WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. Duurzaam bouwen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. www.wtcb.be. Duurzaam bouwen"

Transcriptie

1 WTCB contact Een utgave van het Wetenschappeljk en Technsch Centrum voor het Bouwbedrjf Dremaandeljkse publcate Nr e jaargang 1 e trmester 2007 Inhoud Afgfte : Brussel X Erkennngsnr. : P Publcate van het Wetenschappeljk en Technsch Centrum voor het Bouwbedrjf, nrchtng erkend bj toepassng van de beslutwet van 30 januar 1947 erantwoordeljke utgever : Carlo De Pauw WTCB - Lombardstraat 42, 1000 Brussel Dt s een tjdschrft van algemeen nformateve aard. De bedoelng ervan s de resultaten van het bouwonderzoek ut bnnen- en butenland te helpen verspreden Het, zelfs gedeelteljk, overnemen of vertalen van de teksten van dt tjdschrft s slechts toegelaten mts schrfteljk akkoord van de verantwoordeljke utgever Duurzaam bouwen Duurzaam bouwen : bouwen aan de toekomst 2 Keuzecrtera voor duurzame bouwmateralen 5 De warmtepomp : een duurzaam verwarmngssysteem 6 Luchtdchthed : een noodzakeljke aanvullng op de thermsche solate 7 entlate met warmteterugwnnng n eengeznswonngen 8 Duurzaam omgaan met water 9 Naar een beter beheer van bouw- en sloopafval 10 Industreel, flexbel en demontabel bouwen 11 Doordacht duurzaam renoveren 12 Toegankeljkhed en evacuate 14 Gebouwen beter beschermen tegen defstal 15 B Agenda 16

2 Alles n onze hudge maatschappj ljkt de laatste tjd met de term duurzaam aangedud te worden : duurzame vrede, duurzaam ondernemngsschap, duurzaam bouwen, Maar wat houdt deze note preces n? Dt artkel lcht een tpje van de sluer op.? J. an Dessel, r., adjunct-afdelngshoofd, afdelng Duurzame ontwkkelng en Renovate, WTCB K. Putzeys, r.-arch., projectleder, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB Duurzaam bouwen : bouwen aan de toekomst 1 Duurzaam bouwen : één vse, dre pjlers Duurzaam bouwen kan met een allesomvattende nterpretate omschreven worden als het streven naar gebouwen waarbj er een evenwcht bestaat tussen de volgende dre dmenses : de ecologsche dmense ( 1.1) de socale dmense ( 1.2) de economsche dmense ( 1.3). Om als duurzaam beschouwd te worden, s het volgens deze benaderng net voldoende dat de gebouwen energezung zjn of opgetrokken worden met gerecycleerde materalen. Daarnaast moet het gebouw een gezond en aangenaam bnnenklmaat hebben en bovenden velg en toegankeljk zjn. Tenslotte spelen ook de bouwkosten, de onderhoudskosten en levenscycluskosten een net te onderschatten rol. De nterpretate de n de loop van het door het WTCB gecoördneerde onderzoeksproject LEnSE (Methodology Development towards a Label for Envronmental, Socal and Econo- Duurzaam bouwen : de utdagng voor de toekomst. mc Buldngs) aan de term duurzame gebouwen gegeven werd, s voorgesteld n tabel 1. In het kader van dt project werd tevens een enquête gevoerd naar de vse van een aantal belangrjke Belgsche bouwactoren op het thema duurzaam bouwen (ze A, p. 3). 1.1 De ecologsche dmense van duurzaam bouwen Hoewel het thema duurzaam bouwen net beperkt mag worden tot de ecologsche dmense ervan, kan men net ontkennen dat het Foto : Young Budget Homes Tabel 1 Duurzame gebouwen en hun belangrjkste aspecten volgens het LEnSE-project. Klmaatveranderngen : broekasgassen verzurng ozondeplete Mleuaspecten Socale aspecten Economsche aspecten Bodverstet : vermestng behoud van de bodverstet Grondstoffen : oorsprong en gebruk van materalen afvalprevente watergebruk rumte- en landgebruk Mleubeheer en -rsco s Welzjn van de gebrukers : bnnenklmaat en comfort rumtebelevng gezondhed en gebruksvrendeljkhed Toegankeljkhed : het gebouw en zjn omgevng openbaar vervoer voetpaden en fetspaden Socale en culturele waarde : lokale tewerkstellng en socale voorzenngen ethsch aankoopbeled mpact op de buurt esthetsche gebouwkwaltet elghed van het gebouw en zjn omgevng Fnancerng en beheer : analyse van de gebruksfunctes rscoanalyse Levenscycluswaarde : levenscycluskosten gebouwwaarde en aanpasbaarhed onderhoudsvrendeljkhed Externe factoren : gebruk van lokaal geproduceerde producten en densten mago van het gebouw WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 2

3 A Duurzaam bouwen : de LEnSE-enquête Het Europese onderzoeksproject LEnSE (www.lensebuldngs.com) ontwkkelt een evaluatemethode voor de beoordelng van de duurzaamhed van gebouwen. In dt kader werd een enquête gevoerd naar de vse van een aantal belangrjke Belgsche bouwactoren op het thema duurzaam bouwen. Ut deze enquête s gebleken dat er een grote dscrepante bestaat tussen het belang dat gehecht wordt aan het thema duurzaam bouwen en de nschattng van de beredwllghed tot het mplementeren ervan n de praktjk. Zo vndt meer dan 70 % van alle ondervraagden dat de ontwkkelng van een dergeljke evaluatemethode (zeer) belangrjk s, maar wordt de reële beredwllghed om duurzaam bouwen te mplementeren n de Belgsche bouwpraktjk een stuk lager ngeschat. Als doorslaggevende factor hervoor wordt door de meeste respondenten de vrees voor extra nvesterngen aangehaald. elen zjn zch echter ook bewust van de voordelen de kunnen voortvloeen ut een duurzaamhedsevaluate. In dt kader werd vooral gewezen op de mogeljkhed om gestandaardseerde nformate over de duurzaamhed aan te kunnen beden en op de eventuele verbeterng van de duurzaamhedsprestates van het gebouw. Een aantal ondervraagden denken dat een dergeljke methodologe eveneens kan leden tot de ontwkkelng van nnoverende oplossngen en tot een verbeterng van de know-how nzake duurzaam bouwen (ze B, p. 4). De enquête bracht tenslotte aan het lcht dat de mleudmense van het thema duurzaam bouwen nog steeds de meeste aandacht krjgt, maar dat twee derde van de respondenten de socale en economsche aspecten mnstens even belangrjk vndt. bouwgebeuren een belangrjke mleu-mpact heeft : de bouwsector s verantwoordeljk voor zo n 50 % van het mondale grondstoffenverbruk n Belgë s de verwarmng en de verlchtng van gebouwen goed voor 42 % van het totale energeverbruk de bouwsector s een grote afvalproducent (bouw- en sloopafval). Ook de bodverstet mag n deze context net ut het oog verloren worden. Deze kan enerzjds beschermd worden door vooral terrenen met een lage mleuwaarde te bebouwen (bv. brownfelds) en anderzjds door nspannngen te leveren om de fauna en flora te vrjwaren. De veralgemeende toepassng van mleubeheersystemen zoals EMAS (Eco-Management and Audt Scheme) en ISO kan n deze context nteressante mogeljkheden beden. 1.2 De socale dmense van duurzaam bouwen ermts de mens zo n 90 % van zjn tjd bnnenshus doorbrengt, s het net verwonderljk dat zjn levenskwaltet n grote mate afhankeljk s van de kwaltet van het gebouw waarn hj zch bevndt. Om te kunnen beschkken over een gezond bnnenklmaat, moet er n het gebouw aan een aantal voorwaarden voldaan zjn op het gebed van luchtkwaltet en thermsch, vsueel en akoestsch comfort. In deze context wllen we erop wjzen dat de esen nzake thermsch comfort en luchtkwaltet recenteljk opgenomen werden n de Energeprestaterchtljn en dat ook de Belgsche akoestsche normen weldra zullen verstrengen. oor meer nformate heromtrent verwjzen we naar het dosser De neuwe norm NBN S Het thema duurzaam bouwen mag net beperkt worden tot de ecologsche dmense ervan. Akoestsche crtera voor woongebouwen dat aan deze utgave van WTCB-Contact werd toegevoegd. Naast het fet dat slecht ontworpen gebouwen een negateve nvloed hebben op de gezondhed van de gebrukers of bewoners, kunnen deze bovenden aanledng geven tot zeer hoge onderhouds- en verwarmngskosten, wat extra nadelg s voor de socaal zwakkere groepen. Een betaalbaar husvestngsbeled en een ethsch verantwoord aankoopbeled van bouwmateralen en densten zjn n deze context zeker net te versmaden. Ook de toegankeljkhed van het gebouw voor personen met beperkngen en de nbraakbevelgng ervan zjn socale aspecten de de kwaltet ten goede kunnen komen. 1.3 De economsche dmense van duurzaam bouwen Om de nstandhoudng en de verneuwng van de bebouwde omgevng mogeljk te maken, Foto : Luxury lvng WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 3

4 moet men kunnen rekenen op een goede economsche bedrjfsvoerng, waarbj de nodge aandacht utgaat naar nnovateve ontwkkelngen (ze B). Kwaltetsbeheer en duurzaam bouwen voor de aannemer In het lcht van de alsmaar toenemende verstedeljkng, kan de omvormng van een kantoorgebouw tot een wooneenhed tot de toekomstge utdagngen en wensen van de bouwheer behoren (ze ook het artkel nzake ndustreel, flexbel en demontabel bouwen op p. 11). Een grondge functonele analyse van de bouwtechnsche voorzenngen en van het prjskaartje dat aan de werkzaamheden vasthangt, moet utmaken of het project al dan net haalbaar s. Herbj wordt onder meer rekenng gehouden met de verwachte return on nvestment en met de aan het project verbonden rsco s. Het s mmers belangrjk de economsche gevolgen van de voorgestelde oplossng voor ogen te houden : de keuze voor een mleuvrendeljk bouwmateraal of een socaal verantwoord concept moet economsch rendabel bljven. In deze context wordt er ook steeds meer aandacht besteed aan de levenscycluskosten van het gebouw. Terwjl er vroeger voornameljk getracht werd de ntële bouwkosten te mnmalseren, merkt men dat men tegenwoordg veeleer probeert te komen tot een goede balans tussen de bouwnvesterng enerzjds en de gebruks- en onderhoudskosten tjdens de totale levensduur van het gebouw anderzjds. 2 Een samenspel van dverse actoren op verschllende nveaus Kwaltet en beheersystemen Een kwaltetsbeheersysteem zet bedrjven ertoe aan de esen van hun klanten (met nbegrp van deze nzake duurzaam bouwen) te analyseren, processen te defnëren de bjdragen tot de ontwkkelng van een product dat n overeenstemmng s met de gestelde esen en om deze goed te beheren. De bedrjfsleders ut de bouwsector kunnen hertoe een beroep doen op verschllende referentesystemen, zoals de norm ISO 9001 of de kwaltetslabels CoQual en Qualbouw. Deze laatste werden gegroepeerd onder de noemer Constructon Qualty (www.constructonqualty.be). Beheersystemen en duurzaam bouwen Het streven naar duurzaam bouwen kan een belangrjke mpact hebben, zowel op de esen van de klant als op de verschllende bedrjfsprocessen. Zo kan de klant de wens uten om de energeprestate van zjn wonng grondg te verbeteren of om gebruk te maken van nnoverende techneken. De bedrjven kunnen er zch op hun beurt toe verbnden meer gerecycleerde materalen en energezunge utrustngen toe te passen. Ook op het gebed van afvalbeheer en de beperkng van de overlast voor de omgevng kunnen tal van maatregelen getroffen worden. De nvoerng van een beheersysteem kan ervoor zorgen dat de ondernemng er gemakkeljker n slaagt haar doelstellngen om te zetten n concrete acteplannen. Zo werd n het Waalse Gewest een platform opgercht (www.constructondurable.be) dat de aannemers n hun streven naar duurzaam bouwen moet ondersteunen n hun relate tot de opdrachtgever en wordt er eveneens gewerkt aan een charter waarn de aannemers zch ertoe verbnden de mleuprestates van hun bouwactvteten te verbeteren. In laanderen werd dan weer een transteplatform opgestart rond het thema duurzaam wonen en bouwen (www.mna.be/duwobo.html), dat de steun genet van het WTCB en CeDuBo. In Brussel wordt deze rol van nnovator tenslotte vervuld door het samenspel van het Brussels Insttuut voor Mleubeheer, het project Ecobuld en de TD Ecobouwen en duurzame ontwkkelng. 3 Toekomstperspecteven De concrete nvullng van het begrp duurzaam bouwen mplceert de tussenkomst van dverse actoren (kredetverleners, ontwerpers, opdrachtgevers, aannemers, toeleverancers, gebrukers, bewoners, wetenschappeljke wereld, overhed, ). Om de samenwerkng tussen alle partners tot een goed ende te brengen, werden er op verschllende nveaus hulpmddelen ontwkkeld. B Het gebruk van duurzame bouwmateralen : een must. Duurzaam bouwen : een motor voor nnovate n de bouw De overhed tracht de evolute naar duurzaam bouwen te stmuleren door het opleggen van bepaalde regels (bv. de Energeprestateregelgevng) en de toekennng van subsdes, premes en fscale maatregelen. Hoewel de mleupjler reeds n het verleden op heel wat aandacht kon rekenen, staan de geharmonseerde evaluatemethoden zelfs voor dt aspect nog net helemaal op punt. Deze worden momenteel verder utgewerkt n de schoot van het Europese Technsche Comté CEN TC 350 Sustanablty of constructon works. Wat de socale en economsche pjler betreft, bestaat er daarentegen nog een belangrjke kennslacune. Zo s er drngend nood aan kenns omtrent de levenscycluskosten en de voordelen de gepaard kunnen gaan met onderhoudsstrategën op langere termjn. De belangrjkste utdagng lgt echter n de geïntegreerde benaderng van deze dre dmenses en n de evenwchtge toepassng ervan. n Dt heeft tot gevolg dat er een grote dynamek bestaat n de bouwndustre en de onderzoekscentra. Dankzj een goede marketngstratege vnden deze verneuwende deeën (bv. kangoeroewonngen, passefhuzen, condenserende wandgasketels, hoogrendementsglas, ) soms zeer snel hun weg naar de markt. WTCB-Dossers nr. 1/2007 Ook het WTCB draagt n deze context zjn steentje bj, als drjvende kracht achter het Centrum Duurzaam Bouwen (CeDuBo te Heusden-Zolder) en de concrete ontwkkelng van nnoverende toepassngen voor de bouwsector. In de lange verse van dt artkel komen we utgebred terug op de resultaten van het LEnSE-project. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 4

5 ermts bouwen per defnte gebeurt met bouwmateralen, hebben deze laatste een belangrjke nvloed op de technsche prestates van het gebouw en zjn mpact op het leefmleu en de gezondhed van de bewoners. Dt artkel belcht enkele aspecten de de bouwprofessonelen kunnen helpen bj de doordachte keuze ervan. Keuzecrtera voor duurzame bouwmateralen? J. an Dessel, r., adjunct-afdelngshoofd, afdelng Duurzame ontwkkelng en Renovate, WTCB K. Putzeys, r.-arch., projectleder, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB 1 De mleu-mpact van bouwmateralen Bouwmateralen zjn verantwoordeljk voor zo n 15 tot 18 % van de totale mleu-mpact van een gebouw. Naast een drastsche verbeterng van de energeprestates van het gebouw drngt zch dan ook een verantwoorde keuze voor duurzame bouwmateralen op. Herbj dent men rekenng te houden met dre belangrjke aspecten : de technsche prestates, de nvloed op het mleu en de gevolgen voor de gezondhed. Het s mmers nutteloos een bouwmateraal te gebruken dat geen schadeljke nvloed heeft op het mleu nden de duurzaamhed ervan n de tjd net kan gewaarborgd worden of nden het ontoerekende technsche prestates vertoont. Om de bouwprofessonelen bewust te maken van deze aspecten en hen te helpen bj de keuze van hun bouwmateralen, bestaan er verschllende mogeljkheden : enerzjds zjn er een aantal wetteljke verplchtngen (reglementerng) anderzjds werden er vrjwllge ntateven ontwkkeld (certfcate en labels). 2 Reglementerng De fundamentele voorschrften waaraan een bouwproduct moet voldoen vooraleer het n de handel gebracht mag worden, zjn vastgelegd n de Bouwproductenrchtljn. Producten de hermee n overeenstemmng zjn en de CEmarkerng dragen, beantwoorden net alleen aan tal van technsche esen (bv. stabltet, mechansche sterkte), maar ook aan bepaalde voorschrften nzake hygëne, gezondhed en mleu. In dt kader werd n 2005 het CEN TC 351 opgercht dat tot doel heeft geharmonseerde methoden te ontwkkelen voor de bepalng van het vrjkomen van gevaarljke stoffen ut bouwmateralen. Andere wetteljke ntateven op het gebed van gezondhed en mleu zjn : REACH : een project ter nventarserng van gevaarljke stoffen en hun mogeljke rsco s n producten de Europese Solvent- en erfrchtljn de federale productnormen en de regonale wetgevng : deze bevatten tal van bepalngen nzake mleu- en gezondhedsaspecten. 3 rjwllge ntateven 3.1 Bouwtechnsche keurmerken Weetjes Snds kort s ook de CE-markerng van butendeuren en ramen mogeljk. Meer nformate heromtrent s beschkbaar op Om de bouwtechnsche geschkthed van bouwmateralen te waarborgen, bestaan er n ons land twee conformtetsmerken : het BENOR-merk wjst op de conformtet van een bouwproduct met een Belgsche norm of een Technsch oorschrft (PT) de zogenoemde Technsche Goedkeurngen (ATG) worden afgeleverd voor (voornameljk nnovateve) producten waarvoor nog geen productnormen bestaan en attesteren de gebruksgeschkthed ervan voor een welbepaalde toepassng. 3.2 Mleulabels en mleuverklarngen Daarnaast zjn er een aantal mleulabels en mleuverklarngen, waarn ook bepaalde gezondhedsaspecten opgenomen zjn. De mleuverklarngen van type I (volgens de norm ISO 14020) steunen op dudeljke crtera, de rekenng houden met de volledge levenscyclus van het product, en maken het voorwerp ut van een onafhankeljke controle. De bekendste zjn : het Europese Ecolabel, het FSC-keurmerk, het PEFC-certfcaat, het Nature Plus label, de Scandnavsche Nordc Swan en de Dutse Blaue Engel. De mleuverklarngen van type II zjn daarentegen zogenoemde egenverklarngen : het betreft her mleuverklarngen van de producent of verdeler, de evenwel net door derden gecontroleerd worden. De mleuverklarngen van type III (bv. de Envronmental Product Declaratons of EPD) tenslotte zjn nformatefches waarn de producent of verdeler kwanttateve gegevens verschaft over de mleu-mpact van zjn producten gedurende hun volledge levenscyclus. Deze nformate wordt geverfeerd door een onafhankeljke derde partj. In deze context wllen we erop wjzen dat het CEN TC 350 momenteel werkt aan de opstellng van een Europese norm nzake EPD voor bouwproducten en aan een norm met rekenmethoden ter beoordelng van de mleu-mpact van gebouwen. Momenteel zjn dergeljke EPD nog net beschkbaar op de Belgsche markt. 4 Beslut Ut voorgaand overzcht bljkt dudeljk dat er geen gebrek s aan nformate over bouwmateralen en dat we ons de volgende jaren ook aan een toevloed van mleu- en gezondhedsnformate mogen verwachten. Het s echter de verantwoordeljkhed van alle bouwpartners om deze nformate op doeltreffende wjze te gebruken. n WTCB-Dossers nr. 1/2007 In de lange verse van dt artkel komen we utgebred terug op de dverse mleulabels en de EPD n het bjzonder. Nuttge nformate oor meer nformate over de bestaande bouwmateralen en labels verwjzen we naar de volgende webstes : WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna

6 De olecrss van de jaren 70 bracht n ons land langzaam maar zeker het streven naar een ratoneler energeverbruk en de zoektocht naar alternateve energebronnen op gang. Een van de toenmalge aanbevelngen was het gebruk van warmtepompen als alternateve warmtegeneratoren. Door de hoge nvesterngskosten, de ondermaatse prestates en de geledeljke dalng van de energeprjzen n de daaropvolgende jaren verdween de warmtepomp echter weer naar de achtergrond. Momenteel kennen warmtepompen opneuw een groeend succes, voornameljk omwlle van de volgende redenen : hun kwaltet en prestates zjn sterk verbeterd, waardoor aanzenljke energebesparngen mogeljk zjn ze maken gebruk van herneuwbare natuurljke energebronnen (de bodem, water, lucht), de volop beschkbaar zjn de aanschaf ervan wordt door de overheden sterk gepromoot en betoelaagd n het kader van de wereldwjde strjd tegen de utstoot van broekasgassen. Warmtepompen kunnen daarom beschouwd worden als een nteressant alternatef voor de klasseke gas- of stookoleverwarmng. 1 Werkngsprncpe Warmtepompen onttrekken warmte aan een duurzame warmtebron (de bodem, water, lucht) met lage temperatuur (-10 C tot 10 C) en geven deze op een hogere temperatuur (25 C tot 45 C) terug af aan het verwarmngssysteem waaraan ze gekoppeld zjn. Ze maken hervoor gebruk van een koelmddel dat n het toestel een thermodynamsche krngloop ondergaat (verdampng en condensate), waarbj de druk en de temperatuur een belangrjke rol spelen. Deze processen grjpen plaats n warmtewsselaars de de ut de warmtebron onttrokken warmte overdragen naar het verwarmngssysteem. De warmtepompen verbruken zelf eveneens een bepaalde hoeveelhed elektrsche energe om de compressor aan te drjven. 2 Rol van de warmtebron Naarmate het temperatuurverschl tussen de warmtebron en het verwarmngssysteem n de wonng hoger s, zal ook het energeverbruk van de warmtepomp stjgen. Het s dan ook ten De warmtepomp : stellgste aanbevolen te kezen voor een warmtebron met een zo hoog mogeljke temperatuur en het verwarmngssysteem zodang te dmensoneren dat het een zo laag mogeljke werktemperatuur vertoont. Bede temperaturen zjn nameljk bepalend voor de wnstfactor van de warmtepomp. 3 Koppelng met het warmtesysteem De werktemperatuur van het aan de warmtepomp gekoppelde verwarmngssysteem dent zo laag mogeljk te zjn. Hoewel er verwarmngssystemen bestaan de werken op lage temperatuur (maxmaal 55 C), zou deze temperatuur voor warmtepompen bj voorkeur nog lager moeten lggen (maxmaal 35 tot 45 C). oor systemen de werken op water komen bjgevolg enkel wand- of vloerverwarmngssystemen n aanmerkng, geplaatst n wonngen met zeer lage energebehoeften. 4 Mogeljke besparngen Afhankeljk van de gekozen warmtebron kan een warmtepomp dre tot zes maal meer energe (warmte) leveren dan ze verbrukt (elektrctet). Deze verhoudng wordt utgedrukt door de wnstfactor (COP), de onder genormalseerde voorwaarden kan bepaald worden n een erkend laboratorum. Aangezen deze waarde enkel betrekkng heeft op de prestates van de warmtepomp, wordt doorgaans ook een meer realstsche sezoensgebonden prestatecoëffcënt (SPF) bepaald, een duurzaam verwarmngssysteem Nuttge nformate oor meer nformate over de ntegrate van duurzame energetechneken n gebouwen verwjzen we naar de webste van het IWT-TIS-project IDEG : J. Schetecat, ng., laboratorumhoofd, laboratorum erwarmngs- en Klmatsatetechneken, WTCB M. Sourbon, r., en T. an Reet, ng., IWT-TIS-kennscentrum IDEG, De Nayer Insttuut de het totale elektrctetsverbruk van de volledge nstallate (warmtepomp en randapparatuur) evalueert. oor een goed ontworpen warmtepompnstallate zou de SPF volgens de norm pren tussen 3 en 4,5 moeten lggen. Men kan de SPF van een warmtepomp vergeljken met het sezoensrendement van een condenserende ketel op aardgas of stookole, op voorwaarde dat het elektrctetsverbruk omgerekend wordt naar prmare energe (m.a.w. door rekenng te houden met het gemddelde rendement van de centrales). ermts de n Belgë aangenomen conversefactor 2,5 bedraagt, lgt de naar prmare energe omgerekende SPF van een goed ontworpen warmtepompnstallate dus tussen 1,2 en 1,8. Dt houdt n dat de warmtepomp 120 tot 180 % van de opgenomen prmare energe aan de nstallate levert. In vergeljkng met bjvoorbeeld een condenserende ketel, betekent dt een veel betere energetsche prestate. WTCB-Dossers nr. 1/2007 De globale kostprjs van een warmtepomp s afhankeljk van dverse parameters zoals de prjs van de nstallate, de onderhoudskosten, of nog, de gebrukskosten de rechtstreeks verbonden zjn met deze voor de elektrctet. Deze thema s komen verder aan bod n de lange verse van dt artkel. 5 DE EPB-regelgevng De nvoerng van de EPB-regelgevng levert een bjkomende stmulans voor de nstallate van warmtepompen, omdat de utstekende prestates van goed ontworpen warmtepompnstallates dudeljk naar waarde geschat worden. Berekenngen hebben mmers aangetoond dat het gebruk van een warmtepomp n een gemddelde wonng kan leden tot een E-pel dat veel lager lgt dan dat van de best presterende condenserende ketel. n WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna

7 Als een gebouw weng luchtdcht s, ondervndt de wnd nauweljks moeljkheden om er doorheen te mgreren va de keren en spleten op zjn weg. In de wnter kan de koude lucht rechtstreeks doordrngen tot n het hart van het gebouw, waardoor het afkoelt en er tocht kan ontstaan. De aldus door de lucht doorspoelde of omzelde thermsche solate bedt geen weerstand meer tegen de wegstromende warmte en verlest een groot deel van haar doeltreffendhed. De goede prestates van de thermsche solate kunnen daarom net gewaarborgd worden als de luchtdchthed ontoerekend s.? C. Delmotte, r., adjunct-laboratorumhoofd, laboratorum Luchtkwaltet en entlate, WTCB Energebesparngen mogen echter geen aanledng geven tot een beperkng van de bnnenluchtkwaltet. De ongecontroleerde ventlate de net meer kan plaatsgrjpen als gevolg van de luchtdchthed van het gebouw moet dus vervangen worden door een geschkte gecontroleerde ventlate. Op deze wjze wordt een onafschedeljk tro gevormd : thermsche solate, luchtdchthed en gecontroleerde ventlate. 1 Hoe de luchtdchthed verbeteren n de praktjk? Tussen jun 2005 en maart 2006 hadden wj de gelegenhed om de constructe van een neuwe wonng, waarbj veel aandacht werd besteed aan de luchtdchthed, van nabj te volgen. In dt artkel bespreken wj enkele detals de bj de voltoong van het gebouw erg bemoedgende resultaten opleverden. 1.1 De vloer De vloer werd opgebouwd ut welfsels van geprefabrceerd beton, een thermsche solatelaag, een dekvloer en een betegelng. Ondanks Luchtdchthed : een noodzakeljke aanvullng op de thermsche solate zjn ntrnseke luchtdchthed vertoonde de vloer een aantal doorborngen de aanledng konden geven tot luchtlekken : openngen voor afvalwaterafvoerledngen openngen voor dverse ledngen (water, elektrctet, stookole, ). Om lekken te vermjden, werden alle doorborngen afgedcht met n stu gespoten polyurethaanschum. Naargelang van het geval gebeurde dt vóór de plaatsng van de thermsche solate of tjdens de afwerkng (ze afb. 1). 1.2 De muren Metselwerk ut snelbouwsteen (of betonblokken) vertoont doorgaans een beperkte luchtdchthed tengevolge van de permeabltet van de gebrukte blokken (of stukken van blokken) en de onvolledge vullng van bepaalde voegen. De mnerale wol en het gevelmetselwerk (dat open voegen bevat) kunnen evenmn de rol van een luchtscherm vervullen. De beplesterng kan dt daarentegen wel. Hertoe dent men erop toe te zen dat het volledge bnnenoppervlak van de muren beplesterd s. Deze werkzaamheden werden dus uterst zorgvuldg utgevoerd. Wat de deuren en vensters betreft, moet men een ondersched maken tussen de luchtdchthed van de deur of het venster zelf en de luchtdchthed van de aanslutng met de muur. In dt geval werd deze laatste utgevoerd met een gpsbeplesterng (dealter had men voor de verbndng moeten werken met een elastsche voeg de de contnuïtet van de luchtdchthed verzekert). De met plester bevestgde venstertabletten, de afgewerkt werden met een ktvoeg, verzekeren op hun beurt de luchtdchthed van de onderkant van de vensters. 1.3 Het dak De luchtdchthed van het dak werd utgevoerd met een polyethyleenfole de op het tmmerwerk werd vastgenet (ze afbeeldng 2). De voegen tussen de PE-folebanen werden zorgvuldg afgekleefd. De fole de net onder de thermsche solatelaag geplaatst werd (d.w.z. aan de warme zjde van het solatemateraal), combneert de functes van een damp- en luchtscherm. De meest delcate opdracht lag n de aanslutng van de polyethyleenfole met de muren. Hertoe werden twee techneken gebrukt : verljmng met kt tussenplaatsng van een samendrukbare schumband. 2 Resultaten Het luchtverversngsdebet van het gebouw bj een drukverschl van 50 Pa (bj benaderng 5 kg/m 2 ) bedraagt 1,4 volumes per uur (n 50 - waarde). Dt stemt overeen met een equvalent lekoppervlak van 215 cm 2. Bj wjze van vergeljkng wllen we erop wjzen dat een WTCB-onderzoek op recente wonngen van dt type meldng maakt van een gemddelde luchtdoorlatendhed van 9,5 volumes per uur. Het crterum dat aangenomen werd voor passefhuzen stelt op zjn beurt een maxmum van 0,6 volumes per uur voorop. Men kan ervan utgaan dat de gerealseerde luchtdchthed de gemddelde luchtnfltrate tot ongeveer 30 m 3 /h beperkt. Dt laat toe de energeverlezen, tochtproblemen en vochtgeluchtlekken te beperken, maar mplceert dat het gebouw utgerust dent te zjn met een gecontroleerd ventlatesysteem dat n dt specfeke geval een debet van 292 m 3 /h verse lucht moet kunnen leveren. n Afb. 1 Afdchtng van een doorborng n de vloer, vóór de plaatsng van de thermsche solate. Afb. 2 Luchtdchthed van het dak, door het vastneten van een polyethyleenfole aan het tmmerwerk. Op de WTCB-webste kan men terecht voor bjkomende nformate over : de analyse de utgevoerd werd op de her aangehaalde bouwplaats de luchtdchthed van hellende daken en de behandelng van enkele bjzondere aandachtspunten de praktsche bepalng van de luchtdchthed van gebouwen volgens de norm NBN EN WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 7

8 Het ventleren van eengeznswonngen s zowel n het laamse als het Waalse Gewest bj wet verplcht. Dt gaat echter ook gepaard met extra energeverlezen. Een balansventlatesysteem dat de warmte ut de afgevoerde lucht recupereert om de verse toevoerlucht voor te verwarmen, zou n deze context tal van voordelen kunnen beden. entlate met warmteterugwnnng n eengeznswonngen? P. an den Bossche, ng., onderzoeker, afdelng Energe en Klmaat, WTCB 1 Werkngsprncpe De ventlate van een wonng mplceert dat er verse lucht wordt toegevoerd naar de leefrumten (woonkamer, slaapkamers, ). a doorstroomopenngen berekt deze vervolgens de vochtge rumten (keuken, badkamer, tolet, ), waarna de vochtge lucht naar buten wordt afgevoerd. De wetgever laat hervoor dverse oplossngen (natuurljk of mechansch) toe. Bj een ervan gebeurt zowel de toevoer van verse lucht als de afvoer van vervulde lucht met een ventlator. Deze oplossng wordt aangedud als systeem D. Met de afvoer van de vervulde lucht gaat n het stooksezoen ook heel wat kostbare warmte-energe verloren. Deze kan echter gerecupereerd worden door de zogenoemde warmteterugwnapparaten, de ervoor zorgen dat de vervulde lucht va een warmtewsselaar zjn warmte afgeeft aan de verse toevoerlucht. en de luchtafvoer goed op elkaar afgestemd zjn (m.a.w. dat ze n balans zjn). Hertoe kan bj de opleverng een debetmetng utgevoerd worden de nstallate mag geen geludshnder veroorzaken n de zomer moet de warmteterugwnnng gestopt kunnen worden door mddel van een by-pass. In een ventlatesysteem dent men de luchtkanalen thermsch te soleren op plaatsen waar er belangrjke temperatuurverschllen met de omgevng bestaan. Tenslotte dent men de nodge aandacht te besteden aan de goede nwerkngstellng, de opleverng en het onderhoud van de nstallate evenals aan de nstructe van de gebrukers. 3 Prestates van het warmteterugwnapparaat Aangezen de plaatsng van warmteterugwnapparaten een behoorljke nvesterng vergt, s het net verwonderljk dat ze ook aan hoge verwachtngen (een goed bnnenklmaat, een hoog rendement, lage verbrukskosten, geen geludshnder, ) en tal van kwaltetsvoorwaarden moeten voldoen. Zo kan een goede nstallate met warmteterugwnnng het globale E-pel, zoals berekend n het laamse Gewest, met 20 punten doen dalen. We wllen er wel op wjzen dat er va verschllende kanalen (bv. de Waalse netbeheerders) fnancële steun kan bekomen worden voor de toepassng van dergeljke apparaten. n 2 Keuze van het warmteterugwnapparaat De goede werkng van een balansventlatesysteem met warmteterugwnnng s n grote mate afhankeljk van het toegepaste warmteterugwnapparaat. Bj de keuze van het systeem dent men de volgende aspecten n aanmerkng te nemen : de ventlatoren moeten n staat zjn het gewenste debet te leveren, rekenng houdend met de drukverlezen n de luchtkanalen. Bovenden moet hun elektrctetsverbruk beperkt bljven de warmtewsselaar moet een goed rendement (d.. de mate waarn warmte wordt gerecupereerd) vertonen. Dt wordt bepaald volgens de norm NBN EN 308 het s zeer belangrjk dat de luchttoevoer Schematsche voorstellng van het werkngsprncpe. Nuttge nformate oor meer nformate over de ntegrate van duurzame energetechneken n gebouwen verwjzen we naar de webste van het IWT-TIS-project IDEG : WTCB-Dossers nr. 1/2007 In de lange verse van dt artkel wordt stap voor stap beschreven hoe men kan komen tot de goede ntegrate van een warmteterugwnapparaat n de ventlatevoorzenngen van een wonng. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 8

9 Ondanks het fet dat ons land gekenmerkt wordt door een aanzenljke jaarljkse neerslaghoeveelhed, s het belangrjk duurzaam om te sprngen met water. Als gevolg van onze hoge bevolkngsdchthed en ons onbezonnen drnkwaterverbruk daalt het pel n bepaalde grondwaterlagen nameljk zenderogen. In dt artkel belchten we daarom enkele techneken de kunnen aangewend worden om het waterverbruk engszns bnnen de perken te houden.? K. De Cuyper, r., afdelngshoofd, afdelng Technsche utrustngen en automatsate, WTCB Duurzaam omgaan rng bjvoorbeeld hergebrukt voor de spoelng van de toletten. In laanderen s men dan weer voor tal van toepassngen verplcht gebruk te maken van opgevangen hemelwater, wat naast een vermnderng van het drnkwaterverbruk een posteve nvloed heeft op de overstromngsfrequente n de lager gelegen delen van bepaalde rolerngsstelsels. met water 1 Toepassng van waterbesparende systemen Het s geen gehem meer dat het gebruk van zunge WC-spoelsystemen met dubbel spoelvolume, spaardouches, kranen met debetbeperkers, elektronsch gestuurde kranen en waterloze urnors n publeke rumten kan leden tot een aanzenljke beperkng van het waterverbruk (ze tabel 1). Mnder gekend s dat ook het gebruk van eengreepsmengkranen en thermostatsche mengkranen een belangrjke besparng kan teweegbrengen. In bede gevallen komt men bj het tappen van het warme water mmers sneller tot de geschkte mengtemperatuur dan met een klasseke mengkraan met twee koppen, zodat er mnder ongebrukt water wegvloet. 2 Toepassng van mnder kwaltatef water Het verbruk van drnkwater kan sterk vermnderd worden door voor bepaalde toepassngen gebruk te maken van mnder kwaltatef water, zoals regenwater of behandeld afvalwater. Zo wordt het afvalwater van badkamers n dverse Dutse hotels (grjs afvalwater) na zuve- Een andere vereste bestaat ern om bj neuwe gebouwen en renovates de regenwaterafvoer van de verharde oppervlakken (daken, parkngs, ) aan te sluten op een nfltratevoorzenng. Zodoende komt het regenwater terecht n de bodem, alwaar het kan fungeren als voedng voor de zakkende grondwaterlagen. 3 Beter gebruk van de santare nstallate Ook bj de producte van santar warm water kan men komen tot energebesparngen en een lagere CO 2 -utstoot. Het gebruk van zonnecollectoren, waarvoor men overgens vaak een preme kan ontvangen, s n deze context genoegzaam gekend. Herbj wordt echter vaak over het hoofd gezen dat ook het gebruk van een warmtepomp de duurzaamhed van de santare nstallate kan bevorderen (ze p. 6). Zo beweert men n Nederland hoge wnstfactoren te kunnen realseren door het warme water te bereden met behulp van een warmtepomp de als warmtebron gebruk maakt van het afgevoerde douchewater. Er bestaan echter nog talloze andere (meer eenvoudge) ngrepen waarmee men water en Borotor voor ndvduele waterzuverng. energe kan besparen. Door het warmwaterproductetoestel n de buurt van de tappunten te plaatsen, kan men de warmwaterledngen sterk nkorten, zodat de hoeveelhed warm water de kan afkoelen tussen twee tapbeurten beperkt wordt. 4 Indvduele zuverng van afvalwater De kwaltet van het geloosde afvalwater van gebouwen de zch bevnden n gebeden zonder openbare rolerng of de net aangesloten zjn op een zuverngsnstallate mag evenmn verwaarloosd worden. Aangezen op Europees nveau beslst werd dat al het oppervlaktewater tegen 2015 schoon moet zjn, dent men ook voor de ndvduele zuverng zjn toevlucht te nemen tot performante toestellen (ze afbeeldng) de dezelfde processen toepassen als de grote zuverngsnstallates. 5 Beslut Tabel 1 Waterbesparende techneken en hun resultaat. Technek Resultaat (*) ergeljkngscrterum WC-spoelsysteem met 6 of 3 l 6 t.o.v. een WC-spoelsysteem met 9 l WC-spoelsysteem met 4 of 2,5 l 7,7 t.o.v. een WC-spoelsysteem met 9 l Eengreepmengkraan 0,6 t.o.v. een klasseke mengkraan Thermostatsche mengkraan voor douches Eengreepmengkraan met debetbeperkng 1 t.o.v. een klasseke mengkraan 3 t.o.v. een klasseke mengkraan (*) Het gaat her om de jaarljks realseerbare besparng door 1 persoon, utgedukt n m 3 /jaar. Ut het voorgaande bljkt dudeljk dat er tal van technologeën bestaan de kunnen leden tot een duurzamer watergebruk. Nu s het aan de bouwprofessonelen om deze doordacht toe te passen. n WTCB-Dossers nr. 1/2007 De her besproken waterbesparende techneken worden verder toegelcht n de lange verse van dt artkel de op onze webste zal verschjnen. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 9

10 Jaarljks ontstaat er n Belgë meer dan ten mljoen ton bouw- en sloopafval. Dt afval vormt een groeend probleem bnnen de hudge samenlevng. Om heraan te remedëren, kan men zjn toevlucht nemen tot afvalprevente, hergebruk van materalen en recyclage. Herna zetten we twee concrete ontwkkelngen n de schjnwerpers. Naar een beter beheer van bouw- en sloopafval? J. rjders, r., onderzoeker, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB 1 Inventarsate van contamnanten n te slopen gebouwen De meeste bouwwerken bevatten stoffen de schadeljk kunnen zjn voor de mens en het mleu. Zo werden sommge oudere gebouwen opgercht met materalen waarvan we tegenwoordg weten dat ze gevaarljk zjn (bv. asbest, zware metalen, ) en raakten andere vervuld door stoffen ut de omgevng (bv. mnerale ole). Met het oog op een optmale recyclage komt het er bj de sloop van dergeljke gebouwen dan ook op aan de verontrengde materalen te scheden van de herbrukbare nerte fracte (d.. selectef slopen). In dt kader s het essenteel dat men reeds vóór de aanvang van de sloopwerken weet waar de schadeljke stoffen zch preces bevnden n het gebouw. Om deze dentfcate te vergemakkeljken, werd bnnen het Europese IRMA-project (http://projweb.nras.dk/rma) een methode ontwkkeld ter nventarsate van de contamnanten n te slopen gebouwen. Deze methode omvat de volgende stappen : utgaande van een hstorsch onderzoek (plannen, vergunnngen, vroegere gebrukers) wordt een ljst opgesteld van te verwachten contamnanten vervolgens wordt een werfbezoek utgevoerd ervulng van steenachtg materaal door roetaanslag. om deze vermoedens te bevestgen en om de eventuele aanwezghed van andere schadeljke stoffen ter plaatse vast te stellen nden deze vsuele nspecte geen utslutsel geeft over de ernst van de stuate, gaat men over tot monsternemng en analyses n het laboratorum aan de hand van de aldus bekomen resultaten wordt een selectef sloopplan opgesteld. Dankzj deze methode s het mogeljk de hoeveelhed verontrengd pun dat aangeboden wordt aan de recyclngcentra evenals de hoge kosten voor het storten van gevaarljk afval te beperken. 2 Een betere recyclage van kunststof Ondanks het fet dat kunststofafval slechts een fracte van ongeveer 1 % (n gewcht) van de totale hoeveelhed bouw- en sloopafval vertegenwoordgt, neemt dt heel wat plaats n n de afvalcontaners. Het prjskaartje dat heraan vasthangt s bjgevolg net te verwaarlozen. Het s dan ook net verwonderljk dat neuwe nzamelsystemen, zoals het Clean Ste System, de een eenvoudge en goedkope verwjderng Inzamelng van kunststofafval tjdens de renovate van het Atomum. van kunststof mogeljk maken, n Belgë een groeend succes kennen. Ook op Europees nveau wordt er gewerkt aan een beter beheer van kunststofafval. Zo heeft het APPRICOD-project (www.apprcod.org), dat tot stand kwam n het kader van het LIFEprogramma, de optmalsate van de selecteve nzamelng van kunststofafval n de bouwsector en de verspredng van voorbeelden van goede praktjk voor ogen. Dt gebeurt va plootprojecten n verschllende landen (bv. de restaurate van het Atomum), waarbj scenaro s voor de nzamelng van kunststofafval op bouwplaatsen getest worden. Deze plootprojecten hebben aangetoond dat : extra contaners op de werf zorgen voor een aanzenljke meerkost, maar dat de afvoerkosten daarentegen vermnderen het sorteren en scheden van de verschllende kunststofsoorten eenvoudger s op de werf, maar dat de specfeke kenns de hervoor verest s, vaak ontbreekt de overhed een belangrjke rol kan spelen bj de bevorderng van de recyclage van kunststofafval. Een concreet resultaat van het APPRICODproject s de toolbox Waste management on the buldng ste, de naast een verklarende brochure ook een aantal praktsche fches bevat de kunnen gebrukt worden n het kader van sensblserngsactes tjdens werfvergaderngen. n Nuttge nformate Dt artkel kwam tot stand n het kader van de werkzaamheden van de Technologsche Denstverlenng Integraal afvalbeheer en recyclng voor de bouw, met de fnancële steun van het IWT. WTCB-Dossers nr. 1/2007 De her aangehaalde onderwerpen zullen verder ut de doeken gedaan worden n twee katernen de op onze webste zullen verschjnen. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 10

11 Het begrp IFD-bouwen staat voor ndustreel, flexbel en demontabel bouwen en beoogt een geïntegreerde benaderng van het bouwgebeuren. De samenwerkng tussen de verschllende bj het bouwproces betrokken partjen s herbj essenteel.? S. Danschutter, r.-arch., onderzoeker, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB J. an Dessel, r., adjunct-afdelngshoofd, afdelng Duurzame ontwkkelng en Renovate, WTCB Het thema IFD-bouwen kent de laatste jaren een groeend succes en past als geen ander bnnen het kader van duurzame ontwkkelng. IFD-gebouwen kunnen nameljk probleemloos aangepast worden aan de gewjzgde noden van hun gebrukers of n voorkomend geval zelfs aan een volledge functeveranderng. Dt heeft net alleen een gunstge nvloed op het rumtegebruk van de bebouwde omgevng, maar ook op de afvalproblematek. Een van de domenen waarbj de toepassng van het concept IFD-bouwen tal van voordelen zou kunnen beden, s dat van de renovate Industreel, flexbel en demontabel bouwen van appartementsgebouwen. Bj tradtonele appartementsgebouwen de een functonele wjzgng van de ndelng, de technsche nstallates of de gevelbekledng veresen, moet men mmers vaststellen dat de renovatewerken vaak zo lang utgesteld worden dat er utendeljk een globale aanpak nodg s waarbj het gehele gebouw moet ontmanteld worden en de kosten hoog kunnen oplopen. Bovenden laat de draagstructuur gewoonljk weng aanpassngen toe, zodat de kwalteten van het gerenoveerde project beperkt bljven. Andere gebouwtypes waarvoor deze levenslange aanpasbaarhed talloze perspecteven opent, zjn kantoorcomplexen en verzorgngsnrchtngen (bv. zekenhuzen). Om de levensduur van een gebouw te verhogen, s het essenteel dat men reeds n de ontwerpfase vastlegt hoe men de beoogde flexbltet preces zal ntegreren, hoe verstrekkend deze kan zjn (lettend op het beschkbare budget), en n welke fase men deze just wenst te benutten. Tabel 1 geeft een overzcht van een aantal aandachtspunten de de aanpasbaarhed van een project aan de wensen van de gebruker kunnen verhogen. Naargelang van de projectvoorwaarden moet men nagaan welke crtera prortar zjn en moeten weerhouden worden. Afbeeldng 1 llustreert een detal waarbj reeds vanaf het ontwerp maatregelen getroffen werden om eventuele aanpassngen aan het gebouw mogeljk te maken. Zo werden de kolommen utgerust met consoles om de verwjderng en vervangng van bepaalde sandwchgevelelementen toe te laten. n Afb. 1 Prncpedetal van een console voor de gevelelementen. Tabel 1 Aspecten de de aanpasbaarhed van een project aan de wensen van de gebruker kunnen verhogen. Stedenbouwkundge aspecten Het s raadzaam te kezen voor een terrenoppervlakte de eventuele utbredngen toelaat Men dent te controleren of de stedenbouwkundge voorschrften horzontale en/of vertcale utbredngen toestaan Draagstructuur Men dent ervoor te zorgen dat elementen met een verschllende levensduur van de structuur losgekoppeld kunnen worden Grote overspannngen laten meer ndelngsvrjhed toe Een overdmensonerng van de verdepngshoogte verrumt de aanpasbaarhed Het s aanbevolen het draagvermogen te overdmensoneren om een vertcale utbredng mogeljk te maken Gebouwschl De gevelopenngen en de afwerkng zjn bj voorkeur aanpasbaar De gebouwschl mag de utbredbaarhed van het gebouw net n het gedrang brengen Technsche nstallates Men dent vooraf te kezen of men de technsche nstallates zal loskoppelen van de draagstructuur of deze ern zal ntegreren De technsche nstallates moeten zodang gedmensoneerd zjn dat ze aangepast kunnen worden aan een eventuele utbredng van het gebouw De regelng van de technsche nstallates moet aangepast kunnen worden aan de opdelng van het gebouw Het gebruk van standaardkoppelngen s aanbevolen De bnnenafwerkng moet aanpasbaar zjn Bnnenafwerkng Aanwezghed van verhoogde vloeren of verlaagde plafonds Nuttge nformate oor meer nformate over het thema IFD-bouwen kan u terecht op de webste WTCB-Dossers nr. 1/2007 Als aanvullng bj dt artkel zal men twee neuwe katernen kunnen consulteren va onze webste : n een eerste bjdrage met als thema toekomstgercht ontwerpen wordt beschreven hoe het IFD-concept van bj het ontwerp kan geïntegreerd worden de tweede publcate s toegesptst op de velghedsaspecten de n aanmerkng moeten genomen worden bj de utvoerng van bouwwerken ut geprefabrceerde elementen. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 11

12 Renovate en verneuwbouw begnnen een steeds groter deel van de bouwactvteten ut te maken. Dt kan men afleden ut het fet dat het aantal afgeleverde bouwvergunnngen voor renovates volgens gegevens van het Natonaal Insttuut voor de Statstek n 2005 bjna geljk was aan dat voor neuwbouwwonngen. Bovenden houden deze cjfers enkel rekenng met de renovatewerken de utgevoerd worden door bouwprofessonelen, zodat het werkeljke aandeel ervan nog hoger kan lggen. In dt nledende artkel worden daarom enkele aanbevelngen gegeven om te komen tot een duurzaam renovateproject. Doordacht duurzaam renoveren? J. Jacobs, r., projectleder, laboratorum Betontechnologe, WTCB A. Pen, r., laboratorumhoofd, laboratorum Renovate, WTCB Y. anhellemont, r., projectleder, laboratorum Renovate, WTCB L. andaele, r., afdelngshoofd, afdelng Energe en Klmaat, WTCB Het hudge succes van renovate en verneuwbouw kan toegeschreven worden aan tal van factoren : bouwgronden worden schaars er zjn veel leegstaande gebouwen er worden verschllende maatregelen getroffen om wonen n verstedeljkte gebeden aantrekkeljker te maken de nspannngen en de kosten kunnen gespred worden over meerdere jaren, terwjl het gebouw n gebruk kan bljven. 1 Renovate : een duurzame bouwactvtet Renovate en verneuwbouw kunnen met recht en reden bestempeld worden als een vorm van duurzaam bouwen. Zo wordt er maxmaal ge- Afb. 2 oorbeeld van een duurzame renovate van een appartementsgebouw. Afb. 1 De duurzaamhed van een gevelrengng hangt af van de gekozen rengngstechnek. bruk gemaakt van reeds bestaande constructes, s de hoeveelhed afval beperkt en dent men mnder neuwe materalen aan te wenden. Bovenden gaat de renovate van de gebouwschl (dak, muren, ramen, ) dkwjls gepaard met een drastsche verbeterng van de bestaande thermsche solate zodat de energebehoefte daalt. Ook de verneuwng van de nstallates kan leden tot een gevoelge beperkng van het energeverbruk. Zo schommelt de verwarmngsbehoefte van oudere gebouwen gemddeld rond 300 à 400 kwh/m 2 per jaar, terwjl deze bj lage-energewonngen om en bj de 30 kwh/m 2 per jaar bedraagt. Hoewel het gewoonljk net mogeljk s om de lat bj een renovate van een bestaand gebouw even hoog te leggen, tonen deze cjfers wel aan dat er een groot verbeterngspotenteel bestaat. Daarnaast zjn er tal van verbeterngen mogeljk op het gebed van thermsch comfort, akoestek, daglcht, de bestrjdng van schmmels en ongederte,, wat dan weer een posteve nvloed heeft op de gezondhed van de bewoners en de leefbaarhed van het gebouw. De fundamentele aanpak van vochtproblemen komt op zjn beurt de hygrothermsche kwaltet, de gezondhed en de levensduur van de wonng ten goede. Ook voor personen met functonele beperkngen en ouderen kan een renovate bepaalde voordelen beden. Zo kan de wonng beter toegankeljk gemaakt worden en aangepast aan hun (neuwe) behoeften. Dankzj een betere beschermng van de gebouwschl s er tevens een aanzenljke dalng van de onderhoudsfrequente mogeljk. Tot slot kan de renovate van gebouwen (n het bjzonder n verstedeljkte en verloederde buurten) een belangrjke bjdrage leveren tot het velghedsgevoel en kunnen duurzame restaurates leden tot een betere conserverng van het (al dan net beschermde) culturele erfgoed. 2 Enkele kanttekenngen Hoewel ut het voorgaande bljkt dat renovate en verneuwbouw (n theore) tal van voordelen te beden hebben, drngen zch herbj toch enkele kanttekenngen op. Een renovate, hoe grondg ze ook utgevoerd wordt, kan net altjd concurreren met een duurzaam ontworpen neuwbouw. De oorzaak hervan lgt gewoonljk n een reeks randvoorwaarden van technsche, admnstrateve en culturele aard de moeljk te controleren of te beïnvloeden zjn : zo vertrekt men bj de renovate van een bestaande constructe met een aantal typsche kenmerken en problemen waaraan vaak net kan verholpen worden WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 12

13 A oorbeeld van een ntegrale benaderng De plaatsng van een voorzetwand kan een perfect valabele oplossng vormen nden men een bnnenrumte, waarvan het metselwerk aangetast s door opstjgend grondvocht en hygroscopsche zouten, snel n gebruk wenst te nemen. In voorkomend geval moet echter aan enkele belangrjke voorwaarden voldaan worden : de drogng van het bnnenmetselwerk naar buten toe mag net verhnderd worden. Het moet met andere woorden mogeljk bljven het gebouw langs de butenzjde te njecteren het metselwerk moet een toerekende zout- en vorstbestendghed vertonen de eventuele butensolate mag pas geplaatst worden nadat het metselwerk geïnjecteerd werd tegen opstjgend grondvocht. B Opstellng van een hërarche Het s slechts weng znvol om een muur aan de bnnenkant van het gebouw te beplesteren, nden dudeljk bljkt dat de gevel een probleem van regendoorslag kent. In dt geval dent men de geschkte behandelng van de muur (bv. herstellng + waterwerende behandelng, plaatsng van een bebordng) als prortar te beschouwen. de stedenbouwkundge voorschrften of de culturele beschermng van het gebouw kunnen het moeljk maken om een technsch performante renovate te bekomen. Toch zjn er ondanks deze beperkngen nog een lange reeks substantële verbeterngen mogeljk. 3 Belang van een ntegrale benaderng Er bestaan echter nog heel veel andere redenen waarom de duurzaamhed van de verbouwngen of renovates te wensen overlaat. Zo worden net altjd de juste prorteten gesteld en geeft men net zelden de voorkeur aan een esthetsche ngreep, terwjl de nood aan beschermende of versterkende behandelngen om de aftakelng van het gebouw te vertragen en zjn levensduur te verlengen veel groter s. Ook dent men rekenng te houden met de (soms onverwachte) nvloed van de geplande ngreep op de verouderng van de bestaande constructe. Zo kan een slecht geplaatste solate n een oud gebouw aanledng geven tot nwendge of oppervlaktecondensate. De aspecten stabltet, temperatuur, vocht, luchtcrculate, akoestek, duurzaamhed van materalen, zjn nameljk onlosmakeljk met elkaar verbonden en veresen bjgevolg een ntegrale benaderng. Afb. 3 Een goede plesterrenovate gaat hand n hand met de oplossng van eventuele vochtproblemen. Een ntegrale benaderng van een renovate betekent echter geenszns dat de utvoerng ervan n één keer dent te gebeuren. De renovatewerken kunnen probleemloos n verschllende fasen verlopen, voor zover men enkele doordachte keuzes maakt om te waarborgen dat eerder utgevoerde werken net ongedaan gemaakt hoeven te worden en de voorzene renovate-ngrepen onderlng verengbaar zjn (ze A). 4 Belang van een vooronderzoek Het begrp vooronderzoek kan n deze context zowel betrekkng hebben op een oordeelkundge vsuele beoordelng, eventueel aangevuld met een aantal geschkte dagnosetechneken, als op een grondge stude van de staat van het gebouw, waarbj een beroep gedaan wordt op een expert of studebureau. Het spreekt voor zch dat de bekwaamhed van de restaurateur verder moet reken dan louter de correcte toepassng van materalen. Hj dent eveneens te weten waarom bepaalde materalen problemen vertonen en hoe de constructe zal reageren op de geplande renovatewerken. Het adves van een specalst bj de beoordelng van de oorspronkeljke toestand en de nschattng van de gevolgen van een gekozen oplossng s daarom geen overbodge luxe. Dt geldt vooral n gevallen waarbj de stabltet van de constructe n het gedrang kan komen. Men wordt mmers net zelden geconfronteerd met fenomenen de net zchtbaar zjn met het blote oog (bv. carbonatate bj betonconstructes) en dkwjls worden verwaarloosd, maar de op korte termjn ernstge gevolgen kunnen hebben. 5 Organsate van een renovateproject Om te komen tot een renovateproject met een mnmaal gebruk van fnancële mddelen, materalen en tjd, maar met een maxmaal effect, dent men te zorgen voor een goede organsate. Hertoe dent men zch ver belangrjke vragen te stellen : Wat wl men bereken? Het s belangrjk dat men bj de plannng van de renovate voldoende rekenng houdt met de toekomstge noden van het gebouw. Als men op termjn bjvoorbeeld een vloerverwarmng wenst te voorzen, dent men daarvoor vanaf het begn van de werken een aantal voorzenngen te treffen. Wat s de bestaande toestand? Deze nformate kan enkel bekomen worden va een grondg vooronderzoek. Wat s de haalbaarhed van het project? Men dent na te gaan of het met het gebouw n zjn hudge staat mogeljk s om aan alle noden te voldoen. Wat s het meest praktsche werkschema? De volgorde van de werken moet zodang zjn, dat de verschllende renovate-ngrepen elkaar probleemloos kunnen opvolgen. Zo dent men een hërarche op te stellen n de volgorde van de werken en kunnen ook fnancële overwegngen een rol spelen. Men moet nameljk eerst de ngrepen utvoeren de op korte termjn de beste resultaten opleveren (ze B). 6 Beslut Een renovate kan enkel duurzaam zjn als ze het voorwerp utmaakt van een ntegrale benaderng. Inden men goed weet wat men preces wl bereken en men hervoor een doordacht werkschema opstelt, s het mmers mogeljk met een mnmum aan mddelen en materalen een optmaal en onderhoudsvrendeljk renovateresultaat te bereken. n WTCB-Dossers nr. 1/2007 In de lange verse van dt artkel, evenals n een aantal toekomstge bjdragen, gaan we deper n op de technsche aspecten de van belang zjn voor het bekomen van een duurzame renovate : bouwtechnsche onderwerpen, de technsche nstallates, praktjkvoorbeelden. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 13

14 Duurzaam Bouwen Toegankeljkhed en evacuate In de loop van de laatste vjften jaren werd er een aanzenljke voorutgang geboekt op het gebed van de toegankeljkhed van gebouwen. Toch moet men vaststellen dat de verbeterng van de toegankeljkhed, zelfs bj neuwbouwwonngen, nog te vaak verwaarloosd wordt.? I. Lechat, r., onderzoeker, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB S. Danschutter, r.-arch., onderzoeker, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB M. Jamoulle, r.-arch., onderzoeker, laboratorum Duurzame ontwkkelng, WTCB 1 Deurdrempeldetallerng In bepaalde gevallen verest de verbeterng van de toegankeljkhed een herzenng van de ontwerpregels. De technsche bassvoorschrften zjn echter soms moeljk te verzoenen met de toegankeljkhedsesen. Het WTCB tracht een antwoord te beden op deze problematek, onder meer va een project van Thematsche Innovatestmulerng (TIS). Om de toegankeljkhed van het butenschrjnwerk te waarborgen, s meer nodg dan het voorzen van een brede deur en de afwezghed van een dorpel aan de nkom van het gebouw. Daarnaast spelen ook andere technsche aspecten zoals de stabltet, het comfort, de akoestek, de lucht- en waterdchthed, de brandweerstand en de nbraakvelghed een belangrjke rol. Om ntegraal toegankeljk te zjn, moet het butenschrjnwerk aan dre voorwaarden voldoen : de toegang moet makkeljk berekbaar zjn het schrjnwerk moet makkeljk bedenbaar zjn de drempel aan de hoofdngang van het gebouw mag net hoger zjn dan 20 mm. In de praktjk s het net zo eenvoudg om de drempelhoogte tot 20 mm te beperken. Als men de drempel eenvoudgweg verlaagt, kunnen er mmers op verschllende maneren waternfltrates plaatsgrjpen : va de spouw va de onderzjde van de deur achter de afdchtng (bv. van een balkon). waterdchthed en metselwerk) : orënterng van de gevel en de nkomdeur. Naar het zudwesten gerchte nkomdeuren worden bj voorkeur vermeden plaatsng van een lufel boven de nkomdeur plaatsng van een afvoerrooster of een dranerend materaal met een afvoerbus voor de deur proflerng van de dorpel aangepast ontwerp en zorgvuldge utvoerng van het butenschrjnwerk. 2 elghed De toegankeljkhed levert een belangrjke bjdrage tot een velgere en aangenamere leefomgevng. Ze laat net alleen toe bepaalde ongevallen te vermjden, maar maakt de nfrastructuren ook berekbaar voor een groter aantal personen. Deze vaststellng kwam overgens reeds aan bod n een vorge utgave van WTCB-Contact. 3 Toegankeljkhed en evacuate De evacuate vormt zonder twjfel de zwakste schakel n de toegankeljkhedsketen. Dt aspect s echter van vtaal belang voor de velghed. In geval van brand s de evacuatetjd mmers bepalend. Deze s afhankeljk van twee factoren : de structuur van het gebouw/de complextet van de toegangswegen de autonome van de bewoners. Om de evacuate n geval van brand te versnellen, kunnen de ontwerper en de beheerder van het gebouw een beroep doen op een aantal utrustngen, de aangepast zjn aan specfeke behoeften. Zo zjn er n de handel dverse nnovateve oplossngen beschkbaar, zoals geludsalarmen voor slechtzenden en knpperlchten voor gehoorgestoorden. Het voorzen van wachtkamers of evacuatebalkons vormt dan weer een eerder conceptuele oplossng. Men kan dus stellen dat het n aanmerkng nemen van de toegankeljkhed vanaf het ontwerp van het gebouw, n combnate met het voorzen van evacuatestrategeën, zeer belangrjk s en zelfs kan leden tot aanzenljke besparngen. 4 Beled De mplementate van nstrumenten (sensblserng, vormng, acteplannen, ) de het reglementare en wetteljke kader overstjgen, kan eveneens een nteressante aanpak zjn met het oog op het bekomen van een beter toegankeljke omgevng. Dt komt dudeljk tot utng n het Europese POLIS-project, waarvan de resultaten besproken werden n WTCB-Contact nr. 3/2006. n WTCB-Dossers nr. 1/2007 Twee neuwe katernen, respecteveljk gewjd aan enkele mogeljke oplossngen ter verzekerng van de toegankeljkhed van het butenschrjnwerk en de mplementate van evacuatestrategeën, zullen beschkbaar worden op onze webste. Ontwerpdetal ter hoogte van een verlaagde deurdrempel (voorbeeld). Om aan dt probleem te verhelpen, kunnen dverse maatregelen getroffen worden. De doeltreffendhed ervan s net enkel afhankeljk van de omstandgheden waarn het schrjnwerk geplaatst werd (stad, platteland, hoogte boven het maaveld, ), maar ook van de correcte utvoerng van de aanslutng met de verschllende ruwbouwonderdelen (dorpel, WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 14 Detal : overlappng van het dchtngsmembraan onder de dorpel door het spouwmembraan

15 Inbraak s voor vele Belgen helaas een realtet. Hoewel de meesten zeer beducht zjn voor dt vergrjp en de gevolgen ervan, zjn er slechts wengen de hun wonng utrusten met een velghedssysteem alvorens ze daadwerkeljk het slachtoffer geworden zjn van een defstal. elen zjn mmers net op de hoogte van de mogeljkheden de geboden worden door de fabrkanten. Gebouwen beter beschermen tegen defstal?. Detremmere, r., G. Dekens, lc., en E. Knnaert, ng., onderzoekers, laboratorum Dak- en gevelelementen, WTCB Ut de statsteken van de federale polte bljkt dat er gemddeld om de 7 à 8 mnuten een nbraakpogng plaatsgrjpt. Deze duurt gewoonljk net langer dan 5 mnuten. Na deze termjn laat de nbreker zjn plannen varen om zjn geluk elders te beproeven. Deze vaststellng heeft geled tot de ontwkkelng van mn of meer complexe maatregelen en systemen om de nbrekers te vertragen en de gebouwen te beschermen tegen ndrngers. Deze preventeve nbraakwerende maatregelen kunnen n dre categoreën ngedeeld worden : organsatorsche, mechansche en elektronsche. Organsatorsche maatregelen Deze eenvoudge en goedkope maatregelen vormen de eerste stap van een goed beschermngsplan en steunen op de elementare regels van het gezonde verstand : de zchtbaarhed van het gebouw verhogen, geen dudeljke tekenen van afwezghed tonen, waardevolle voorwerpen regstreren en nventarseren, Mechansche maatregelen Doorgaans s het de beperkte weerstand van een deur of een venster de het de nbreker mogeljk maakt bnnen te drngen n het gebouw. Afhankeljk van het gewenste beschermngsnveau werden er bjgevolg verschllende oplossngen ontwkkeld om het gevelschrjnwerk te verstevgen en mechansch te beschermen tegen nbraak : voor deuren : meerpuntsslutng verstevgd met een nachtschoot van mnmum 20 mm, nbraakvertragende velghedsslutplaat, velghedsclnder, rozet of langschld ter beschermng van de clnder, devenklauwen, voor vensters : paddenstoelnok ut gegalvanseerd staal, met een drukknop of een sleutel afslutbare raamkruk (afbeeldng 1), Afb. 1 Raamkruk met sleutel. waarvan de krukkast beschermd s tegen utboren, nbraakvertragende beglazng, De utvoerng van elk schrjnwerkonderdeel en de correcte plaatsng ervan n de ruwbouw zjn essenteel : geen enkel zchtbaar onderdeel van het hang- en slutwerk mag van butenaf kunnen gedemonteerd worden de clnder mag net meer dan 2 mm ut het vlak van het velghedsbeslag utsteken om te vermjden dat deze utneembaar zou zjn tjdens de plaatsng moet men erop toezen dat de ruwbouw en het gebrukte bevestgngssysteem n goede staat verkeren, Bepaalde fabrkanten stellen eveneens maatregelen voor ter beschermng van het overge gevelschrjnwerk, zoals dakvensters, rolluken, garagepoorten, keldervensters, koepels, veranda s, In het kader van een prenormatef onderzoek, Nuttge nformate T 206 Mechansche nbraakbevelgng van schrjnwerk en beglazng Het TIS-project Inbraakbevelgng, WTCB-Dossers, katern nr. 7, 2 e trmester dat steunt op de Europese ontwerpnormen pren 1627 tot 1630, beoordeelt het WTCB de prestates van nbraakvertragend gevelschrjnwerk. Aan de hand van dt onderzoek en de besluten van het TIS-project Inbraakbevelgng werden er per schrjnwerkelement, per type materaal en per beoogde weerstandsklasse tegen nbraak aanbevelngen opgesteld met betrekkng tot de samenstellng van deze elementen en hun utvoerng. Elektronsche maatregelen Deze vullen de hervoor besproken maatregelen aan en omvatten zowel alarmsystemen de pas n werkng treden bj een daadwerkeljke nbraak als geïntegreerde nbraakbevelgngssystemen. Bj deze laatste worden permetrsche elektronsche detectesystemen ngewerkt n de mechansche onderdelen van het nbraakvertragende gevelschrjnwerk. Dankzj deze geïntegreerde systemen s het mogeljk nbraakpogngen te detecteren vooraleer de mechansche sterkte van het gemanpuleerde geveldeel het volledg begeven heeft. Het gaat her bjvoorbeeld om magneetcontacten de ngewerkt worden n het hang- en slutwerk, beglazngen met een geïntegreerde glasbreukdetecte, Tot de elektronsche maatregelen behoort tevens het gemotorseerde en/of geautomatseerde slutwerk, met onder andere elektromechansche sloten zoals nbouwbare motorsloten of solenoïdsloten, motorclnders,... n steun van de overhed Aangezen nbraakbevelgng een belangrjk onderdeel vormt van het thema duurzaam bouwen, stelt de overhed alles n het werk om dt aan te moedgen. Zo worden er n verschllende Belgsche gemeenten premes toegekend bj de utvoerng van nbraakvertragende werkzaamheden aan wonngen. Bovenden zjn utgaven de tot doel hebben prvéwonngen te beschermen tegen defstal en brand sedert 1 januar 2007 fscaal aftrekbaar. WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 15

16 Agenda Naar goede gewoonte staat er bj het WTCB ook voor de eerste maanden van 2007 weer een zeer gevareerd aanbod aan opledngen op de agenda. Het aanreken van kenns aan de bouwsector s mmers een opdracht de ons nauw aan het hart lgt. Plaatsers van brandwerende deuren Korte beschrjvng : bassbegrppen n verband met brand en brandvelghed, reglementerng, egenschappen van materalen en bouwelementen, beproevngs- en classfcatemethode van de brandweerstand, de BENOR-/ATG-Goedkeurng voor brandwerende deuren, vdeovoorstellng van twee branden (dancng - kantoorgebouw) Doelgroep : aannemers van schrjnwerk Waar en wanneer? Confederate Bouw laams-brabant, Dreefstraat 8, 3001 Heverlee, 19 en 26 aprl, 2 en 9 me 2007, van 19u00 tot 22u00. Rscomanagement n de bouw Korte beschrjvng : - wat zjn rsco s? wat s rscomanagement? welke zjn de te ondernemen stappen n het rscomanagementproces? hoe kan men rsco s ncalculeren? - toepassen van rscomanagement met de pertanalysetoolbar n MS Project en de software Pertmaster Rsk Expert Doelgroep : werfleders, projectleders en bedrjfsleders Waar en wanneer? WTCB, Lozenberg 7, 1932 Snt-Stevens- Woluwe, 22 me 2007, van 9u00 tot 16u00. Het plannngprogramma MS Project, module basscursus Korte beschrjvng : werkng van MS Project (2000, 2002 en 2003) en praktsche handledng voor het plannen van projecten met behulp ervan Doelgroep : werfleders, projectleders en bedrjfsleders de wensen te starten met de 2007 Februar Maart Aprl Me Jun B Bouwagenda Jul plannng van hun project(en) op PC met behulp van MS Project Waar en wanneer? WTCB, Lozenberg 7, 1932 Snt-Stevens- Woluwe, 24 en 31 me, 7 en 14 jun 2007, van 9u00 tot 16u00. Het gebouw Korte beschrjvng : - thermsche solate en luchtdchthed : prncpes van hygrothermsch comfort, waarom thermsch soleren, waarom luchtdcht bouwen, het regelgevende kader, ontwerp, realsate en evaluate van het luchtscherm - ventlate : prncpes en wetteljke esen, praktsche realsate, kwaltateve nstallates Doelgroep : nstallateurs, aannemers en ontwerpers Waar en wanneer? - Syntra Mdden-laanderen Snt-Nklaas, Hogekouter, 9100 Snt-Nklaas, 7 en 14 maart 2007, van 19u00 tot 22u00 - Syntra Lmburg Genk, Kerkstraat 1, 3600 Genk, 15 en 22 maart 2007, van 19u00 tot 22u00 - Syntra West Kortrjk, Doornksesteenweg 218, 8500 Kortrjk, 16 en 23 aprl 2007, van 19u00 tot 22u00. Toegepaste Informatca Bouw Korte beschrjvng : sectorgerchte PC-opledngen, n samenwerkng met de beroepsorgansates. De opledngen (max. 12 deelnemers) vnden plaats n PC-lokalen de Augustus September Oktober November December 2008 Januar utgerust zjn met de recentste software. Ze hebben betrekkng op ICT-kantoorsoftware voor de bouwsector en op bouwsoftware voor KMO Doelgroep : aannemers en KMO. n CeDuBo Manfestates voor bouwprofessonelen, ngercht door het Centrum Duurzaam Bouwen Themadag erzorgng van gebouwen : 22 me 2007 Het Energeforum : 1 e week van oktober De Trefdag voor technsche densten : begn december Contact Tel. : 011/ Nuttge nformate Contact Toegepaste Informatca Bouw : D. Pett, E. ercamme en A. Boone Tel. : 02/ Fax : 02/ Andere opledngen : J.-P. Gnsberg Tel. : 02/ Fax : 02/ Nuttge lnk (Rubrek Agenda ) Nuttge lnk oor meer nformate over de CeDuBoactvteten : Brussel Maatschappeljke zetel Lombardstraat 42 B-1000 Brussel e-mal : algemene drecte ( 02/ / Zaventem Kantoren Lozenberg 7 B-1932 Snt-Stevens-Woluwe algemene nummers nummers publcates ( 02/ ( 02/ / / technsch adves communcate - kwaltet toegepaste nformatca bouw plannngtechneken ontwkkelng & valorsate Lmelette Proefstaton Avenue Perre Holoffe 21 B-1342 Lmelette ( 02/ / onderzoek & nnovate laboratora vormng documentate bblotheek WTCB-Contact Nr. 13 Maart 2007 pagna 16

effectief inzetten? Bert Dingemans

effectief inzetten? Bert Dingemans archtectuur Is meten weten? Kwaltateve en kwanttateve analyse n archtectuurmodellen Kwaltateve en kwanttateve analyses kunnen de denstverlenng van de enterprsearchtect verbeteren. Toch s de nzet van deze

Nadere informatie

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking Behoefte aan Archtectuur Lfecycle Management Ontvlechtng van ICT verest neuwe samenwerkng Bnnen de ICT s sprake van verzulng van zowel de systemen als het voortbrengngsproces. Dt komt doordat de ICT n

Nadere informatie

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. www.wtcb.be

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. www.wtcb.be WTCB contact Een utgave van het Wetenschappeljk en Technsch Centrum voor het Bouwbedrjf Dremaandeljkse publcate Nr. 7 2 e jaargang 3 e trmester 2005 Inhoud Afgfte : Brussel X Erkennngsnr. : P 401011 Publcate

Nadere informatie

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. 4 e trimester 2004

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. 4 e trimester 2004 WTCB contact Een utgave van het Wetenschappeljk en Technsch Centrum voor het Bouwbedrjf 4 e trmester 2004 Inhoud Afgfte : Brussel X Erkennngsnr. : P 401011 Dremaandeljkse publcate Nr. 4 1 e jaargang 4

Nadere informatie

Een levensloopregeling voor software

Een levensloopregeling voor software Een levensloopregelng voor Neuwe benaderng - en nformatebevelgng De gebruker van een nformatesysteem streeft naar contnuïtet. De ongestoorde werkng van s hervoor essenteel. Maar wat weet de gebruker van

Nadere informatie

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. 3 e trimester 2004

WTCB. Inhoud. Een uitgave van het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. 3 e trimester 2004 WTCB contact Een utgave van het Wetenschappeljk en Technsch Centrum voor het Bouwbedrjf 3 e trmester 2004 Inhoud Afgfte : Brussel X Erkennngsnr. : P 401011 Dremaandeljkse publcate Nr. 3 1 e jaarjang 3

Nadere informatie

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter Nederlandse bjdrage aan offcële CMM CMMI-s De Nederlandse stchtng SPIder heeft s ontwkkeld voor het CMMI, verschllende routes door het CMMI voor het oplossen van bepaalde problemen of het halen van bepaalde

Nadere informatie

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl

MRT/RT MKT/KT. Wormwielreductoren. www.triston.nl MRT/RT MKT/KT Wormwelreductoren www.trston.nl Het s tjd voor Trston! Natuurljk wlt u dat uw producteproces soepel verloopt. Trston helpt. Want met de wormwelreductoren van Trston kest u voor langdurge

Nadere informatie

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling B000012403 25 ĩ O Toelchtng adves gemeenteraad bj aanvraag aanwjzng als lokale publeke meda-nstellng Ì...Ï 1. Algemeen De wetgever heeft gekozen voor een s ys teem waarbj per gemeente, voor de termjn van

Nadere informatie

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het NEN 5128: overzcht van rendementen Utgebrede aandacht warmtapwatersystemen Door afnemende warmtevraag voor rumteverwarmng, neemt het belang van het opwekkngsrendement voor warmtapwater toe. In de norm

Nadere informatie

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Insttutonele beleggers staan voor tal van utdagngen. Zo leggen pensoendeelnemers, klanten en de samenlevng steeds meer druk

Nadere informatie

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen T-servcemanagement Zo krjg je wél grp op T-nvesterngen ntegrate van applcate- en projectportfolomanagement Met één druk op de knop een overzcht genereren van alle T-projecten en bjbehorende applcates (of

Nadere informatie

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Al cohol kenn s door gespeel d Eval uat eal cohol voor l cht ng doorpeer sopf est val s ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Evaluate alcoholvoorlchtng door peers op festvals December 2005 INTRAVAL Gronngen-Rotterdam

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en mogeljkheden Montorng van uw kredetverzekerng www.eulerhermes.nl EH SmartVew Montor uw rsco s en maak onmddelljk gebruk van neuwe kansen

Nadere informatie

Applicatieportfoliomanagement

Applicatieportfoliomanagement governance Applcateportfolomanagement Governance zet applcatebeheer op scherp Nu applcates steeds nauwer verweven zjn met bedrjfsprocessen, s een gestructureerde aanpak van het applcatebeheer noodzakeljk,

Nadere informatie

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening In ver stappen naar een succesvolle Meer toegevoegde waarde van IT voor de busness IT wordt dkwjls ervaren als net aanslutend op de wensen van de busness en net strategsch voor de organsate. Er gaat veel

Nadere informatie

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder Waardeoverdracht Uw opgebouwde pensoen meenemen naar uw neuwe pensoenutvoerder In deze brochure 3 4 5 6 Gefelcteerd! Een neuwe baan Wel of net kezen voor waardeoverdracht? Vergeljk de regelngen Hoe waardevast

Nadere informatie

Installatiehandleiding. ExaMaster

Installatiehandleiding. ExaMaster Installatehandledng ExaMaster INHOUDSOPGAVE INLEIDING Installatehandledng.... Productdocumentate.... Bjbehorende documenten.... Utleg van symbolen... Beschrjvng van het apparaat.... Wetteljke verplchtngen....

Nadere informatie

Heerhugowaard Stad van kansen

Heerhugowaard Stad van kansen Heerhugowaard Stad van kansen Bestuursdenst I adves aan Burgemeester en Wethouders Reg.nr: BW 13-0415 Sector/afd.: SO/OV Portefeullehouder: S. Bnnendjk Casenr.: Cbb130383 Steller/tst.: E. Brujns Agenda:

Nadere informatie

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal - 2 - Nota Voor burgemeester en wethouders Nummer: 4INT05600 IIIIIIlllllllllIIIIIIIIIIIlllllllllllllllll Onderwerp: Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9 Gemeente Hellendoorn DEC. 20W Verzoek toepassng

Nadere informatie

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? process mnng Process mnng: leuk voor de lefhebber of noodzaak? Pledoo voor een breder draagvlak en toepassng n de audtpraktjk Process mnng toepassen n de audtpraktjk. Waarom zouden we dat wllen? En wat

Nadere informatie

Rekenen met rente en rendement

Rekenen met rente en rendement Rekenen met rente en rendement Woekerpols? Lenng met lokrente? Er wordt met de beschuldgende vnger naar banken en verzekeraars gewezen de op hun beurt weer terugwjzen naar de consument: Deze zou te weng

Nadere informatie

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies KleurRjk dgtaal magazne voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 6 Verder n dt magazne: Neuwe aanpak leerwerkbedrjven Feesteljke openng neuwe wonngen bj Op de Bes RICHTPUNT 2015: een neuwe kjk op

Nadere informatie

Bouwen en verbouwen. confederatiebouw.be - ikzoekeenvakman.be - openwervendag.be

Bouwen en verbouwen. confederatiebouw.be - ikzoekeenvakman.be - openwervendag.be Bouwen en verbouwen confederatebouw.be - kzoekeenvakman.be - openwervendag.be Bouwen zt n ons DNA Dat merkt u net alleen aan onze servce Om als bouwondernemer opdrachten bnnen te halen, moet u weten welke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvattng (Dutch summary) Gezondhedszorg s kostbaar en wordt steeds duurder onder nvloed van een toenemende en veranderende vraag naar zorg door een vergrjzende samenlevng, toenemende vraag

Nadere informatie

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie.

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie. 1\1. H. CORBEY El'\ R. A JAT\SEJ'\ FLEXBLTET EN LOGSTEKE KOSTEN DE LOGSTEKE GELDSTROOMDAGt LOGSTEKE KOSTEN Voor het onderzoek 'Logsteke geldsrroomdagnose' zjn verschllendc utgangspunten geformuleerd. Ten

Nadere informatie

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur,

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur, / - Mr. W. Nass Vrjstraat 2a Postbus 420 5600 AK Endhoven Tel 040-2445701 Fax 040-2456438 Advocatenkantoor Mr. W. Nass Het bestuur van de BOA. e-mal Neuwe Purrnerweg 12 na~kanooma.n 1025 VS Amsterdam nternet

Nadere informatie

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag)

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag) Academy for Credt Management 2005 - bron van deskundghed opledngen OPLEIDINGSINSTITUUT ERKEND DOOR DE VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84-B1 TE 2600 BERCHEM 18E

Nadere informatie

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3

Toepassing: Codes. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 Toepassng: Codes Als toepassng van vectorrumten over endge lchamen kjken we naar foutenverbeterende codes. We benutten slechts elementare kenns van vectorrumten, en van de volgende functe.

Nadere informatie

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord

Akoestisch rapport gietwaterfabriek Dinteloord BEM1303048 gemeente Steenbergen Akoestsch rapport getwaterfabrek Dnteloord \ 9 : - \ \ K 'SSIİC-1P31 í a r n opdracht van: Veola Water Solutons 81 Technologes b.v. ordernummer opdrachtgever: P12031-FE-221842

Nadere informatie

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?

De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig? projectmanagement Goed opdrachtgeverschap De kloof: welke kenns heeft een opdrachtgever nodg? Een van de redenen waarom projecten net succesvol zjn s de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Om

Nadere informatie

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden?

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden? 3. Dagnostek 3.7. Hoe meet je verbeterng of verslechterng n het dageljks functoneren met betrekkng tot de mobltet (ztten, staan, lopen, verplaatsen) bj CP? 3.7.3 Welke meetnstrumenten zjn geschkt voor

Nadere informatie

VOOR EEN GOED RESULTAAT IS HET ABSOLUUT NOODZAKELIJK DEZE LEGINSTRUCTRIES NAUWKEURIG TE VOLGEN.

VOOR EEN GOED RESULTAAT IS HET ABSOLUUT NOODZAKELIJK DEZE LEGINSTRUCTRIES NAUWKEURIG TE VOLGEN. VOOR EEN GOED RESULTAAT IS HET ABSOLUUT NOODZAKELIJK DEZE LEGINSTRUCTRIES NAUWKEURIG TE VOLGEN. - 8h -% RH www.quck-step.com www.quck-step.com Cement

Nadere informatie

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer pensoen Hoeveel pensoen denk je dat je krjgt? Wat ontvang je egenljk als je met pensoen gaat? 5 prangende vragen aan drecteur Rob Braaksma Verantwoordngsorgaan De regelng n nfographc Feten, cjfers en wetenswaardgheden

Nadere informatie

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN

DETERGENTEN IN UW DAGELIJKS LEVEN Het etket van hushoudeljke detergenten beter begrjpen Vanaf 8 oktober 2005 zullen de etketten en verpakkngen van detergenten geledeljk aan meer nformate bevatten. WAT MOET U HIEROVER WETEN? De komende

Nadere informatie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie GEVER WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP E!C16-1 GEVER 7 Bètawerelden De opdrachten van het Eureka!Cup sezoen worden geplaatst bnnen een van de 7 bètawerelden: Voedng & Vtaltet Mobltet & Rumte Lfestyle & Desgn Scence

Nadere informatie

6 BEREKENINGSVOORBEELDEN

6 BEREKENINGSVOORBEELDEN Voorbeelden ISSO-publcate 51 6 BEREKENINGSVOORBEELDEN In dt hoofdstuk zjn een tweetal berekenngsvoorbeelden opgenomen: één voor een portekwonng (een tussenwonng) en een hoekwonng van een rj wonngen. Voor

Nadere informatie

inner living i nnerarchitecture vrijstaande woonhuizen en verbouwingen

inner living i nnerarchitecture vrijstaande woonhuizen en verbouwingen nner lvng nnerarchtecture vrjstaande woonhuzen en verbouwngen 0 10 25 nnerarchtecture feelng good n natural archtecture nspred by nature, buldng for people, creatng envronments, wth a natural touch 03

Nadere informatie

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming Beroepsregstrate en vooraanmelden voor beroepsregstrate n de jeugdhulp en jeugdbeschermng Inhoudsopgave Werk jj n de jeugdhulp of jeugdbeschermng? Bjvoorbeeld n de ggz? Ben je socaal werker? Of begeled

Nadere informatie

Installatiehandleiding

Installatiehandleiding In deze handledng leest u hoe u de Ggaset PCI Card 54 op uw PC aanslut en een verbndng met een access pont tot stand brengt. Gedetalleerde nformate vndt u n de gebruksaanwjzng n elektronsche vorm op de

Nadere informatie

Duratec Control. Gebruikershandleiding bij versie 1.0.0.0

Duratec Control. Gebruikershandleiding bij versie 1.0.0.0 Duratec Control Gebrukershandledng bj verse 1.0.0.0 De Duratec-vakspecalst Stempel Verse: 30-7-2014 2014 by Duratec Vergssngen en technsche wjzgngen voorbehouden Fabrkant Duratec, een merk van Vectron

Nadere informatie

TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND

TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND TOTAALOPLOSSINGEN: ALLES UIT ÉÉN HAND Utgebred productassortment met systemen voor magazjnen en bedrjven CATALOGUS 2009 Hoofdstuk D , voor optmale rumtebesparng Met de etagevloerconstructes van SSI SCHÄFER

Nadere informatie

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 Cats Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 ] Motverng vanjhet beroepschrft n cassate (rolnummer 10/00158) tegen de utspraak van het Gerechtshof te Arnhem van 1 december 2009, nr. 08/00145, j j/ nzake SËËÊÊÊÈÈÊÈtemÈ

Nadere informatie

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen)

Afhaling. Afhaling van gefrankeerde zendingen 1. Collect & Send 2. ATH (Afhaling ten Huize) 3. Transport (Afhaling per vrachtwagen) Afhalng Afhalng van gefrankeerde zendngen 1. Collect & Send. ATH (Afhalng ten Huze) 3. Transport (Afhalng per vrachtwagen) Afhalng van ongefrankeerde zendngen (Collect & Stamp) 1. Maxmaal volume en gewcht.

Nadere informatie

inner living i nnerarchitecture vrijstaande woonhuizen en verbouwingen

inner living i nnerarchitecture vrijstaande woonhuizen en verbouwingen nner lvng nnerarchtecture vrjstaande woonhuzen en verbouwngen 0 10 25 2 nspred by nature, buldng for people, creatng envronments, wth a natural touch nnerarchtecture feelng good n natural archtecture aboratorum

Nadere informatie

Biesbosch verdient het!

Biesbosch verdient het! Besbosch verdent het! Ontwkkelscenaro s - Endadves - Utgevoerd n opdracht van: Parkschap De Besbosch Opgesteld door: Buck Consultants Internatonal Njmegen, 14 oktober 2013 Voorwoord Snds medo jul 2013

Nadere informatie

De nieuwe kijk op gezond en duurzaam

De nieuwe kijk op gezond en duurzaam Ecoheat Holland BV De neuwe kjk op gezond en duurzaam tot 70 % besparen op verwarmen uw energerekenng De deale warmtebron De zon s de natuurljke warmtebron van onze aarde en daarom de bass van ver- De

Nadere informatie

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters Het s net zo gebrukeljk om voor klene jachten een sleepproef te laten utvoeren. Zo'n proef s duur en daardoor vaak net rendabel. Toch loont een sleepproef de moete. Aan de hand ervan kunnen bj voorbeeld

Nadere informatie

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht Gemeentefonds verevent mnder dan gedacht Maarten A. Allers Drecteur COELO en unverstar hoofddocent aan de Rjksunverstet Gronngen De rjksutkerng aan gemeenten wordt verdeeld op bass van utgangspunten de

Nadere informatie

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID Academy for Credt Management 2003 - bron van deskundghed opledngen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84 B1 TE 2600 BERCHEM 16DE JAARGANG

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in. Lobby Agenda 2014-2015

Vereniging van waterbedrijven in. Lobby Agenda 2014-2015 Verengng van waterbedrjven n Nederland Lobby Agenda 2014-2015 Neuwe Vewn-webste, neuws, standpunten en publcates beter toegankeljk Op 1 september s de neuwe webste van Vewn gelanceerd. De neuwe webste

Nadere informatie

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Integere programmerng voor cyclsche personeelsplannng Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Scence

Nadere informatie

Forse besparing op telefonie

Forse besparing op telefonie KleurRjk dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - februar 2015 Verder n deze neuwsbref: The Thunderbes maken razendsnel naam op nternet Forse besparng op telefone RvB en RvT bezoeken Berkenhofcollege

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der StatenGeneraal 2 Vergaderjaar 986987 07 Husvestng der Kamer Nr. 66 Herdruk BRIEF VAN DE BOUWBEGELEIDINGSCOMMISSIE Aan de Voorztter van de Tweede Kamer der StatenGeneraal 'sgravenhage,

Nadere informatie

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N.

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N. gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W onderwerp Utrol gemeenteljk hondenbeled n overg deel Neuw-Vennep Portefeulehouder S. Bak, drs. Th.L.N. Weterngs ollegevergaderng 5 november 20 3 nlchtngen A. Monster

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en opportuniteiten. www.eulerhermes.be. Monitoring van kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en opportunteten Montorng van kredetverzekerng www.eulerhermes.be De voordelen van EH SmartVew De juste nformate op het juste moment helder

Nadere informatie

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003

Handreiking Behorende bij Verslag over de Uitvoering Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Handrekng Behorende bj Verslag over de Utvoerng Abw, IOAW, IOAZ en WIK 2003 Inhoud Onderdeel A Beeld omtrent de wetsutvoerng Verantwoordng omtrent tekortkomngen rechtmatghed Inledng 3 1. Verantwoordng

Nadere informatie

AUDIT FACILITY MANAGEMENT

AUDIT FACILITY MANAGEMENT Mnstere van Verkeer en Waterstaat. Rjkswaterstaat, stafdenst Audt RWS AUDT FACLTY MANAGEMENT drs. P. Kool drs..e. Leene Stafdenst Audt RWS 's-gravenhage, jun 999 waterstaat nent&te! /Fex. 070-3513003 Audt

Nadere informatie

Montagevoorschrift Montage op plat dak en aan de gevel van vlakke collector FKT-1

Montagevoorschrift Montage op plat dak en aan de gevel van vlakke collector FKT-1 Montagevoorschrft Montage op plat dak en aan de gevel van vlakke collector FKT- 630464.0-.SD 670 6 69 (006/04) SD Inhoudsopgave Algemeen.................................................. 3 Technsche gegevens........................................

Nadere informatie

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42 Proostweterng 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 nfo@realxs.nl Brochure NL verse.ndd 1 24-11-2011 9:38:42 Inhoud Pagna 1. Inledng 3 2. Organsate & Tjdbalk 4 3. realxs

Nadere informatie

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid 6. Behandelng van knderen met spastsche cerebrale parese gercht op verbeterng van handvaardghed 6.1.Wat s de meerwaarde van oefentherape bj de behandelng van knderen met spastsche CP op vaardghedsnveau

Nadere informatie

is gelijk aan de open-klemmen spanning van het netwerk. De impedantie Z th

is gelijk aan de open-klemmen spanning van het netwerk. De impedantie Z th 3 Ladngseffecten treden ten eerste op wanneer een gegeven element ut het systeem de karakterstek van een vorg element beïnvloedt of wjzgt. Op haar beurt kunnen de egenschappen van dt element gewjzgd worden

Nadere informatie

Den Haag, i g. Kenmerk: DGB 2013-5559

Den Haag, i g. Kenmerk: DGB 2013-5559 Den Haag, g NOV Kenmerk: DGB 2013-5559 Beroepschrft n cassate tegen de utspraak van de Rechtbank te 's-gravenhage X "Z van 3 oktober 2013, nr. 13/07712, op een beroepschrft van SHMRMMI tefj betreffende

Nadere informatie

Breman, Spaans & Harnas

Breman, Spaans & Harnas Z3-b34 Breman, Spaans & Harnas m a n a g e m e n t c o n s u l t a n t s BRANSTORMSESSE OVER KOSTEN EN EFFECTEN VAN VERVOERMANAGEMENT «SU NHOUDSOPGAVE. Voorwoord pag. 2. Clusterng van vervoermaatregelen

Nadere informatie

CAO. Gehandicaptenzorg

CAO. Gehandicaptenzorg 2016 CAO Gehandcaptenzorg Vragen en contact Vragen van werkgevers Voor vragen op het gebed van de nterpretate/toepassng van de CAO kunnen georganseerde werkgevers (leden) zch wenden tot: Verengng Gehandcaptenzorg

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool 2014-2015 s t n p 5 v f 1 z k c o g 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 m q h t 7 9 St. Jacobusschool schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen

Nadere informatie

Praktijkboek De knop om!

Praktijkboek De knop om! Praktjkboek De knop om! Maak uw organsate energebewust >> Duurzaam, Agrarsch, Innovatef en Internatonaal ondernemen De knop om! Maak uw organsate energebewust Voorwoord Bnnen bedrjven en nstellngen wordt

Nadere informatie

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning bedrjfsvoerng Operatonal excellence verest excellente procesondersteunng Esen aan bedrjfsvoerngssystemen worden steeds hoger Organsates moeten tegenwoordg hun processen goed geregeld hebben. Om deze operatonal

Nadere informatie

Prijs ƒ 3.- "OCTllCO' HA AD

Prijs ƒ 3.- OCTllCO' HA AD Prjs ƒ 3.- "OCTllCO' HA AD._,-, Ter nzage gelegde, j^-vk Octrooaanvrage Nr./ 7 3 1 4 8 6 0 Int. Cl. G 01 t l/l8. NEDERLAND ludenugsdatum: 25 oktober 1973? Datum van ternzageleggmg: 19 november 1974. 15

Nadere informatie

Wat is EN81-28? Opgesloten in de lift?

Wat is EN81-28? Opgesloten in de lift? Wat s EN81-28? Opgesloten n de lft? www.safelne.se Geen panek! SafeLne waakt Hsselektronk ontwkkelt en vervaardgt elektronsche componenten voor lften, met als belangrjkste producten lfttelefoons voor het

Nadere informatie

Clock Radio AR180D GB 2 NL 12 FR 23 ES 34 DE 45 EL 55

Clock Radio AR180D GB 2 NL 12 FR 23 ES 34 DE 45 EL 55 Clock Rado AR180D User manual Gebruksaanwjzng Manuel de l utlsateur Manual de nstruccones Gebrauchsanletung Οδηγίες χρήσεως GB 2 NL 12 FR 23 ES 34 DE 45 EL 55 Inhoudsopgave 1. Velghed... 13 1.1 Beoogd

Nadere informatie

In de praktijk. Ook online willen we dat het klikt. Nieuwsbrief enkel voor vrije beroepen oktober 2015. > Pagina 2

In de praktijk. Ook online willen we dat het klikt. Nieuwsbrief enkel voor vrije beroepen oktober 2015. > Pagina 2 In de praktjk Neuwsbref enkel voor vrje beroepen oktober 2015 Expertse: uw bank altjd en overal op zak Onderweg, met meerdere personen op verschllende locates een verrchtng tekenen? Het kan voortaan dankzj

Nadere informatie

.news. driemaandelijks juni 2010 www.cerga.be

.news. driemaandelijks juni 2010 www.cerga.be .news dremaandeljks jun 2010 www.cerga.be aardgas en zon, perfecte partners n dt nummer Elke dag berekt veel meer zonneenerge de aarde dan we wereldwjd gebruken. We hoeven het zonlcht gewoon op te vangen

Nadere informatie

-,".v.. ... j~r ..~,... I ~ l'. i ---- - ~I I I.. - L r. Flevoland. i,n,,. i. . 8~_~i OMGEVINGSPLAN. i SAMENVATTING. .,'" '"i +- ~"J.~ ~,J ~ ..

-,.v.. ... j~r ..~,... I ~ l'. i ---- - ~I I I.. - L r. Flevoland. i,n,,. i. . 8~_~i OMGEVINGSPLAN. i SAMENVATTING. .,' 'i +- ~J.~ ~,J ~ .. İ 8_ jr SAMENVATTNG "" OMGEVNGSPLAN Flevoland, j "J,J u JlJ, l','" '" + L r,n,, t,"v : ' = :J : f, "':', '52: : SAMENVATTNG Omgevng5plan Flevoland c \lenwlchtlge gluêl Het Omgevngsplan Q :f ": Flevoland

Nadere informatie

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer CE Oplossngen voor mleu, econome en en technologe Oude Oude Delft Delft 180 180 2611 HH Delft tel: tel: 015 0152 2150 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: 015 2 150 151 e-mal: ce@ce.nl webste: e-mal: ce@ce.nl

Nadere informatie

De waarde van de CIO

De waarde van de CIO organsatestructuur De waarde Model voor de toegevoegde waarde In de afgelopen decenna s de rol van IT n de bedrjfsvoerng steeds groter geworden. Door het toenemende belang van IT neemt ook de nvloed en

Nadere informatie

Beperkt? Niet in de mode!

Beperkt? Niet in de mode! dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 3 Verder n deze neuwsbref: De projecten van RICHTPUNT 2015 Beperkt? Net n de mode! Vrenden van De Hondsberg ontvangen groot bedrag En nog

Nadere informatie

OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE

OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE OPVOLGINGSONDERZOEK INZAKE DE AANBEVELINGEN DIE IN 2014 DOOR HET VAST COMITÉ P WERDEN GEFORMULEERD INZAKE DE EENHEDEN VAN GESPECIALISEERDE INTERVENTIE VAN DE GEÏNTEGREERDE POLITIE Toezchtsonderzoek nr.

Nadere informatie

Kostenefficiënte woningbouw met eigen identiteit

Kostenefficiënte woningbouw met eigen identiteit #2 2015 9 wonngen Ons Huuske te Apeldoorn Kosteneffcënte wonngbouw met egen denttet In gesprek met Pm Ketelaars, conceptmanager en grondlegger van het Hejmans Woon Concept Hoe ondersched je jezelf n de

Nadere informatie

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool)

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool) Mddenkaderfunctonars bouw & nfra (Netwerkschool) MBO College voor Bouw, Infra & Intereur Door ondernemend te zjn krjg k meer verantwoordeljkhed. 2013-2014 BOL Nveau 4 Thorbeckelaan 184 Almelo Crebo: 22012

Nadere informatie

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89 r^ooms.com Ooms Makelaars Bedrjfshusvestng B.V. Maaskade 113 Postbus 24040 3007 DA Rotterdam Telefoon (010) 424 88 88 Fax (010) 424 88 89 Het College van B&W van de Gemeente Albrandswaard Postbus 1000

Nadere informatie

Investeren in samenwerking bij onderwijshuisvesting loont

Investeren in samenwerking bij onderwijshuisvesting loont NOVEMBER 2009 - JAARGANG 26 WWW.SCHOOLFACILITIES.NL 3 O N A F H A N K E L I J K VA K B L A D V O O R H U I S V E S T I N G E N O N D E R W I J S O N D E R S T E U N E N D E C O N C E P T E N Investeren

Nadere informatie

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek 7. Behandelng van communcate en mondmotorek 7.2. Slkstoornssen 7.2.3 Wat s de meerwaarde van enterale voedng (va PEG-sonde) ten opzcht van orale voedng bj knderen met CP met slkstoornssen wat betreft voedngstoestand,

Nadere informatie

Milieu Effect Rapportage

Milieu Effect Rapportage \tlj) -L Mleu Effect Rapportage ngekomen op: Vleesvarkenshouderj 1 8 AUG 2008 Wonen en Ondernemen Aanvrager: T.A. Schutte Brenderweg 2 7451 NV Holten Locate: Russendjk ongenummerd Holten Gemeente Rjssen-Holten

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg.

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg. Deze factsheet ouderen en eenzaamhed s een gezamenljke utgave van GGD Mdden-Nederland en Schakels, advesbureau voor welzjn en zorg. Inhoud Informateblad Wat s eenzaamhed? Wat veroorzaakt eenzaamhed? Overge

Nadere informatie

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW 14 MAART 2014 KONING BOUDEWIJNSTADION EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW Infostands Indvdueel adves Workshops GRATIS EVENT overdrachtsplan fnancerng coachng talentenjacht emotes overdracht orënteren

Nadere informatie

I I f I I I I I I i i i i i i i

I I f I I I I I I i i i i i i i f Mnstere van Verkeer en Waterstaat Drectoraat-Generaal Rjkswaterstaat Denst Weg- en Waterbouwkunde Dynamsch traxaalonderzoek op asfalt Onderzoek op mengsels DAB /16 en ZOAB /16 A \r> f f f C.' ur B DO

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool St. Jacobusschool schoolgds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Voor u lgt onze schoolgds. Wj nformeren u met dt document

Nadere informatie

Uitgeest 28 Mei 2013. Geachte Voorzitter en Commissieleden

Uitgeest 28 Mei 2013. Geachte Voorzitter en Commissieleden Utgeest 28 Me 203 Geachte Voorztter en Commsseleden Vanwege neuwe ontwkkelngen n verband met het verwjderen van de scootmobelen ut het atrum van De Slmp wl k dt n de GGZ-vergaderng nogmaals onder uw aandacht

Nadere informatie

Onderhoudsrichtlijnen

Onderhoudsrichtlijnen 1JB11OO1.",J~J1J1.' SA NT-GOSA N GLASS COMFORT Onderhoudsrchtljnen Profcat _--t*- WAT U heeft een beglazng gekozen van San-Goban. S DUBBELE BEGLAZNG? Dubbele beglazng SGGCLMALT / SGGCLMAPLUSbestaat ut

Nadere informatie

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren 04 2014 Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen n Vogelaarwjken Arne van Overmeeren Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen

Nadere informatie

Gebruikershandleiding

Gebruikershandleiding Apex Dynamcs bv Churchlllaan 101 NL-5705 BK Helmond The Netherlands Tel. : +31 (0)492 509 995 Fax : +31 (0)492 509 997 E-mal : sales@apexdyna.nl Internet : www.apexdyna.nl Gebrukershandledng Planetare

Nadere informatie

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing opzetstuk Systeem 2000 Art. nr.: 0661 xx / 0671 xx Inhoudsopgave 1. Velghedsnstructes 2. Functe 2.1. Werkngsprncpe 2.2. Detecteveld verse met 1,10 m lens 2.3. Detecteveld verse met 2,20 m lens 3. Montage

Nadere informatie

HR92. 2. Korte beschrijving. 1. Leveringsomvang

HR92. 2. Korte beschrijving. 1. Leveringsomvang WAARSCHUWING Verstkkngsgevaar! ffhoud verpakkngsmateralen verwjderd van knderen.. Korte beschrjvng. Leverngsomvang In de verpakkng van de radatorthermostaat bevnden zch: HR9 Draadloze radatorthermostaat

Nadere informatie

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda Europa Bevorderng van vertrouwen n en deelname aan dgtale wereld Dgtale Atlas Europa en de Dgtale Agenda De Dgtale Atlas Europa, bestaand ut dertg natonale atlassen, heeft als doel een beeld te schetsen

Nadere informatie

One size fits not all

One size fits not all archtectuur One sze fts not all Methoden voor enterprsearchtectuur Welke maner van archtectuur bedrjven past het best bj een organsate? Een (onderzoeks)rchtng om meer grp te krjgen op bepalende factoren

Nadere informatie

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport Bureau of lessenaar Een onderzoek naar de metng van bureaucrate n onderwjsnstellngen Defntef endrapport Opdrachtgever: Mnstere van Onderwjs, Cultuur en Wetenschap ECORYS Arbed & Socaal Beled Jos Blank

Nadere informatie