De uitkomsten in het kort

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De uitkomsten in het kort"

Transcriptie

1 MINICONFERENTIE OEI, ER KLOPT IETS NIET IN DE GEHANDICAPTENZORG Op 22 november 2013 organiseerde het Nederlands Jeugdinstituut in samenwerking met Lotje & Co de miniconferentie Oei, er klopt iets niet. Tijdens de miniconferentie werden ouders en brussen (broers en zussen) van zorgintensieve kinderen uitgenodigd mee te denken over de centrale vraag: Wat hebben ouders en brussen nodig om het leven en de zorg rond hun kind, broer of zus zo goed mogelijk vol te houden? De conferentie werd georganiseerd in opdracht van VWS. Ouders, brussen en andere betrokkenen die niet lijflijk aanwezig konden zijn, konden meepraten via social hashtag #oei & Dit leverde een actieve discussie op: #oei was urenlang trending topic op Twitter. De uitkomsten in het kort Een tweedehands fiets is ook oké De gedeelde conclusie bij ouders van zorgintensieve kinderen is dat vraag en aanbod niet goed op elkaar aansluiten: soms is het teveel ('Een tweedehands fiets is ook oké' volgens een vader), soms schiet deze tekort ('Alsof ik een te duur sinterklaascadeau vraag' meldt een moeder). Soms is het aanbod onnodig: krijg je een dure traplift als je alleen een eenvoudige leuning wilt. De vraag van ouders moet leidend zijn. Aansluitend werden ook vragen gesteld over de kosten in het algemeen: waarom kost een roltoelregenjas of een badzitje honderden euro's, een bed of een kinderstoel duizenden euro's? In het vraaggericht leveren zit veel (financiële) winst. De emotionele steun aan ouders komt vaak (te) laat op gang, of helemaal niet, waardoor de eigen kracht in het gedrang komt. In extreme gevallen leidt dit tot intensieve zorgtrajecten of zelfs uithuisplaatsingen. De toekomst is nu! De brussen voelen zich unaniem niet voorbereid op hun naderende zorgrol. Dit is de belangrijkste conclusie van de ronde tafeldiscussie van de brussen. Dit komt mede doordat professionals zich niet bewust zijn van de levenslange impact van het 'brus zijn' en zij dus niet worden ondersteund. Hierdoor ervaren zij een extreme disbalans tussen hun eigen leven enerzijds en de zorg voor hun broer of zus anderzijds. Tijdens de ronde tafeldiscussie is gekeken naar thema s die volgens onderzoek bepalend zijn voor de levenskwaliteit van brussen. Bovendien is uitgebreid ingegaan op de toekomstvraag: "In hoeverre ben je voorbereid op het overnemen van de zorg voor je broer of zus?". De algemene aanbeveling is dat er meer geïnvesteerd moet worden in preventie, zodat uitval en hoge kosten achteraf voorkomen kunnen worden. Dit vraagt om regie op nationaal niveau. 1

2 De inleiding Krista Okma Nederlands Jeugdinstituut De miniconferentie werd ingeleid door Krista Okma, werkzaam bij het Nederlands Jeugdinstituut, auteur van het boek Oei, er klopt iets niet en moeder van Kate met het zeldzame Pitt Hopkins syndroom. Als professional stelt zij vragen bij de transitie: Hoe zorgen we ervoor dat (WMO-) taken en verantwoordelijkheden straks goed worden overgeheveld naar gemeenten? Hoe kunnen professionals (nog meer) gaan inzetten op eigen kracht en sociale netwerkkracht? Als auteur van het boek Oei, er klopt iets niet maakt zij zich zorgen over ouders waarbij hulp voor henzelf vanaf het moment dat ze weten dat er iets niet klopt met de ontwikkeling van hun kind vaak te laat op gang komt (Wat heb jij nodig om het allemaal vol te houden?). Als moeder van Kate na de zoveelste slapeloze nacht over de logeerhuizen die steeds vaker worden gesloten (Kan ik zonder oplaadmomenten straks nog wel blijven werken? Thuis voor mijn kind blijven zorgen?), en andere voorzieningen die worden wegbezuinigd. Mij als ouder wordt niet gevraagd om actief mee te denken, terwijl ik net als andere ouders allerlei ideeën heb! Om zich te krijgen op de belangrijkste behoeften en voorgestelde oplossingen van ouders en brussen, organiseert het NJi samen met Lotje & Co deze miniconferentie. De conferentie legt een basis voor een QuickScan van het ondersteuningsaanbod voor gezinnen van zorgintensieve kinderen in Op basis van de conferentie en de QuickScan zal het NJi een beleidsadvies formuleren richting VWS en gemeenten. Zodat de zorg straks wél klopt. Voor meer informatie zie ook: en Anjet van Dijken auteur Broers en zussenboek Journaliste Anjet van Dijken is de tweede spreker. Zij is auteur van het Broers en zussenboek en zelf brus van Jalbert haar blinde en verstandelijk gehandicapte broer. Door het vroegtijdig overlijden van haar beide ouders, kreeg zij al op haar negentiende de mantelzorg voor Jalbert. Omdat het vandaag de eerste bijeenkomst is waarin de stem van brussen op nationaal niveau wordt gehoord, heeft ze slingers meegenomen. Tot nu toe gaat het veelal onopgemerkt dat brussen vaak een leven lang worstelen met gevoelens van schaamte, schuld en - uit loyaliteit naar en begrip voor ouders en broer of zus vragen ze niet om hulp voor zichzelf, aldus Anjet. Toonaangevend onderzoek laat zien dat er negen thema s zijn die brussen kunnen helpen om zich beter te voelen, waaronder: tijd voor zichzelf nemen, weten bij wie je terecht kunt en vreemde reacties aankunnen. Wat hebben brussen nodig om deze thema s voor zichzelf goed in te kunnen vullen? 2

3 En hoe kunnen professionals hen daarbij ondersteunen? zijn centrale vragen voor de miniconferentie. Een bekende uitspraak is: je moet in het leven zelf de slingers ophangen. Maar die klopt volgens mij niet: samen de slingers ophangen maakt het leven leuker! aldus Anjet. Voor meer informatie zie ook: en Mona Keijzer Tweede kamerlid CDA Mona Keijzer, (woordvoerder zorg CDA), benadrukte de mogelijke gevolgen van de verschuiving van langdurig recht op zorg (AWBZ) naar minimale voorzieningen (WMO). Zwaardere doelgroepen moeten straks zelfstandig gaan wonen en zo lang mogelijk thuis blijven wonen. De zorg gaat overgedragen worden aan de gemeenten. Het budget wordt gekort met vijftien tot veertig procent. Dat is dus een tegenstelling in het beleid, aldus Mona Keijzer. Er zal meer focus komen op mantelzorg waarbij de eerste vragen lijken te worden: Wat kun je zelf? Wat kun je zelf? Wat kun je zelf? En dan: Wat kan je familie? Wat kunnen je buren? Enzovoort. Pas daarna krijg je ondersteuning van gemeenten. Tegelijkertijd is er een grens aan wat je kunt dragen. Een aangrijpende documentaire vind ik zeven keer Martijn, gemaakt door de zus van Martijn, die na het krijgen van een burn-out deze documentaire heeft gemaakt. Wat opvalt, is dat de vader pas breekt op het moment dat Martijn in een instelling moet worden opgenomen. Als je de documentaire ziet, denk je: onvoorstelbaar dat jullie het zo lang hebben volgehouden. We moeten ophouden met denken dat mensen snel hun kind, broer of zus in een instelling stoppen. De vraag voor de politiek is: hoe zorgen we nou dat mensen het zo lang mogelijk volhouden? Dat is goed voor de kwetsbare mens en de familie in kwestie maar voorkomt hoge kosten door onnodige opname. Om het beroep op eigen kracht en sociale netwerkkracht werkbaar te maken, zeker in combinatie met de bezuinigingen, is het noodzakelijk dat de uitkomsten van vandaag actief worden opgepakt. En dat gemeenten op lokaal niveau, aan de hand van soortgelijke ronde tafelgesprekken, goed zicht krijgen op de daadwerkelijke zorgbehoeften van de doelgroep en dan ook genoeg geld hebben om de benodigde professionele zorg te leveren. De rondetafelgesprekken ouders Stellingen Het rondetafelgesprek met de ouders werd, onder leiding van Merel van Dorp van Lotje & Co, gevoerd aan de hand van stellingen. Aan tafel drie moeders en twee vaders van zorgintensieve kinderen, en daaromheen praktijkprofessionals en vertegenwoordigers van zorginstellingen (& soms zelf ook ouder van een zorgintensief kind). 3

4 Stelling 1. Ons eigen netwerk aanboren is voor ons gezin een prima optie bij het inzetten van het eigen netwerk kunnen ouders verschillende barrières tegenkomen: - Het netwerk wíl niet ingezet worden - Het netwerk kán niet ingezet worden bijvoorbeeld omdat opa s en oma s ouder worden, overlijden, of het netwerk verder weg woont - Het netwerk kan wel ingezet worden voor praktische zorg, maar niet voor de momentjes voor onszelf - De zorg voor je kind is te intensief en vereist specifieke (medische) kennis (je familie is geen professional) Hierbij werd wel genoemd dat het goed is om niet teveel te denken voor een ander. Dat een ander het teveel vindt, of er geen zin in zal hebben bijvoorbeeld. Als het netwerk zich vervolgens niet teveel wil opdringen kun je met elkaar in een impasse blijven steken. Oftewel: vragen en aanbieden - mag altijd, maar nee zeggen ook. Soms kan het iets meer loslaten van je zorgen als ouder (misschien kan iemand anders het met een goede uitleg wel?) en je schuldgevoelens ook helpen. Tenslotte werd opgemerkt dat het goed is om je netwerk waar mogelijk - breder te maken dan opa s en oma s alleen. Denk ook aan je buren, leden van de oudervereniging, andere ouders op school Een paar quotes van de ouders: Henriette Het is al een struggle om de gewone dingen voor elkaar te krijgen, bijvoorbeeld op tijd naar het werk gaan. Door de week doen wij al veel een beroep op familie. Dan is het lastig in het weekeind weer een beroep op ze te doen voor iets leuks. Daar houd ik dan een schuldgevoel aan over. Marie-José: Het gebruik van een sonde kan ik niet aan de oppas overlaten, en familie vind het ook eng om voor haar te zorgen. Ze zullen ook niet vragen of ze komt logeren. Zelf vind ik het ook moeilijk om de zorg aan een ander over te laten. Ik ben haar moeder en ik weet hoe het moet. De meeste mensen durven het niet te zeggen maar vinden het ook eng. Je wil natuurlijk ook niet dat iemand anders vanwege die zorg een trauma oploopt. Op een gegeven moment ben ik gestopt met het te vragen. Ze kunnen me dan beter ontlasten door op mijn gezonde kind te passen. Radboud: Na drie jaar was er een logeerpartij bij mijn vader, maar die ging niet goed. Ons kind had moeite met de vreemde omgeving. Dat is spijtig maar dat doen we dus niet 4

5 meer. Ik kan niet aan de verwachtingen van mijn ouders voldoen. Ik moet me aanpassen aan mijn kind, niet aan hun. Martijn: Zelfs al zouden mijn ouders in de buurt wonen, die intensiteit van zorg kunnen ze niet leveren. Mensen vergeten dat het 24/7 is. Suzanne: Ik kan wel een beroep doen op mijn ouders, maar niet onbeperkt. Mijn ouders zijn al wat ouder en tillen is voor hen lastig. Daarnaast wil ik ook dat ze gewoon opa en oma kunnen blijven. Marie-José: Als je tegen je eigen moeder moet zeggen hoe ze alles moet doen is dat lastig. We hebben een keer gehad dat het niet goed ging met de voedingssondepomp. Ik heb het honderd keer uitgelegd en boos worden doe je niet. Een professional kun je hierop wel aanspreken, maar je eigen moeder niet. Radboud: Onze buurvrouw zei op een gegeven moment: ik ga oppassen en dat gaan jullie nu niet weigeren. Dat was geweldig. Stelling 2. Het duurt vaak lang voordat er een diagnose is. Al die tijd blijven ouders verstoken van hulp voor zichzelf. Aan de ene kant staan er allerlei organisaties en professionals klaar om ouders te ondersteunen, aan de andere zijde kampen ouders van zorgintensieve kinderen met veel stress en persoonlijke zorgen. Waarom komen vraag en aanbod niet (tijdig) bij elkaar? Hierop kwam van de ouders de volgende reactie: Ouders, en anderen, zijn vaak zo druk met de zorg voor hun kind bezig (Wat is de diagnose? Hoe krijgt mijn kind de juiste ondersteuning?) dat ze geneigd zijn om zichzelf in dit proces weg te cijferen. Bovendien heb je vaak al zoveel professionals in het gezin, dat je letterlijk en figuurlijk weinig ruimte voelt om daar nog professionele zorg voor jezelf aan toe te voegen. Je bent ook gewend je sterk te houden een noodzaak om de zorg vol te kunnen blijven houden. Maar ook tegenover anderen eindig je altijd met een positieve noot: met mij gaat het oké hoor. Tegen de tijd dat je aandacht aan jezelf gaat besteden, is de stress vaak al geëscaleerd in een burn-out of op andere manieren. Het blijkt van belang dat professionals goed doorvragen op de ondersteuningsbehoeften van ouders zelf en dat deze steun zo laagdrempelig mogelijk wordt aangeboden (bv. bij ouders thuis). Ook is het belangrijk dat professionals echt goed begrijpen wat er in de ouders omgaat. Nu bespreken veel ouders als ze dit al doen hun persoonlijke zorgen met de therapeuten van hun kind. Die staan dicht bij je kind, en bij je gezin en zie je vaak regelmatig. Een paar quotes van de ouders: Radboud: Terugkijkend was het fijn geweest als iemand in die fase had gewezen op de mogelijkheden voor respijtzorg. Ook de huisarts had kunnen zeggen: je hebt zorgverlof nodig, ik geef je een briefje mee voor je werkgever. Ik had net een nieuwe baan, dan ga je dat zelf niet aanvragen. (noot: respijtzorg biedt mantelzorgers de mogelijkheid hun zorgtaken even helemaal aan een ander (professional of vrijwilliger) over te laten: Martijn: De eerste periode is een nachtmerrie. Het eerste jaar zijn ouders vaak in zichzelf gekeerd. Bezig met overleven en met zichzelf in het reine komen na een traumatische ervaring. Soms denk je dan ook dat het nog wel gaat, zit je in een soort ontkenningsfase. Je ontdekt vaak pas dat je hulp nodig hebt als het al te laat is, bijvoorbeeld omdat je een burn-out hebt opgelopen of er helemaal doorheen zit. Je hebt eigenlijk iemand nodig die 5

6 echt vraagt hoe het met jou gaat. Ook lotgenotencontact is belangrijk. Je netwerk leeft wel mee, maar vanaf een afstandje. Marie-José: Ik voelde heel erg de maatschappelijke druk dat ik moest werken. Ik stond voor de klas in die tijd, en keek niet naar mezelf. Maar na anderhalf jaar was ik totaal op. Ik kwam niet aan mijn eigen acceptatieproces toe. Ik heb toen de hulp ingeroepen naar een psycholoog, maar die gaf niet de goede hulp. Ik heb veel meer gehad aan de maatschappelijk werkster op de vroegbehandeling. Zij wist wat er ging komen qua acceptatieproces en vroeg: Hoe gaat het met je? Daar heb ik veel aan gehad. Stelling 3. Hulp- en dienstverleners weten onvoldoende wat leven met ons kind betekent en weten daardoor eigenlijk ook niet wat er nodig is. Bij het inrichten van de zorg kan ook veel meer en beter gebruik gemaakt worden van de expertise van ouders. Ouders hebben vaak het beste beeld van hun kind, hebben vaak al veel uitgezocht en op basis daarvan goede ideeën over wat er aan hulp en voorzieningen mogelijk en nodig is. Hulp en dienstverleners kunnen beter luisteren, ouders serieus nemen en kijken naar specifieke behoeften van het gezin. Het is belangrijk om uit te gaan van wat er mogelijk is, in plaats van te focussen op wat er níet kan. Een paar quotes van de ouders: Suzanne: De eerste vraag die ik tijdens het keukentafelgesprek kreeg was: kunt u het zelf betalen? Een rare vraag en zo negatief: anders zou ik het toch niet aanvragen? Alsof ik een te duur sinterklaascadeau vraag! Martijn: De hulpverlener zei: besef je wel dat hij hier maximaal elf maanden kan zitten. Heel aanbodgericht, zo van: dit hebben we. Kan ik dan niet extra tijd bijkopen? Suzanne: Ik mis begrip voor mijn kind. Ze bekijken Joris als een geval, maar het is ook mijn mannetje. Marie-José: Je bent eigenlijk boos, dat moeten hulpverleners niet vergeten. De handicap van je kind beperkt jouw leven ook. Martijn: Er zijn ook goede professionals. Je moet een klik hebben en het is belangrijk een band op te bouwen. Wat dat betreft hebben wij meer gehad aan therapeuten dan aan artsen, zeker als ze bij je thuiskomen, zoals de fysiotherapeut en de logopedist. Radboud: Ik zou wel een soort casemanager willen, naast al die hulpverleners. Iemand die je wegwijs maakt in de mogelijkheden voor professionele hulp, ook de sociaalpsychologische kant. Daarnaast zou ik het fijn vinden om een lotgenoot te spreken, die bijvoorbeeld al drie jaar verder is. Dan weet ik een beetje wat me te wachten staat. De lotgenoot wijst je een mogelijke route, de professional laat zien wat er allemaal in de gereedschapskist zit. De uiteindelijke route bepaal ik dan zelf, daar heb ik geenregisseur voor nodig. Wel instrumenten. Suzanne: Mijn kind heeft nog geen diagnose. Ik heb de ervaring dat de gemeente moeilijk een toekenning durft te doen. Bij aanpassingen aan de woning en de aanvraag van een lift vroegen ze bijvoorbeeld: gaat hij nog lopen? Ik krijg steeds een PGB voor een jaar, maar over een jaar is hij echt niet ineens beter. Reacties uit de zaal: Het voordeel van één contactpersoon is dat je niet steeds hetzelfde verhaal hoeft te vertellen. Nu moesten we iedere keer weer aan iemand anders alles vertellen en steeds 6

7 weer dezelfde stukken inleveren. Je slaapt niet, je weet niet waar je moet zijn, het een moet je regelen via de WMO, dan word je weer verwezen naar de zorg. Niemand heeft ons verteld waar we moeten zijn. Bezuinig op de bureaucratie! Professionals weten vaak niet wat het betekent om een gehandicapt kind te hebben, die ervaringskennis missen ze. Dat kun je niemand kwalijk nemen. Het is wel een meerwaarde als ze zelf gehandicapte familie hebben. Vooral bij gemeenten zie je dat er mensen op zorg werken die van andere afdelingen komen. Het is goed om deze mensen bij de trainen, bijvoorbeeld in communicatie en benadering. De hulpverlening zet je kind als snel in een hokje, ze denken in diagnoses. Mijn kind is ook gewoon een kind, niet alleen een aandoening. Als je kijkt naar de behoefte van het kind dan kun je ook kijken of hij op een sport kan, en of hij aansluiting heeft in de buurt. Ga meer vraaggericht te werk in plaats van aanbodgericht. Dan wordt de hulp ook effectiever. Dan snap je dat er een oppas nodig is die een sonde kan aanleggen. De intentie van de professional is wel goed maar je moet als hulpverlener wel op het juiste moment instappen. Het is belangrijk dat de hulpverlening niet de regie overneemt. Jij als ouder kent je kind het best. Jij kent je kind, zij kennen hun vak. Waarschijnlijk bespaart dat ook kosten als je met één professional werkt die de casus kent. Stelling 4: Het is terecht dat we niet meer alles vergoed krijgen Het is volgens de ouders aan tafel terecht als er een eigen bijdrage gevraagd wordt. Dit zou dan gebaseerd moeten zijn op de reguliere kosten van bijvoorbeeld een fiets of de wat je anders aan reguliere kinderopvang had betaald. Het is wel van belang dat van tevoren duidelijk is dat er een eigen bijdrage wordt verwacht en wat de hoogte hiervan is. De ouders aan tafel betalen liever een basisbijdrage, dan dat dit inkomensafhankelijk is. Oftewel: voor iedereen dezelfde regels. Maar het is ook goed om nog eens kritisch te kijken naar een aantal andere zaken. Soms is aanbod onnodig: krijgen ouders een dure traplift terwijl ze alleen een eenvoudige leuning willen. Is het alleen mogelijk om een nieuwe fiets aan te vragen, terwijl een tweedehands exemplaar ook zou volstaan. Of komen ze ieder jaar weer opnieuw langs om te kijken of je kind nog in een rolstoel zit. Ook over de hoge kosten van voorzieningen werden kritische vragen gesteld: realistischer prijzen zouden de zorg enorme kostenbesparingen op kunnen leveren. In het vraaggericht leveren van zorg is nog veel (financiële) winst te halen. Een paar quotes van de ouders: Henriette: Tot op zekere hoogte is het terecht dat we niet meer alles vergoed krijgen. Sommige dingen zijn absurd. Wij krijgen bijvoorbeeld gratis luiers geleverd, daar ben ik heel blij mee. Maar volgens de regeling moeten we elk kwartaal standaard een levering krijgen, ook al zijn ze nog lang niet op. Inmiddels staan er op zolder dozen vol! Martijn: Het medisch kinderdagverblijf is gratis, het gewone niet. Ik wil er best voor betalen. Je wilt het ook voor je kind doen, ik hoef het niet allemaal voor niks te krijgen. Ook dat er een eigen bijdrage geldt voor zoiets als een fiets vind ik terecht. Voor een gezond kind koop je ook zelf een fiets. Maar de eigen bijdrage moet dan wel van tevoren bekend zijn. 7

8 Marie-José: Als de rolstoelbus het nog twee jaar langer doet dan de afschrijftermijn, dan ga je toch geen nieuwe kopen? Toch is dat verplicht. Ze kunnen ook nadenken over een mobiliteitsbudget in plaats van het vergoeden van een bus. Suzanne: Gewone dingen passen vaak niet. Voor onze wandelwagen hadden we een regenkap nodig. Die bleek vierhonderd euro te kosten! Waarom is dat zo duur? Het lijkt erop dat fabrikanten er veel te veel aan verdienen. Marie-José: Alles is veel duurder dan voor gewone kinderen. Een plastic badkuipje voor grotere kinderen kostte ruim 500 euro, waarom is dat zo duur? Een rolstoel kost zes- tot zevenduizend euro, dat heb ik niet liggen. Op een gegeven moment is je PGB ook schoon op. Martijn: Ik ervaar ook dat er vaak meer wordt geboden dan ik vraag. Dan is het van: Jullie mogen een traplift. Maar dat wil ik helemaal niet. Een extra leuning is voldoende. Maar je hebt recht op een traplift. Het kost uiteindelijk meer moeite om een leuning te krijgen, terwijl die veel goedkoper is. Marie-José: Als ik bij de gemeente kom is de eerste vraag: kunt u het zelf betalen? Maar als ik het zelf kon betalen, dan kwam ik niet. En dan moeten ze weer kijken hoe gehandicapt ze is, terwijl ze haar al vaak hebben gezien. Je wordt dan gestraft voor het feit dat je hulp vraagt. Martijn: De WMO geeft gemeenten veel beleidsvrijheid. De ene gemeente kan meer vergoeden dan de andere. Dat kan frictie opleveren. We krijgen bij BOSK (oudervereniging) veel klachten over verhuizingen naar een andere gemeente. Als je in de ene gemeente woont en het kind in een andere gemeente naar school gaat, wie betaalt dan het vervoer? Dat blijkt dan de vraag te zijn. Marie-José: Wij wilden op een gegeven moment de hoofdsteunen en werkbladen inleveren omdat we die niet meer nodig hadden. Maar die wilden ze niet hebben! Voor een ander zouden er toch weer nieuwe gekocht worden. Dat is toch raar, dat er zulke regeltjes zijn. Reacties uit de zaal: Prima om een eigen bijdrage te betalen, maar dan wil ik ook meebeslissen. Ik vind een basisbijdrage beter. Dat scheelt bureaucratie (en dus kosten). Ik heb er ook niet zo n behoefte aan dat de gemeente in mijn financiën snuffelt. Bij veel gezinnen met een zorgintensief kind zie je dat een van de ouders minder gaat werken vanwege de zorg voor hun kind. Meer werken betekent vaak ook dat ouders meer zorg nodig hebben. Als je daarbij dan weer meer inkomen hebt, en de bijdrage is inkomensafhankelijk, dan kunnen de kosten onevenredig hoog worden. Mondige ouders bereiken meer dan anderen: ze weten er meer uit te halen. Er zit veel verschil in wat de één krijgt en wat de ander. De rondetafelgesprekken brussen Thema s Het rondetafelgesprek met de brussen werd, onder leiding van Anjet van Dijken van het Broers en zussenboek en Mieke Vergeer van het Nederlands Jeugdinstituut, gevoerd aan de hand van negen onderzochte thema s 1 die het welzijn van jonge brussen bepalen. Aan tafel 1 Moyson, T., Roeyers, H. The overall quality of my life as a sibling is all right, but of course, it could always be better. Quality of life of siblings of childdren with intellectual disability: the siblings perspectives, Journal of 8

9 zaten 17 volwassen brussen van zorgintensieve kinderen, en daaromheen praktijkprofessionals en vertegenwoordigers van zorginstellingen (& soms zelf ook brus van een zorgintensief kind). Opvallend was dat de meeste brussen zelf ook voor een carrière in de zorg hadden gekozen. Uit onderzoek blijkt dat er negen factoren zijn die bij broers en zussen van zorgintensieve kinderen spelen, en wat hen kan helpen om zich als brus beter te voelen. Namelijk als ze: 1....weten wat voor dingen ze samen kunnen doen (Thema 1) 2....weten hoe ze om kunnen gaan met het andere gedrag (Thema 2) 3....genoeg eigen tijd hebben (Thema 3) 4....elkaar begrijpen (Thema 4) kunnen aanvaarden dat broer of zus zo is (Thema 5) 6....niet al te groten zorgen hebben om hun broer of zus (Thema 6) weten bij wie ze terecht kunnen (Thema 7) vreemde reacties aankunnen (Thema 8) 9. andere brussen (lotgenoten) ontmoeten (Thema 9) Tijdens de rondetafeldiscussie zijn bovenstaande negen thema s besproken. Elk thema laat zien wat er bij brussen speelt. Daarnaast werd er gekeken naar de toekomstvraag In hoeverre ben je voorbereid over het overnemen van de zorg over je broer of zus van je ouders? En wat is de rol van de professionals hierin? Hieronder staan per thema de voorlopige conclusies van brussen, telkens aangevuld met enkele uitspraken. Bij elk thema kan een professional steun bieden. In het algemeen geldt dat elke hulpverlener die geregeld contact heeft met/rondom het kind met de beperking, een intake dient te doen met het héle gezin, dus inclusief broers en zussen. Thema 1 Samen dingen doen Samen dingen doen is voor elke broer en zus band essentieel: leren én experimenteren. Alleen met een broer of zus met een verstandelijke beperking is dat niet vanzelfsprekend. Een brus houdt vaak rekening met de broer of zus, maar tot op welke hoogte is dat acceptabel? Belangrijk voor dat antwoord is, volgens de brussen, dat er gekeken wordt naar de volgende Intellectual Disability Research, volume 56 (januari 2012), part I, (pp ) 9

10 vraag: Hoe centraal stel je een handicap in je gezin? Extra vragen die je hierbij kunt stellen zijn: In hoeverre wordt de handicap (door ouders) als excuus gebruikt om het spel vroegtijdig te beëindigen? Mogen er bij het samen dingen doen ook dingen fout gaan? In hoeverre worden brussen geholpen om samen iets te doen? Professionals kunnen zowel ouders als brussen in het zoeken naar de antwoorden op deze vragen ondersteunen. - Niet gelijk straffen - Het automatisch rekening houden met mijn broer of zus en me aanpassen - Omdat samen dingen doen niet veel lukte, heb ik mij veel alleen gevoeld - Nu we ouder zijn ondernemen we ook leuke dingen samen, vroeger was dit niet mogelijk Thema 2 Omgaan met het andere gedrag Als brus heb je te maken met het andere gedrag van je broer of zus. Opvallend gedrag kan leuk zijn, maar niet altijd, en soms komt het ook niet uit. Geplande activiteiten kunnen niet doorgaan, je neemt geen vrienden of vriendinnen mee naar huis, et cetera. En soms denk je dat jij het beter weet dan je ouders. Lastig, dat andere gedrag. Het andere gedrag kan er daarentegen ook toe leiden dat een brus steun krijgt. Belangrijk is het bespreekbaar maken van het andere gedrag van je broer of zus. Dit is al een stap in de goede richting. Aan het omgaan met het andere gedrag zit een grens: de handicap mag nooit een excuus zijn. Bijvoorbeeld om daardoor helemaal niets meer te verwachten of om juist te verwachten dat de brus telkens meehelpt om het op te lossen. Bij het eerste betekent het dat brussen zich continu inhouden; bij het tweede voorbeeld is het goed om naar de mening van de brussen te vragen waar het hun broer of zus aangaat, maar gebeurt het te vaak, dan kan de brus geen kind meer zijn. - Ik moet altijd nadenken of ik iemand wel-niet mee naar huis kan nemen - Ik nam de ouderlijke rol op me - Mijn gevoelens moest ik inhouden door altijd rekening te houden met het gedrag van mijn broer of zus - Ik zit nu met mezelf in de knoop door gedragsvormen die in mijn jeugd zijn ontstaan - Haar andere gedrag maakt haar ook bijzonder en mij daardoor ook. Het is leuk en grappig en ook een levensles Thema 3 Eigen tijd hebben Tijd hebben voor jezelf. Dat is even helemaal géén rekening houden met je broer of zus. Makkelijker gezegd, dan gedaan. Veel brussen geven aan dat zij het moeilijk vinden om eigen tijd te hebben. Wanneer je als brus voor jezelf kiest, knaagt het schuldgevoel. Zou ik nu niet bij mijn broer of zus moeten zijn? Wat ben ik blij dat mijn zus of broer even een tijdje weg is... Die gedachten zorgen voor gevoelens van schaamte, boosheid, verdriet, of alles door elkaar. Ook hierbij is het van belang dat brussen geholpen worden om tijdig hun eigen 10

11 grenzen aan te geven. Een brus moet aan kunnen geven wanneer hij niet kan of ergens geen zin in heeft. Dit zal de broer of zus moeten leren respecteren. Brussen kunnen hierbij extra ondersteuning gebruiken, zowel van ouders als professionals. - Hoezo tijd voor jezelf?! Ik heb meerdere verplichtingen naast elkaar (gezin, werk, opleiding) - En dan gaat de telefoon, ben je thuis? Zeg dan maar eens nee tegen je broer - Eigen tijd hebben voor jezelf gaat altijd gepaard met schuld- en schaamtegevoelens Thema 4 Wij begrijpen elkaar Je broer of zus begrijpen is essentieel voor het ontwikkelen van een goede band: Wat zegt hij/zij? Wat bedoelt hij/zij? Wat voelt hij/zij? Maar het is net zo belangrijk dat je broer of zus jou ook begrijpt. Brussen dienen mee getraind te worden in het leren van pictogrammen of andere communicatiemethoden. Soms begrijpen brussen hun broer of zus zo goed, dat ze soms niet eens woorden nodig hebben om elkaar te begrijpen. Hierdoor hebben ze het gevoel dat ze hun zus of broer moeten beschermen tegen de buitenwereld, omdat zij hun handen of voeten voor de buitenwereld zijn. Belangrijk hierbij is dat brussen hun balans kunnen houden, hun eigen grenzen leren aangeven en aan de bel trekken wanneer ze zich te verantwoordelijk voelen. Dit moet je als brus zijnde leren, iets waar een professional bij kan helpen. - Wij begrijpen elkaar niet: de kromme redeneringen van mijn schizofrene broer kan ik niet volgen. We communiceren moeizaam/snel ruzie - We hebben een eigen taal met elkaar - Anderen snappen mijn broer/zus niet. Soms heb ik het gevoel dat ik mijn broer/zus beter begrijp dan mijn eigen ouders - Ik voel me een vertegenwoordiger van mijn broer/zus of ik dit nu wel of niet wil - Je ontwikkelt zelf aangepast gedrag, doordat je steeds rekening houdt met je broer/zus Thema 5 Aanvaarding Als brus heb je je hele leven te maken met het aanvaarden dat je broer of zus zo is. Elk knooppunt in het leven van een brus - kleutertijd, net tiener zijn, pubertijd, uit huis gaan, trouwen, kinderen krijgen, en zorg overnemen - is een heroriëntatie op hun eigen leven en hun rol ten aanzien van broer of zus. Professionals zouden hiervan op de hoogte moeten zijn en broers en zussen hierin per fase moeten ondersteunen. - dat er iets goed fout gaat omdat je even niet hebt opgelet - dat er altijd bezuinigd gaat worden - dat een uitje voelt als een verplichting - dat je om hulp mag en móet vragen 11

12 Thema 6 Bezorgd zijn Brussen maken zich vaak grote zorgen over hun broer of zus, waar de vraag over later bij hoort. Wat voor toekomst gaat mijn broer of zus tegemoet? Wie helpt mijn broer of zus daarbij? Wat kan ik doen, wat kan een ander doen? Brussen kunnen zó bezorgd zijn, dat dat een impact heeft op hun eigen gesteldheid en leven - immers de zorg die hun broer of zus wel of niet krijgt, raakt hen vaak persoonlijk, maar er over praten is lastig vanwege loyaliteit naar ouders en broer of zus. Professionals kunnen een belangrijke rol spelen in het bespreekbaar maken van de zorgen van de brussen, nu en in de toekomst. - Wordt hij niet uitgelachen? - Hoe redt hij het in de maatschappij zonder sociale contacten te kunnen leggen? - Krijgt hij ooit de baan die hij verdient? - Altijd! - Ik vraag me af of je de zorg volledig kunt overlaten aan de zorginstantie Thema 7 Weten bij wie je terecht kunt In eerste instantie zou je als kind met je vragen bij je ouders terecht moeten kunnen. Brussen geven aan dat zij hun ouders liever niet willen belasten met hun zorgen en problemen. Een bevriende buur, oom of tante, of andere mensen die dichtbij het gezin staan, kunnen een belangrijke rol als vertrouwenspersoon spelen. Even niet thuis zijn of in een andere omgeving kan ook - praten hoeft niet altijd. Het delen van ervaringen met lotgenoten (andere brussen) (zie ook thema 9) kan dan net zo fijn zijn. - Bij mezelf - GGZ en Broer&Zus op Facebook - Vroeger: leraren op school (vrienden begrijpen het niet) - Nu: Social Media / MEE / RIAGG Thema 8 Vreemde reacties aankunnen In het dagelijks leven krijg je als brus te maken met verschillende reacties van vrienden, familie, maar ook uit de maatschappij. Dit kunnen zowel positieve als negatieve reacties zijn. Hoe ga je hier als brus mee om? Thuis is alles gewoon, maar zodra een brus met zijn broer of zus de deur uitstapt wordt er gekeken, gewezen of dingen gezegd. Brussen hebben hierdoor vaak het gevoel dat ze voor hun broer of zus moeten opkomen. Als die omgeving hun broer of zus kent, wordt dat makkelijker: immers hoe gewoner het is, hoe minder vreemde reacties. Ouders hebben een belangrijke voorbeeldfunctie voor brussen: proberen zij de reacties positief te draaien, dan zullen brussen dit voorbeeld volgen. 12

13 - Wat erg voor je ouders! Eh.. voor mij dan?! - Heb best een grote mond maar op zulke momenten ben ik stil - Bewondering voor je ouders! Bull-shit. Dat je dat kunt! Ook Bull-shit Thema 9 Andere brussen ontmoeten Belangrijk voor brussen is om met andere brussen in contact te komen. Samen ervaringen kunnen uitwisselen, erkenning krijgen en zien dat je niet de enige bent. Dat zou al moeten vanaf dat brussen 4 jaar zijn. Brussen dienen wel te weten waar andere brussen zijn, want zij wonen niet altijd in de buurt. Er bestaan brussencursussen, maar die worden niet in elke gemeente gegeven. Tevens menen de brussen dat ouders hier vaak niet het belang van inzien. Dit heeft volgens hen te maken met de eigen emoties van ouders, zoals een eigen gevoel van falen naar dat kind toe. En dat terwijl brussen in de meeste gevallen afhankelijk zijn van hun ouders om lotgenoten te vinden. Ouders kunnen ook de school, dagbesteding of instelling van de broer of zus vragen om een brussen (mid)dag te organiseren. Of aan andere ouders vragen naar gegevens van hun andere kinderen, bijvoorbeeld voor om speelmiddag bij hun thuis. Professionals zouden ouders moeten motiveren om naar deze mogelijkheden op zoek te gaan. - Fijn, het voelt als thuis komen - Aandacht voor mij - Enorm gemist vroeger - Instellingen/ziekenhuizen/scholen moeten brussen als een groep benaderen Toekomstvraag - In hoeverre ben je voorbereid over het overnemen van de zorg over je broer of zus van je ouders? En wat is de rol van de professionals hierin? Brussen en hun toekomst: een taboe Brussen geven aan dat er nog een taboe heerst over het overnemen van de zorg van hun broer of zus. Brussen groeien op in een gezin waarin ouders soms bepaalde informatie of emoties achter houden, om brussen te sparen. Brussen doen hetzelfde ten opzichte van hun ouders. Sommige gevoelens worden hierdoor als minder belangrijk gezien en naar de achtergrond geschoven. Daardoor is de toekomstvraag geen geliefd onderwerp om over te praten thuis. Brussen voelen zich hierdoor niet voorbereid op hun naderende zorgrol. Dit wordt volgens hen mede versterkt doordat professionals zich niet bewust zijn van de levenslange impact van het brus zijn. Hierdoor worden Brussen, bij het overnemen van de zorg over hun broer of zus, niet ondersteund door professionals. Wanneer brussen de zorg overnemen ervaren zij een disbalans tussen hun eigen leven enerzijds en de zorg voor hun broer of zus anderzijds. Want ze hebben niet alleen die broer of zus, of hun eigen leven waar ze voor moeten zorgen, maar vaak ook een partner, kinderen en een baan die ze moeten behouden. Op de sociale kaart, niet in de molen Brussen willen op de sociale kaart terecht komen, maar niet in de zorgmolen. Ze willen begrijpen waar ze aan toe zijn en wat hun opties zijn, om vervolgens mee te werken en mee te 13

14 denken over hun leven en toekomst. Al vanaf de jongste jaren zouden brussen ondersteund moeten worden, bijvoorbeeld door brussen met elkaar in contact te laten komen: de huidige leeftijd voor brussengroepen van zes jaar is te laat. Dan zijn ze al over hun eigen grenzen heen, was het gedeelde gevoel. Bewustzijn en kennis must voor professionals Kennis over brussen bij ouders en professionals speelt bij de hulp aan brussen een essentiële rol. Dit bewustzijn moet al bij de opleiding van de professionals beginnen. Professionals geven aan dat tijdens de opleiding weinig aandacht is voor brussen. Vanuit de opleiding zouden studenten gesprekstechnieken aangereikt moeten krijgen en oefenen met deze technieken, zodat zij leren hoe zij brussen kunnen betrekken binnen de behandeling. Daarnaast is het van belang dat je als professional in de gaten houdt, dat een brus een kind blijft. De professional dient het kind te leren hoe zij/hij grenzen aan kan geven en leren om hulp te vragen. Grootste uitdaging voor ouders en professionals is dus om brussen in hun kracht te zetten. Algemene aanbeveling De algemene aanbeveling van de brussen is dat er meer geïnvesteerd moet worden in preventie, zodat uitval en hoge kosten achteraf voorkomen kunnen worden. Om brussen uit de taboesfeer te halen zal in de toekomst aan bovenstaande punten gewerkt moeten worden. Hoe nu verder? De miniconferentie was een voorloper van een drietal kennisbijeenkomsten, gepland voor 2014, waarin een QuickScan gedaan zal worden van het huidige aanbod, de kwaliteit en effectiviteit daarvan. Op basis van die informatie zal gekeken worden waar mogelijke leemtes liggen vooral in relatie tot de behoeften die uit de conferentie naar voren zijn gekomen, uiteindelijk resulterend in een beleidsadvies richting overheid en gemeenten. Mieke Vergeer van het NJi zal deze QuickScan van het aanbod begeleiden. Input kan gestuurd worden aan 14

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Wij weten hoe het voelt

Wij weten hoe het voelt www.freya.nl Twitter: @Freya_NL facebook.com/freyanl Wij weten hoe het voelt Om je heen lijkt iedereen zomaar kinderen te krijgen. Bij jou blijft die zo gewenste zwangerschap uit. Bij Freya weten we als

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Mantelzorg, waar ligt de grens?

Mantelzorg, waar ligt de grens? Mantelzorg, waar ligt de grens? CDA Talentacademie 2014-2015 Anita Relou Wat is volgens het christendemocratisch gedachtengoed de grens van mantelzorg. Inleiding 2015. Een jaar met veel veranderingen in

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken

Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken (in)formatieblad - eenvoudig verteld Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken november 2014 2 De Wet maatschappelijke ondersteuning 13 Ben je ouder dan 18 jaar? Woon je in je eigen

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Krista Okma, Lotte Naafs, Mieke Vergeer, Jolyn Berns. QuickScan naar de ondersteuningsbehoefte van zorgintensieve gezinnen.

Krista Okma, Lotte Naafs, Mieke Vergeer, Jolyn Berns. QuickScan naar de ondersteuningsbehoefte van zorgintensieve gezinnen. Krista Okma, Lotte Naafs, Mieke Vergeer, Jolyn Berns QuickScan naar de ondersteuningsbehoefte van zorgintensieve gezinnen Visiedocument 2014 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland

Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Cursusoverzicht Context 2014 Zaanstreek Waterland Kinderen 5-12 jaar KOPP/KVO Doe-praatgroep (8-12 jaar). Een vader of moeder met problemen Als je vader of moeder een psychisch of verslavingsprobleem heeft

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren Informatie voor kinderen, jongeren en ouders Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten

BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten BETREK JE KIND Een kind heeft het recht om te weten - Over praten met kinderen met een verstandelijke beperking - Congres NJI 18-11-2013 Suzanne van den Bos MSc inhoudelijk manager / gedragswetenschapper

Nadere informatie

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving

Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving Een eigen huis.. Ervaringen van mensen met verstandelijke beperkingen of psychiatrische problemen met zelfstandig wonen en deelname aan de samenleving M.H. Kwekkeboom (red.) A.H. de Boer (SCP) C.van Campen

Nadere informatie

Hulpverlening Lijn5. Kom verder! www.ln5.nl LVB-ZORG PROVINCIE UTRECHT. Algemene informatiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers

Hulpverlening Lijn5. Kom verder! www.ln5.nl LVB-ZORG PROVINCIE UTRECHT. Algemene informatiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers Hulpverlening Lijn5 LVB-ZORG PROVINCIE UTRECHT Algemene informatiefolder voor jongeren, ouders en verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Daarnaast geeft Lijn5 ook advies en consultatie aan bijvoorbeeld een

Nadere informatie

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014

Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ. Vrijdag 13 juni 2014 Presentatie verdiepingssessie inkoop Jeugd-AWBZ Vrijdag 13 juni 2014 Wie zijn we? Ons Tweede thuis is een organisatie ten dienste van ongeveer 2000 mensen met een verstandelijke, meervoudige of lichamelijke

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN Veel jongeren hebben al vroeg de zorg voor een gezinslid. Maar wie zorgt er eigenlijk voor hen? De klassieke verzorgingsstaat verandert in

Nadere informatie

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Ondersteuning en hulp in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Voorwoord Dichtbij, bereikbaar en aanspreekbaar Het klinkt zo vanzelfsprekend en simpel: biedt mensen ondersteuning en hulp dichtbij, in

Nadere informatie

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin)

Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Samenstelling tekst Beppie Brood (teamleider ATC s Amstelduin) Monique van Kollenburg (trainer ATC Amstelduin) Lay-out Bob Snel (trainer ATC Amstelduin) Document Versie maart 2007 Meer informatie E-mail:

Nadere informatie

Nieuwsbrief nr. 3, september 2013. Hoge opkomst ontbijtbijeenkomsten Aalsmeer en Amstelveen

Nieuwsbrief nr. 3, september 2013. Hoge opkomst ontbijtbijeenkomsten Aalsmeer en Amstelveen Nieuwsbrief nr. 3, september 2013 Hoge opkomst ontbijtbijeenkomsten Aalsmeer en Amstelveen Amstelveen, donderdagochtend 29 augustus om 7.45 uur s ochtends op het plein voor het raadhuis. Een vriendelijk

Nadere informatie

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP)

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Inhoud Samenvatting 3 Over welke problemen gaat het? 3 Voorbeelden 3 Welke hulp

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Prentenboeken: Les 10: Hoe zeg ik nee. Lesoverzicht. Basis Les 10: Hoe zeg ik nee Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen weten het verschil tussen prettige en onprettige situaties en kunnen deze herkennen. Kinderen weten dat ze onprettige aanrakingen mogen weigeren.

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken

Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken (in)formatieblad - eenvoudig verteld Nieuwe wetten voor zorg en ondersteuning bij wonen en werken november 2014 1 De wet langdurige zorg 4 Woon je in een instelling en heb je 24 uur per dag zorg en ondersteuning

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Beter teveel dan te weinig: communiceren met ouders. Dr. Suzanne Jansen Gedragswetenschapper

Beter teveel dan te weinig: communiceren met ouders. Dr. Suzanne Jansen Gedragswetenschapper Beter teveel dan te weinig: communiceren met ouders Dr. Suzanne Jansen Gedragswetenschapper Aanleiding onderzoek Goede samenwerking verhoogt kwaliteit geboden ondersteuning -> verhoogt kwaliteit van leven

Nadere informatie

Van AWBZ naar Wmo 2015

Van AWBZ naar Wmo 2015 Van AWBZ naar Wmo 2015 Wat betekent de Wet maatschappelijke ondersteuning? i Informatie voor cliënten Inhoud Pagina Voor wie is deze folder?.................................3 Wie betaalt jouw ondersteuning?...3

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn?

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Bij deze preek is geen powerpoint

Nadere informatie

Of misschien zoek je een leuke werkplek of dagbesteding voor jezelf of voor een familielid. Of je wilt iets zinnigs doen in je vrije tijd.

Of misschien zoek je een leuke werkplek of dagbesteding voor jezelf of voor een familielid. Of je wilt iets zinnigs doen in je vrije tijd. Welkom bij De Zijlen Wie wil het niet? Wonen in een prettig dorp of in een leuke buurt. Waar je kunt zijn wie je bent en je leven kunt leiden zoals dat bij jou past. Waar je meedoet aan dat wat er om je

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten. Hey Russel! Een bijzondere vriendschap

Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten. Hey Russel! Een bijzondere vriendschap Reality Reeks - Verwerkingsopdrachten Hey Russel! Een bijzondere vriendschap Lees blz. 5 tot en met 8. Jim vindt Rudsel een rare naam. Jim zegt dit ook tegen Rudsel. Vind jij het ook een rare naam? Is

Nadere informatie

Vragen uit de SOL bijeenkomst de nieuwe rol van uw gemeente woensdag 29 augustus regio Zuid-Limburg

Vragen uit de SOL bijeenkomst de nieuwe rol van uw gemeente woensdag 29 augustus regio Zuid-Limburg Vragen uit de SOL bijeenkomst de nieuwe rol van uw gemeente woensdag 29 augustus regio Zuid-Limburg 1. Is het de bedoeling dat de gemeente straks met iedere thuiswonende mens met een verstandelijke beperking,

Nadere informatie

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief

Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Verslag participatiedebat deel 2. Het werknemersperspectief Datum: Plaats: Gespreksleiding: Gastsprekers: Participanten: Bezoekers: Thema: vrijdag 17 oktober 2014, 15:00-17:00 uur De Gouden Zaal van DROOMvilla

Nadere informatie

Dit boekje is van:..

Dit boekje is van:.. Ik en mijn plan Dit boekje is van:.. Hallo, Jij bent cliënt bij SOVAK. Je hebt bij SOVAK een persoonlijk begeleider. Samen maak je afspraken over wat jij zelf doet en wat SOVAK doet. Die afspraken staan

Nadere informatie

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Ouders over kindcentra

Ouders over kindcentra Ouders over kindcentra Oberon, september 2015 Wat vinden ouders eigenlijk van kindcentra? Kennen zij de gedachte achter Kindcentra2020? We besloten om het maar eens aan ze te vragen. Onderzoeksbureau Oberon

Nadere informatie

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking

Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Jeugdigen met een licht verstandelijke beperking versie 2009 Informatie over zorgzwaartepakketten voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking 2 Inhoud Samenvatting... 4 Inleiding... 8 Algemene

Nadere informatie

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2 Nieuwsbrief sociaal domein, #1 Vernieuwing welzijn, (jeugd)zorg en werk Inhoud Voorbereiden door krachten te bundelen... 2 Visie op nieuwe taken... 2 Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

INLEIDING. Inleiding

INLEIDING. Inleiding INLEIDING 13 Inleiding Je hebt besloten dit boek te lezen. Waarschijnlijk heb je op dit moment een relatie. En waarschijnlijk ben je benieuwd hoe je je relatie kunt verbeteren: je begrijpt je partner niet

Nadere informatie

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram,

Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, Soms is er thuis ruzie Dan is mama boos en roept soms omdat ik mijn speelgoed niet opruim Maar ik heb daar helemaal niet mee gespeeld Dat was Bram, mijn kleine broer Dat is niet van mij mama Dan zegt ze

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort 1 THEMA 1. Weet wat je ziet Alles wat je ziet in de media is door iemand met bepaalde bedoeling gemaakt. Deze producent wordt door allerlei dingen

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Familie- en vriendenzorg. Informatie voor mantelzorgers. Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is

Familie- en vriendenzorg. Informatie voor mantelzorgers. Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is Familie- en vriendenzorg Informatie voor mantelzorgers Zorgbalans Omdat goede zorg heel persoonlijk is Familie- en vriendenzorg Uw partner, familielid, vriend of andere naaste krijgt zorg bij Zorgbalans.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

7. Wel of niet vertellen

7. Wel of niet vertellen Quizvragen hoofdstuk 6 1. Wanneer krijgt iemand een bloedtransfusie? 2. Hoe is het virus in jouw bloed terechtgekomen? 3. Komt een verkoudheid door de kou of door een virus? 4. Kan het virus in flesvoeding

Nadere informatie

Thema-avond ZORG op 14 oktober 2014. Verslag van een discussie over de concrete betekenis van nabuurschap.

Thema-avond ZORG op 14 oktober 2014. Verslag van een discussie over de concrete betekenis van nabuurschap. Thema-avond ZORG op 14 oktober 2014. Verslag van een discussie over de concrete betekenis van nabuurschap. Gespreksleiding : Nico de Boer *) Verslaglegging : Atie Engel en Ineke de Ruiter *) Nico is actief

Nadere informatie

Onderzoek cliëntervaringen Wmo, Jeugdwet, sociale wijkteams en basisteams jeugd en gezin

Onderzoek cliëntervaringen Wmo, Jeugdwet, sociale wijkteams en basisteams jeugd en gezin Onderzoek cliëntervaringen Wmo, Jeugdwet, sociale wijkteams en basisteams jeugd en gezin Gemeente s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Augustus 2015 2 Samenvatting De gemeente wil weten hoe

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen

Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen Bijlage 4.2.2 Vragenlijst voor stotterende kinderen bussum 2011 Wij wijzen erop dat het gebruik van de bijlagen bedoeld is voor de praktijk van de therapeut die de in het boek Stotteren: van theorie naar

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz)

AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) AWBZ zorg bij Bureau Jeugdzorg (BJz) Waar gaan we het over hebben? Wie ben ik en waarom deze presentatie? Algemeen: beleidsregels en doelgroep Welke zorg valt voor onze doelgroep onder de AWBZ? Hoe wordt

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie