La 21 revisited. De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid. Tabe Jorritsma e.a

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "La 21 revisited. De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid. Tabe Jorritsma e.a"

Transcriptie

1 La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Tabe Jorritsma e.a

2 inhoudsopgave Voorwoord 06 Inleiding Globalisering, kinderarbeid, kappen van 09 regenwouden wat kunt ú doen? Deel 1 De rol van lokale overheden 12 Inleiding: de basis van uw lokale duurzaamheidsbeleid 13 1 Koop ambitieus duurzaam in 16 2 Neem ketenverantwoordelijkheid 17 3 Herijk het afvalbeleid 19 4 Formuleer beleid voor ontwikkelingssamenwerking en 20 wordt Millennium- of Fair Trade gemeente 5 Ontwikkel gericht klimaat- en biodiversiteitbeleid 22 6 Stimuleer je burgers 24 7 Faciliteer het bedrijfsleven 28 8 Monitor je vorderingen 30 Intermezzo: Provincies, waterschappen en 32 regionale uitvoeringsdiensten Deel 2 De rol van bedrijven 36 La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Inleiding 37 1 Besteed voldoende aandacht aan de P van People 41 2 Neem ketenverantwoordelijkheid 43 3 Sluit kringlopen met C2C 48 4 Laat je inspireren door de Millenniumdoelen en Fair Trade 50 5 Realiseer een groene economie 52 6 Bemoei je met je omgeving 53 7 Betrek medewerkers 54 8 Hou de overheid scherp 56 Intermezzo: Speciale rol voor de consument 59 04

3 Tot slot 62 Bijlage 1 Definities, concepten en visies 68 Bijlage 2 Internationaal beleid en duurzame ontwikkeling 74 Bijlage 3 De geïnterviewden 82 05

4 Voorwoord Bij de uitvoering van lokale of regionale activiteiten op het gebied van duurzaamheid is het in het verleden moeilijk gebleken op de goede manier aandacht te vragen voor de mondiale dimensie ervan. Vraag is natuurlijk of dat zonodig moet? Mijn antwoord is: ja, het is belangrijk omdat inzicht in de gevolgen van ons han delen voor mensen op andere plaatsen in de wereld, mede richting én zin geeft aan dat handelen. Voor sommigen gaat het om verlicht eigenbelang (als ik nu niets doe krijg ik het later als een boemerang terug), voor anderen om ethische motieven en meer politiek georiënteerde vormen van internationale solidariteit, voor nog weer anderen om de economische kansen die het biedt. Ontwikkelingssamenwerking werkt ook als een instrument voor economische diplomatie. La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid In deze tijd van globalisering is de wederzijdse afhankelijkheid en beïnvloeding zo groot geworden dat sommigen de wereld als een mondiaal dorp beschouwen. Het was altijd al belangrijk om inzicht te hebben in de mondiale dimensie van ons handelen, maar nu is de noodzaak groter dan ooit. Als we de goede dingen willen doen moeten we weten hoe de wereld in elkaar zit. Weten hoe consumptie van vlees van invloed is op onze veel te grote mondiale voetafdruk is belangrijk om tot andere keuzes te komen. Weten wat de relatie is tussen klimaatverandering, veroorzaakt door veel te hoge CO 2 -emissies, en overstromingen in onbeschermde delta s elders op de wereld is een motief om andere energiebronnen te gaan gebruiken. Weten wat economische migranten uit een ver ontwikkelingsland er toe drijft om hun heil hier te zoeken en betere kennis van andere culturen, is belangrijk om wederzijds begrip te creëren en te kunnen samenleven. Weten onder welke arbeidsomstandigheden producten die wij kopen worden gemaakt, van kinderarbeid tot verkapte vormen van slavenarbeid, maakt het mogelijk daar als consument invloed op uit te oefenen. 06

5 Het is niet moeilijk om deze lijst eindeloos uit te breiden, maar deze voorbeelden illustreren in voldoende mate waarom het belangrijk is om aandacht te vragen voor de mondiale dimensie van ons handelen hier. Deze kennis is bovendien belangrijk omdat het laat zien dat nú investeren in internationale samenwerking op termijn veel kan opleveren in termen van armoedebestrijding, wederzijds begrip, politieke stabiliteit (economische diplomatie), inperking van migratiestromen en creëren van economische kansen. In die zin is er een mooie parallel met het pleidooi in eigen land voor een steviger inzet van sociale instrumenten bij de ontwikkeling van een duurzame samenleving. Uit ervaring en uit onderzoek blijkt dat investeren in betrokkenheid van mensen vanaf het allereerste begin veel oplevert in termen van draagvlak, tijdsinvestering (minder bezwaarprocedures) en duurzaamheid van gekozen oplossingen. En last but not least in de kosten, want duurzaamheid loont. Ad Bijma Ad Bijma is oud directeur van COS Nederland, de landelijke vereniging van centra voor internationale samenwerking en sinds enkele jaren werkzaam als programma-adviseur/coördinator bij de programma s Leren voor Duurzame Ontwikkeling en Natuur- en Milieu Educatie van Agentschap NL 07

6 La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid 08

7 inleiding Globalisering, kinder arbeid, kappen van regenwouden wat kunt ú doen? Duurzame ontwikkeling is uit de onderstroom. Het is doorgedrongen in het beleid van overheden, ondernemingen en maatschappelijke organisaties. Er is een groeiend aantal websites, rapporten, handleidingen en boeken over concepten en praktijkervaringen gericht op duurzame ontwikkeling. Overheden en bedrijven die met duurzaamheid aan de slag gaan, beginnen vaak dicht bij huis. Maar duurzame ontwikkeling heeft naast de lokale dimensie van de eigen praktijk ook een mondiale kant. Wat zijn de gevolgen van ons handelen voor mensen elders op de wereld en voor de samenleving als geheel? Uiteraard geldt de vraag ook vice versa, maar in dit essay kijken we vooral naar onszelf. Doel van deze publicatie is om dit mondiale karakter te belichten. De mondiale kant van duurzame ontwikkeling is nauw verweven met een ont wikkeling als globalisering. Het gaat dan bijvoorbeeld om de economische ont wikkelingen in de zgn. BRIC-landen: Brazilië, Rusland, India en China en de groeiende rol die deze economieën in de wereld spelen. Deze landen worden in snel tempo sterker op de wereldmarkt, ze groeien economisch en er ontstaat een nieuwe, goed opgeleide middenklasse. Maar ook is er wereldwijd sprake van grote migratiestromen tussen en binnen continenten die in toenemende mate leiden tot politieke onrust in die landen waar veel nieuwkomers zich willen vestigen. Religieuze achtergronden (Islam) spelen daarbij een grote rol. De groep nieuwkomers betreft vooral economische migranten, maar ook politieke vluchtelingen/asielzoekers. 09

8 Informatie is net zo onderhevig aan globalisering als economie en andere peilers van de moderne maatschappij. De wereld van vandaag is een informatiemaatschappij waarin de betekenis en de waarde van informatie en informatie-uitwisseling verder strekt dan ooit en alle gebieden van leven en maatschappij betreft. 1 Informatie in al zijn vormen heeft de maatschappij ten opzichte van nog maar vijftig jaar geleden ingrijpend veranderd. Internet en social media versnellen de communicatie en bieden nieuwe mogelijkheden om ervaringen en kennis wereldwijd uit te wisselen. Informatie over alle aspecten van (duurzame) ontwikkeling is zo voor vrijwel iedereen beschikbaar. Deze veranderingen zorgen voor een verschuiving in economische betrekkingen en daarmee ook voor de politieke en bestuurlijke verhoudingen in de wereld. Daarnaast wordt het voor consumenten steeds duidelijker dat onze dagelijkse activiteiten in Nederland een relatie hebben met de situatie in andere landen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan onderwerpen als kinderarbeid op cacaoplantages, kap van tropisch regenwoud voor hout, soja of palmolie in respectievelijk onze sinterklaasletters, meubels, veevoer en koekjes. De mondiale dimensie komt steeds dichterbij en wordt daarmee een vast onderdeel van duurzame ontwikkeling. De invloed van globalisering op lokaal niveau wordt tegenwoordig ook wel aangeduid met de term glocalisering. Een document dat in de ontwikkeling een rol speelde is het Earth Charter, in Nederland vooral onder de aandacht gebracht door oud premier Ruud Lubbbers 2. Het Earth Charter, in Nederland ook wel het Handvest van de Aarde genoemd, is een verklaring waarin een aantal fundamentele ethische principes staan die nodig zijn om in de 21e eeuw een rechtvaardige, duurzame en vreedzame wereldwijde gemeenschap te realiseren. Learning is the key for change La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Dit essay verschijnt als publicatie van het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling.(LvDO). Duurzame ontwikkeling is ook: globalisering van educatie, van leren. Dat is niet bedoeld als iedereen naar school maar om het leren denken en doen in globale, mondiale kaders. Van louter kennis vergaren naar leerprocessen waarvan de 1 D. Jorritsma, De waarde van informatie in de informatiemaatschappij, 2011 en Vreeken, A. The history of information. september Zie 10

9 opbrengst terug te zien is in meer mondiale duurzaamheid. Educatie in een groter perspectief, verbonden met de sociale dimensie, zoekend naar de maatschappelijke kant van een groene economie. Kortom: samenhang en internationale dimensie zijn kernbegrippen van dit globale leren. Met dit essay willen we u inspireren. Door te laten zien hoe in een aantal gemeenten en bedrijven de mondiale dimensie van duurzaamheid vorm wordt gegeven. Aan het woord zijn medewerkers van decentrale overheden, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. 10 sleutelpersonen zijn (tussen eind 2010 en eind 2011) uitgebreid geïnterviewd en geven vanuit verschillende perspectieven hun kijk op duurzame ontwikkeling in een internationale wereld. In het eerste deel wordt de rol van lokale overheden toegelicht. Dat betreft primair gemeenten (behoudens een kort intermezzo over provinciehuis en waterschappen). Het tweede deel belicht wat (MKB-)bedrijven praktisch kunnen doen. Dit essay is niet bedoeld voor koplopers met grote kennis van globaliseringsvraagstukken. Voor hen is de inhoud van dit essay waarschijnlijk gesneden koek. Het is bedoeld als een eerste globale oriëntatie voor medewerkers van met name gemeenten en MKB-bedrijven op de mondiale dimensies van duurzaamheid. In de bijlagen vindt u een aantal concepten en visies op duurzame ontwikkeling toegelicht, een toelichting op het rijks- en mondiale beleid gericht op duurzame ontwikkeling en een lijst met geïnterviewden.. 11

10 Deel 1 De bijdrage van lokale overheden La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Deel 1 De rol van lokale overheden 12

11 Inleiding De basis van lokale duurzaamheid Lokale overheden spelen een belangrijke rol in het uitwerken van het mondiale karakter van duurzame ontwikkeling. Ze hebben een eigen verantwoordelijkheid en mogelijkheden om deze mondiale kant vorm te geven. Denk mondiaal, handel lokaal is in dit verband een veelgehoorde uitspraak. Al in 1992, tijdens de grote internationale UNCED-conferentie in Rio de Janeiro, werd door de gezamenlijke regeringsleiders aangegeven dat lokale overheden cruciaal zijn voor het realiseren van de geformuleerde duurzaamheidsdoelen. Op de vervolgconferentie in 2002 in Johannesburg werd dat nog eens uitdrukkelijk bevestigd. En de conferentie Rio+20, die in 2012, 20 jaar na dato wederom in Rio wordt georganiseerd, zal daar geen uitzondering op zijn. Duurzaamheid is mensenwerk en lokale overheden hebben de meest directe relaties met burgers en bedrijven (met name MKB-bedrijven). Ze zijn het beste in staat om de samenleving te mobiliseren. Maar ook om de energie die in de samenleving zelf aanwezig is op de juiste manier te ondersteunen en te versterken. Want de energieke samenleving (zo genoemd door Maarten Hajer, directeur van het Planbureau voor de Leefbaarheid 3 ) bestaat echt. De in de samenleving aanwezige creativiteit en innovatiekracht biedt veel kansen voor groene groei. Het vraagt wel om een herbezinning op de rol van de overheid, die moet groeien in haar faciliterende rol en ruimte moet bieden aan groene spelers om initiatieven daadwerkelijk tot ontplooiing te kunnen brengen. Soms met financiële steun, soms met aanpassing van wet- en regelgeving en altijd als voorbeeld. Uit de interviews spreekt: duurzame ontwikkeling is een onomkeerbare beweging en doorgaan is voor alle betrokkenen een vanzelfsprekende zaak. Bij het formuleren van duurzaamheidsbeleid wordt de bekende Tripple P (de 3 P s : Planet, 3 Signalenrapport De Energieke Samenleving, Maarten Hajer, directeur Planbureau voor de Leefomgeving, juni

12 People en Profit, zie bijlage 1) vaak gekozen als basis voor het beleid. Daar hoort ook bij dat we zicht hebben op de gevolgen van dat beleid voor toekomstige generaties en elders in de wereld. Maar ook dan zijn verschillende strategieën mogelijk die op een andere manier de mondiale dimensie laten zien. In dit hoofdstuk laten we verschillende lokale overheden aan het woord. Eerst vertellen enkele geïnterviewden over de basis van het duurzaamheidsbeleid van hun organisatie. Daarna volgt een achttal tips voor wat u vanuit uw lokale overheid kunt doen 4. De speciale rol van provincies, waterschappen en de nieuwe regionale omgevingsdiensten komt aan het eind van het hoofdstuk kort aan de orde. De gemeenten Tilburg en Groningen proberen de drie P s integraal in het beleid op te nemen en geven daar meteen heel praktische voorbeelden bij: Deel 1 De bijdrage van lokale overheden La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Anke van Duuren (gemeente Groningen) ziet een grote betrokkenheid in brede lagen en veel sectoren van de samenleving: Duurzame ontwikkeling is in Groningen geen discussiepunt meer voor de politiek. De ontwikkelingen gaan door, en daar wil en moet je bij blijven. Daarbij is er sprake van dwingende regelgeving door de overheid. En investeringen in duurzaamheid blijken zichzelf op te brengen. We merken ook minder terughoudendheid bij ondernemers, hoewel de economische crisis leidt tot een kritische houding. Er is een duurzame beweging op gang gekomen in Groningen die steeds groter wordt en sneller gaat. Nut en noodzaak van transitie hoef je vaak niet eens meer uit te leggen. De vraag is nu: wat en hoe gaan we het doen? En vooral wie kunnen er allemaal meedoen? Robert Kint (gemeente Tilburg) legt uit wat de basis is van het Tilburgse duurzaamheidsbeleid: De coalitie was er na de laatste verkiezingen heel snel uit. Er zijn vier pijlers onder het beleid te onderscheiden die allen met duurzame ontwikkeling verband houden: sociale stijging, leefbaarheid, vestigingsklimaat en bestuur. Duurzaamheid is als algemeen leidend principe en uitgangspunt voor beleid geformuleerd. Het college kiest voor een duurzaamheidsbeleid, in lijn met het streven naar een klimaatneutrale gemeente en gebruikt daarbij de Lokale Duurzaamheidsmeter (meer hierover in tip 8). 4 Zie ook de websites van de vereniging Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling (GDO): en van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). 14

13 Peter Biemans (gemeente Tilburg): Alle drie P s komen aan de orde, in een onderlinge samenhang. Een voorbeeld is de verlaging van woonlasten door duurzaam bouwen in bestaande woningen voor minima. People speelt met name in de gebouwde omgeving waar we samenwerken met corporaties en de particuliere huursector. Een onderzoek naar woonlasten gaat verder dan de hoogte van de huur, maar leidt ook tot een energieconvenant met corporaties. Dat is goed voor het klimaat, goed voor de economie en goed voor het sociaal beleid. Ook in Groningen kiest men voor een integrale benadering van de drie P s. Duurzaam bouwen is daar een praktisch voorbeeld van. Anke van Duuren: People heeft te maken met sociaal, fair. Planet met klimaat en energie en Profit met economische haalbaarheid. Het heeft te maken met waar je je producten inkoopt, of en hoe daardoor geïnvesteerd kan worden in duurzame processen en of de productie zelf duurzaam is. Zo kun je bijvoorbeeld met duurzaam bouwen op al die gebieden winst behalen. In Groningen wordt een nieuwe wijk ontwikkeld. Gebruik maken van aardwarmte is een voorwaarde om er te mogen bouwen. Daarom hebben we een prijsvraag uitgeschreven voor acht tot tien voorbeeldwoningen om te laten zien dat het kan. Anke van Duuren gebruikt het begrip toekomst als haar gevraagd wordt de visie van het gemeentebestuur samen te vatten en geeft aan dat de visie van Groningen is om het beleid te mainstreamen : In algemene zin gaat het er om bij te dragen aan een goede toekomst, om wat we hebben te behouden voor later. Zo zuinig en zo goed mogelijk met de aarde omgaan. De ambitie van het vorige college werd verwoord in de slogan Duurzaamste stad, het nieuwe college kiest voor het motto Groningen geeft Energie. Het college kiest er voor om het beleid met betrekking tot duurzame ontwikkeling te verweven in alle terreinen en diensten met als doel: mainstreaming. Dat betreft dan zowel de eigen bedrijfsvoering als alles wat de gemeente voor de burgers doet. In september 2010 werd in opdracht van Agentschap NL (programma s Duurzame bedrijfsvoering Overheden en leren voor Duurzame Ontwikkeling) door Nyenrode Business university en CSR Academy onderzoek gedaan naar succesfactoren, knelpunten en ondersteuningsbehoeften van Nederlandse gemeenten rond MVO-stimulering, verduurzaming van de bedrijfsvoering en duurzaam inkopen. 15

14 De onderzoekers kwamen tot de conclusie dat tussen de 60 en 70% van de (107) bevraagde gemeenten aangaf behoefte te hebben aan externe ondersteuning op de genoemde onderwerpen. Die ondersteuning zou vooral moeten bestaan uit: delen van goede voorbeelden, kennis van actuele ontwikkelingen, contacten met collega-gemeenten, monitoringsinstrumenten, instrumenten voor verbreden van draagvlak en ontwikkeling van de sociale dimensie van duurzaamheid. 5 Tip 1 Koop ambitieus duurzaam in Duurzaam inkopen is een belangrijk instrument voor de overheid om bij te dragen aan duurzame ontwikkeling. Rijksoverheid, gemeenten en provincies kopen gezamenlijk voor rond de 50 miljard euro in en zijn daarmee een belangrijke launching customer. De overheid is immers op weg 100% duurzaam in te kopen. De bedoeling van dit beleid is om de vraag naar duurzame producten te vergroten en zo de markt te stimuleren Het overheidsbeleid t.a.v. duurzaam inkopen heeft betekenis voor Nederland en voor de mondiale samenleving.. Deel 1 De bijdrage van lokale overheden La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Zo geeft Robert Kint (gemeente Tilburg) het belang aan van een bevlogen context en een structurele inbedding: Als motor voor de uitvoering van duurzaam inkoop beleid heb je twee dingen nodig: bevlogen ambtenaren en een bevlogen omgeving. We zijn nu in een fase beland waarin we de volgende slag moeten maken: hoe bouw je duurzaamheid structureel in en borg je het? De ambitie moet duidelijk gesteld worden, het moet een programma zijn met daaraan voldoende middelen gekoppeld. Wij hebben een coördinerend ambtenaar aangewezen die het in alle relevante deelgebieden inbrengt, zodat inkopers op alle afdelingen er mee aan de slag gaan. Gevraagd naar de mondiale dimensie stelt hij: Het meest relevant voor ontwikkelingslanden is wel het inkoopbeleid van de gemeente. Duurzaam inkopen betekent dat je rekening houdt met criteria zoals kinderarbeid, arbeidsomstandigheden en een eerlijke prijs voor producenten. 5 Adviesrapport Nyenrode Business University en CSr Academy aan Agentschap NL. Auteurs: Hilke Bosbrouwers, Annemiek van Ginneke, Lars Moratis, Timo Cochius., december

15 Leen van Dijke (VolkerWessels) constateert dat het eenvoudig kan zijn als je maar consequent bent: Er zijn dappere overheden. Een voorbeeld is een kleine gemeente die een tender uitgaf voor een grond- en waterbouwcontract. In totaal een contract van 1,2 miljoen met daarin voor 7.000,- aan hout. Peanuts dus. In de tender stond dat het bedrijf FSC-gecertificeerd moest zijn. Het bedrijf dat de tender won bleek geen FSC-certificering te hebben en werd vervolgens afgewezen. Het bedrijf ging naar de rechter, maar die stelde de gemeente in het gelijk. Ook al ging het maar om een klein onderdeel van het contract. En iedereen weet nu wat het betekent als de overheid een eis stelt en zich daaraan houdt. Zo eenvoudig kan het zijn voor een overheid. De mondiale dimensie van duurzaam inkopen komt dus naar voren in de criteria die aan duurzame producten worden gesteld. Bijvoorbeeld op het gebied van arbeidsrechten (kinderarbeid e.d.) en milieuvoorwaarden bij productie van goederen in ander landen, zoals tropisch hardhout met FSC-certificaat. Indirect leveren over heden daarmee een belangrijke bijdrage aan de mondiale dimensie van duurzame ontwikkeling. Er is de nodige discussie geweest over de toepassing van de door Agentschap NL ontwikkelde duurzaamheidscriteria, die door sommige bedrijven en organisaties als VNO-NCW te rigide werden geacht. In 2011 hebben VNO-NCW, De Groene Zaak (organisatie van duurzame ondernemingen) en MVO Nederland (pleitbezorger en stimulator van maatschappelijk verantwoord ondernemen) daarover gezamenlijk een nieuw advies uitgebracht aan de staatssecretaris. Daarbij zijn de doelen overeind gebleven, maar hebben bedrijven meer ruimte gekregen in de wijze waarop ze die kunnen realiseren. Tip 2 Neem ketenverantwoordelijkheid Duurzaam inkopen betekent het nemen van ketenverantwoordelijkheid. Via productieketens leidt een grotere vraag naar duurzame producten tot een duurzamere productie van eind- en halffabrikaten en een duurzamere grondstoffenwinning. Dus zal de groeiende vraag naar duurzame producten op de Nederlandse markt leiden tot een beter mondiaal milieu en betere sociale verhoudingen. De duurzame (markt)vraag in Nederland is op die manier een directe stimulator van duurzame ontwikkeling in mondiaal perspectief. Een mondiale dimensie gerealiseerd door middel van het nemen van ketenverantwoordelijkheid. Dit is in eerste plaats een zaak van bedrijven. 17

16 Anke van Duuren (gemeente Groningen) drukt het zo uit: Ketenverantwoordelijkheid beperkt zich niet tot de keten hier, maar betreft de hele keten vanaf de grondstoffenwinning ver weg tot en met de afvalfase. In de praktijk ondersteunt de gemeente koplopers op dat gebied. Ondernemers weten dondersgoed waar hun spullen vandaan komen. Als ze voor Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) kiezen, zijn dat onderwerpen waar ze vaak meteen mee aan de slag gaan. Aan de andere kant is het soms ook gecompliceerd. Bijvoorbeeld als het gaat over energiegebruik. Energiebesparing en het verminderen van CO 2 -uitstoot zijn nog vrij eenvoudig aan te tonen. Maar dat het ook een relatie heeft met het verdelingsvraagstuk tussen Noord en Zuid, is een stuk ingewikkelder en kun je pas op langere termijn zichtbaar maken. Ondernemers kijken doorgaans op kortere termijn naar de rentabiliteit van hun bedrijf. 3 rollen voor de overheid bij ketenverantwoordelijkheid volgens het MVO-platform* Deel 1 De bijdrage van lokale overheden 1 Duurzaam inkopen door de overheid moet een wettelijke grondslag krijgen en effectief bijdragen aan de aanpak van schendingen van rechten en milieuschade in ketens. 2 De Nederlandse overheid moet zich inzetten voor regelgeving ten aanzien van ketenaansprakelijkheid, ook in de EU, zodat bedrijven in hun thuisland voor de rechter gedaagd kunnen worden. Verbetering van toegang tot recht en informatie zijn daarbij belangrijke voorwaarden. Ook moet ze ketentransparantie kunnen afdwingen. 3 Bovendien kan de Nederlandse overheid investeren in een voorwaardenscheppende omgeving in producentenlanden, internationale normen integreren in het handelsbeleid, de daadwerkelijke effecten van beleid monitoren en evalueren, inspanningen die bedrijven verrichten stimuleren en ondersteunen en waar nodig corrigerend optreden. La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Het MVO Platform is een netwerk van Nederlandse maatschappelijke organisaties en vakbonden actief op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het MVO Platform is opgericht om de samenwerking tussen maatschappelijke organisaties op het gebied van mvo te stimuleren, faciliteren en coördineren om elkaar te kunnen versterken en de maatschappelijke impact te vegroten. Het MVO Platform hanteert als basisdocument het MVO Referentiekader. Het MVO Platform is onderdeel van het Europese MVOnetwerk: de Europese Coalitie for Corporate Justice (ECCJ). * 18

17 Ketenverantwoordelijkheid nemen heeft een mondiale dimensie, omdat ketens vaak starten in andere landen. Middels duurzaam inkopen kunt u als gemeente of provincie al een start maken met het nemen van deze verantwoordelijkheid. Daarnaast kunt u koplopers stimuleren en kan de Rijksoverheid zich inzetten voor wet- en regelgeving. Tip 3 Herijk het afvalbeleid Een derde manier om mondiale impact te hebben met duurzaamheidsbeleid is door het afvalbeleid te herijken. Robert Kint (gemeente Tilburg) vertelt: Je wilt primair de hoeveelheid vervuiling minimaliseren. Maar het gaat ook over beperking van grondstoffengebruik in een consumptiemaatschappij. Grondstoffen zijn beperkt aanwezig, dus daar moet je zuinig mee omgaan, om ook mensen elders toegang te geven tot welvaart. Zo speelt ons afvalbeleid in op het verdelingsvraagstuk. Thomas Schuurmans (ProPortion Foundation) geeft aan dat lokale overheden systemen voor afvalverwerking moeten veranderen: Lokale overheden moeten durven om gevestigde systemen te herzien. Wij zijn bijvoorbeeld betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe publiek-private partnerschappen in de gemeente Amsterdam. Het gaat hierbij om afvalverwerking van kleine elektronische producten. De bestaande keten daarvoor is verbranden, recyclen of dumpen. Dat laatste met inbegrip van illegale afvalhandel naar landen als Ghana. De gemeente komt altijd pas aan het einde van een keten erbij kijken: niet bij de productie, niet bij de gebruiker, maar pas in de afvalfase. De gemeente gaat dan aan de slag met een probleem : afval verwerken. Niet met de producent en niet met de gebruiker. Als je de gebruiker, de consument, centraal stelt, ga je niet aan de slag met een probleem maar met mogelijkheden. De gebruiker gebruikt een product, afkomstig van een producent, maar wil ook een schone leefomgeving, een schone straat, een goed gevoel. Als de gemeente dat ziet als een product, dan zet je als gemeente niet het probleem, afval, een vuile omgeving, centraal maar de consument, uitgaande van de vraag: Voor wie doe ik het? Dan kijk je ook anders naar dat afval, naar de producent en naar wat er uiteindelijk met dat afval gebeurt. Systemen herzien kan door het principe van Cradle-to-Cradle (C2C, zie bijlage 1) als inspiratie te nemen. C2C betekent dat afval eigenlijk niet meer bestaat maar volledig wordt hergebruikt doordat het teruggebracht wordt in de biologische of technologische kringloop (Afval is voedsel en grondstof). 19

18 Veel afval van westerse landen wordt, al dan niet illegaal, gedumpt in ontwikkelingslanden. C2C wil dat voorkomen. Anke van Duuren (gemeente Groningen): We besteden aandacht aan het C2C principe bij debatten. En het Grand Theater is door interieurbouwers helemaal C2C ingericht. Als afval naar andere landen wordt geëxporteerd om daar componenten te kunnen hergebruiken, moet er oog zijn voor de mensen die daar in de recycling actief zijn en er werkgelegenheid en inkomen aan ontlenen. De omstandigheden waaronder westerse afvaldumping en verwerking in ontwikkelingslanden gebeurt, zijn vaak verre van gezond en lang niet altijd veilig voor mens en milieu. Uitgaande van ketenverantwoordelijkheid zal er dus aandacht moeten zijn om de verwerking van afval onder goede, veilige en gezonde omstandigheden te laten plaatsvinden. Herijking van het afvalbeleid vraagt dus ook om investeringen in de wijze waarop westers afval in andere landen wordt verwerkt met behoud, of zelfs uitbreiding van economische en perspectief op werkgelegenheid voor de mensen daar. Deel 1 De bijdrage van lokale overheden La 21 revisited De mondiale dimensie van lokale duurzaamheid Tip 4 Formuleer beleid voor ontwikkelingssamenwerking en wordt Millennium - of Fair Trade gemeente Hoewel internationale samenwerking (of ontwikkelingssamenwerking) geen kerntaak is van lagere overheden, hebben veel gemeenten de afgelopen jaren specifiek beleid voor ontwikkelingssamenwerking (OS) ontwikkeld en uitgevoerd. Bijvoorbeeld in de vorm van subsidies, communicatie via gemeentelijke kanalen of kennisoverdracht. En regelmatig in samenwerking met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Internationaal. In tijden van financieel-economische crisis wordt in de meeste gevallen primair bezuinigd op niet-kerntaken. Dat is ook het geval op dit beleidsterrein. Toch hoeft het lang niet altijd om (veel) geld te gaan. Een gerichte manier om bij te dragen aan duurzame ontwikkeling in mondiaal perspectief is door als decentrale overheid deel te nemen aan bepaalde campagnes en Millennium - of Fair Trade gemeente te worden 7. Anke van Duuren (gemeente Groningen) daarover: Groningen is, als een van de eerste Fair Trade gemeenten in Nederland, een uitgesproken voorbeeld van beleid op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Of in het MVO-beleid dat de gemeente opzet 7 Zie ook: 20

19 gericht op lokale ondernemers. Als gemeente pakken we een makelaarsrol op met het doel om zaken gedaan te krijgen: De gemeente weet wie wat kan en kan hen daarop aanspreken. Andersom komt ook vaak voor: bedrijven en organisaties komen naar de gemeente toe om contacten en partners te zoeken voor plannen die ze hebben. Je probeert telkens om je duurzaamheidverhaal in te voegen in alle contacten die je hebt. Zoals met betrekking tot de Fair Trade gemeentecampagne. Je ziet dan dat de visie en betrokkenheid van ondernemers verandert. De bedrijfsleider van een supermarkt werd door Fair Trade Original uitgenodigd voor een reis naar Fair Trade producenten in Guatemala. Voorheen had Fair Trade voor deze winkelier een puur commercieel belang, nu is de insteek veel breder en gaat het om mondiale duurzaamheid. Inmiddels hebben 23 gemeenten de titel Fair Trade gemeente gekregen en worden er in 77 gemeenten Fair-Trade- activiteiten en -campagnes uitgevoerd. Fair Trade in het noorden Het Faire Noorden 8 is een project van NoordBaak (voorheen COS Groningen), Tûmba, Ellen Reehorst Onderwijs & zo, Anneke Lindeman Educatieve Projecten en MKB Noord Nederland. Het Faire Noorden streeft samen met gemeenten, bedrijven en MBO-opleidingen naar een duurzaam, groen en eerlijk Noorden door meer Fair Trade producten te kopen en duurzame productie en consumptie te stimuleren. Het project zet gemeenten, bedrijven en beroepsopleidingen in de provincies Friesland, Groningen en Drenthe aan tot actie in duurzaamheid en Fair Trade. Daartoe stimuleert en inspireert het project met een veelheid aan activiteiten zoals netwerkbijeenkomsten en adviestrajecten de doelgroepen om bewust duurzame keuzes te maken. Het Faire Noorden biedt verder bedrijvenverenigingen en individuele ondernemers voorlichting en praktische ondersteuning in duurzame bedrijfsvoering en internationaal duurzaam ondernemen. Gemeenten krijgen begeleiding en advies op het gebied van duurzaamheid, duurzaam inkopen en Fair Trade. Het project richt zich daarbij op draagvlakversterking. Het zorgen dat mensen enthousiast en betrokken raken bij duurzame thema s. Draagvlak wil ook zeggen dat de gemeentelijke organisatie wordt verbonden met burgers, scholen en ondernemers en de wereld van buiten naar binnen haalt voor een frisse en wereldwijde blik. 8 Zie ook: 21

Managementsamenvatting adviesrapport

Managementsamenvatting adviesrapport Managementsamenvatting adviesrapport Onderzoek succesfactoren, knelpunten en ondersteuningsbehoeften van Nederlandse Gemeenten rond MVO-stimulering, verduurzaming van de bedrijfsvoering en duurzaam inkopen

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer

MVI & EMVI: Perfect match? 24 november 2015, SMI Stabi congres, Zoetermeer MVI & EMVI: Perfect match?, SMI Stabi congres, Zoetermeer Prof dr ir, Tilburg University Het is de route niet de kaart Niet de uitkomst maar het raadsel Het zijn je ogen niet de kleppen Niet het eindpunt

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013.

Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn. Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. Samen werken aan een duurzaam Hellendoorn Collegebesluit 14 mei 2013. Raadsbesluit 29 oktober 2013. 1 Samenvatting Definitie duurzaamheid volgens Brundtland Aanmelden als Millenniumgemeente Speerpunten:

Nadere informatie

MVO-PROFIEL Bedrijf X

MVO-PROFIEL Bedrijf X MVO-PROFIEL Bedrijf X 2008 BouwMVO De in deze uitgave vermelde gegevens zijn strikt vertrouwelijk en alle hierop betrekking hebbende auteursrechten, databankrechten en overige (intellectuele) eigendomsrechten

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

Fairtrade Gemeente Weert

Fairtrade Gemeente Weert Fairtrade Gemeente Weert Hans Kreutzer, Trijnie Helfferich, Henrieke Graven 17 april 2013 Fairtrade Gemeente Fairtrade Gemeente is een eretitel die aangeeft dat de gemeente bijzonder veel aandacht heeft

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Ins en outs Betrokkenheid gemeenten Gemeentelijk Afvalcongres Marc Pruijn, Directie Duurzaamheid, IenM Circulaire economie? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 3 Ministerie

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

inspireren en innoveren in MVO

inspireren en innoveren in MVO inspireren en innoveren in MVO Inleiding Gert Van Eeckhout Beleidsondersteuner MVO - Departement WSE Wat is MVO? Waarom MVO? Beleidslijnen Vlaamse overheid MVO? een proces waarbij ondernemingen vrijwillig

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel)

Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel) Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel) 1 Aanleiding Groningen heeft een netwerk waarin burgers, organisaties, bedrijven en de gemeente zich inspannen voor een schone, veilige en zich

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording

Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording gemeente Eindhoven Raadsnummer 14R6043 Inboeknummer 14bst01553 Beslisdatum B&W 21 oktober 2014 Dossiernummer 14.43.151 Raadsvoorstel Vernieuwing Mondiale Bewustwording Inleiding In het coalitieakkoord

Nadere informatie

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS)

Gemeenteraadsverkiezingen 2012. Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout. Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Gemeenteraadsverkiezingen 2012 Memorandum voor de politieke partijen van Kampenhout Gemeentelijke Raad voor OntwikkelingsSamenwerking (GROS) Als erkende adviesraad van het gemeentebestuur groepeert de

Nadere informatie

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen

The Sustainable Suitcase. The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen The Sustainable Suitcase The Sustainable Suitcase is een handige koffer voor erfgoedinstellingen die met duurzaamheid actief aan de slag willen December 2011 The Sustainable Suitcase is een handige koffer

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Visie en Beleid (samenvatting) MVO loont! Duurzaamheid is onontbeerlijk om onze planeet en maatschappij voor nu en op langere termijn leefbaar te houden. Maatschappelijk

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

Het maken van een duurzaamheidsbeleid

Het maken van een duurzaamheidsbeleid Het maken van een duurzaamheidsbeleid Workshop Lekker Betrokken! Phyllis den Brok Projectleider Lekker Betrokken! phyllis@phliss.nl 06-22956623 hhp://www.phliss.nl/lb.html Duurzaamheid Definitie duurzaamheid:

Nadere informatie

Duurzaamheidsverklaring

Duurzaamheidsverklaring DUURZAAMHEIDSVERKLARING Ondergetekende: [Naam Leverancier en rechtsvorm [ ], statutair gevestigd te [plaats], aan de [straat, nummer en postcode] (KvK ), hierna te noemen Leverancier, hierbij rechtsgeldig

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Toelichting onderdelen VANG-programma NVRD themadag 27 november Marc Pruijn Directie Duurzaamheid Van regeerakkoord naar ketens Rutte 2: groene groei, circulaire economie Circulaire

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

- - - - - - - - o o o - - - - -

- - - - - - - - o o o - - - - - o o o o o o Zorg voor groene groei in een circulaire, biobased economie Centrale vragen: Wat zijn ambities van RWS in het thema? Hoe raken andere beleidsvelden/partijen en RWS elkaar? Wat moet je

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. de raad der gemeente EDE. Initiatiefvoorstel van de fractie

Initiatiefvoorstel. de raad der gemeente EDE. Initiatiefvoorstel van de fractie Initiatiefvoorstel de raad der gemeente EDE Verzameling Raadsstukken registratienummer sector datum: 2011 / 110 685552 Fractie GL/PE oktober 2011 Cie. n.v.t. betreft Raad 15-12-2011 Initiatiefvoorstel

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM

Duurzaam Inkopen. Ric Hettinga. Programmadirectie Duurzaam Inkopen. Ministerie van VROM Duurzaam Inkopen Ric Hettinga Programmadirectie Duurzaam Inkopen Ministerie van VROM Wat is duurzaamheid? Relevante concepten: People, planet, profit Cradle to cradle (C2C) Duurzame bedrijfsvoering Wat

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Bijlagen: - MVO referentiekader - Fairtrade Gemeente handleiding. Afhandeling. 1. Inleiding

Bijlagen: - MVO referentiekader - Fairtrade Gemeente handleiding. Afhandeling. 1. Inleiding RG nr. Datum: Indiener(s): Onderwerp: Initiatiefvoorstel: ChristenUnie PAS SP PvdA Millenniumdoelstellingen De indieners stellen voor: - dat de gemeente Steenwijkerland zich actiever inzet om bij te dragen

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Stichting Ommen Millenniumgemeente uitwerkingsplan 2012-2013. morgen is nu!

Stichting Ommen Millenniumgemeente uitwerkingsplan 2012-2013. morgen is nu! Stichting Ommen Millenniumgemeente uitwerkingsplan 2012-2013 morgen is nu! Stichting Ommen Millenniumgemeente (SOM) Ommen, juni 2012 1 0 inleiding Voor u ligt een uitwerkingsplan van de Stichting Millenniumgemeente

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Beantwoording schriftelijke vragen Fairtrade Gemeente

Beantwoording schriftelijke vragen Fairtrade Gemeente Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Beantwoording schriftelijke vragen Fairtrade Gemeente Programma / Programmanummer Klimaat & Energie / 1022 Portefeuillehouder J. van der Meer Samenvatting De fractie

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

2012 MVO Jaarverslag

2012 MVO Jaarverslag 2012 MVO Jaarverslag MVO-beleid Tomingroep Als mensontwikkelbedrijf werkt Tomingroep aan duurzaamheid in de volle breedte. Wij willen op een maatschappelijk verantwoorde wijze zaken doen in samenwerking

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

Agendapunt: 9 No. 72/'11. Dokkum, 6 september 2011. ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad,

Agendapunt: 9 No. 72/'11. Dokkum, 6 september 2011. ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad, Agendapunt: 9 No. 72/'11 Dokkum, 6 september 2011 ONDERWERP: Het streven naar de titel Fairtrade Gemeente SAMENVATTING: Aan de gemeenteraad, In de raadsvergadering van 18 juni 2009 is besloten de gemeente

Nadere informatie

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018

Riedsútstel. Underwerp Duurzaamheidsbeleid 2014-2018 Riedsútstel Ried : 22 januari 2015 Status : Opiniërend/Besluitvormend Eardere behandeling : Informerend d.d. 6 november 2014 Agindapunt : 10 Portefúljehâlder : M. van der Veen Amtner : mw. R.M.A. van Sonsbeek

Nadere informatie

Raadsvoorstel Inleiding: Feitelijke informatie: Afweging:

Raadsvoorstel Inleiding: Feitelijke informatie: Afweging: College V200801012 Onderwerp: Millennium gemeente Raadsvoorstel Inleiding: In september 2000 kwamen de wereldleiders in VN-verband bij elkaar voor de Millenniumtop. Er werd afgesproken om gezamenlijk te

Nadere informatie

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1 LEKKER BETROKKEN! Projectvoorstel voor het verduurzamen van de zorgsector wat betreft het aanbod van duurzame producten alsmede verduurzaming van de processen en de mens daarbinnen, uitgaande van het brede

Nadere informatie

In actie voor duurzaamheid!

In actie voor duurzaamheid! In actie voor duurzaamheid! Ontwerp Actieplan Duurzaamheid Vastgesteld door Gedeputeerde Staten van Utrecht d.d. 5 februari 2008 1 Inleiding Duurzaamheid: een verantwoordelijkheid van iedereen Duurzaamheid

Nadere informatie

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Een voorstel voor Provinciale Staten van Gelderland en de Raden van de Gelderse gemeenten 7 juli 2015 Ramon Barends http://www.psp92.nl/gelderland/ Deze

Nadere informatie

Wegwijzer naar een groene toekomst

Wegwijzer naar een groene toekomst Wegwijzer naar een groene toekomst Investeren in biodiversiteit Investeren in behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen loont. Het zorgt ervoor dat ecosystemen ook in de

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Speech Thom de Graaf, voorzitter van de Vereniging Hogescholen op congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Dames en heren, Graag wil

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Vergroening > sociale cohesie >..

Vergroening > sociale cohesie >.. Vergroening > sociale cohesie >.. De lessen van drie jaar Groen Dichterbij & de rol van NME-centra Rachelle Eerhart Programmaleider IVN Groen Dichterbij VRAAG om te beginnen Wat is Groen Dichterbij voor

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Goede Zaken MBO voor Dummies

Goede Zaken MBO voor Dummies Goede Zaken MBO voor Dummies Kansen voor ideëel en commercieel www.goedezaken.eu 1 Onderneming van de 21 e eeuw People (mensen) MVO Planet (milieu) Profit (winst) MBO als onderdeel van MVO Verzoeken aan

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER

LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER LEREN VAN LOCHEM VERTROUWEN SCHENKEN AAN DE ENERGIEKE SAMENLEVING THOMAS HOPPE EN DONALD VAN DEN AKKER TWENTE CENTRE FOR STUDIES OF TECHNOLOGY AND SUSTAINABLE DEVELOPMENT. CSTM UNIVERSITY OF TWENTE. OPRIT

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000 Resultaat break-out sessies 2 september: toekomst van ISO 26000 1 Inhoud A. Integratie groep 1 B. Integratie groep 2 C Erkenning D. Branchespecifiek E: MVO en innovatie 2 De vragen per focusgebied 1. Wat

Nadere informatie

Hoe we samen met klanten duurzaam bankieren in Walcheren/Noord-Beveland. Financieringen met positieve maatschappelijke impact. 112 mln.

Hoe we samen met klanten duurzaam bankieren in Walcheren/Noord-Beveland. Financieringen met positieve maatschappelijke impact. 112 mln. Onze maatschappelijke impact Een aandeel in duurzame ontwikkeling 2015 1 Bankieren voor Nederland stimuleren welvaart en welzijn in Nederland 2 Banking for Food stimuleren duurzame voedselvoorziening wereldwijd

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Algemene Beschouwingen 2015

Algemene Beschouwingen 2015 Algemene Beschouwingen 2015 -CDA Statenfractie Groningen- 24 juni 2015, alleen uitgesproken tekst is geldig Voorzitter, Vandaag spreken wij over de voorjaarsnota. Traditioneel een moment waarbij we spreken

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN

HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN HET BELANG VAN DUURZAAM ONDERNEMEN Dames en heren Ik val maar meteen met de deur in huis: Duurzaam ondernemen is geen hype maar een blijvende trend. Wie als bedrijf niet mee doet, mist op termijn de boot.

Nadere informatie

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad Bron: Week van de Stad Prof. dr. Jacqueline Cramer, Utrecht Sustainability Institute, 9 mei 2014 Wat betekent een circulaire stad? Uitgangspunt van een circulaire

Nadere informatie

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt

Onderwijs. Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Onderwijs Huisvesting die kennis in beweging brengt Wat is de essentie van een onderwijsgebouw? En wat gebeurt daar precies? De core business van onderwijs

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info)

Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) Bijlage 7. Conversie juni 2010 naar 2013 (info) was wordt onderwerp tekstbron Versie juni Opmerking: Standaardteksten en Versie 2013 2010 hoofdstukindeling vertaald uit Guide 83 H 1 tm 4 Deel A Eisen Managementsysteem

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Fairsterk je school!

Fairsterk je school! Fairsterk je school! Handleiding en achtergronden campagne Fairtrade School Versie april 2009 Fairtrade Scholen Inleiding In België en Groot-Brittannië is het al een groot succes: Fairtrade Gemeenten.

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Vooruit naar de oorsprong

Vooruit naar de oorsprong Vooruit naar de oorsprong strategisch kader 2014-2016 1 Strategisch kader in 12 puntjes 1 We zien goed en plezierig wonen als basis van bestaan 2 We bieden mensen met lagere inkomens goede, passende woonruimte

Nadere informatie