chemische woordenlijst Leerkrachtenbundel bij Mooi en Cool met Chemie Nikko Kloortje Kwikske

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "chemische woordenlijst Leerkrachtenbundel bij Mooi en Cool met Chemie Nikko Kloortje Kwikske"

Transcriptie

1 chemische woordenlijst Leerkrachtenbundel bij Mooi en Cool met Chemie Sulfien Nikko Kloortje Kwikske 1

2 Inhoudstafel 2 Inhoudstafel I. Chemie?? Chemie!! Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit...4 CHEMIE IN HET LEVEN VAN ALLEDAG...7 CHEMIE ALS WETENSCHAP...7 HET BEGRIP MATERIE...9 GESCHIEDENIS VAN DE CHEMIE...10 PERIODIEK SYSTEEM VAN DE ELEMENTEN...11 OPLOSSING VAN EEN CHEMISCH KRUISWOORDENRAADSEL...12 Aanvullende activiteiten KEUKENCHEMIE...14 SCRABBLE MET CHEMIE...21 BIJLAGE BIJ SCRABBLE MET CHEMIE...24 ALFABETISCHE LIJST VAN DE CHEMISCHE ELEMENTEN II. Een chemisch bedrijf Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit...28 OPLOSSING VAN WOORDENSCHAT UIT DE BEDRIJFSWERELD DE CHEMISCHE INDUSTRIE IN BELGIË...32 EEN CHEMISCH BEDRIJF: EEN STAD OP ZICH...32 Aanvullende activiteiten...34 OP (VIRTUEEL) BEZOEK IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE...35 BIJLAGE BIJ OP (VIRTUEEL) BEZOEK IN DE CHEMISCHE INDUSTRIE...37 EEN WEEK PRODUCTIEDIRECTEUR BIJLAGE BIJ EEN WEEK PRODUCTIEDIRECTEUR...42 OPLOSSINGEN BIJ BIJLAGE EEN WEEK PRODUCTIEDIRECTEUR...43 III.Veilig met chemie Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit...44 GEVAARSYMBOLEN...45

3 Inhoudstafel 3 IV. Het chemisch bedrijf in jouw klaslokaal Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit...51 Inhoudstafel DE VOORBEREIDING...53 DE VEILIGHEID IN HET KLASBEDRIJF DE PRODUCTIE...59 DE MARKETING...59 V. Receptenboek van Nikko en Co Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit BADZOUT...67 HAARGEL EN SUPERSLIJM...69 BRUISBALLEN...73 DOUCHEGEL EN BADSCHUIM SUPERBUBBELBELLENBLAAS...80 Aanvullende activiteiten...84 ZOUTTUIN EXPERIMENTEREN MET NATRIUMBICARBONAAT...88 ZUUR, ZUURDER, ZUURST: PH-BEPALING...91 SCHRIJFT MIJN ZWARTE VILTSTIFT WERKELIJK ZWART?...95 Chemische woordenlijst Begrippen en productinfo...99 CHEMISCHE BEGRIPPEN PRODUCTINFO Bronnen...107

4 I. Chemie?? Chemie!! Het chemisch bedrijf in het klaslokaal T ijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch bedrijfje op. I. Chemie?? Chemie!! Met deze lesactiviteit worden de leerlingen geïnformeerd over hoe hun bedrijf in de klas wordt georganiseerd. Informatie voor het uitvoeren van de lesactiviteit DOELSTELLINGEN Een organisatiestructuur creëren voor het eigenhandig produceren van de badproducten Een organisatiestructuur creëren voor de verkoop van de badproducten Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling van het product Leren hoe koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media KLASORGANISATIE Klassikaal leergesprek. Mogelijke bijkomende individuele opdrachten voor de leerlingen worden vermeld. BENODIGDHEDEN Geen PRAKTISCHE UITVOERING Algemeenheden Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen de voorbereiding: de klasorganisatie de productie in het chemisch bedrijf de marketing van het gemaakte product. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het 4

5 I. Chemie?? Chemie!! Chemie?? Chemie!! Deze eerste lesactiviteit geeft de leerlingen een inleiding tot het project, de chemiebende en het begrip chemie. Doelstellingen Chemie in het dagelijks leven herkennen Chemie als natuurwetenschap introduceren Bepaalde chemische begrippen introduceren Klasorganisatie Klassikaal leergesprek Benodigdheden (facultatief) Prenten van voorwerpen uit het huishouden, lege verpakkingen, verzameling voorwerpen (levensmiddelen en gebruiksvoorwerpen) Prenten van wetenschappers (Einstein, Prof. Barabas, Prof. Gobelijn, Merlijn) Praktische uitvoering Instap Het project Mooi en Cool met Chemie wordt bij de leerlingen geïntroduceerd. Ze krijgen te horen dat ze binnenkort een chemisch fabriekje gaan oprichten. De figuurtjes Nikko, Kloortje, Kwikske en Sulfien worden voorgesteld als begeleiders van het project. De leerkracht kan volgende instapmogelijkheden gebruiken. 1. De leerkracht stelt de leerlingen een aantal vragen in verband met chemie: Wat denk je dat we gaan doen in ons fabriekje? Wat is chemie? Wat is scheikunde? Is dat hetzelfde? Waar kun je overal chemische producten kopen? Noem voorbeelden van dingen die met chemie te maken hebben. Werkt er iemand die je kent in de chemie? Wat gebeurt er in een chemisch bedrijf of een chemisch laboratorium? Wat doen chemici? Heeft er al iemand van jullie chemische proefjes uitgevoerd? Heeft er al iemand over alchemie gehoord? Wat is dat? Wat zullen we allemaal moeten weten voor we ons fabriekje kunnen opstarten?

6 I. Chemie?? Chemie!! 2. De leerkracht kan informatie tonen. Een andere instapmogelijkheid is het verzamelen van gegevens (mensen, beelden) uit boeken, tv-programma s enz.. Voorbeelden zijn wetenschappelijke stripfiguren, een foto van Einstein, beelden uit het tv-programma Hoe? Zo!, reclame van Technopolis, reclame van een chemisch bedrijf. Al deze illustraties hebben op de één of andere manier met wetenschap (chemie) te maken. Vraag aan de leerlingen wat de illustraties gemeenschappelijk hebben. 3. De leerkracht kan ook een stukje voorlezen uit Harry Potter De steen der wijzen (p. 163). De aloude studie der alchemie houdt zich voornamelijk bezig met het vervaardigen van de Steen der Wijzen. Een legendarische substantie met verbluffende eigenschappen. De Steen verandert ieder metaal in zuiver goud en produceert het Levenselixer, Nicolaas Flamel, de befaamde alchemist,... Dit is een aanleiding om aan de leerlingen te vragen wat alchemie is en of dat nu ook nog bestaat. Met de antwoorden van de leerlingen wordt een woordenlijst opgebouwd om nadien een beeld (of een definitie) te vormen van het begrip chemie. Drie antwoordgroepen zullen tevoorschijn komen: Chemie opgebouwd rond het begrip chemische stof of chemie in het dagelijks leven - Chemie, daar moet je mee oppassen. Dat zijn gevaarlijke producten. - Mijn mama heeft een aantal chemische spullen als schoonmaakmiddel. - Water noemen ze H 2 O. Chemie opgebouwd rond het begrip wetenschap, chemie als schoolvak - Dat is iets met proefjes die ontploffen, of er verandert van alles. - Mijn zus heeft dat vak op de middelbare school. Chemie opgebouwd rond het begrip chemische industrie - Mijn oom werkt bij BASF. - In een chemische fabriek maken ze plastiek. - Daar is er altijd stinkende rook. Voor we ons fabriekje opstarten moeten we dus iets te weten komen over chemie in het dagelijks leven chemie als wetenschap chemie als industrie (dit wordt behandeld in Een chemische bedrijf ).

7 I. Chemie?? Chemie!! Chemie in het leven van alledag De leerlingen rangschikken een aantal producten als chemisch of niet chemisch. Laat ze hierover in groep discussiëren. Hieruit zal naar voor komen dat het moeilijk is om te bepalen wat chemisch is en wat niet. De leerlingen maken meestal een onderscheid tussen synthetische stoffen en natuurlijke stoffen. Stoffen die men in de natuur vindt, beschouwen de leerlingen zelden als chemisch. Stoffen die een gevaar betekenen en niet door hen mogen gebruikt worden, bv. white spirit, beschouwen ze vaak als chemisch. Een correct eenduidig antwoord op de vraag wat is een chemische stof is hier niet mogelijk en hoeft ook niet. Het discussieproces over wat wel of niet chemisch is, is het belangrijkste. In principe is alles om ons heen een chemische stof. De gebruiksvoorwerpen, de levensmiddelen, de stoffen rondom ons worden met een algemene naam als materie aangeduid. Aangezien materie steeds is opgebouwd uit chemische elementen, is alle materie een chemische stof, van schoonmaakmiddel tot yoghurt. De definitie van het begrip chemie zal leerlingafhankelijk zijn. Wordt de definitie opgezocht in boeken, naslagwerken of op het internet, dan vindt men meestal een definitie van chemie als wetenschap. Een goede definitie bevat hier de woorden materie en verandering van de materie. De opgezochte definitie is een goed aanknopingspunt om chemie als wetenschap te introduceren. Chemie als wetenschap Waarvan zijn de dingen werkelijk gemaakt? Waarom zijn stoffen zoals ze zijn? Wat is materie? Hoe kunnen we stoffen veranderen? Deze vragen tracht de chemie op te lossen. Het antwoord op de vraag Wat is materie? is moeilijk te begrijpen voor kinderen. Een volledig verstandsbegrip is ook nog niet noodzakelijk. Dit komt later in het schoolvak chemie wel aan bod. Alle materie wordt opgebouwd met een beperkt aantal chemische elementen. Chemische elementen worden ook atoomsoorten genoemd. Voor de leerlingen kan men deze begrippen als volgt verduidelijken: er kan een analogie gemaakt worden met een legodoos of het alfabet. Met een beperkt aantal letters worden zeer veel woorden gevormd. Op dezelfde

8 I. Chemie?? Chemie!! manier worden er met een beperkt aantal elementen zeer veel verbindingen of stoffen gemaakt. Dagelijks worden er nieuwe stoffen gemaakt. Ook een taal groeit en er worden steeds nieuwe woorden gevormd. Chemici bestuderen niet alleen de materie, ze willen ze ook veranderen. Scheikundigen synthetiseren of maken uit de chemische elementen nieuwe verbindingen, en daaruit maken ze weer andere verbindingen. Ze werken ook andersom en analyseren uit welke elementen verbindingen bestaan. De chemische veranderingen die plaatsgrijpen bij deze syntheses en analyses worden chemische reacties genoemd. De verschillende chemische elementen zijn gerangschikt in een tabel. Deze wordt het Periodiek Systeem van de Elementen of Tabel van Mendeljev genoemd. Een tabel van Mendeljev kan gratis aangevraagd worden bij Deze tabel bevat informatie over de toepassingen van de verschillende chemische elementen en is dus zeer interessant om te gebruiken in de klas. Met behulp van de Chemiebende worden een paar chemische elementen nader onderzocht. Nikko, Kloortje, Kwikske en Sulfien zijn immers genoemd naar de elementen nikkel, chloor, kwik en sulphur. Sulphur is de Engelstalige benaming voor zwavel. Hiermee kunnen de leerlingen wat moeilijkheden ondervinden. Ze kunnen ook ontdekken dat Sulfien is afgeleid van sulfiet, een zwavelverbinding. Informatie over deze en andere elementen is te vinden op het internet, in encyclopedieën, in schoolboeken van grote broer of zus. Nederlandstalige informatie over de verschillende elementen is te vinden op

9 I. Chemie?? Chemie!! Achtergrondinformatie voor de leerkracht Het begrip materie Begrippen in verband met materie, zoals bv. zuivere stof, hebben in de chemie vaak een andere betekenis dan in het dagelijks leven. Zo is zuivere lucht chemisch gezien geen zuivere stof, maar een mengsel. Chemici rangschikken materie volgens verschillende categorieën, afhankelijk van hun samenstelling en eigenschappen. Deze categorieën zijn mengsel of zuivere stof, onontleedbare stof of ontleedbare stof. Onderstaand schema geeft de onderlinge verbanden weer. MATERIE materie kan - vast -vloeibaar -gasvormig zijn MENGSEL ZUIVERE STOF ONTLEEDBARE STOF MOLECULEN ONONTLEEDBARE STOF ATOMEN Materie is alles om ons heen, van het kleinste zandkorreltje tot elke stof in het heelal. Materie kent drie aggregatietoestanden: vast, vloeibaar en gasvormig. Een steen is vast, water is vloeibaar en lucht is gasvormig. Materie kan een zuivere stof of een mengsel zijn. Een zuivere stof (soms ook wel chemische stof genoemd) heeft haar eigen kenmerken. Deze blijven steeds dezelfde. Kenmerken kunnen zijn: geur, kleur, smaak, dichtheid, geleidbaarheid,... Voorbeelden van zuivere stoffen zijn goud, zuurstof, keukenzout, krijt. Momenteel zijn er al meer dan 12 miljoen zuivere stoffen gekend.

10 I. Chemie?? Chemie!! 10 Een mengsel bestaat uit twee of meer zuivere stoffen. Voorbeelden van mengsels zijn lucht, melk, cola enz... Een mengsel kan men met behulp van bepaalde technieken scheiden in zijn zuivere stoffen. Als een zuivere stof uit één chemisch element bestaat, noemen we dat een onontleedbare stof. Voorbeelden zijn goud, zuurstof, stikstof. Bestaat een zuivere stof uit twee of meerdere chemische elementen, dan spreken we van een ontleedbare stof of verbinding, bv. keukenzout, suiker. De molecule is de kleinste bouweenheid van een ontleedbare stof. Een molecule bestaat uit atomen. Water is bijvoorbeeld opgebouwd uit de atoomsoorten waterstof (H) en zuurstof (O). Een molecule water, chemisch aangeduid met H2O, bestaat steeds uit 2 atomen H en 1 atoom O. Geschiedenis van de chemie: hoe inzicht in chemie en materie groeide In de prehistorie gebruikte men vuur om metalen te bewerken. In de tijd van de oude Grieken was men er stellig van overtuigd dat alle stoffen om ons heen gemaakt waren uit vier elementen: aarde, water, lucht en vuur. Dit was de elemententheorie van Aristoteles. Door deze elementen in verschillende verhoudingen te mengen konden alle stoffen gemaakt worden. De belangrijke chemische begrippen element en atoom stammen uit deze Griekse tijd. Toen de Griekse en Arabische filosofen de hemel, de maan en de sterren begonnen te bestuderen, werd er nog een basiselement toegevoegd: de ether. Hiermee was de hemel gevuld. Later, vooral in de Middeleeuwen, werd de alchemie druk beoefend. Alchemie is een mix van scheikunde, magie, bijgeloof en hekserij. Alchemie werd gepraktiseerd door alchemisten. Zij probeerden gewone metalen in goud te veranderen (en beweerden in een aantal gevallen ook dat het zou zijn gelukt), tegengiffen te vinden voor vergiftigingen, elixers te maken waardoor men onsterfelijk kon worden (de steen der wijzen ). Sommigen denken bij het horen van het woord alchemist niet aan wetenschappers, maar eerder aan tovenaars zoals Merlijn. Maar alchemisten ontdekten wel bepaalde stoffen, zoals mierenzuur, dat ze verkregen door mieren te koken, en ze ontdekten hoe je van kruiden geneesmiddelen maakt. Zij bedachten ook een aantal chemische werktuigen die nu nog worden gebruikt. De visie van de Grieken en de alchemisten bleef bestaan tot rond de 17de eeuw. Toen probeerden wetenschappers met behulp van experimenten hun ideeën en theorieën te toetsen.

11 I. Chemie?? Chemie!! 11 Antoine Lavoisier ( ) wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne chemie. (Ondanks zijn wetenschappelijke verdiensten werd Lavoisier tijdens de Franse Revolutie onthoofd.) Lavoisier toonde aan dat lucht, één van de basiselementen van de Grieken, zelf uit meerdere elementen bestaat, onder andere zuurstof. Langzaam groeide de idee dat er chemische elementen bestaan, die je kan samenbrengen en waaruit dan verbindingen worden gevormd. Deze verbindingen en elementen bestaan uit zeer kleine deeltjes: moleculen en atomen. Zo ontstond de molecuul- en atoomtheorie, die nu nog steeds geldig is. In 1803 waren er al 20 chemische elementen gekend, in 1830 kenden de chemici er al 55. Op het einde van de 19de eeuw kende men 80 elementen. Tegenwoordig kent men 110 elementen (90 komen voor in de natuur, de overigen zijn door wetenschappers gemaakt ) en meer dan 12 miljoen verbindingen. De bevindingen en wetten uit Lavoisier s periode horen nog steeds thuis in de scheikundeles. Belangrijke inzichten in de bouw van atomen en moleculen verkreeg men in de beginjaren van de 20ste eeuw. Toen werden verschillende theorieën en experimenten ontwikkeld en uitgevoerd die de bouw van het atoom beschreven (de kwantumtheorie). Periodiek Systeem van de Elementen Een belangrijk werkinstrument voor een chemicus is het Periodiek Systeem van de Elementen (PSE) of de tabel van Mendeljev, genoemd naar zijn grondlegger. Deze Russische geleerde stelde als eerste een periodieke rangschikking voor van de chemische elementen op basis van hun eigenschappen. Hij liet ook plaatsen open voor nog niet ontdekte elementen en voorspelde enkele van hun eigenschappen. Later werden deze elementen ontdekt en stelde men vast dat ze de eigenschappen hadden die Mendeljev had voorspeld. Chemici kunnen uit het PSE allerlei informatie aflezen: welke chemische elementen zich onderling gemakkelijk verbinden, de atoomstructuur van het element, de hoeveelheden die men dient te nemen voor het uitvoeren van een chemische reactie, enz. Het PSE wordt opgedeeld in groepen en perioden. De groepen worden gevormd door de kolommen. Deze chemische elementen of atoomsoorten hebben gelijkaardige eigenschappen. De perioden zijn de rijen. Hier zijn de elementen gerangschikt volgens stijgend atoomnummer.

12 I. Chemie?? Chemie!! 12 Oplossingen van een chemisch kruiswoordraadsel Oplossingen van het chemisch kruiswoordraadsel uit het leerlingenwerkboek (zie pag ). 1. Chemie is een wetenschap, die 2. materie bestudeert. 3. Materie is opgebouwd uit bouwstenen, chemische elementen genaamd. 4. De verschillende elementen zijn door de Russische geleerde Mendeljev in een tabel geplaatst. 5. Deze tabel wordt het periodiek 6. systeem van de elementen genoemd. 7. Alle stoffen om ons heen zijn opgebouwd met deze elementen. 8. Sommige stoffen zoals plastiek vind je niet in de natuur terug. 9. Zo n stoffen worden dan gesynthetiseerd 10. door chemisten in een laboratorium. 6 S Y S T E E M 1 W E T E N S C H A P 9 G E S Y N T H E T I S E E R D 2 M A T E R I E 5 P E R I O D I E R 8 P L A S T I E K 10 L A B O R A T O R I U M 3 E L E M E N T E N 4 M E N D E L J E V 7 S T O F F E N Aanvullende activiteiten Er zijn twee aanvullende activiteiten voorzien. In een eerste activiteit wordt de analogie tussen koken en chemie benadrukt. Met keukenelementen wordt een periodiek systeem van de keukenelementen opgesteld. Nadien wordt er in het keukenlabo gewerkt om met behulp van chemische reacties een nieuwe stof te vormen: een pannenkoek, cake,... In een tweede activiteit spelen de leerlingen scrabble. Met de chemische symbolen vormen ze woorden. Bij het lesmateriaal zit een template voor de chemische symbolen. Deze kan ook gebruikt worden om T-shirts te bedrukken.

13 I. Chemie?? Chemie!! 13 Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Tijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals badzout, I. haargel, Chemie?? douchegel enz. maken. Hiervoor Chemie!! richten ze een chemisch bedrijfje op. Met deze lesactiviteit worden de leerlingen geïnformeerd over hoe hun bedrijf in de klas wordt georganiseerd. DOELSTELLINGEN AANVULLENDE ACTIVITEITEN Een organisatiestructuur creëren voor het eigenhandig produceren van de badproducten Een organisatiestructuur creëren voor de verkoop van de badproducten Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling van het product Leren hoe koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media KLASORGANISATIE Klassikaal leergesprek. Mogelijke bijkomende individuele opdrachten voor de leerlingen worden vermeld. BENODIGDHEDEN Geen PRAKTISCHE UITVOERING Algemeenheden Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen de voorbereiding: de klasorganisatie de productie in het chemisch bedrijf de marketing van het gemaakte product. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het

14 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 14 Keukenchemie Eenvoudige doe-activiteiten uit de keuken worden voorgesteld als startpunt voor het aanbrengen/uitdiepen van chemische begrippen en vaardigheden. Doelstellingen Vaardigheden en chemische concepten introduceren aan de hand van vaardigheden in de keuken: classificeren, ordenen, meten en wegen Een periodiek systeem van keukenelementen maken Leren rapporteren: benodigdheden, recept, waarneming, resultaat Klasorganisatie Groepswerk Inleidend klasgesprek gevolgd door groepswerk Deze activiteit kan voor of na de introductie van chemie als wetenschap en het periodiek systeem uitgevoerd worden Benodigdheden Keukeningrediënten: alledaagse ingrediënten, afzonderlijk verpakt en voorzien van naam, bv. boter, melk, bloem, olie, gist, water,... Keukenmateriaal: lepels, weegschaal, bakvormpjes Praktische uitvoering Hoewel met deze activiteit de analogie tussen keukenexperimenten en chemische experimenten benadrukt wordt, is het belangrijk de leerlingen erop te wijzen dat chemische experimenten geen keukenexperimenten zijn. Het allerbelangrijkste onderscheid is wel dat er bij chemische experimenten NOOIT geproefd wordt!

15 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 15 De keukenelementen Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Eerst wordt er klassikaal een lijst opgesteld met verschillende mogelijke ingrediënten die men gebruikt bij het koken, bv. melk, water, boter, suiker, bloem, eiwit, eigeel, aroma s, Tolie, gist, jam, tomatenpuree enz. ijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals Nadien wordt aan elk ingrediënt een verkorte notatie gegeven. badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch bedrijfje Dit symbool op. kan bestaan uit: een hoofdletter een hoofdletter gevolgd door een kleine letter. Met deze lesactiviteit worden de leerlingen geïnformeerd over hoe hun bedrijf in de klas wordt georganiseerd. De toegekende symbolen zijn uniek; elk ingrediënt heeft zijn eigen symbool. Benadruk de analogie tussen symbolen voor de keukenelementen en de weergave van chemische elementen met behulp van hun symbool. Vermijd dezelfde symbolen doelstellingen voor chemische elementen en keukenelementen. Een organisatiestructuur creëren voor het eigenhandig produceren Maak ook het onderscheid tussen grondstof en materiaal duidelijk. De grondstoffen van de badproducten in de keuken zijn de ingrediënten. Het materiaal zijn de lepels, de weegschaal, de Een organisatiestructuur creëren voor de verkoop van de badproducten oven enz. Dit stemt overeen met de chemische elementen en het chemisch glaswerk: Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling maatcilinder, maatbeker, spatel,... van het product Leren hoe koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media Nadien worden verschillende ingrediënten uitgestald en voorzien van het correcte symbool. klasorganisatie De leerlingen geven tabelmatig de verschillende ingrediënten en hun symbool weer. Klassikaal Hieronder wordt leergesprek. een opsomming Mogelijke bijkomende gegeven van individuele een mogelijk opdrachten symbool voor de enkele leerlingen ingrediënten. worden vermeld. benodigdheden MELK WATER Geen Ml Wa BOTER Bo praktische uitvoering SUIKER Su Algemeenheden BLOEM Bl Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen EIWIT Ew de voorbereiding: de klasorganisatie EIGEEL Eg de productie in het chemisch bedrijf OLIE de marketing van het Ol gemaakte product. JAM Jm De voorbereiding KAAS De voorbereiding behelst Ka de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De ROOMKAAS leerlingen Rk werken in een team van Het

16 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 16 De keukenelement-massa Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Met behulp van de weegschaal bepalen de leerlingen nadien de massa van de verschillende ingrediënten. Hiervoor wordt steeds 1 eetlepel of theelepel afgewogen. TVooraf kan klassikaal nagegaan worden welke mogelijke problemen er kunnen ijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals optreden en hoe deze op te lossen, bv. badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch bedrijfje Steeds op. dezelfde lepel gebruiken Hoe werken we met vloeistoffen? Met deze lesactiviteit worden de leerlingen geïnformeerd over hoe hun bedrijf in de Steeds op dezelfde wijze de lepel afstrijken klas wordt georganiseerd.... De leerlingen noteren dit resultaat in hun tabel. Merk op: de leerlingen bepalen hier doelstellingen eigenlijk niet de massa van het ingrediënt, maar de dichtheid. De dichtheid is de massa Een per organisatiestructuur volume-eenheid, hier creëren dus de massa voor het per eigenhandig eetlepel. produceren van de badproducten Een organisatiestructuur creëren voor de verkoop van de badproducten Het periodiek Factoren systeem leren kennen van die de keukenelementen belangrijk zijn voor de prijsbepaling In groep van worden het product nu de verschillende keukenelementen georganiseerd. De eigenschappen Leren van hoe de koopgedrag keukenelementen beïnvloed worden kan beschreven. worden door De de elementen reclame en met de gelijkaardige eigenschappen worden gegroepeerd. De volgende eigenschappen kunnen media klasorganisatie onder de loep genomen worden: kleur, aggregatietoestand (vast/vloeibaar), melkproduct,... Klassikaal leergesprek. Mogelijke bijkomende individuele opdrachten voor de Nadien leerlingen worden worden keukenelementen vermeld. in een tabel geplaatst, naar analogie met de tabel van Mendeljev. De ingrediënten worden horizontaal geplaatst volgens stijgende benodigdheden dichtheid, het verticale verband geeft gelijkaardige eigenschappen aan. Hieronder Geenwordt dit tabelmatig weergegeven. De dichtheid uitgedrukt in gram per 1 theelepel keukenelement bevindt zich tussen haakjes. Opgelet, deze waarden zijn praktische arbitrair. Afhankelijk uitvoering van de grootte van de lepel en weegmethode gelden hiervoor andere waarden. Algemeenheden Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen Vloeistoffen witte poeders ei melkproduct fruitproduct de voorbereiding: de klasorganisatie Ew (1,5) Ct (2,6) de productie in het chemisch bedrijf Ol de (2,9) marketing van het gemaakte product. Wa (3,2) Ml (3,4) De voorbereiding De voorbereiding behelst Bl (3,6) de organisatie Eg (3,9) van de klas Rk (leerlingen) (4,2) en het lokaal. Su (4,4) Bo (4,5) De leerlingen werken in een team van Het

17 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 17 Het chemisch bedrijf in het klaslokaal De verschillende voorstellen van de verschillende groepen worden klassikaal besproken. Er wordt 1 gezamenlijke tabel gemaakt en opgehangen. TRecept ijdens vs. de laboprocedure volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch In groep wordt er nu gezocht naar een kookrecept waarin de opgesomde ingrediënten bedrijfje op. voorkomen. Dit zijn vooral recepten voor brood, pizzadeeg, pannenkoeken, cake enz. Met Deze deze recepten lesactiviteit worden worden nu chemisch de leerlingen vertaald. geïnformeerd De benodigdheden over hoe worden hun bedrijf in de klas aangegeven wordt georganiseerd. met hun verkorte notatie, de hoeveelheid wordt uitgedrukt in lepels. Hiervoor gebruiken de leerlingen de regel van drie. doelstellingen Het recept wordt genoteerd in verschillende stappen. Het uiteindelijke resultaat wordt weergegeven in formulevorm. Hierin zijn alle keukenelementen en de benodigde Een organisatiestructuur hoeveelheid te herkennen. creëren voor het eigenhandig produceren van de badproducten Voorbeeld: Een organisatiestructuur Kaaskoekjes creëren voor de verkoop van de badproducten Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling Benodigdheden van het product 2 theelepels Leren hoe Ew koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media 2 theelepels Eg 1 theelepel Ml klasorganisatie 2 theelepels Bl Klassikaal 3 theelepels leergesprek. Rk Mogelijke bijkomende individuele opdrachten voor de leerlingen 1 theelepel worden Ol (voor vermeld. de pan) Recept benodigdheden Mix Ew, Eg en Rk. Voeg Geen Ml toe, eventueel wat peper en zout. Doe Ol in de pan en laat warm worden. praktische Bak kleine uitvoering hoeveelheden van het deeg in de pan totdat de koekjes goudbruin zijn. Algemeenheden Formulevorm: Voor Vermeld deze lesactiviteit alle ingrediënten maken en we geef een de onderscheid verhouding tussen van hoeveelheid ten opzichte van elkaar weer. Kaaskoekjes: de voorbereiding: Ew 2 Eg 2 MlBl de 2 klasorganisatie Rk 3 Ol de productie in het chemisch bedrijf de marketing van het gemaakte product. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het

18 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 18 Receptverslag vs. laboverslag Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Indien mogelijk wordt het voorgestelde recept uitgeprobeerd. Tijdens het uitvoeren van het recept en het bakken worden de waarnemingen genoteerd. Het deeg wordt dikker, Tvloeibaar, verandert van kleur enz. ijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals Nadien wordt het resultaat besproken: de smaak, kleur, consistentie,... Eventueel kunnen badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch aanbevelingen gesuggereerd worden voor de toekomst (kortere baktijd, meer suiker,...). bedrijfje op. Al deze gegevens kunnen worden genoteerd in het keukenverslag. Met deze lesactiviteit worden de leerlingen geïnformeerd over hoe hun bedrijf in de De algemene verslagstructuur ziet er dus als volgt uit: klas wordt georganiseerd. Titel Doelstelling:... maken doelstellingen Benodigdheden: ingrediënten, materiaal Procedure Een organisatiestructuur of recept met resultaat creëren in voor formulevorm het eigenhandig produceren Waarnemingen van de badproducten Resultaat Een organisatiestructuur creëren voor de verkoop van de badproducten Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling van het product Leren hoe koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media klasorganisatie Klassikaal leergesprek. Mogelijke bijkomende individuele opdrachten voor de leerlingen worden vermeld. benodigdheden Geen praktische uitvoering Algemeenheden Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen de voorbereiding: de klasorganisatie de productie in het chemisch bedrijf de marketing van het gemaakte product. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het

19 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 19 Achtergrondinformatie voor de leerkracht Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Periodiek systeem van de Elementen THet ijdens Periodiek de volgende Systeem van lessen de Elementen zullen de leerlingen komt aan bod in team in de badproducten lesactiviteit zoals Chemie?? badzout, Chemie!! haargel, (deel douchegel I, p. 11). enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch bedrijfje Chemische op. reacties in de keuken Met Veranderingen deze lesactiviteit in de materie worden kunnen de leerlingen permanent geïnformeerd of omkeerbaar over hoe zijn. hun Er wordt bedrijf een in de klas onderscheid wordt georganiseerd. gemaakt tussen een chemische of een fysische verandering. Bij een chemische verandering wordt een nieuwe stof gevormd. Bij het maken van doelstellingen wijn wordt door een gistproces de suiker uit de druiven omgezet in alcohol. De nieuwe gevormde stof is alcohol. Men zegt dat er een chemische reactie heeft plaatsgevonden. Een organisatiestructuur creëren voor het eigenhandig produceren van de badproducten Bij een Een fysische organisatiestructuur verandering wordt creëren er geen voor nieuwe de verkoop stof gevormd. van de badproducten Als je suiker of zout oplost Factoren in water, leren verkrijg kennen je geen die nieuwe belangrijk stof, zijn maar voor een de mengsel. prijsbepaling van het product Een permanente Leren hoe koopgedrag verandering beïnvloed is blijvend. kan Je kunt worden oorspronkelijke door de reclame stoffen de media niet recupereren. Chemische veranderingen zijn permanent. Er zijn immers nieuwe stoffen gevormd. klasorganisatie Bij een omkeerbare verandering kun je de oorspronkelijke stoffen terugwinnen. Fysische Klassikaal veranderingen leergesprek. Mogelijke zijn omkeerbaar. bijkomende Het opgeloste individuele zout opdrachten bijvoorbeeld voor kun je terugwinnen de leerlingen door worden het vermeld. water te verdampen. Als benodigdheden we een deeg maken, maken we een mengsel. Boter, zelfrijzende bloem, eieren, suiker en melk worden gewoon vermengd. We kunnen (als we willen) in het laboratorium Geen dit mengsel weer scheiden in zijn verschillende bestanddelen, namelijk boter, bloem, eieren, suiker, melk. We hebben te maken met een omkeerbare fysische praktische verandering, uitvoeringwant er heeft nog geen chemische reactie plaatsgevonden. Als Algemeenheden we dit mengsel bakken, worden er nieuwe stoffen gevormd. Er vinden complexe chemische Voor deze lesactiviteit reacties plaats maken onder we invloed een onderscheid van temperatuur tussen in de oven. Het deeg rijst door de vorming van een gas, de eieren stollen, de vloeistof verdampt, de cake wordt bruin. de We voorbereiding: hebben te maken de klasorganisatie met een permanente chemische verandering. de productie in het chemisch bedrijf Chemische permanente veranderingen vinden meestal plaats wanneer voedsel wordt de marketing van het gemaakte product. verwarmd of gebakken. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het

20 I. chemie?? chemie!! Aanvullende activiteiten 20 Analogie tussen keukenconcepten en chemieconcepten Het chemisch bedrijf in het klaslokaal Onderzoek heeft aangetoond dat jonge kinderen leren door op actieve wijze met concrete objecten te werken. Concepten en vaardigheden die ze verwerven aan de Thand van deze concrete informatie vormen een platform waarop later meer abstracte ijdens de volgende lessen zullen de leerlingen in team badproducten zoals informatie kan verankerd worden. De voorgestelde keukenactiviteiten laten toe een badzout, haargel, douchegel enz. maken. Hiervoor richten ze een chemisch link te leggen naar de vaak abstracte chemie. bedrijfje op. Met Hieronder deze lesactiviteit wordt de analogie worden tussen de leerlingen de keukenconcepten geïnformeerd en over vaardigheden hoe hun bedrijf en in de de klas chemische wordt georganiseerd. concepten en vaardigheden weergegeven. doelstellingen keukenconcepten chemische concepten ingrediënten Een organisatiestructuur creëren voor het chemische eigenhandig elementen produceren van de badproducten verkorte Een organisatiestructuur symbolische weergave creëren voor de chemische verkoop van symbolen de badproducten Factoren leren kennen die belangrijk zijn voor de prijsbepaling periodiek van het product systeem van periodiek systeem van de elementen de Leren ingrediënten hoe koopgedrag beïnvloed kan worden door de reclame en de media mol als hoeveelheid (massa-eenheid) lepel als hoeveelheid klasorganisatie in de chemie Klassikaal formulevorm leergesprek. Mogelijke bijkomende individuele chemische opdrachten formule voor verbinding de leerlingen worden vermeld. keukenvaardigheden chemische vaardigheden benodigdheden veilig werken in de keuken Geen veilig werken in het labo eenhedenconversie (gram-lepel) praktische uitvoering stoichiometrie gebruikmaken van het periodiek Algemeenheden data classificeren systeem van de elementen Voor deze lesactiviteit maken we een onderscheid tussen een kookrecept volgen een laboprocedure volgen de voorbereiding: de klasorganisatie een de productie volledig kookverslag in het chemisch schrijven bedrijf een laboverslag schrijven de marketing van het gemaakte product. De voorbereiding De voorbereiding behelst de organisatie van de klas (leerlingen) en het lokaal. De leerlingen werken in een team van Het

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern.

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern. 1 Atoombouw 1.1 Atoomnummer en massagetal Er bestaan vele miljoenen verschillende stoffen, die allemaal zijn opgebouwd uit ongeveer 100 verschillende atomen. Deze atomen zijn zelf ook weer opgebouwd uit

Nadere informatie

5 Formules en reactievergelijkingen

5 Formules en reactievergelijkingen 5 Formules en reactievergelijkingen Stoffen bestaan uit moleculen en moleculen uit atomen (5.1) Stoffen bestaan uit moleculen. Een zuivere stof bestaat uit één soort moleculen. Een molecuul is een groepje

Nadere informatie

1) Stoffen, moleculen en atomen

1) Stoffen, moleculen en atomen Herhaling leerstof klas 3 1) Stoffen, moleculen en atomen Scheikundigen houden zich bezig met stoffen. Betekenissen van stof zijn onder andere: - Het materiaal waar kleding van gemaakt is; - Fijne vuildeeltjes;

Nadere informatie

THEORIE UIT EXPERIMENTEN TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE

THEORIE UIT EXPERIMENTEN TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE THEORIE UIT EXPERIMENTEN ONDERBOUW TABELLEN SCIENCE / NATUURKUNDE / SCHEIKUNDE TABEL 1 DICHTHEID (bij 25 C) gram per cm 3 = g cm -3 aardgas 0,00076 alcohol 0,8 aluminium 2,7 broom 3,1 butagas 0,0024 eikenhout

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA ("Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ") :

BULGARIJE. 1. Van afdeling GA (Afval van metalen en legeringen daarvan in metallische, zich niet verspreidende vorm (1) ) : bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB L 185 van 17/07/99 VERORDENING (EG) Nr. 1547/1999 VAN DE COMMISSIE van 12 juli 1999 tot vaststelling van de controleprocedures, overeenkomstig Verordening

Nadere informatie

scheikunde zakboek HAVO

scheikunde zakboek HAVO scheikunde zakboek HAVO zakboek scheikunde HAVO Auteurs Tessa Lodewijks Toon de Valk Eindredactie Aonne Kerkstra Eerste editie Malmberg s-hertogenbosch www.nova-malmberg.nl Inhoud 1 Atoombouw 5 1 Atoombouw

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Scheikunde Samenvatting H4+H5

Scheikunde Samenvatting H4+H5 Scheikunde Samenvatting H4+H5 Hoofdstuk 4 4.2 Stoffen worden ingedeeld op grond van hun eigenschappen. Er zijn niet-ontleedbare stoffen en ontleedbare stoffen. De niet-ontleedbare stoffen zijn verdeeld

Nadere informatie

Umicore s business approach

Umicore s business approach Batterij Recyclage bij Umicore Materiaal van hernieuwbare energiebronnen, 1 april 2014 Umicore s business approach 2 We transformeren metalen in hoogtechnologische materialen. We gebruiken onze knowhow

Nadere informatie

Vermenigvuldigings-factoren Voor omrekenen, bijv...kilometer naar...meter.)

Vermenigvuldigings-factoren Voor omrekenen, bijv...kilometer naar...meter.) Schema 1 Veel gebruikte waarden Valversnelling Als je valt, ga je iedere seconde 9,81 m/s sneller. Voor reken-gemak, mag je het afronden tot 10. Lichtsnelheid 300 000 kilometer per seconde. Luchtdruk Gemiddeld

Nadere informatie

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,.

ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. PARATE KENNIS CHEMIE 4 e JAAR SCHEMA ZUIVERE STOF één stof, gekenmerkt door welbepaalde fysische constanten zoals kooktemperatuur, massadichtheid,. MENGSEL bestaat uit meerdere zuivere stoffen, de kooktemperatuur,

Nadere informatie

INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 1: INLEIDING MOLECULEN EN ATOMEN

INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 1: INLEIDING MOLECULEN EN ATOMEN INTRODUCTIECURSUS BOUWCHEMIE HOOFDSTUK 1: INLEIDING MOLECULEN EN ATOMEN 1 OVERZICHT 1. Zuivere stof, moleculen en atomen 1. Moleculeformules 2. Elementen 3. Atoomtheorie 4. Atoommassa 5. Moleculemassa

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen

Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Scheikunde Hoofdstuk 2 Samenvatting Paragraaf 1: Fossiele brandstoffen Fossiele brandstof Koolwaterstof Onvolledige verbranding Broeikaseffect Brandstof ontstaan door het afsterven van levende organismen,

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden.

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. Waterzuivering regio Solepura, Sri Lanka Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. In mei 2012 ging Father Ajith Rohan

Nadere informatie

X-MET8000-serie. Sorteer schrootmetaal nauwkeurig en snel en maximaliseer de winst

X-MET8000-serie. Sorteer schrootmetaal nauwkeurig en snel en maximaliseer de winst SCHROOT Sorteer schrootmetaal nauwkeurig en snel en maximaliseer de winst ETALEN Maximaliseer de doorvoer bij het sorteren en verbeter de winstgevendheid Het recyclen van metalen is een multimiljardenindustrie

Nadere informatie

R eptenboek van Nikko en Co

R eptenboek van Nikko en Co R eptenboek van Nikko en Co Receptenboek van Nikko en co Inleiding O nze Chemiebende is er in geslaagd tijdens een bedrijfsbezoek een paar geheime recepten voor badproducten te ontfutselen. Nikko, Kloortje,

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN

VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN Naam: Klas: VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN EEN KIJKJE NAAR KEEK INLEIDING Cake is een eenvoudige gebaksoort. Hoewel het woord "cake" in Engelstalige landen een verzamelnaam voor 'gebak' of 'taart'

Nadere informatie

Elementen; atomen en moleculen

Elementen; atomen en moleculen Elementen; atomen en moleculen In de natuur komen veel stoffen voor die we niet meer kunnen splitsen in andere stoffen. Ze zijn dus te beschouwen als de grondstoffen. Deze stoffen worden elementen genoemd.

Nadere informatie

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M Hoofdstuk 8 Rekenen met de mol bladzijde 1 Opgave 1 n = m / M a 64,0 g zuurstofgas (O 2) = 2,00 mol (want n = 64,0 / 32,0) enz b 10,0 g butaan (C 4H 10) = 0,172 mol c 1,00 g suiker (C 12H 22O 11) = 0,00292

Nadere informatie

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde

Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Toets HAVO 4 Chemie Hfdst. 2 Schatkamer aarde Opgave 1 Op het etiket van een pot pindakaas staat als een van de ingrediënten magnesium genoemd. Scheikundig is dit niet juist. Pindakaas bevat geen magnesium

Nadere informatie

I. Basiskennis. ijs. Een chemisch verschijnsel is het verschijnsel waarbij wel nieuwe stoffen ontstaan.

I. Basiskennis. ijs. Een chemisch verschijnsel is het verschijnsel waarbij wel nieuwe stoffen ontstaan. Basiskennis 4 chemie 2 de graad, 2 de jaar = 4avv & 4bav 1 1. Natuurwetenschappen I. Basiskennis De studie van de natuurverschijnselen kan je ruwweg onderverdelen in: Biologie: Studie van de levende materie.

Nadere informatie

Scheikunde samenvatting H1 t/m H4

Scheikunde samenvatting H1 t/m H4 samenvatting H1 t/m H4 Hoofdstuk 1 Als je stoffen bij elkaar doet, kunnen er verschillende dingen gebeuren: 1) De vaste stof waarbij een vloeistof wordt gedaan, lost op oplossing helder. 2) Wanneer we

Nadere informatie

College Zorg Opleidingen. Tabellenboek

College Zorg Opleidingen. Tabellenboek College Zorg Opleidingen Tabellenboek Formules, tabellen en grafieken ten behoeve van de deskundigheid stralingshygiëne op niveau 4A en 4B Dit boekwerk met formules, tabellen en grafieken ten behoeve van

Nadere informatie

Voorbeeld. Preview. Nederlands Normalisatie-instituut. Dit document is een voorbeeld van NEN / This document is a preview by NEN.

Voorbeeld. Preview. Nederlands Normalisatie-instituut. Dit document is een voorbeeld van NEN / This document is a preview by NEN. Nederlands Normalisatie-instituut Kalfjeslaan 2 Postbus 5059, 2600 GB Delft Telefoon (015) 2 690 390 Fax (015) 2 690 190 september 1999 Toelichting bij normontwerp NEN 6427 Water - Bepaling van 66 elementen

Nadere informatie

Chemie 4: Atoommodellen

Chemie 4: Atoommodellen Chemie 4: Atoommodellen Van de oude Grieken tot het kwantummodel Het woord atoom komt va, het Griekse woord atomos dat ondeelbaar betekent. Voor de Griekse geleerde Democritos die leefde in het jaar 400

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle

Wereldoriëntatie - Natuur Wereldoriëntatie - Techniek Geschatte lesduur Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt dat niet alle Wereldoriëntatie - Natuur Algemene vaardigheden: 1.1 & 1.2 Levende en niet-levende natuur: 1.3 & 1.5 Wereldoriëntatie - Techniek 2.16* Geschatte lesduur 50 minuten Hoofdstuk 1.2. Nuttige microben benadrukt

Nadere informatie

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm.

a. Beschrijf deze reactie met een vergelijking. In het artikel is sprake van terugwinning van zwavel in zuivere vorm. PEARL GTL Oliemaatschappijen zoals Shell willen aan de nog steeds stijgende vraag naar benzine en diesel kunnen blijven voldoen én ze willen de eindige olievoorraad zoveel mogelijk beschikbaar houden als

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR ATOMEN

ONDERZOEK NAAR ATOMEN ONDERZOEK NAAR ATOMEN Beste leerling, Dit is pittig lesmateriaal, bij de leesserie Sterren!. Bij Onderzoek naar Atomen horen de leesboeken Marie Curie en Onderzoek naar Atomen. Lees eerst de leesboeken

Nadere informatie

Deel 2. Basiskennis wiskunde

Deel 2. Basiskennis wiskunde IJkingstoets Basiskennis wiskunde juli 5 Deel. Basiskennis wiskunde Vraag 7 De vijf punten in de onderstaande druk-volume-grafiek stellen vijf verschillende toestanden voor van e e n mol van een ideaal

Nadere informatie

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne

LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne [1] VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 16C VOEDINGSSTOFFEN: Beschermende (Bouw)stoffen en Mini lasagne INLEIDING Deze les gaat over beschermende stoffen. Brandstoffen, bouwstoffen en beschermende

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

5 a de gele vlam wappert, is minder heet en geeft roet af b vlak boven de kern c met de gasregelknop d de brander is dan moeilijk aan te steken

5 a de gele vlam wappert, is minder heet en geeft roet af b vlak boven de kern c met de gasregelknop d de brander is dan moeilijk aan te steken 3HV Antwoorden samenvatting onderouw scheikunde 1.6 Scheidingsmethoden 1 a stofnaam voorwerp c voorwerp d stofnaam e voorwerp f stofnaam 2 a goed slecht c goed d slecht e slecht f matig (zuurstof) tot

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie

6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie Uitwerkingen opgaven hoofdstuk 6 6.1 Ioniserende straling; eigenschappen en detectie Opgave 1 a Zie figuur 6.1. Figuur 6.1 Als je met het vliegtuig gaat, ontvang je de meeste straling, omdat je je op een

Nadere informatie

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST

VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST VERTALING MINISTERIE VAN HET WAALSE GEWEST N. 2003 967 [2003/200311] 16 JANUARI 2003. Besluit van de Waalse Regering houdende sectorale voorwaarden inzake watergebruik i.v.m. de vervaardiging van kleurstoffen

Nadere informatie

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit 1 Gisten en wafels... OPDRACHT 1: Om goed te kunnen onderzoek wat gisten zijn, gaan we eerst wafels onderzoeken. Je hebt hiervoor 2 soorten deeg nodig... Maak het deeg zoals voorzien in de receptjes. Recept

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Vergeten metalen in Nederlandse rijkswateren

Vergeten metalen in Nederlandse rijkswateren Vergeten metalen in Nederlandse rijkswateren november 2007 1 Vergeten metalen in rijkswateren Colofon Uitgegeven door: Uitgevoerd door: Rijkswaterstaat Waterdienst WD rapport: 2008.034 S. Marca Schrap

Nadere informatie

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3

3. Welke van onderstaande formules geeft een zout aan? A. Al 2O 3 B. P 2O 3 C. C 2H 6 D. NH 3 Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD EXAMENOPGAVEN Toetsdatum: n.v.t. Vak: Scheikunde voorbeeldexamen 2015 Tijdsduur: 2 uur en 30 minuten De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

Bijlage A., behorende bij paragraaf 3.3 van de Regeling bodemkwaliteit Maximale samenstellings- en emissiewaarden bouwstoffen Tabel 1. Maximale emissiewaarden anorganische parameters Parameter Vormgegeven

Nadere informatie

I. Basiskennis. Zuivere stof*: Is materie die uit 1 stof bestaat en niet meer gescheiden kan worden door fysische scheidingstechnieken.

I. Basiskennis. Zuivere stof*: Is materie die uit 1 stof bestaat en niet meer gescheiden kan worden door fysische scheidingstechnieken. Basiskennis 5 chemie 3 de graad, 1 ste jaar = 5avv, 5av, 5bv 1 1.1 Opbouw van de materie I. Basiskennis Zuivere stof*: Is materie die uit 1 stof bestaat en niet meer gescheiden kan worden door fysische

Nadere informatie

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Chemie: Atoomstructuur en periodiek systeem 6/16/2015. dr. Brenda Casteleyn

Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts. Chemie: Atoomstructuur en periodiek systeem 6/16/2015. dr. Brenda Casteleyn Voorbereiding toelatingsexamen arts/tandarts Chemie: Atoomstructuur en periodiek systeem 6/16/2015 dr. Brenda Casteleyn Met dank aan: Atheneum van Veurne (http://www.natuurdigitaal.be/geneeskunde/fysica/wiskunde/wiskunde.htm),

Nadere informatie

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007

LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 LUMC SPECIALISTISCHE OPLEIDINGEN Tentamen Scheikunde voor operatieassistenten i.o. 2007 docent: drs. Ruben E. A. Musson Het gebruik van uitsluitend BINAS is toegestaan. 1. Welk van de volgende processen

Nadere informatie

Dichtheid.info hoort bij de lesserie Dichtheid praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden.

Dichtheid.info hoort bij de lesserie Dichtheid praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden. praktisch gezien http://dichtheid.wordpress.com/ praktisch gezien.info.info hoort bij de lesserie praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden. Docenten krijgen het docentenmateriaal

Nadere informatie

Stoffen, structuur en bindingen

Stoffen, structuur en bindingen Hoofdstuk 1: Stoffen, structuur en bindingen Scheikunde vwo 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

Stable Isotopes. Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. URENCO Nederland B.V.

Stable Isotopes. Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. URENCO Nederland B.V. Stable Isotopes Productie van stabiele isotopen bij URENCO Nederland B.V. Peter Groen Process Development Engineer Stable Isotopes URENCO Nederland B.V. Introduction Doel van de presentatie: Introductie

Nadere informatie

2011 jaar van de chemie!

2011 jaar van de chemie! Hugo Vanderstraeten Chemie ons leven, onze toekomst van alle soorten stoffen. Hij onderzoekt de kleur, de smaak, of ze giftig zijn of niet, of ze de mensen kunnen helpen bij één of andere kwaal. Honderd

Nadere informatie

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html

http://www.kuurwater.nl/gebruik.html http://www.kuurwater.nl/gebruik.html Overgewicht, vermoeidheid, veel zitten, stress, dat zijn problemen die vaak te maken hebben met het leven van vandaag. De hydroxydase kuur kan u helpen deze problemen

Nadere informatie

Dit is het Receptenboek van Luc van Kessel.

Dit is het Receptenboek van Luc van Kessel. Dit is het Receptenboek van Luc van Kessel. Er staan recepten in die ik lekker vind, kijk maar eens! Deze recepten kunnen jullie zelf bakken/maken. Als je deze recepten wil maken duurt het minimaal 10

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : donderdag 29 juli 2010 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : donderdag 29 juli 2010 tijd : 14.00 tot 17.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Vrijstelling van aangifte

Vrijstelling van aangifte Bijlage IA bij het Koninklijk Besluit van 20 juli 2001 houdende algemeen reglement op de bescherming van de bevolking, van de werknemers en het leefmilieu tegen het gevaar van de ioniserende stralingen

Nadere informatie

Rekenen aan reacties 2. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week 18-4-2016

Rekenen aan reacties 2. Deze les. Zelfstudieopdrachten. Zelfstudieopdrachten voor volgende week. Zelfstudieopdrachten voor deze week 18-4-2016 Rekenen aan reacties 2 Scheikunde Niveau 4 Jaar 1 Periode 3 Week 4 Deze les Rekenen aan reactievergelijkingen Samenvatting Vragen Huiswerk voor volgende week Bestuderen Lezen voor deze week Bestuderen

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Voorkennis chemie voor 1 Ba Geografie

Voorkennis chemie voor 1 Ba Geografie Onderstaand overzicht geeft in grote lijnen weer welke kennis er van je verwacht wordt bij aanvang van een studie bachelor Geografie. Klik op een onderdeel om een meer gedetailleerde inhoud te krijgen

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop

BAKWORKSHOP. Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. Bakworkshop BAKWORKSHOP Lekker brood smaakt naar vroeger, niet naar gisteren. SOORTEN BLOEM EN MEEL Bloem Met bloem wordt wit meel aangeduid. Bij bloem worden de zemel en de kiem van de graankorrel voor het malen

Nadere informatie

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden 2 Meten is weten 1 Nee, want bijvoorbeeld 0,0010 kg is net zo nauwkeurig als 1,0 gram. 2 De minst betrouwbare meting is de volumemeting. Deze variabele bepaald het aantal significante cijfers. 3 IJs: 1,5

Nadere informatie

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen

Non-ferrometalen. constructiematerialen. ferrometalen 1. Situering constructiematerialen Metalen Verbindingen Niet-metalen non-ferrometalen ferrometalen 2. Hoofdkenmerken Þ non-ferrometalen zijn... Ze worden in zowel zuivere vorm als in legeringen gebruikt.

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één scorepunt toegekend. Chemische geesten 1 B 2 maximumscore 1 zoutzuur Wanneer het antwoord 'waterstofchloride-oplossing' is gegeven,

Nadere informatie

Pannenkoeken Sekerpare Tiramisu

Pannenkoeken Sekerpare Tiramisu DESSERTEN VAN HET ZESDE LEERJAAR schooljaar 2011-2012 Cupcakes chocolade Hippe cupcakes met vanille Oliebollen Pannenkoeken Sekerpare Tiramisu CUPCAKES CHOCOLADE Ingrediënten: 50g pure chocolade 125g zachte

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken

LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken VERWERKING van AGRARISCHE PRODUCTEN LES 10 MICRO-ORGANISMEN C: SCHIMMELS EN GISTEN / Borrelballetjes maken INLEIDING De vorige les ging over verschillende vormen en soorten bacteriën. In deze les staan

Nadere informatie

5-1 Moleculen en atomen

5-1 Moleculen en atomen 5-1 Moleculen en atomen Vraag 1. Uit hoeveel soorten moleculen bestaat een zuivere stof? Vraag 2. Wat is een molecuul? Vraag 3. Wat is een atoom? Vraag 4. Van welke heb je er het meeste: moleculen of atomen?

Nadere informatie

TENTAMEN. Van Quantum tot Materie

TENTAMEN. Van Quantum tot Materie TENTMEN Van Quantum tot Materie Prof. Dr. C. Gooijer en Prof. Dr. R. Griessen Vrijdag 22 december 2006 12.00-14.45 Q105/ M143/ C121 Dit schriftelijk tentamen bestaat uit 5 opdrachten. Naast de titel van

Nadere informatie

Chemisch rekenen, zo doe je dat!

Chemisch rekenen, zo doe je dat! 1 Chemisch rekenen, zo doe je dat! GOE Opmerkingen vooraf: 1. Belangrijke schrijfwijzen: 100 = 10 2 ; 1000 = 10 3, enz. 0,1 = 1/10 = 10-1 ; 0,001 = 1/1000 = 10-3 ; 0,000.000.1 = 10-7, enz. gram/kg = gram

Nadere informatie

Methoden voor de bepaling van elementen

Methoden voor de bepaling van elementen Compendium voor analyse van water februari 2012 Pagina 1 van 8 WAC/III/B De volgende analysemethoden kunnen gebruikt worden voor het bepalen van elementen in water. Voor de conservering en behandeling

Nadere informatie

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden.

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden. Stoffen scheiden Schrijf bij elke proef steeds je waarnemingen in je schrift. Bij het doen van experimenten is het belangrijk dat je goed opschrijft wat je hebt gedaan, zodat andere mensen jouw experiment

Nadere informatie

Samenvatting Chemie Overal 3 havo

Samenvatting Chemie Overal 3 havo Samenvatting Chemie Overal 3 havo Hoofdstuk 1: Stoffen 1.1 Zwart goud Aardolie Aardgas, aardolie en steenkool heten ook wel fossiele brandstoffen. Bij verbranding komt veel energie vrij, maar er ontstaan

Nadere informatie

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern.

Opgave 4 Het atoomnummer is het aantal protonen in de kern. Het massagetal is het aantal protonen plus het aantal neutronen in de kern. Uitwerkingen 1 protonen en neutronen Opgave negatief positief neutraal positief neutraal Een atoom bevat twee soorten geladen deeltjes namelijk protonen en elektronen. Elk elektron is evenveel negatief

Nadere informatie

Voederwaarde-onderzoek Gras ingekuild Kuilkenner Excellent kuil 1

Voederwaarde-onderzoek Gras ingekuild Kuilkenner Excellent kuil 1 Onderzoek Onderzoek-/ordernummer: Datum verslag: 731267/002743994 22-07-2011 Oogstdatum: Datum monstername: Monster genomen door: Contactpersoon monstername: 16-05-2011 07-07-2011 Dick Huiberts: 0652002131

Nadere informatie

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit:

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit: 9-11 jaar Benaming van de activiteit: Lucht Niet niets Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Dichtheid van vaste stoffen en vloeistoffen Beoogde leeftijdsgroep: 9-11 jaar oud Duur van

Nadere informatie

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS

SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS SCHEIKUNDE VOOR BEGINNERS Ing. Sc. Frank Lakiere Cursus Chemie Inleiding - 2 INHOUDSTAFEL INLEIDING 1. Enkele begrippen inzake materie en aggregatietoestand inl - 6 1.1. Heterogene systemen 1.2. Homogene

Nadere informatie

Galactosemie - recepten

Galactosemie - recepten Galactosemie - recepten Ideeën en tips voor tussendoortjes en desserts 1 INHOUDSTAFEL 1. Zandkoekjes... 3 2. Pannenkoeken... 4 3. Griesmeelpudding... 5 4. Kruidenkoekjes... 6 5. Cake... 7 6. Droge wafeltjes...

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen natuurkunde/scheikunde 2 vmbo gl/tl 2006 - I BEOORDELINGSMODEL Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. GOUDWINNING 1 B 2 A 3 B 4 maximumscore 2 2 Hg + O 2 2 HgO Hg en O 2 voor de pijl en HgO na

Nadere informatie

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden:

universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 Avogadroconstante: N A = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: Nuttige gegevens: universele gasconstante: R = 8,314 J K -1 mol -1 vogadroconstante: N = 6,022 x 10 23 mol -1 normomstandigheden: θ = 0 p = 1013 hpa molair volume van een ideaal gas onder normomstandigheden:

Nadere informatie

Chemisch rekenen versie 22-03-2016

Chemisch rekenen versie 22-03-2016 Chemisch rekenen versie 22-03-2016 Je kunt bij een onderwerp komen door op de gewenste rubriek in de inhoud te klikken. Wil je vanuit een rubriek terug naar de inhoud, klik dan op de tekst van de rubriek

Nadere informatie

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13

Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 Redoxreacties; een aanvulling op hoofdstuk 13 1. Elektronenoverdracht In dit hoofdstuk maken we kennis met zogenaamde redoxreacties. Dit zijn reacties waarbij elektronenoverdracht plaatsvindt. De naam

Nadere informatie

Cursus Chemie 2-1. Hoofdstuk 2: Chemische bindingen 1. INLEIDING

Cursus Chemie 2-1. Hoofdstuk 2: Chemische bindingen 1. INLEIDING Cursus Chemie 2-1 Hoofdstuk 2: Chemische bindingen 1. INLEIDING In hoofdstuk 1 hebben we geleerd over de atoombouw. De atoomstructuur bepaalt de chemische en fysische eigenschappen van de stoffen. In chemische

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014

31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 31 ste Vlaamse Chemie Olympiade 2013-2014 2 de ronde 26 februari 2014 Je naam en voornaam: Je adres: De naam van je school: Het adres van je school: Je leerjaar: Aantal lesuren chemie per week die je dit

Nadere informatie

3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO

3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO 3.7 Rekenen in de chemie extra oefening 4HAVO 3.7.1 Tellen met grote getallen In het dagelijks leven tellen we regelmatig het aantal van bepaalde voorwerpen. Vaak bepalen we dan hoeveel voorwerpen er precies

Nadere informatie

Producten en Diensten. Versie: 2016-2

Producten en Diensten. Versie: 2016-2 Producten en Diensten Versie: 2016-2 Inhoudsopgave 1 Toelichting 3 2 Oppervlaktewater 4 2.1 Monsterneming 4 2.2 Veldmetingen 4 2.3 Chemisch onderzoek 5 2.4 Continue metingen on-site 6 2.5 Bacteriologisch

Nadere informatie

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten

Ontbijt Frittata. Bereidingswijze. Ingrediënten Recepten 2.1 Ontbijt Soms is het niet een kwestie van nieuwe recepten bij de hand hebben voor het ontbijt, maar gewoon net even anders tegen het ontbijt aan kijken. Wij zijn als Nederlanders gewend om

Nadere informatie

Prana-Bodhi. www.prana-bodhi.nl. Energetische Edelsteen Therapie

Prana-Bodhi. www.prana-bodhi.nl. Energetische Edelsteen Therapie Prana-Bodhi www.prana-bodhi.nl Energetische Edelsteen Therapie Ina Korenhof Anja Tjassing Loensweg 13 Lindehof 15 4306 NB Nieuwerkerk 3295 WB 's-gravendeel 0111-641702 078-6733942 HIMALAYA KRISTALZOUT

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten

Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten Hoofdstuk 4 Kwantitatieve aspecten 4.1 Deeltjesmassa 4.1.1 Atoommassa De SI-eenheid van massa is het kilogram (kg). De massa van een H-atoom is gelijk aan 1,66 10 27 kg. m(h) = 0,000 000 000 000 000 000

Nadere informatie

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie :

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie : Lesbrief Materie : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen. Bij

Nadere informatie

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie.

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 3.1 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 2. De pijl in een reactieschema (bijvoorbeeld: A + B C) betekent: - A en B reageren tot C of - Er vindt

Nadere informatie

Helium atoom = kern met 2 protonen en 2 neutronen met eromheen draaiend 2 elektronen

Helium atoom = kern met 2 protonen en 2 neutronen met eromheen draaiend 2 elektronen Cursus Chemie 1-1 Hoofdstuk 1 : De atoombouw en het Periodiek Systeem 1. SAMENSTELLING VAN HET ATOOM Een atoom bestaat uit: een positief geladen kern, opgebouwd uit protonen en neutronen en (een of meer)

Nadere informatie

Vlaamse Chemie Olympiade 2015-2016. Eerste ronde

Vlaamse Chemie Olympiade 2015-2016. Eerste ronde Vlaamse Olympiades voor Natuurwetenschappen KU Leuven Departement Chemie Celestijnenlaan 200F bus 2404 3001 Heverlee Tel.: 016-32 74 71 E-mail: info@vonw.be www.vonw.be Vlaamse Chemie Olympiade 2015-2016

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATINALE SHEIKUNDELYMPIADE RRETIEMDEL VRRNDE 1 (de week van) woensdag 4 februari 2009 Deze voorronde bestaat uit 24 meerkeuzevragen verdeeld over 5 onderwerpen en 3 open vragen met in totaal 13 deelvragen

Nadere informatie