bezig bent met muziek, gaan alle sores even aan de kant. Kippenhok Slipgevaar speelt Nederlandstalige feestmuziek, schlagers en pop of disco uit de jaren zeventig. Desiré zit in de muziekcommissie en die stelt samen met de orkestleider het repertoire vast voor optredens. Met een klein clubje dus. Anders wordt het een kippenhok. Dan wil de één bijvoorbeeld iets niet meer spelen omdat ze zere lippen heeft, of de ander omdat ze geen lucht meer heeft: Ik heb t d r oet! HEEL WAT SOESA De sousafoon is vernoemd naar John Sousa, die hem trouwens niet heeft uitgevonden. Die eer valt te beurt aan J.W. Pepper. Een sousafoon kan heel oud worden omdat hij minder gevoelig is voor schade. De beker heeft een diameter van ongeveer 66 centimeter. Het hele instrument is meer dan een meter hoog. Een sousafoon die volledig van koper is, weegt al gauw 20 kilo. Is de body van glasvezel of polyester, dan weegt hij nog altijd zo n 10 kilo. Sousafoons hebben drie ventielen. De tonen worden gevormd door hoger of lager op het mondstuk te blazen en gelijktijdig de kleppen in te drukken. Tips van echtgenoot Evert Maak het jezelf niet te moeilijk. Je bent waarschijnlijk de enige sousafoon en niemand hoort het als je eens een nootje fout speelt. Leg hem op tijd aan de kant. Anders wordt het een hernifoon. Laat je niet opjagen. Het simpelweg in elkaar zetten en uit elkaar halen van de sousafoon kost nu eenmaal meer tijd dan het pakken van een trompet of een trombone. Tien kilo om de nek Het is niet zo vanzelfsprekend, een vrouw met een sousafoon. Het is bijna tien kilo om je nek, en dat een dag lang. En je moet ook behoorlijk wat longinhoud hebben. Het zijn dan ook meestal mannen die de sousafoon bespelen. Zelfs in dameskapellen. En die kerels laten zich natuurlijk maar wat graag door de dames vertroetelen, ha, ha! Drie delen De sousafoon is een ingewikkeld instrument om op te bouwen. Hij zit in drie delen in een grote tas die Desiré overal heen moet sjouwen. Tegen de tijd dat ik hem in elkaar heb gezet, staat de rest al vijf minuten te popelen om te beginnen. Maar gelukkig helpen ze me wel. Het is een leuke wereld, de muziekwereld. Met vriendelijke, behulpzame en gezellige mensen. De sous De sousafoon van Desiré stond al ruim tien jaar ongebruikt op zolder. Hij was eigenlijk van echtgenoot Evert. Desiré zelf speelde Desiré en haar sousafoon de bariton. Maar de sous, zoals Desiré hem liefkozend noemt, had altijd al naar haar gelonkt. Dus toen Slipgevaar haar vroeg of ze hem niet eens wilde proberen, stapte ze resoluut over. De diepte in Weet je, de sous past gewoon bij mij. Hij hoort bij het lage koper en gaat zo mooi de diepte in. Het is de basis onder de muziek, de achtergrond. Daarbij voel ik me op mijn plek; voor mij is dit echt de ultieme combinatie: de sousafoon, de muziek, de vrouwen van Slipgevaar en ik. 10 over blazen over blazen 11

7 ACHTERGROND bovenkop fanfare Toeteren in de hooischuur van grandcafé Fanfare 12 over blazen In Giethoorn staat aan het Binnenpad grandcafé Fanfare. Hier werd een deel van de opnames van de film Fanfare gemaakt en het café is daardoor nog steeds een toeristische trekpleister. De scène met de rondfladderende kippen werd bijvoorbeeld opgenomen in de huidige achterzaal. Die was toen nog een hooischuur. In het café zijn de sporen van Fanfare overduidelijk. De film wordt permanent afgespeeld op een televisiescherm en in een hoek van het café hangen de muren vol met foto s en het plafond vol met blaasinstrumenten. De hooischuur is omgedoopt in Tubazaal. Sinds 2007 zijn Arie-Willem en Natasja Vermeij de uitbaters van het grandcafé. Natasja verbaast zich er nog elke dag over hoe de film na al die jaren nog steeds leeft. We verkopen elk jaar zo n 300 dvd s van de film. Ook komen er met vaste regelmaat blaasorkesten bij ons langs. Om even rond te kijken of om gewoon lekker met zijn allen te spelen. Onlangs nog een korps uit het Brabantse Maaskantje. Ze kijken bij grandcafé Fanfare ook niet op van groepen toeristen uit China of Japan. Ze komen binnen met in hun hand een boekje met allemaal Aziatische tekens en daar staat dan ineens het woord Fanfare tussen", lacht Natasja. Tip: Elk fanfare- of harmoniekorps dat komt spelen bij grandcafeé Fanfare krijgt van Arie- Willem en Natasja een gratis rondvaart voor het hele korps aangeboden. fanfare, de film Fanfare (1958) was de eerste Nederlandse speelfilm ooit. De film werd geregisseerd door Bert Haanstra en was een doorslaand succes door de combinatie van beeld, humor en muziek. De film speelt zich af in het fictieve dorpje Lagerwiede dat één goede fanfare telt met de fraaie naam Kunst en Vriendschap. Deze fanfare wil deelnemen aan een concours. Tijdens de voorbereiding op dat concours krijgen twee muzikanten ruzie. Het verdeelt de fanfare en het dorp in twee kampen die beide op eigen titel willen deelnemen aan het concours. Een componist schrijft voor beide orkesten een afzonderlijke compositie. Op het eerste gehoor lijken het twee totaal verschillende stukken. Na veel ruzie en ellende arriveren beide orkesten gelijktijdig op het podium van het concours en beginnen ook gelijktijdig hun eigen stuk te spelen. Dan blijkt de muziek van beide fanfares perfect in elkaar te passen. Ze winnen gezamenlijk het concours. Er is weer vrede in Lagerwiede. blazers 13

8 TRENDS PRAKTIJK Femke Gerritsen Is 29 jaar Werkt in het onderwijs, weet veel van ipads in de klas, Is zeer ambitieus, Speelt zelf trompet, Is voorzitter van muziekvereniging Unisson in Boekelo, deze vereniging heeft een harmonieorkest en slagwerkgroep De voorzitter aan het woord Vindt het mooie van Unisson Dat we een rijke historie van 115 jaar hebben en dat jong en oud het gezellig hebben met elkaar. Lid zijn bij ons is veel meer dan alleen maar muziek spelen. Uniform aan of uit? Tja, ik heb er een beetje een haat-liefdeverhouding mee. Voor mij is een uniform op een of andere manier verbonden met een krachtige presentatie en een hoog muzikaal niveau. Maar ik vind dat je de outfit aan de gelegenheid moet aanpassen. Dat doe je met de muziek immers ook. Broedt op Een concert over historische personen en historische gebeurtenissen. Legt de muzikale lat Niet al te hoog. De warmte van de vereniging is veel belangrijker. Ziet als jaarlijks hoogtepunt Het paasontbijt op tweede paasdag. Na een muzikale ochtend eieren zoeken in het bos. Lekker en gezellig en alle leden komen erop af. Vindt de repetitie op de vrijdagavond geslaagd Als de mensen met het laatste liedje in hun hoofd naar huis fietsen. Femke verdeelt haar blazers in drie groepen Mopperkontjes (maar ze blijven wel) Fanatiekelingen (oefenen zich te pletter) Recreanten (komen vooral voor de gezelligheid) Blaasmuziek op de regionale zender Overijssel, Limburg en Brabant zijn de provincies van de HaFaBra-muziek (harmonie, fanfare en brassband). RTV-Oost wijdt er twee speciale programma s aan. Niet alleen om het enthousiasme voor blaasmuziek in Overijssel aan te wakkeren, maar ook omdat deze muziek het verdient. Het is namelijk veel meer dan de hoempapa waar veel mensen de muziek mee associëren. Arthur Kamp Is eerste klarinettist in het Orkest van de Koninklijke Luchtmacht. Speelt ook in kleinere settings. Studeerde aan het conservatorium in Enschede, Amsterdam en Maastricht de muziek uit loopt al vanaf 1995 en moet ervoor zorgen dat er genoeg aandacht is voor blaasmuziek in de provincie. Dat lukt Voor Arthur prima want het programma wordt goed beluisterd. Elke week kiezen een paar duizend Meld het Arthur Geeft je vereniging binnenkort een uitvoering? Zijn jullie trots op het nieuwe repertoire? Is er binnenkort een optreden? Meld Even uitblazen Zaterdag van uur tot uur Presentatie: Geert Sprick Programma met blaas- en volkstümliche muziek. Voor de muziek uit Zondag van uur tot uur Presentatie: Arthur Kamp Programma met informatie over harmonie-, fanfare- en brassbandmuziek in Overijssel. mensen uitzending gemist via internet. Dat zegt wel iets. Natuurlijk wordt er bijvoorbeeld rond Ommen heel goed geluisterd als we in het programma aandacht besteden aan iets of iemand uit die plaats. Dat kun je heel mooi zien aan de ip-adressen. Ook in de achterhoek zitten trouwens veel luisteraars. Het is voor Arthur niet al te moeilijk om actueel te zijn. Als er iets nieuws op cd verschijnt, krijg ik het toegestuurd." Het andere geluid Arthurs orkest laat het andere geluid van de luchtmacht horen. We zijn het swingende orkest van defensie, maar ook spelen we in Normandië bij de herdenking van de oorlog. In Canada hebben we een aantal bevrijdingsconcerten gegeven. We laten steeds meer onze maatschappelijke betrokkenheid zien. Geweldig mooi Arthur vindt zijn baan geweldig. Veel afwisseling, en je speelt altijd voor mensen die blij zijn. Je komt op de meest vreemde plaatsen waar altijd wel iets gebeurt. En muziek maken is natuurlijk het mooiste wat er is. On tour Arthur is er maar druk mee. De luchtmacht bestaat 100 jaar en om dat te vieren, geeft het orkest 40 concerten in het land. Soms in grote theaters of sporthallen. Soms buiten, want het orkest loopt ook taptoes. het Arthur via 14 over blazen over blazen 15

9 Donderse rotbuks, wat kun ie bloazn TAKKENBUNDEL Fagotto is Italiaans voor takkenbundel. Daar is de fagot met een behoorlijke dosis creativiteit naar vernoemd. Het instrument is van hout en bestaat uit een lange buis die dubbelgevouwen is zodat hij beter hanteerbaar is. Als je in Rijssen naar Dinant Rozendom (61) vraagt, is de kans groot dat ze geen idee hebben wie hij is. Vraag je echter naar n buks, dan weet het hele dorp wie je bedoelt. In Rijssen hebben mensen nog bijnamen. 'n Buks speelt fagot bij muziekvereniging Wilhelmina in Rijssen. Als je hem hoort en ziet spelen, zou je willen dat je het zelf ook zo kon. Wat een passie en enthousiasme! Ben je gek?! Op zijn tiende kocht de kleine Dinant, toen nog buksje, stiekem een blokfluit. Zijn ouders vonden dat maar niks. Ben jij gek?! Ga maar bij de muziek. Zo kwam Dinant bij de Rijssense muziekvereniging Wilhelmina terecht. Daar speelde hij jarenlang klarinet. In 1996 hadden ze iemand nodig voor de fagot. Er moest een muzikaal gat opgevuld worden en er waren nieuwe instrumenten aangekocht. Het klikte meteen en die liefde voor de fagot is nooit meer overgegaan. Geef n buks trouwens een dwarsfluit en hij speelt er ook zo op los. Een rasechte blazer. Hoogtepunt Absoluut hoogtepunt was een concours in Nijmegen in Dinant viel in voor een andere muzikant. In die tijd oefende ik wel 8 uur per dag. In zijn stuk zat een ingewikkelde solo die hem bijzonder goed afging. De dirigent stak zijn enthousiasme niet onder stoelen of banken. Donderse rotbuks, wat kun ie bloazn. Wilhelmina won het concours met glans. DUBBELRIET De fagot behoort tot de houtblazers vanwege de wijze waarop de klank wordt gevormd. Hij wordt aangeblazen op een dubbelriet. De klank van de fagot is heel karakteristiek en goed te horen in bijvoorbeeld de Bolero van Ravel. Een fagot kost al gauw meer dan tienduizend euro. Dinant en zijn fagot Sjekkie d r bie Wie lang speelt, heeft veel verhalen. Zo weet Dinant te vertellen dat er vroeger tijdens het spelen geregeld gerookt werd. Sjekkie op de rand van de lessenaar, acht maten rust, hijs aan het sjekkie, jongens doar giet weer hen, en dan weer blazen. De dirigent zei d r niks van. Ook herinnert hij zich nog een slagwerker die zijn pruimtabak tussen de bekkens door met enorme precisie meters ver weg in een kwispedoor spuugde. Ezelsveulen en schapekop Niet iedereen in het orkest had evenveel muzikaal talent. Het kostte soms veel moeite om mensen ritmes aan te leren. De dirigent wist daar wel raad mee. Hij liet ze zichzelf eee-zelsveulen-en-schaaa-pekop noemen en dan hadden ze meteen het goeie ritme te pakken. n Buks lacht erbij met lichtjes in zijn pretogen. Hij heeft een boel droge humor, die Dinant. Geen wonder dat hij ook schrijft voor de Rijssense Revue. 16 over blazen over blazen 17

10 ACHTERGROND ACHTERGROND Trompet, kornet, bugel: het verschil Overeenkomst: 1. koperblazers 2. het geluid ontstaat door trilling van de lippen tegen het mondstuk 3. drie ventielen KORNET stamt af van de posthoorn (begin 19e eeuw) mildere toon omdat de buis al vanaf het zeer nauwe mondstuk uitloopt ruimere bochten stemming in BH en EH muziekgenres: jazz, pop en rock, brassbands (tien kornetten), dweilorkesten bekende kornettisten: Louis Armstrong, Scott Joplin TROMPET zeer lange historie (zie Trompetten van Toetanchamon) vrijwel geheel cilindrische buis vrij hoge, doordringende toon omdat de buis pas bij de beker uitloopt totale lengte buis van 116 cm tot 202 cm stemming in C, BH, D, F en EH uiteenlopende muziekgenres: klassiek, pop, jazz, harmonie, fanfare bekende trompettisten: Miles Davis, Louis Armstrong, Chet Baker BUGEL (FLÜGELHORN) Trompetten van Toetanchamon De oudste trompetten zijn de trompetten van Toetanchamon. Ze werden gevonden in de graftombe van farao Toetanchamon, verpakt in riet, en dateren van ca v.c. Een is van zilver, de ander is van brons. De zilveren trompet is een aantal keer bespeeld, waarvan één keer voor de BBC in Tijdens de uitzending viel de trompet uit elkaar, maar met veel moeite kon hij uiteindelijk weer worden gerestaureerd. Nadien is de trompet niet of nauwelijks meer gebruikt. Tegenwoordig liggen beide muziekinstrumenten in het Egyptisch Museum te Caïro. De zilveren trompet werd daar in 2011 nog uit gestolen, maar werd kort daarna teruggevonden in de metro van Caïro. uitgevonden door Adolphe Sax warme, ronde toon omdat de buis al vanaf de ventielen wijd uitloopt ruimere bochten totale lengte buis van 98 cm tot 130 cm stemming in BH en EH muziekgenres: fanfare, brassband (slechts één bugel) bekende bugelspelers: Kyteman 18 over blazen over blazen 19

11 ACHTERGROND Op dit moment zijn er 104 dweilorkesten in Overijssel geregistreerd. Dalfsen heeft er 1 Oldenzaal heeft er maar liefst 15 oneindig Muziek raakt nooit 'op'. Er zijn veel combinaties te maken met akkoorden en instrumenten. Aan het Wereld Muziek Concours in Kerkrade werd dit jaar meegedaan door ca musici. Het werd bezocht door ruim een half miljoen bezoekers. praktijk In 1965 was de mondharmonica het 1e instrument dat buiten de dampkring werd bespeeld. De fagot heeft een totale buislengte van bijna 3 meter Het oudste harmonieorkest van Overijssel is het Stedelijk Orkest Kampen dat is opgericht in 1842 Bijna alle orkestinstrumenten overschrijden 80 db, de wettelijk geaccepteerde grens voor geluidsniveau. Over een jaar geven we een concert De mens heeft een longinhoud van 4 tot 6 liter. Cijfers en feitjes Vereiste longcapaciteit: 3 liter voor trompet, 4,8 liter voor bastuba. Calorieverbruik per uur: saxofoon 140 kcal trompet 175 kcal, tuba 280 kcal In augustus 2013 bliezen 508 mannen tegelijkertijd op hun alpenhoorn. Dat was een nieuw wereldrecord. De muziekcommissie heeft samen met de dirigent het repertoire uitgezocht. Iedereen is enthousiast. Eén vraagje nog: Hoe komen we aan de bladmuziek? Daar hoef je je in Overijssel gelukkig niet druk om te maken. Muziekscholen en muziekverenigingen kunnen bladmuziek voor blazers lenen bij Musidesk, voorheen de Provinciale Bibliotheek Amateur-Muziekverenigingen, De bibliotheek vind je in Nijverdal, centraal in de provincie. Wout Ligterink, velen kennen hem ook als dirigent van verschillende muziekverenigingen in de regio, is daar teamleider. Je bent een geluksvogel als hobby en werk in elkaars verlengde liggen. stukken bij. Wout: Als een vereniging een bepaald werk wil, schaffen we het zoveel mogelijk aan. Rondsnuffelen Je kunt natuurlijk ook naar Nijverdal gaan om zelf te kijken en te snuffelen in de cd-collectie met blaasmuziek. Het grootste deel daarvan is te beluisteren. Het is een komen en gaan van blaasmuzikanten bij ons, vertelt Wout. Mooie verhalen, altijd gezellig en de mensen inspireren elkaar. Er zijn ongeveer 6 miljoen waarvan 22% in de muziek zit. Dat zijn 1,3 amateurkunstbeoefenaars in Nederland miljoen mensen. Daarvan is ongeveer 55% vrouw en ongeveer 45% man. Lekker makkelijk Hoe het werkt? Je kijkt in de digitale catalogus en je kiest het werk uit waar je naar op zoek bent. Een aantal dagen later kun je het ophalen in de dichtstbijzijnde bibliotheek. De repetitie voor het concert kan beginnen. Je grijpt nooit mis want de collectie is imposant, zo n muziekwerken en bijna alles staat ook op cd. Elk jaar komen er zo n 200 Tip: Wil je als muziekcommissie inspiratie opdoen? Begin bij Musidesk in Nijverdal! 20 over blazen 21

12 PRAKTIJK PRAKTIJK Maatwerk 3 dirigenten Voor ieder orkest en ieder koor staat een dirigent. Wat doet zo iemand eigenlijk precies? Het lijkt niet zo moeilijk, maar wie in 2012 het tv-programma Maestro van de AVRO heeft gezien en Lenette van Dongen zag winnen, weet wel beter. Natuurlijk geeft een dirigent de maat aan, maar de ware kunst is het overbrengen van emotie, inspiratie en motivatie. Het plezier om samen een mooi stuk neer te zetten. Wout Ligterink is dirigent bij Muziekvereniging Wilhelmina Rijssen: Wilhelmina is eigenlijk een warm nest, waar de gezelligheid en de sociale factor heel belangrijk zijn. De cultuur van het orkest is verbonden met de cultuur van de plaats. Voor mij zijn mensen belangrijker dan het niveau van de muziek. Hans Schippers dirigeerde enige tijd het harmonieorkest van Muziekvereniging Wilhelmina Glanerbrug: Je moet mensen in hun waarde laten. Wel duidelijk en eerlijk zijn en vertellen hoe het beter kan. Maar uiteindelijk gaat het om de bezieling en de betekenis van de muziek. Peter Kleine Schaars, chef-dirigent van de Marinierskapel der Koninklijke Marine: Wat heb je eraan om met een stok voor de spiegel te zwaaien? Dan gebeurt er niks. Je bent van mensen afhankelijk om te laten zien wat jij wilt overbrengen. Je moet ze motiveren om jouw interpretatie te verwezenlijken. Inspirator zijn. Peter Kleine Schaars Het is een zonnige dag. Zo n 60 jongeren van 10 tot 20 jaar zitten in een wat donker zaaltje achter hun muziekstandaard. Instrument bij de hand. Geconcentreerd luisteren ze naar de man die op de bok voor de groep staat. De saxofonisten en fluitisten zetten hun partij in. Ben jij eerste fluitist? Nee? Dan moet je pas in maat 4 beginnen. De man voor de groep is Peter Kleine Schaars. Sallander Hij is opgegroeid in Deventer en zijn voorouders komen van de Schaars in Okkenbroek. Een Sallander in hart en nieren dus. Ik ben maar een gewone boerenjongen hoor. Maar dan wel een boerenjongen die het, naar sommigen zeggen, ver heeft geschopt in de muziek. Peter Kleine Schaars (51) is namelijk sinds juni 2013 chef-dirigent bij de Marinierskapel der Koninklijke Marine, zoals het orkest officieel heet. Zo n functie is eigenlijk het best vergelijkbaar met bondscoach van het Nederlands elftal. Veel talent Peter heeft een overdosis aan muzikaal talent. In zijn jonge jaren studeerde hij trombone aan het ArtEZ Conservatorium in Zwolle, zowel de klassieke richting als jazz. Later vulde hij dit aan met compositie en arrangeren aan het conservatorium van Rotterdam en met HaFa-directie in Tilburg en Maastricht. Ja, ik heb vier conservatoriumopleidingen. Dat klopt, lacht hij. Hij speelde in alle mogelijke orkesten en ensembles, van symfonie- en harmonieorkest tot popgroep en bigband. Ook in de Marinierskapel zelf. En ten slotte was hij in de laatste tien jaar actief als klankregisseur en maakte in die hoedanigheid zo n 250 cd's waarvan een flink aantal met grote orkesten. Artistieke militair Met de Marinierskapel leveren we een hoogstaand artistiek product in een militair bedrijf. We spelen van alles. Van klassiek tot modern. Uiteraard gaat het orkest met de tijd mee, maar daarnaast is er een sterke traditie van militair-muzikale elementen. Misschien is het daardoor dat de buitenwereld ons soms zo n vreemd imago toebedeelt. Dit jaar speelden we zoals elk jaar op Prinsjesdag. Heb je ons gezien op televisie? We staan dan precies voor de Ridderzaal (die koets rijdt bijna over m n tenen) en spelen een plechtig Wilhelmus als de koning uit de Gouden Koets stapt. En dan zegt zo n commentator als we het Binnenhof opmarcheren: Daar komt de fanfare aan. Dat geeft aan hoe slecht sommigen geïnformeerd zijn over dit mooie professionele harmonieorkest. Specie Het is prachtig om voor het orkest te staan en samen te musiceren. Muziek is de specie van de samenleving. Een sport doe je bijna altijd met soortgenoten, mannen of vrouwen bijvoorbeeld, en leeftijdsgenoten. Maar in de muziek kan een jongetje van 10 spelen met een oma van 93. Zelfs al komt de een uit Korea en de ander uit Spanje. Ik zal daarom altijd de jeugd blijven stimuleren om iets met muziek te doen. Vandaar dat ik hier vandaag sta. De Marinierskapel speelt graag door heel Nederland en doet dat kosteloos. Als beroepsmilitair zijn ze immers al betaald. Peters ambitie is om het aantal concerten flink uit te breiden: dus mocht uw vereniging binnenkort een bijzonder lustrum hebben, neemt u dan gerust contact op met het management: Een partituur, een boekwerk waarin alle partijen onder elkaar staan voor elk instrument. 22 over blazen over blazen 23

13 Jong en enthousiast Wie denkt dat jongeren niet geïnteresseerd zijn in blaasmuziek, moet maar eens in Kampen gaan kijken bij het Jong Kamper Trompetter Korps. Als je de kans krijgt tenminste, want ze spelen in heel Nederland. Het korps behoort in Nederland tot de top vier van de showbands. Topkwaliteit en plezier spatten eraf. gerben Het Jong Kamper Trompetter Korps wordt begeleid door Gerben Post. Trap tegen een bal en je bent aan het voetballen. Bij muziek werkt dat niet zo. Je moet er veel tijd en moeite in stoppen. We hebben gelukkig een enthousiaste jeugdgroep. mellowat? De mellofoon is een koperen blaasinstrument dat is afgeleid van de hoorn. Omdat de vingerzetting gelijk is aan die van andere instrumenten met 3 ventielen, heeft de mellofoon veel weg van de trompet. De mellofoon is uitgevonden om beter te kunnen marcheren in showorkesten. Het is een typisch brassband- en fanfare-instrument. De klankbeker is horizontaal gericht zodat het geluid direct in de richting gaat van de toeschouwers. De mellofoon Brugklasser Mirthe van t Oever (12) is een van de jongere speelsters in het korps. Ze bespeelt de mellofoon. Dat is eigenlijk een soort hoorn", legt ze me uit. Hij lijkt een beetje op een trompet. Het lijkt mij knap ingewikkeld om zoveel muziek uit een instrument met maar drie knoppen te halen. Dat valt wel me", lacht ze. Je maakt de klank met je mond. Klappen en tellen Mirthe is al vier jaar lid van het JKTK. Ze begon in het leerlingorkest, de MusicKidz. Daar leerden we klappen en tellen enzo, maar nu speel ik al twee jaar in het korps zelf. Ze oefent nog steeds heel veel. Dat moet ook wel, want het gaat niet alleen om het instrument, maar ook om alle nummers van het optreden plus de complete show die daarbij hoort. Ze repeteert twee à drie keer per week met het korps en dan ook nog een keer op de muziekschool. Lawaai Maakt dat niet ontzettend veel lawaai in huis, als ze oefent? Ja, best wel. Dat vinden mijn broer en zus soms niet zo leuk als ze tv kijken ofzo. Ze zeggen dan dat ik moet stoppen. Dan ga ik wel naar een andere kamer. Maar het duurt maar een kwartiertje en ik oefen ook niet elke dag thuis. Zo n vier keer per week. mirthe en haar mellofoon Een muzikale regio Zitten er veel vriendjes en vriendinnetjes op het korps? Niet van mijn school, maar ze komen wel allemaal uit Kampen, IJsselmuiden en Genemuiden. En het is heel gezellig. Stoer Wat vind je nou het leukste aan het spelen bij het JKTK? Eigenlijk vind ik alles leuk, maar het is ook gewoon heel stoer, de muziek en alle passen en het uniform enzo. Om zo n show neer te zetten. 24 over blazen over blazen 25

14 stembuis hoe werkt het? De trombone maakt geluid door het trillen van de lippen op het mondstuk. Er zit een lange gebogen buis aan een trombone. Door die buis in of uit te schuiven, verandert de toonhoogte. In de verst uitgeschoven positie is de buislengte bijna anderhalf keer zo lang als in de meest ingeschoven stand. Een bekende trombonesolo uit de popmuziek is het begin van Is dit alles van Doe Maar. mwah-mwah-mwahmamamamamwaaahh Ga zitten want ik wil eens met je praten Ik ben al lang niet meer zo blij als toen Nee schrik maar niet ik wil je niet verlaten Er is iets en ik kan er niets aan doen We komen niets te kort we hebben alles n kind n huis n auto en elkaar Maar weet je lieve schat wat het geval is Ik zoek iets meer ik weet alleen niet waar Is dit alles oehoehoeh is dit alles oehoehoeh is dit alles wat er is (2x) Te korte armen Joep is 11 jaar en speelt al twee jaar trombone. Best lastig voor hem, want soms zijn z n armen gewoon te kort om de schuif helemaal op de verste plek te krijgen. Dan word ik wel eens boos. Blokfluit Joep is zoals zoveel kinderen begonnen met blokfluit. Hij kreeg les van juf Kristen. Dat was soms een beetje saai, maar het leuke was dat ik na twee jaar naar muziekles bij Harmonie Caecilia Ootmarsum mocht. Toen heb ik meteen de trombone gekozen." Tirolermuziek Waarom ik dat gekozen heb? Papa houdt van Tirolermuziek en daar horen trombones bij. En mama zei dat ik beter een blaasinstrument kon kiezen omdat de drum alleen het ritme aangeeft. Dan maak je geen echte muziek. En ik vind het mooi om te scheuren. Hij doet het me voor op zijn luchttrombone: flink heen en weer schuiven. Zo moet dat. schuifslot Bescheiden Hij wil het niet van zichzelf zeggen, maar hij kan het best goed. Hij laat me trots zijn rapporten zien. Het is allemaal goed wat de klok slaat. Hij heeft les van Gertjan Lenderink. Die speelt in het orkest van de Koninklijke Marechaussee. mondstuk waterklepje schuifdop Een lesje trombone Nou, je blaast veel lucht, weinig lucht of heel weinig lucht in het mondstuk. Als je veel lucht blaast, heb je een hoge toon. Blaas je heel weinig lucht dan krijg je een lage toon. En dan moet je schuiven van bes helemaal vooraan naar c helemaal achteraan. Dat komt heel precies. En bij die lage c, daar kan ik niet goed bij. Joep en zijn trombone heel oud De trombone staat al op een afbeelding uit De trombone wordt soms een schuiftrompet genoemd, maar dat is een onjuiste naam, want dat is een ander instrument. Op veel blaasinstrumenten maak je natuurtonen, ook op de trombone. Dat zijn tonen die ontstaan als je op een holle buis blaast, bijvoorbeeld een tuinslang. Een andere voorbeeld is het blazen op bierflesjes. Vriendjes In zijn klas zitten niet veel vriendjes die muziek maken. Een vriend speelt gitaar, maar die komt natuurlijk nooit in de harmonie terecht. Veel jongens zitten op voetbal. Ze hebben geen interesse in muziek. Dakkapel Wat ik later wil? Dan wil ik spelen in de Dakkapel van Ootmarsum Hij laat me een vrolijk stukje blaasmuziek horen op YouTube. Dat vind ik mooi. Daar speelt ook een oom van mij in. Joep is zo enthousiast, dat gaat vast lukken. 26 over blazen over blazen 27

15 ACHTERGROND ACHTERGROND Muziekvereniging Wilhelmina begon als fabrieksorkest Met dank aan de fabriek In 1898 kreeg Nederland een koningin, Wilhelmina. Heel Nederland vierde feest, soms dagenlang, en overal waren activiteiten. Ook in Rijssen waren de mensen in opperbeste stemming. Toch misten de Rijssenaren iets, namelijk een eigen muziekkorps om de feestelijkheden extra glans te geven. Te gek, te duur Te gek voor woorden, vond men, dat muziekkorps moest er komen. Maar ja, hoe kom je aan instrumenten? De meeste mensen werkten in de textiel en kwamen met nog geen 10 gulden thuis. Veel te weinig om instrumenten van te kopen. Een paar stoomgasten van Ter Horst & co besloten de hulp in te roepen van hun directeur Van Heel. Een gouden idee, want datzelfde jaar al had Rijssen haar muziekvereniging, met 25 leden. Over de naam hoefden ze niet lang na te denken. Wilhelmina natuurlijk. Het was een orkest Ter Ontspanning Van de Arbeider (TOVA). Ter Horst & co De firma werd opgericht in 1835 als linnenweverij door Gerrit Hendrik ter Horst. Er werkten aanvankelijk slechts 20 mensen, maar in 1850 kreeg de fabriek een grote order van de Nederlandsche Handel-Maatschappij voor de productie van juten koffiezakken. In de daaropvolgende eeuw groeide de firma geleidelijk aan door naar meer dan 1000 werknemers. Fabriekskorps Van Heel zelf nam de inkoop van de instrumenten voor zijn rekening. De heer Braune uit Almelo werd tot dirigent benoemd. De repetities van het fabriekskorps begonnen, eerst in een tent achter de fabriek, later op zolder boven het kantoor. In 1909 deed Wilhelmina voor de eerste keer mee aan een concours. Ze wonnen een vetlederen medaille voor de grootste reisafstand. In 1924 behaalden de Rijssenaren de eerste plaats op een concours in Ellecom. En 1957 was een topjaar met de eerste prijs in de vaandelafdeling. In 1971 werd Wilhelmina helemaal zelfstandig. Ter Horst schonk alle uniformen en instrumenten aan de vereniging. Regels In 1900 werd het reglement opgesteld en goedgekeurd. Je moest minimaal 19 jaar zijn om mee te mogen doen. Werknemers bij Ter Horst moesten minimaal 6 jaar lid worden. Je kon er alleen onderuit bij ontslag of wangedrag. Wilde je weg op eigen verzoek, dan moest je voor zes jaar contributie betalen, ook al was je nog maar bijvoorbeeld twee jaar lid. De contributie bedroeg toen 5 cent per week. Boetes Het was in die tijd altijd druk op de repetities. Daar zorgde artikel 6 wel voor waarin allerlei boetes waren vastgelegd. Wegblijven zonder geldige reden: een boete van 25 cent. Werkte je op de fabriek dan kon je zelfs ontslagen worden. Weigering om deel te nemen aan een concours: 30 cent boete. Zette je na een repetitie je lessenaar niet terug op zijn plaats dan was je 5 cent armer. Badmeester Van Heel kende een schilder uit Kampen die heel goed trompet speelde, Kalter heette hij. Je kunt bij ons komen werken als je in het orkest gaat spelen. Kalter zag het wel zitten. Het spelen ging prima, er was alleen te weinig schilderwerk. Geen probleem. Kalter werd gepromoveerd tot badmeester en verantwoordelijk gemaakt voor douches en wasruimtes. Zo had hij toch wat te doen. Baas zijn tijd Soms mocht er geoefend worden onder werktijd. Dat was natuurlijk geweldig. Pet Als je instrument versleten of kapot was, moest je met je pet in de hand naar de heren van Ter Horst. Mijnheer, die bas van mij speelt niet al te best meer. Mag ik misschien een nieuwe? Muziekvereniging KSW Ook Nijverdal had destijds een fabrieksorkest. Op 15 april van het jaar 1882 werd door de heer G. Salomonson Hzn, directeur van de Koninklijke Stoom Weverij te Nijverdal, het Muziekgezelschap der K.S.W. opgericht. Tot dirigent werd benoemd Ad Braune, die later ook dirigeerde bij Wilhelmina uit Rijssen. 28 over blazen over blazen 29

16 PRAKTIJK PRAKTIJK Een woud van blaasinstrumenten Eigenlijk is de buitenkant van Brassatelier de Wilde heel gewoontjes. Maar pas op. Als je binnenkomt, weet je niet wat je ziet. Een woud van blaasinstrumenten: op de vloer, aan de muur, aan het plafond, in koffers en op de werkbank. Afgewisseld met heel veel gereedschap. Van ingewikkelde draaibanken met heel veel wieltjes, tot een huis-tuin-enkeukenpollepel om lood te gieten. Stukken koper in allerlei vormen en een bak vol met koperslijpsel. Maar vooral die instrumenten. Historische, oude, nieuwe, koperen, zilveren, met en zonder deuken, klaar, half klaar, blinkend of nog dof. Halffabrikaten en eindfabrikaten. Het scheelt niks of Roland kan er zelf niet meer bij. Gelukkig komt er binnenkort ruimte bij. De bouw van een fietshoorn Een veelzijdig man dus. Hij is gespecialiseerd in het bouwen van koperen blaasinstrumenten. Hedendaagse maar ook historische. Zo kreeg hij onlangs een vraag uit Frankrijk om ophicleïdes na te bouwen. Pasgeleden leverde hij bij defensie een paukenset af voor op het paard. Pauken? Ja, die zijn ook van koper. Hij ging naar huis met een nieuwe opdracht: trompetten voor de ere-escorte van de cavalerie Brassatelier de Wilde in IJsselmuiden bouwt repareert onderhoudt past aan restaureert verkoopt en blaast Het mooiste en spannendste moment is als een instrument terugkomt van de verzilveraar. Genieten als het gelukt is. Helemaal als het graveerwerk ook mooi uitkomt. Het is altijd weer afwachten hoe het instrument uiteindelijk klinkt. Dat kun je nooit van tevoren voorspellen. Een kleine oneffenheid kan het beter of slechter maken. Zijn sterke punten? Roland benadert het 100% Cruijffiaans: Volgens mij kan een ander het ook, maar ik weet niet of een ander het kan. Duur? De naam bepaalt de prijs, net als bij wijn. Het is maar net wat je mooi vindt qua kleur of smaak. Een echte De Wilde zegt de een heel veel en de ander wat minder. Handgemaakt is natuurlijk altijd een stevige pre. Idealist? Tuurlijk, je wilt het zo goed mogelijk doen. Uiteindelijk gaat het erom dat mijn instrumenten muziek en musiceren nog mooier maken ➊ ongeveer 14 meter gesoldeerde conische buizen op een hoop ➋ naad gladmaken door hameren en smeden; rondkloppen ➌ vullen met lood en buigen om een mal ➍ het resultaat ➎ de mondpijpen zijn gebogen; nu volgt uitsmelten, want ze zijn nog met lood gevuld ➏ vijlen, schuren en polijsten ➐ drukwerk, de losse componenten ➑ ventielblok, drukwerk moet nog worden gemonteerd/ opgesoldeerd ➒ geheel in elkaar passen, de fietshoorn ➓ de enige manier om de mondpijp voor de hoorn door te laten lopen zonder onderbreking is oprollen ⓫ mondpijp, pasgemaakt op de fietshoorn ⓬ de verzilverde fietshoorn, klaar om te worden getest 30 over blazen over blazen 31

17 Panfluit Midwinterhoorn Een panfluit bestaat uit een aantal buizen van verschillende lengte, die aan de onderkant gesloten zijn. Een panfluit wordt bespeeld door lucht tegen de rand van de buis te blazen. Iedere buis levert zijn eigen toon. Door de positie van de lippen te veranderen kan de fluitist de klank met een halve toon verlagen. Het is mogelijk de panfluit te stemmen door wasbolletjes op de bodem van een pijpje plat te drukken of juist uit te boren. Het stemmen neemt rustig een hele avond in beslag. De meeste mensen denken bij de panfluit aan volksmuziek, maar het instrument leent zich ook prima voor klassieke muziek. In de 70'er jaren kreeg de panfluit meer bekendheid in West-Europa, onder andere door de Roemeense panfluitist Georghe Zamfir. In het nummer El Condor Pasa van Simon and Garfunkel speelt de panfluit een hoofdrol. Jan VelDhuis en n oaldn roop t Is weer zo wiet. Veel meer woorden hebben Jan Veldhuis (73) en zijn maten niet nodig als het seizoen weer begint. Ze zorgen er samen voor dat n oaldn roop van de midwinterhoorn ook in Salland klinkt. Het seizoen begint op de vierde zondag voor kerst. Voor die tijd mag er niet geblazen worden. Als je bijna een jaar niet geblazen hebt, moet je het de eerste week kalm an doen. Er komt heel wat spanning op de lippen. Amazuur (embouchure) noemen ze dat in Twente. Jonge Jan Al weer zo n 35 jaar geleden hoorde Jan voor het eerst de klanken van een midwinterhoorn. Daarna was het allemaal niet meer te stoppen. Hij kocht er meteen zelf een. Het bleek een soort souvenir te zijn en het klonk voor geen meter. Ik heb hem eerst eens doorgezaagd en fatsoenlijk uitgehold. Jan blaast met gemak alle zeven Op donkere winterdagen, als het overdag nauwelijks licht werd, bliezen boeren in Twente en de Achterhoek na het werk op hun midwinterhoorn. In de eenzaamheid van de boerderij wilden ze de geesten bedwingen en het onheil afwenden. In de zomer werd de hoorn in de waterput gehangen om hem vochtig en goed gesloten te houden. Daar werd hij natuurlijk loodzwaar van. Daarom werd hij bij het blazen vaak op de rand van de put gelegd. Tegenwoordig wordt de midwinterhoorn alleen nog tevoorschijn gehaald op de eerste zondag van de advent en in de vijf weken daarna, tot Driekoningen. Dan vinden overal demonstraties plaats. Daarna worden ze voor de rest van het jaar weer opgeborgen. De blazers spelen om beurten. Samen musiceren is er niet bij. Kan ook niet, want geen hoorn klinkt gelijk. De midwinterhoorn is een eenvoudig instrument waarop maximaal zeven natuurtonen te blazen zijn. Hoewel de hoorn van hout is, wordt hij toch gerekend tot de koperblazers. Dat komt omdat de toon wordt gevormd door de spanning van de lippen. De lange, zware klank draagt ver. Wie het eenmaal gehoord heeft, vergeet het nooit meer. De uitdrukking in Twente voor het geluid is n oaldn roop (= de oude roep). tonen die uit de hoorn te halen zijn, maar daar heeft hij wel een jaartje of zes op geoefend. Dat lijkt veel maar dat valt reuze mee omdat het seizoen maar vijf weken duurt. Kom je er niet aan toe om de volgende toon te leren, dan moet je een jaartje wachten, betoogt Jan. Jan kan mooi vertellen Over een luie midwinterhoornblazer die liggend in bed met het uiteinde van de hoorn door het open raam zijn trage tonen de wereld in blies. Over de schaal 1: op het oog. Oftewel dat je het meeste op het gevoel moet doen als je zelf je hoorn maakt. Over de klank, die wel 5 tot 6 kilometer ver draagt in de mist. Over Markelo, waar ze op ossenhoorns blazen, net als in Oele bij Hengelo. En over het eind van het seizoen. t Is mooi-ewess. Borreltje en tot volgend jaar maar weer. Foto: Stefan Schipper Leon Koppelman Er zijn niet zoveel semiprofs in de panfluitwereld. Leon Koppelman uit Vriezenveen is er een van en hij is nog maar 27 jaar. Mijn ouders brachten lang geleden een keer een sierpanfluitje mee van een goededoelenmarkt. Ik ben zelf wat gaan proberen en vond het ontzettend leuk. Hij wilde dolgraag op les, maar het was niet zo makkelijk iets te vinden. Als alternatief koos hij voor lessen bij een dwarsfluitdocent. Na twee maanden bleek dat toch wel een heel ander instrument. CUM LAUDE Toen ik las dat in Almelo panfluit werd aangeboden op de muziekschool, ben ik daarheen gegaan. Hij slaagde cum laude voor zijn muziekdiploma D. Het is altijd mijn wens geweest om prof te worden, maar na de muziekschool kon ik niet verder. Er was op dat moment geen conservatoriumopleiding voor de panfluit. Inmiddels is die er wel weer. In Amsterdam. Leon koos dus voor een opleiding commerciële economie en heeft daar een leuke baan in. Maar zijn hart ligt nog steeds bij de panfluit. Hij heeft masterclasses gevolgd bij de beroemde Nicolai Pirvu en geeft les aan vijftien leerlingen. Soms is hij gastspeler bij een orkest en hij treedt regelmatig op als solist. DICHTBIJ Leon vertelt bevlogen. Er zijn zoveel misverstanden over de panfluit. Mensen denken altijd aan de categorie zwoele muziek. Maar het is een krachtig instrument waar je alle stijlen muziek op kunt spelen. Van klassiek tot pop. Ik begeleid bijvoorbeeld koren van meer dan 100 zangers. Daar komt de panfluit met gemak bovenuit! Als ik thuis speel, horen de buren drie huizen verderop me nog. Er is ook geen enkel ander instrument dat letterlijk zo dicht bij je komt als de panfluit. Basaal en primitief. Je kunt er erg goed je emotie mee uiten. En met je adem bepaal je zelf helemaal de klank. Prachtig! 32 over blazen over blazen 33

18 OVER PIPES, DRONES, CHANTERS ENZ. Een Schotse doedelzak bestaat uit een zak met vijf pijpen. Via de blow pipe blaast de speler de zak vol lucht. Die lucht vindt een weg naar buiten door de drie drones die naar boven wijzen, en de chanter, de pijp met de gaatjes waarop de speler de tonen maakt. De drones produceren het monotone geluid dat je voortdurend hoort. De doedelzak kent alleen hele noten en heeft een bereik van slechts één octaaf plus één (g tot en met a). Het aantal klanken is dus erg beperkt. Toch is de muziek erg ingewikkeld want elk stuk zit vol met versierinkjes zoals trillertjes en snelle voorslagen voor vrijwel elke noot. Doedelzakmuziek kent geen staccato, omdat er geen aanzet is. De druk vanuit de zak is immers constant aanwezig. Onder de kilt? Sokken en schoenen. VIER DUBBELRIETEN EN EEN LUCHTONTVOCHTIGER De pijpen van de doedelzak zijn gemaakt van knoerhard African Blackwood (grenadillehout). De binnenzak is van kunststof en daaromheen zit een cover die past bij het uniform. Elke pipe blaast op een zwaar dubbelriet. Om te voorkomen dat het vocht de dubbelrieten verstopt, zit er in de zak een water trap (luchtontvochtiger). Doedelzakken zijn na exact 33 minuten op temperatuur en gelijke toon. Als de band weet dat ze om 8 uur moet optreden, moeten ze dus om 3 minuten voor half 8 beginnen met warmspelen. Doedelzak. Je houdt er onvoorwaardelijk van of je hebt er een bloedhekel aan. Er zit niets tussen. In de Concord Pipe Band zitten uiteraard alleen mensen van het eerste kaliber. Ze zijn verslaafd aan de doedelzak en hebben er veel voor over om op hoog niveau te spelen. Daarom komen de spelers van de Hengelose band ook uit alle delen van Nederland: Venlo, Hilversum en zelfs Middelburg! En het resultaat mag er zijn. De Concord Pipe Band won de beroemde Cowal Games in zijn eigen klasse (Grade 3a) en werd zelfs een keer Schots kampioen. Daar keken de heren aan de overkant van de Noordzee behoorlijk van op! Een band dus waar Overijssel trots op mag zijn. Eigen opleiding De Concord Pipe Band werd opgericht in 1975 en kent nauwelijks verloop. Er komen eerder mensen bij dan eraf gaan", vertelt bandmanager Hemmy Vasterink. We hebben nu zo n 11 à 12 pipers en zo n 12 à 13 drummers. Enthousiaste mensen zijn trouwens nog altijd welkom! Zo nu en dan komt er een jonkie bij. Het duurt wel twee jaar voor ze de techniek een beetje beheersen, maar vanaf 9 jaar kunnen ze al meelopen als ze dat leuk vinden. De CPB zorgt zelf voor de opleiding want er is niet veel anders in Nederland. Ja, in Schotland bestaat een conservatoriumopleiding, maar dat is een beetje ver weg. Twee dingen niet tegelijkertijd De doedelzak is een lastig instrument om te bespelen. Je moet twee dingen niet tegelijkertijd doen, namelijk blazen en spelen. Je blaast lucht in de zak en drukt die er met je arm weer uit, door alle vier de pijpen. En in elke pijp zit een dubbelriet. Dat is dus heel zwaar. Het is de kunst precies de juiste druk uit te oefenen. Druk je te hard, dan hoor je het beruchte kattengejank. Belabberd spel dus. Een gebrek aan techniek. Luidruchtig instrument Doedelzak is vooral een buiteninstrument. Hij produceert ontzettend veel geluid, een hele band wel 100 decibel. En de snare drums doen daar nog eens een flinke laag volume bovenop. Daarom speelt negen van de tien met gehoorbescherming en moet je binnen altijd in een geïsoleerde ruimte spelen. Thuis oefenen kan niet. Maar hoe moet dat dan in de winter? Dan oefenen we nieuwe stukken in met speciale oefenpijpen, practice chanters. Dat geluid is veel zachter. Een stukje Schotland in Nederland De CPB speelt op Schotse pipes, heeft uniformen uit Schotland, speelt Schotse muziek en doet mee aan Schotse games. Daarom heeft ook alles een Engelse benaming: pipes, drones, practice chanter, blow pipe, snares, tartan, cover, water trap. Maar de band is ook in Nederland te bewonderen. Ze speelden bijvoorbeeld op het kroningsconcert bij André Rieu en afgelopen zomer speelden ze met zo n honderd andere pipers in de Arena. Ik wilde even luisteren hoe dat klonk, zoveel doedelzakken bij elkaar. Had ik beter niet kunnen doen. Ik heb er een piep in mijn oor aan overgehouden", lacht Hemmy. Onder de kilt? Omdat iedereen het wil weten, stellen we toch maar de vraag der vragen: Wat zit er onder de kilt? Het nuchtere antwoord van Hemmy: Sokken en schoenen. 34 over blazen over blazen 35

19 ACHTERGROND ACHTERGROND Muzikale families, je hebt ze overal. Meestal zijn het broers of zussen, zoals Suzanne en Monique Klemann, samen Loïs Lane. Of een vader en een zoon of dochter, zoals Willy en Willeke Alberti. Voor grotere families moeten we naar het buitenland. De broers Gibb van de Beegees, de Osmond Brothers, de Jackson Five, The Kelly Family. Of toch niet? Kunnen we gewoon in Nederland blijven? Ja, dat kan. Overijssel heeft namelijk een muzikale familie waar je u tegen zegt. Het is de familie Schippers uit Glanerbrug. De muziek zit ze in de genen. Grootvader Albert speelde al tuba bij de muziekvereniging Wilhelmina Glanerbrug. Wij waren op bezoek bij zijn kleinzoon Hans Schippers en Nicolien Schippers-Künz. Koninklijke Harmonie van Thorn opa Albert Schippers en oma Schippers opa en oma Künz Johan Schippers Nico Künz o.a. Orkest Freddy Golden, solotrombonist, dirigent Koninklijke Marinierskapel solotrompettist Hans Schippers x Nicolien Künz allemaal: harmonieorkest Wilhelmina Glanerbrug Albert Schippers x Tineke Künz tenorsaxofoon, piano en ik kennen elkaar al jaren. Onze vaders kwamen bij elkaar over de vloer. Nico Nicolien Künz was dirigent en Johan Schippers was trompettist. Op een bepaald moment ging Johan bij Nico in orkesten meespelen. Het was een uniek stel, Johan en Nico. Nico had zeven orkesten onder zijn hoede en Johan Jeroen Schippers x Irene Moniek Schippers Nico Schippers Martin Schippers Koninklijk Concertgebouworkest 1e trombonist Koninklijke Marinierskapel waldhoorn Rotterdams Philharmonisch Orkest klarinet Koninklijk Concertgebouworkest 1e trombonist ging steeds met hem mee. Achterop op de Vespa. En als ze thuiskwamen, had oma Schippers de humpkesoep klaar. Zoon Hans en dochter Nicolien rolden als vanzelfsprekend de muziek in en gingen spelen bij Wilhelmina in Glanerbrug, het orkest waar Nico dirigent was. Aanvankelijk had Hans wel oren naar de trompet maar een geweldige leraar op de muziekschool overtuigde hem dat hij moest overstappen op de trombone. Het werd een groot succes. Hans speelde jarenlang bij het orkest van Freddy Golden (Dik voor Mekaar Show, Los Vast). Nicolien begon op haar zevende met de klarinet, en op haar 25ste stapte ze over op fagot. De klik tussen ons was er ook zomaar ineens. We zijn getrouwd en in 1982 kregen we onze eerste zoon, Jeroen. Twee jaar later volgde een dochter, Moniek. Het kon haast niet anders met deze genen: Jeroen en Moniek waren ook muzikaal. Zij ontwikkelden zich tot beroepsmusici. Jeroen is solotrompettist bij de Marinierskapel en Moniek remplaceert o.a als klarinettiste bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest. En wie dit al ingewikkeld vindt, het wordt nog ingewikkelder. De broer van Hans, Albert Schippers, trouwde met de zus van Nicolien, Tineke Künz. Mijn zus is mijn schoonzus", lacht Nicolien. Ook dit muzikale paar, tenorsax en piano, kreeg een stel muzikale kinderen, Remko, Nico en Martin. Nico en Martin kregen tromboneles van oom Hans en werden ook al beroepsmuzikant. Beide broers spelen in het Koninklijk Concertgebouworkest. En om het verhaal compleet te maken: de volwassen Jeroen trouwde met Irene en je raadt het al. Zij is een getalenteerd beroepsmusicus en hoorniste bij de Marinierskapel. Inmiddels is er al weer een klein Schippertje, de vijfde generatie. Hij is nu anderhalf. En? Zien jullie al iets van talent bij de spruit? De trotse opa Hans en oma Nicolien knikken resoluut van ja. Hij kan al heel goed aan zijn speelgoedharmonicaatje trekken. De leden van de families Schippers en Künz zijn de muziekvereniging waar ze begonnen bijzonder trouw gebleven. Ze komen allemaal naar de repetities op zaterdag en spelen mee op concerten en concoursen. Muziekvereniging Wilhelmina Glanerbrug is een bloeiende vereniging waar ook veel beroepsmuzikanten spelen. Op het Wereld Muziek Concours in Kerkrade heeft Wilhelmina dit jaar deelgenomen in de hoogste categorie, de Concertdivisie. 36 over blazen over blazen 37

20 OPLEIDINGEN Jos en zijn saxofoon Meteen verkocht Twee jaar geleden trouwde zijn dochter. Toen Jos Hogeman (57) uit Heino haar weggaf, had hij nog geen idee dat haar plek ingenomen zou worden door een saxofoon. De volgende dag al. Dat kwam door de saxofonist tijdens de huwelijksvoltrekking. Die verhoogde het toch al hoge romantische gehalte nog verder. Jos was meteen verkocht. Hij wist het zeker: hij ging saxofoonspelen. Meteen. Waar een huwelijk al niet toe kan leiden Opleiding David was 10 toen hij naar de muziekschool ging en wist direct dat hij saxofoon wilde spelen. David Wilschut (36) uit Zwolle studeerde eerst schoolmuziek aan het conservatorium in Rotterdam, maar kreeg toen de kans saxofoon te studeren aan het Zwolse conservatorium. Die kans greep ik met beide handen aan. Maken en breken David vult zijn muzikale leven met een mix van leerlingen en bands. Ik heb ongeveer 18 leerlingen. Niet zo heel veel. Hij heeft een heldere kijk op het leraarschap. Een leraar kan iemands muzikale ambities maken en breken. Het moet dus wel leuk zijn om naar les te gaan. Zijn leerlingen hebben allemaal lol aan de sax. En Jos? Ja, Jos is er zeker een van het fanatieke soort. Foto: Jane Lasonder Oefenen Jos ging op les bij David Wilschut in Zwolle. En hij is er een van het fanatieke soort. Hij oefent elke dag maar liefst anderhalf uur. Zegt wel iets over zijn passie voor de sax. Ik zie het totaal niet als een verplichting. Soms ben ik trots op mezelf als het gaat zoals ik wil. Waar doet hij dat? Thuis, meestal tot groot genoegen van echtgenote José. Zelfs de kleinkinderen deinen vaak vrolijk mee. Soms repeteert hij in zijn bedrijfshal. Die grote ruimte geeft mij een kick. Moeilijk? Valt op zich wel mee. Kruisen en mollen hadden ze niet uit moeten vinden. Maar het went. Bewondert Dave Brubeck. Candy Dulfer. JazzArt Orchestra David speelt heel regelmatig met het JazzArt Orchestra, een bigband die zijn sporen ruimschoots heeft verdiend. We hebben een contract met Odeon De Spiegel voor twee optredens per jaar. Concerten op projectbasis, altijd met een gastdirigent. Dit najaar spelen we met de winnaars van het jazzvocalistenconcours. Het moeilijkste van de saxofoon? De sax is een solo-instrument. Dat vraagt om een goeie sound, een goeie timing en een goeie articulatie. Het leukste van de saxofoon? Improvisatie! Juist omdat de sax een solo-instrument is. Speelt al Big country. Bakerstreet en Watermelon Man. En nog veel meer. Binnenkort Take Five. Zit eraan te komen. Jos is nog lang niet klaar. Tegen de tijd dat zijn kleinkinderen 10 jaar zijn, is hij misschien overgestapt van alt- op tenorsax. Pianospelen lijkt hem ook wel wat. Het lijkt me ook geweldig om met vrienden te spelen. zijn docent David 38 over blazen over blazen 39

DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015

DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015 DE MARINIERSKAPEL IN DE DOELEN Maandag 9 en maandag 16 maart 2015 LESBRIEF BIJ SCHOOLCONCERTEN VOOR GROEP 7 / 8 onderdeel van Cultuurtraject Rotterdam Een samenwerking van Concertgebouw de Doelen, de Marinierskapel

Nadere informatie

Aan de slag bij het orkest

Aan de slag bij het orkest Aan de slag bij het orkest Een introductie van het symfonieorkest Groep 7-8 en VO onderbouw Docentenhandleiding Vooraf Voor u ligt de docentenhandleiding bij de educatieve website Introductie van het symfonieorkest

Nadere informatie

Informatie. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma. voor GROEP 5 van het basisonderwijs Gemeente. Woudrichem BROCHURE. www.cultuurpuntaltena.

Informatie. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma. voor GROEP 5 van het basisonderwijs Gemeente. Woudrichem BROCHURE. www.cultuurpuntaltena. Maak kennis, maak muziek! Onderwijsprogramma www.cultuurpuntaltena.nl Informatie voor van het basisonderwijs Gemeente Woudrichem 019500_BIBLIOTHEEK_ALTENA_brochure_CPA_MuziekWijzer_Altena_A5.indd 16-17

Nadere informatie

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw:

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw: Lessuggestie bovenbouw: Het Symfonie orkest Lesdoelen: Kinderen maken kennis met klassieke muziek. Ze weten welke instrumenten er in een symfonieorkest te vinden zijn. De kinderen kunnen de verschillende

Nadere informatie

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 6

Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 6 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 6 Muziek en meer MUZIEK METHODE VOOR BASISONDERWIJS GROEP 6 1.1. Lied allemaal voor jou tekst & muziek: Jennemieke Snijders 3 Opdracht 1.1.a. Omcirkel

Nadere informatie

Lesbrief bij workshop PBones

Lesbrief bij workshop PBones Lesbrief bij workshop PBones Introductie Deze lesbrief is gemaakt ter ondersteuning van het project PBones. De methode PBones bestaat uit drie workshops gegeven door een musicus van de philharmonie zuidnederland

Nadere informatie

Muzieklessen groep 5:

Muzieklessen groep 5: Muzieklessen groep 5: We kwamen de gymzaal van de kleuters binnen. Er stond een man met een gitaar, en er lagen matten. Daar moesten we gaan zitten. Hij had meer gitaren mee, hij liet de namen van de gitaren

Nadere informatie

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 INHOUD 1. Wat is podiumpresentatie 2. De voorbereiding 3. Het podium op 4. Tijdens het spelen 5. Als het stuk uit is 6. Je optreden zit erop 7. Het interview

Nadere informatie

Seizoen 2012-2013. Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl

Seizoen 2012-2013. Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl Seizoen 2012-2013 Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl Liefde voor muziek De Zeister Muziekschool is hèt trefpunt voor muziek in Zeist. Iedereen die iets met muziek wil doen - van spelen tot luisteren,

Nadere informatie

Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding

Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding Vooraf Voor u ligt de docentenhandleiding bij de educatieve website Introductie van het symfonieorkest

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

DE INSTRUMENTENTOCHT. Muiekale voorseling van het Noord Nederlands Orket voor kinderen in groep 3 en 4 LESMATERIAAL

DE INSTRUMENTENTOCHT. Muiekale voorseling van het Noord Nederlands Orket voor kinderen in groep 3 en 4 LESMATERIAAL DE INSTRUMENTENTOCHT Muiekale voorseling van het Noord Nederlands Orket voor kinderen in groep 3 en 4 LESMATERIAAL Beste docent, Binnenkort geven een acteur en vier musici van het Noord Nederlands Orkest

Nadere informatie

METROPOLE ORKEST IN DE KLAS

METROPOLE ORKEST IN DE KLAS V1.1-2/5/2014 DOCENTENHANDLEIDING METROPOLE ORKEST IN DE KLAS Op maandag 12 mei gaat het Metropole Orkest een deel van hun repetitie voor het concert Games in Concert live uitzenden (streamen) voor scholieren.

Nadere informatie

Informatie voor docent: Les 1

Informatie voor docent: Les 1 Informatie voor docent: Les 1 a. Eigen antwoord. b. De Eerste Wereldoorlog: Stravinsky verbleef in de jaren voor de oorlog al een aantal maanden per jaar in Zwitserland met zijn familie. Door de Eerste

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Muziek Les. Tekst bestuderen. De informatieve tekst en illustraties geven de leerlingen meer inzicht in de Oosterhoutse carnavals muziek.

Muziek Les. Tekst bestuderen. De informatieve tekst en illustraties geven de leerlingen meer inzicht in de Oosterhoutse carnavals muziek. Carnaval en Muziek Doormiddel van een informatieve tekst en geluidsfragmenten krijgen de leerlingen inzicht in de muziek van het Oosterhouts carnaval. Het belangrijkste doel is de leerlingen een beeld

Nadere informatie

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek DieDrie Lesbrief bij de voorstelling Muziekles (deel1) ±35 minuten (incl. filmpjes) (uitleg en filmpjes) Groep 3 t/m 8 Hoe? In groepjes op 1 of meer computers (met internet), of klassikaal met beamer of

Nadere informatie

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen.

De symfonie. Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. De symfonie Welke symfonie hoor je? Schrijf de juiste volgorde in de kaders bij de cd-hoezen. Welke van deze symfonieën spreekt je het meest aan en waarom? Welke van deze symfonieën spreekt je het minst

Nadere informatie

Jeugdopleiding Kon. Harmonie van Horst

Jeugdopleiding Kon. Harmonie van Horst Jeugdopleiding Kon. Harmonie van Horst Het leren bespelen van een muziekinstrument is goed voor de ontwikkeling van kinderen. Zie ook de website www.muziekmaaktslim.nl : Muziek maken is leuk en bovendien

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

De Worstelhop van het t Leusveld * door: Edith Gloerich. Muziekles voor kinderen van groep 3 en 4

De Worstelhop van het t Leusveld * door: Edith Gloerich. Muziekles voor kinderen van groep 3 en 4 De Worstelhop van het t Leusveld * door: Edith Gloerich Muziekles voor kinderen van groep 3 en 4 Nodig: 2 muzikanten van blaasorkest en muziekdocent met blaasinstrument (Dus een blazerstrio, combinatie

Nadere informatie

Antwoorden Thema 5 Vrije tijd

Antwoorden Thema 5 Vrije tijd Antwoorden Thema 5 Vrije tijd Luisteren Oefening 2 hobby Willem Linda hockeyen squashen tennissen voetballen bioscoop theater ballet kroegbezoek concertbezoek popmuziek jazz klassieke muziek Spreken Oefening

Nadere informatie

Lesbrief bij workshop Componeren in de klas

Lesbrief bij workshop Componeren in de klas Lesbrief bij workshop Componeren in de klas Introductie Deze lesbrief is gemaakt ter ondersteuning van het project Componeren in de klas. De methode Componeren in de klas bestaat uit drie workshops gegeven

Nadere informatie

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten.

Bert staat op een ladder. En trekt aan de planten die groeien in de dakgoot. Hij verstopt de luidspreker en het stopcontact achter de planten. Helaas Wanneer besloot Bert om Lizzy te vermoorden? Vreemd. Hij herinnert zich het niet precies. Het was in ieder geval toen Lizzy dat wijf leerde kennen. Dat idiote wijf met haar rare verhalen. Bert staat

Nadere informatie

De viool en de gitaar en de dwarsfluit.

De viool en de gitaar en de dwarsfluit. De viool en de gitaar en de dwarsfluit. Er was is een vrouw die had een familie. De familie heette de viool. Ze had 2 baby violen en 2 zussen en 1 moeder en vader.,maar toen ze bij ons kwamen was pa niet

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

HOOFDSTUK 13. Naar het museum. Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste. 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt.

HOOFDSTUK 13. Naar het museum. Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste. 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt. 215 215 HOOFDSTUK 13 Naar het museum WOORDEN 1 Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt. 2 De Nederlandse schilder Van Gogh schilderde vaak met kleuren.

Nadere informatie

REIMSREISJE. Lesmateriaal

REIMSREISJE. Lesmateriaal REIMSREISJE Lesmateriaal LES 1 OPDRACHT 1: WAT IS...? Bekijk het filmpje Opera, wat is dat? Hierin zie je wie en wat er allemaal nodig is om een opera te maken. Wat is een opera eigenlijk? A Een voorstelling

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R EEN ADEMBENEMEND INSTRUMENT Een liedje fluiten is niet zo makkelijk. Je lippen en je tong moet je in allerlei bochten wringen. Met een muziekinstrument gaat het al een stukje makkelijker. Even blazen en

Nadere informatie

D E V R I E N D E N K R A N T

D E V R I E N D E N K R A N T J a a r g a n g 2, n u m m e r 8 D E V R I E N D E N K R A N T S e p t e m b e r 2 0 0 9 IN DEZE NIEUWSBRIEF VAN ONZE VOORZITTER JUBILEUMRECEPTIE EEN PAAR FOTO S NIEUW VOORZITTER JEUGDCOMMISSIE REGELING

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier.

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van

Nadere informatie

SHOW: The Feel Good Show of The Year. Artiesten: Blues Brothers. Naam: Sjuul Kroon. Klas 3GTA. Vak: CKV Opdracht: ckv verslag.

SHOW: The Feel Good Show of The Year. Artiesten: Blues Brothers. Naam: Sjuul Kroon. Klas 3GTA. Vak: CKV Opdracht: ckv verslag. SHOW: The Feel Good Show of The Year Artiesten: Blues Brothers Klas 3GTA 1. Welk concert heb je gekozen? The Feel Good Show van de Blues Brothers. 2. Waarom heb je juist dit concert gekozen? We kregen

Nadere informatie

Alleen is maar alleen

Alleen is maar alleen 177 177 HOOFDSTUK 11 Alleen is maar alleen WOORDEN 1 1 Heb jij het ook zo...? a los b druk 2 Aan welke... van de stad woon jij? a kant b plek 3 O, daar? Daar woont ook een... van me! a omgeving b kennis

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8

Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet. De Pet van een Douanier. GROEP 7-8 Hé. Hallo! Wat ontzettend leuk dat je naar mij kijkt. Ja, je ziet het goed. Ik ben een pet. Nee, ik ben niet pet. Ik ben EEN pet.

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Gedichten werkboekje. Naam: Groep:

Gedichten werkboekje. Naam: Groep: Gedichten werkboekje Naam: Groep: Gedichten lezen 1. Wat valt je als eerste op bij dit gedicht? Bang Bang, dat ik het nooit vergeten zal. Ik zal het nooit vergeten. Ik zag hem daar voor het laatst in de

Nadere informatie

Voor Cootje. de vuurtoren

Voor Cootje. de vuurtoren Voor Cootje de vuurtoren De Koos Meinderts vuurtoren Lemniscaat & Annette Fienieg Nederlandse rechten Lemniscaat b.v. Rotterdam 2007 isbn 978 90 5637 909 4 Tekst: Koos Meinderts, 2007 Illustraties: Annette

Nadere informatie

Daar komt de boegieman!

Daar komt de boegieman! Daar komt de boegieman! Lesbrief bij het theaterconcert Daar komt de boegieman! van Jeroen Schipper en de Boegieman-band voor groep 1 tot en met 4 Inleiding Hallo, Mijn naam is Jeroen Schipper. Ik ben

Nadere informatie

Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade

Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade Eind 2009 werd binnen het bestuur van het Vocaal Ensemble Kerkrade besloten om een langgekoesterde droom uit te laten komen: onze eerste

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Tafeldrummen 2. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Tafeldrummen 2. wat is jouw talent? Workshop Handleiding wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Inleiding stelt zichzelf in les 1 kort voor en vertelt wat de leerlingen

Nadere informatie

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping.

Schoolkamp. Ze hadden toen allemaal iets verzonnen om niet mee te hoeven met de dropping. Schoolkamp En jij, Abel?, vraagt Nadia. Wat doe jij over tien jaar? Abel buigt naar voren om nog een flesje bier uit het kratje te pakken. Dan werk ik bij de Amsterdamse politie, zegt hij. Hij maakt het

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Lesmap Wij ook HETGEVOLG WIJ OOK

Lesmap Wij ook HETGEVOLG WIJ OOK WIJ OOK Spel: Jason Van Laere en Marjan De Schutter Tekst & Regie: Stijn Van de Wiel Scenografie: Jan Strobbe Camera, Montage: Dries Segers Dramaturgie: Bram Verschueren 1 7+ Ik ben ik. Jason. Dat is mijn

Nadere informatie

Informatieboekje. Opleidingen. Juni 2013

Informatieboekje. Opleidingen. Juni 2013 Informatieboekje Opleidingen Juni 2013 Voorwoord Voor u ligt het Informatieboekje over de Opleidingen van Muziekvereniging Klarenbeek. Wij hopen met dit boekje een groot deel van de vragen die bij u leven

Nadere informatie

Muziek: betekenis en emotie

Muziek: betekenis en emotie VOORBEREIDEND LESMATERIAAL BIJ PIETER ROELF JEUGDCONCERT NOOTTOCHT Les 2 Muziek: betekenis en emotie Groep 6/7/8 Doelstelling Benodigd materiaal Ruimte en opstelling Organisatorische voorbereiding Aan

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap

Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap 11 juli Vakantieoefeningen Vandaag een Bijzondere Dag: Feest van de Vlaamse Gemeenschap Bijbelhoekje: het verhaal van de verloren zoon. Deel 5. Lees het verhaal, dan kun je de vraagjes oplossen. Er wordt

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Gemeentelijke Academie voor Muziek en Woord Zoltan Kodaly Wijnegem / Schilde / Zoersel Schooljaar 2007-2008 AMC/LP volwassenen M3 Leraar.

Gemeentelijke Academie voor Muziek en Woord Zoltan Kodaly Wijnegem / Schilde / Zoersel Schooljaar 2007-2008 AMC/LP volwassenen M3 Leraar. Gemeentelijke Academie voor Muziek en Woord Zoltan Kodaly Wijnegem / Schilde / Zoersel Schooljaar 2007-2008 AMC/LP volwassenen M3 Leraar Portfolio Naam:... Onderwerp:... Eindwerk AMC 3 TOELICHTING Omschrijving

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

Heilooër Harmonie-orkest Caecilia. Beleidsplan 2012 2015

Heilooër Harmonie-orkest Caecilia. Beleidsplan 2012 2015 Heilooër Harmonie-orkest Caecilia Beleidsplan 2012 2015 Versie 2014 V Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1 Doelstelling van de vereniging 3 2. Bestuur en organisatie 4 2.1 Bestuur 4 2.2 Commissies 4 3. Beleid

Nadere informatie

> Lees Hoe praten we?

> Lees Hoe praten we? LB 8-70. Trillende lucht > Lees Hoe praten we? > Lees Dat klinkt mooi! Maak de zin af. Geluid is Zet de volgende zinnen in de goede volgorde. Zet er het juiste cijfer voor. Je borstkas versterkt het geluid.

Nadere informatie

I N F O R M A T I E BO E K J E 2015 JEUGDORKEST Gemeente Bergen

I N F O R M A T I E BO E K J E 2015 JEUGDORKEST Gemeente Bergen I N F O R M A T I E BO E K J E 2015 JEUGDORKEST Gemeente Bergen Bergen, Limburg WELKOM Hartelijk welkom als nieuw lid van het jeugdorkest van de gemeente Bergen. Het doet ons heel veel plezier dat je bij

Nadere informatie

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006

LYRICS. 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 LYRICS 1. Dat is de toon van de waarheid Door: A.L. Snijders, 26 oktober 2006 omdat ik ontdekt heb dat er niets boven de waarheid gaat die hele toon die is zo bijzonder dat is de toon van de waarheid begrijp

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks

De kerker met de vijf sloten. Crista Hendriks De kerker met de vijf sloten Crista Hendriks Schrijver: Crista Hendriks Coverontwerp: Pluis Tekst & Ontwerp ISBN: 9789402126112 Crista Hendriks 2014-2 - Voor Oscar... zonder jou zou dit verhaal er nooit

Nadere informatie

Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie

Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie Iedereen welkom 1 Hallo, Ik ben Juul de giraf en ik heb gehoord dat jij je eerste communie wil doen. Klopt dat? Weet je wel wat dat is: communie? Het is zo n moeilijk woord. Wees gerust het is geen ziekte

Nadere informatie

Geen dag zonder gitaar zaterdag, 31 januari 2015 12:25

Geen dag zonder gitaar zaterdag, 31 januari 2015 12:25 Talenten op Aruba. Ze zijn overal te vinden. Zij storten zich in het leven, of het nu sport, kunst, uitgaan, lezen, muziek of juist de donkere kant van de samenleving is. Het is aan hen. Voor diegene die

Nadere informatie

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK oktober - december 2015 Meridiaan College NAAM JAAR VAK PROJECT TITEL KLAS Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie Werkboek Wij werken samen Wat gaan we doen? Het Meridiaan College

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Koos en de Kapotte Kopjes

Docentenhandleiding. Koos en de Kapotte Kopjes Docentenhandleiding Koos en de Kapotte Kopjes 1 Inhoud pag. Inleiding 3 Opdracht 1 Hoe klinkt thuis? 4 Opdracht 2 Club Mondain 5 Opdracht 3 Muziek stapelen 7 Opdracht 4 Naar de voorstelling 8 Opdracht

Nadere informatie

www.dobbemuziek.nl Sint ruimt op

www.dobbemuziek.nl Sint ruimt op Sint ruimt op Een Sinterklaasmusical voor de middenbouw ( vanaf een jaar of 8) Duur: ongeveer een half uur met 5 liedjes. 18 uitgeschreven rollen waarvan het aantal eenvoudig te variëren is. Sinterklaas

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

tje was saai. Haar ouders hadden een caravan, waarmee ze ieder jaar in de zomer naar Frankrijk gingen. Ook voor deze zomer was de camping al

tje was saai. Haar ouders hadden een caravan, waarmee ze ieder jaar in de zomer naar Frankrijk gingen. Ook voor deze zomer was de camping al Hoofdstuk 1 Echt? Saartjes mond viel open van verbazing. Maar dat is supergoed nieuws! Ze sloeg haar armen om haar vriendin heen. Waaah, helemaal te gek. We gaan naar Frankrijk. Zon, zee, strand, leuke

Nadere informatie

Lignum nieuwsbrief 2012-2 1

Lignum nieuwsbrief 2012-2 1 Lignum nieuwsbrief 2012-2 1 Aan: Vrienden van Lignum U ontvangt onze nieuwsbrief omdat u belangstelling heeft getoond in Lignum. Als u deze gratis digitale nieuwsbrief wilt blijven ontvangen, kijk dan

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

Nieuwsbrief oktober 2014

Nieuwsbrief oktober 2014 Nieuwsbrief oktober 2014 Beste ouders, In de afgelopen weken hebben we alweer zo ontzettend veel geleerd! Eigenlijk is het schooljaar maar net goed op gang, maar wat we geleerd hebben is al niet meer op

Nadere informatie

Slaven in Florida Verhalenwedstrijd voor GROEP 5-8 BASISONDERWIJS DOCENTENHANDLEIDING

Slaven in Florida Verhalenwedstrijd voor GROEP 5-8 BASISONDERWIJS DOCENTENHANDLEIDING Lesdoel Leerlingen verdiepen zich in het thema slavernij en in een compositie van Frederick Delius: Florida Suite. Dit muziekstuk is geïnspireerd op muziek van de slaven. Met deze achtergrondkennis en

Nadere informatie

SHELL HARMONIE AMSTERDAM

SHELL HARMONIE AMSTERDAM SHELL HARMONIE AMSTERDAM 2 Een mens is nooit te oud om te leren musiceren SHA, 2001 3 Inhoud Beste collega...5 Over de Shell Harmonie en haar orkesten...7 Wat is een Harmonie orkest?...8 De Grote Harmonie...8

Nadere informatie

Nieuwsbrief september 2015

Nieuwsbrief september 2015 Nieuwsbrief september 2015 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van het schooljaar 2015 2016. Met deze nieuwsbrief laten we u weer weten wat er allemaal in en rondom de school gebeurt. Opbrengsten Dit schooljaar

Nadere informatie

Brick Blues. Met optredens van:

Brick Blues. Met optredens van: Voor Jong en Oud zijn er nevenactiviteiten om er een gezellig festijn van te maken. U kunt genieten op ons terras van een kop koffie, thee of een drankje en smullen van overheerlijke pannenkoeken! Met

Nadere informatie

Namiddag. Doel: Concept: Tijdschema

Namiddag. Doel: Concept: Tijdschema Namiddag Doel: In de namiddag is het de bedoeling om de echte muziekinstrumenten te promoten. We leren de kleuters bepaalde blaas-, toets- en slagwerkinstrumenten kennen op een laagdrempelige en interactieve

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles Verslag leerorkest studieochtend Zingen tijdens de instrumentale groepsles 6 maart 2012 Muziekcentrum Zuidoost 7 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Noord 9 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Docent: Otto

Nadere informatie

Beste leerkracht, Binnenkort woont u met uw klas een OORcollege van defilharmonie bij: Stuk Stroganoff. Omdat we graag willen dat u en uw leerlingen ten volle kunnen genieten van de muziek, ontwikkelden

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Maak van je kind een maker!

Maak van je kind een maker! Maak van je kind een maker! En word er zelf ook één. Zes regels waarmee dat waarschijnlijk best wel lukt. 1 Welkom In dit boekje vertellen we over maken. Het is speciaal gemaakt voor ouders die samen met

Nadere informatie

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft.

De jongen weet dat hij niet in slaap moet vallen. Want dan zullen dieven zijn spullen stelen. Ook al is het nog zo weinig wat hij heeft. In Kanton, China Op de hoek van twee nauwe straatjes zit een jongen. Het is een scheepsjongen, dat zie je aan zijn kleren. Hij heeft een halflange broek aan, een wijde bloes en blote voeten. Hij leunt

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld!

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Naam: Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Elk jaar hebben we een kinderboekenweek. Dit is al sinds 1955 zo. Dat zijn al heel veel jaren. Elke kinderboekenweek duurt 10 dagen. Dit jaar valt deze week in

Nadere informatie

LESMAP VINKENSLAG. opdracht: help de vogels op de speelplaats en maak voor hen een voederplaats.

LESMAP VINKENSLAG. opdracht: help de vogels op de speelplaats en maak voor hen een voederplaats. LESMAP VINKENSLAG Welkom op de voorstelling 'Vinkenslag'. Op de volgende bladzijden vind je, en en over de voorstelling om rechtstreeks in de klas te gebruiken. Paragrafen voorzien van een groen bolletje

Nadere informatie

Instrumentenleer klas 3

Instrumentenleer klas 3 Klas 3 Instrumentenleer Er zijn ontzettend veel muziekinstrumenten, je hebt ze in allerlei soorten en maten. Allemaal maken ze geluid. Hoe dit geluid klinkt (de klankkleur van een instrument), is afhankelijk

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur.

Tornado. Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Tornado Maartje gaat voor het eerst logeren. s Nachts belandt ze met haar vriendinnetje Eva in een tornado en beleven ze een heel spannend avontuur. Geschreven in januari 2012 (Geïllustreerd t.b.v. het

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie. Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust

Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie. Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust De Koninklijke Biltse Harmonie viert haar 115-jarig bestaan,

Nadere informatie

Een explosie van klankkleuren

Een explosie van klankkleuren Een explosie van klankkleuren 1. Historische achtergrond Hieronder staan enkele stellingen over eigenschappen van instrumenten of bezettingen. Wat zijn de gevolgen voor de componist? a. Op een klavecimbel

Nadere informatie

Leuke dingen in de zomervakantie

Leuke dingen in de zomervakantie Leuke dingen in de zomervakantie bij jou in de wereld buurt! Deze zomervakantie hoef jij je niet te vervelen want er zijn weer leuke dingen te doen. Wat dacht je van Dansend de wereld rond, Schotse Highland

Nadere informatie

Ridder speurtocht. Maak zelf een raadselachtige speurtocht. Maarten Stevens. Uwmoordspel.nl Allesoverkinderfeestjes.nl

Ridder speurtocht. Maak zelf een raadselachtige speurtocht. Maarten Stevens. Uwmoordspel.nl Allesoverkinderfeestjes.nl Ridder speurtocht Maak zelf een raadselachtige speurtocht Maarten Stevens Uwmoordspel.nl Allesoverkinderfeestjes.nl Uitleg van de raadsel speurtocht In dit script leggen we je stap voor stap uit hoe je

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie