Het effect van feedback op milieubewuste gedragsverandering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het effect van feedback op milieubewuste gedragsverandering"

Transcriptie

1 Het effect van feedback op milieubewuste gedragsverandering De rol van verschillende goal frames Bram Vreugenhil Studentnummer: Specialisatie: Arbeids- en Organisatiepsychologie Begeleider: Michel Handgraaf 2 e beoordelaar: Daniel Sligte Universiteit van Amsterdam Aantal woorden:

2 Inhoud Abstract... 3 Inleiding... 4 Feedback... 8 Goal Frame Theorie Hypotheses Methode Deelnemers en Design Materialen Procedure Resultaten Discussie Resultaten Implicaties voor Theorie Implicaties Praktijk Beperkingen van het onderzoek Literatuurlijst

3 Abstract Er worden al veel innovatieve technologieën ontwikkeld om het energieverbruik te reduceren, maar het gedragscomponent bij mensen speelt ook een belangrijke rol. In de huidige studie wordt het effect van feedback op milieubewuste gedragsverandering onderzocht aan de hand van de goal framing theory. Deze theorie stelt dat de manier waarop mensen informatie verwerken, gerangschikt ( geframed ) wordt door gestelde doelen. Hierbij zijn drie soorten doelen te onderscheiden: gain doelen, hedonische doelen en normatieve doelen. Een gain doel wordt gebruikt om erop vooruit te gaan qua middelen, zoals geld. Hedonische doelen worden gebruikt om zich beter te voelen en normatieve doelen worden gebruikt om moralistisch te handelen, om het goede te willen doen. Om de soorten doelen te meten die mensen gebruiken zal bij 86 huishoudens in Geuzeveld op twee momenten een vragenlijst worden afgenomen. Om de feedback te manipuleren zal er bij vijftig huishouden een display geïnstalleerd worden die feedback geeft over het energieverbruik en wekelijkse doelen stelt. Feedback en normatieve doelen blijken een belangrijke rol te spelen bij het milieubewust handelen. De groep die feedback kreeg, vertoonde meer milieubewuste gedragsverandering dan de groep die geen feedback kreeg. Daarnaast zorgde feedback voor meer bewustzijn over het energieverbruik. Mensen met hoge normatieve doelen vertonen meer milieubewuste gedragsverandering dan mensen met lage normatieve doelen. In de praktijk zal er meer aandacht besteed moeten worden aan het stimuleren van normatieve doelen bij mensen en zal er meer persoonlijke feedback gegeven moeten worden. 3

4 Inleiding In het kabinetsakkoord is afgesproken dat in 2020 de CO2-uitstoot met 30% moet zijn verlaagd, 20% van de energie duurzaam moet worden opgewekt en jaarlijks 20% energie moet worden bespaard (www.rijksoverheid.nl). Energievoorziening en energieverbruik zijn sociaaltechnisch van aard. Technologie en gedrag gaan gepaard als het gaat om energieverbruik. Met behulp van de nieuwste technologieën worden manieren ontwikkeld om meer uit grondstoffen te halen. Zo zijn verschillende energiebedrijven bezig om energie op te wekken uit natuurlijke bronnen, zoals de wind, zon of afvalgas van mest. De afgelopen jaren worden op dit gebied veel vooruitgangen geboekt, maar ook dit is niet meer genoeg om CO2- reductie te garanderen. Het andere steeds meer belangrijk wordende middel om CO2-uitstoot te reduceren is energiebesparing. De energie consumptie in identieke huishoudens kunnen namelijk, zelfs bij lage energieverbruikers, nog met een factor twee verschillen (Sonderegger, 1978; Curtis, ; Keesee, 2005, aangehaald in Darby, 2006). Energie besparen is daarom ook een belangrijke doelstelling om de CO2-uitstoot te reduceren. Hierin speelt de gedragscomponent van de mens een grote rol. De laatste jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor deze zogenaamde environmental psychology, de psychologie van het milieubewust handelen. Toch blijft het onderzoek naar energiebesparing in deze relatief nieuwe psychologische tak redelijk onderbelicht. In deze huidige veldstudie wordt onderzocht welke factoren van invloed zijn op het energiebesparinggedrag van mensen. Energieverbruik heeft sociale, financiële, culturele en ecologische aspecten (Darby, 2000). Een voorbeeld van een sociaal aspect is de behoefte om een grote auto te hebben om status te verwerven, maar die veel energie verbruikt. Een financieel aspect van energieverbruik is het feit dat energie geld kost, dus zuinige apparaten kosten minder energie en zijn dus op den duur goedkoper. Een cultureel aspect is bijvoorbeeld 4

5 dat mensen veel meer licht verbruiken tijdens Kerstmis, omdat het gebruikelijk is om dan veel sierlampjes aan te hebben. Een ecologisch aspect van energieverbruik is het schadelijke effect wat het gebruik van energie op het milieu kan hebben. Mensen kunnen verschillende doelen hebben om energie te verbruiken of juist te besparen vanuit deze verschillende aspecten. Veel mensen beseffen globaal wel wat het belang is van energiebesparing, maar weinig mensen linken dit belang van energiebesparing aan hun persoonlijke gedrag (Winward et al, 1998). Hoe komt het dat mensen dit niet aan hun eigen persoonlijke gedrag linken? Het antwoord hierop is te vinden als we de aard van het gedrag van mensen beschouwen. Volgens het heuristic model of environmental relevant behavior van Matthies (2005) is gedrag op te splitsen in routinematig en bewust gedrag. Routinematig gedrag bestaat uit handelingen waar niet over na wordt gedacht, maar die automatisch worden uitgevoerd op dezelfde manier. Het aanzetten van licht, wasjes draaien zoals we dat geleerd hebben, het kijken naar tv, luisteren naar de radio of het aanzetten van de verwarming zijn hier goede voorbeelden van. Routinematig gedrag is heel functioneel omdat het ons veel tijd en moeite scheelt bij handelingen die dagelijks voorkomen of voor handelingen waarvan we al hebben ondervonden dat dit goed genoeg werkt. Een consequentie is echter dat het routinematig gedrag niet meer verder geëvalueerd wordt, wat een negatief effect kan hebben op het resultaat van het gedrag. Dit gedrag verandert namelijk niet mee met de veranderende omstandigheden. In de context van milieubewust handelen moeten veel gedragingen worden aangepast, omdat in de tijd dat deze gedragingen zijn ontstaan, het milieu nog geen belangrijk onderwerp was. Daarnaast was men veel minder bewust van de consequenties van het gedrag van mensen op het milieu. Om deel uit te maken van het beslissingsproces te komen moeten voor nieuwe normen en overwegingen bewuste beslissingen gemaakt worden. Dit betekent dat de routine doorbroken moet worden en een persoon zich bewust moet zijn dat er gekozen moet worden 5

6 uit verschillende opties voor het nieuwe gedrag. Dit wordt ook wel norm activatie genoemd. Norm activatie bestaat volgens dit model van Matthies uit drie stappen. Allereerst moet de persoon erkennen dat er een probleem is. Dat is als het routinematige gedrag niet meer goed functioneert, getwijfeld wordt aan de functionaliteit van het gedrag of simpelweg niet meer beschikbaar is. In de huidige context zal een hoge energierekening wellicht het probleem zijn, of meer globaler; de CO2-uitstoot. Vaak is dit probleem echter onzichtbaar voor mensen, omdat mensen maar één keer per jaar een energierekening krijgen. De volgende stap is dat de persoon zich moet realiseren dat zijn of haar gedrag relevant is voor het probleem. Een persoon die zich dit niet realiseert zal denken dat de hoge energierekening komt door de hoge prijzen van de energie en zal dit niet linken aan diens eigen gedrag. Mensen weten vaak niet op welke manier ze energie kunnen besparen (Gardner & Stern, 2008). Hierdoor wordt men zich niet bewust van de relevantie van diens eigen gedrag. Maar ook als mensen die informatie wel tot hun beschikking hebben, zien mensen geen of weinig effect door milieubewust gedrag (Young, 1993). Hiermee komen we bij het probleem in de derde stap. In deze stap, waarin de persoon zich er van bewust moet zijn dat diegene mogelijkheden heeft om diens gedrag en de consequenties van diens gedrag te kunnen beïnvloeden of te veranderen. Mensen kunnen bijvoorbeeld de fiets en de trein nemen in plaats van de auto, maar zij krijgen hierbij geen terugkoppeling over hoeveel energie en/of CO2-uitstoot ze hebben bespaard, waardoor ze geen inzicht hebben in wat voor consequenties hun gedrag heeft. Of mensen kunnen wel spaarlampen vervangen door LED-lampen, maar als ze niet kunnen zien hoeveel dat bespaart, dan zullen ze dat misschien minder systematisch doen. Bovendien, als ze niet weten hoeveel ze hiermee besparen, maar wel denken dat ze hierdoor zuiniger zijn, kunnen ze het meer aan zichzelf verantwoorden dat ze de lampen langer aan laten staan. Dan wordt er uiteindelijk alsnog geen energie bespaard. Dit wordt ook wel het rebound-effect genoemd (Berkhout, Muskens & Veldhuijsen, 2000), mensen gaan 6

7 energiezuinige apparaten vaker en makkelijker gebruiken, omdat het toch energiezuiniger is. Hierdoor wordt de winst in reductie teniet gedaan. Kortom, mensen voelen niets van hun pogingen om energie te besparen en zullen dit dan ook snel opgeven. Daarbij wordt energie gebruikt bij heel veel dagelijkse activiteiten, zoals koken, muziek luisteren, werken achter de computer of telefoneren, waardoor het moeilijk is te bevatten als één bepaald actieveld. Energiebesparing betekent dan ook niet één actie op zich. Energiebesparing omvat aanpassingen in het gedrag bij elk van deze activiteiten, naast bewust aankopen doen van energiezuinige apparaten, bijvoorbeeld een zuinige wasmachine of LED-televisie. Als norm activatie uiteindelijk heeft plaatsgevonden, komt de persoon in een proces van het wikken en wegen van verschillende motieven over hoe de persoon zal handelen. Hierbij spelen persoonlijke normen, sociale normen en overige motieven een rol. De persoonlijke normen zijn individuele ideeën van personen over hoe deze personen vinden dat ze moeten handelen. Sociale normen zijn de normen waarvan de persoon denkt dat anderen die belangrijk vinden. Hierin kijkt de persoon naar wat er van diegene verwacht wordt, omdat de sociale relatie met anderen ook als belangrijk wordt ervaren. De overige motieven worden niet in detail beschreven, maar bevatten onder andere het verlangen naar comfort, betrouwbaarheid of efficiëntie. Vervolgens gaat de persoon het evaluatie proces in waarbij alle normen en motivaties tegen elkaar af worden gewogen voordat er actie wordt ondernomen en een nieuw gedrag wordt aangeleerd. Dit model is te zien in Figuur 1. 7

8 Figuur 1. Het heuristic model of environmental relevant behavior van Matthies (2005). Feedback Ook al weten mensen vaak globaal wat het effect van energiebesparing is, gedragsverandering op dit gebied blijkt toch een enorme opgave. Een verklaring hiervoor kan zijn dat deze mensen in het dagelijkse leven geen adequate feedback krijgen. In het model van Matthies (2005) is te zien dat er een belangrijk aspect mist om gedragsverandering te bewerkstelligen: Informatie. Feedback kan zorgen voor deze informatie door aan te grijpen op alle drie de stappen van norm activatie. De letterlijke vertaling van feedback is terugkoppeling. Feedback refereert naar het proces, waarbij een deel van de output wordt teruggegeven aan degene die de input geleverd heeft. Met andere woorden, informatie van consequenties van bepaalde handelingen wordt teruggekoppeld aan de actor, degene die deze handelingen verricht heeft. Op deze manier wordt de actor zich bewust van de consequenties 8

9 van diens gedrag en de consequenties van dit gedrag (Carrico, 2009). Als mensen feedback krijgen over hun energieverbruik, kunnen zij meer inzicht krijgen in het probleem (namelijk dat ze te veel energie verbruiken), in het effect van hun gedrag en de wijze waarop zij hun gedrag kunnen veranderen. Er is al veel onderzoek gedaan naar de effecten van feedback op het energieverbruik. Benders (2006) bijvoorbeeld heeft het effect onderzocht van een interactieve tool op het internet, die persoonlijke feedback geeft aan huishoudens. Hierbij kregen huishoudens tips over de manieren om energieverbruik te reduceren en feedback over hoeveel energie er bespaard werd. De huishoudens die feedback kregen, bespaarden daardoor 8.5% meer energie dan de controle groep die geen tips en feedback kregen. Vroegere studies over leerprocessen en prestaties wezen uit dat informatieve feedback een positieve invloed had op het niveau en de mate van het leren van nieuwe taken, het motiveren om een taak uit te voeren en het niveau van de prestatie van de uitgevoerde taak (Carrico, 2009). Deze bevindingen zijn ook vaak verklaard aan de hand van behavioristische theorieën, zoals Thorndike s (1927) law of effect en Skinner s (1938) theorie over conditionering. Hierin komt simpelweg naar voren dat handelingen die meer positieve ervaringen dan negatieve ervaringen veroorzaken een grote kans hebben om herhaald te worden. Hierbij zijn de ervaringen vaak geassocieerd met fysieke pijn of plezier. In de huidige studie worden andere objectieve maten gebruikt, zoals het wel of niet reduceren van het energieverbruik. Het niveau van positieve of negatieve ervaring hangt hierbij af van het doel wat vooraf gesteld wordt over het energieverbruik. De richting en de specificiteit van het doel zijn hierbij heel belangrijk. Feedback zal dus een positieve of negatieve ervaring opleveren, afhankelijk van het doel wat gesteld wordt. Carrico (2009) heeft een onderzoek gedaan naar het effect van feedback op energiebesparing, waarbij vooraf het doel werd gesteld om 15% te besparen. Hierin werd feedback één keer per maand gegeven. In dit onderzoek werd door het gebruik van feedback uiteindelijk 5% bespaard. Ook Grønhøj en 9

10 Thøgersen (2011) deden onderzoek naar het effect van feedback op energiebesparing. In dit onderzoek werd gebruik gemaakt van een display, waarbij huishoudens zelf hun doel aan konden geven en hier continu feedback over kreeg. Dit resulteerde uiteindelijk in een besparing van 8%. Deze effecten op energiebesparing kunnen ook deels worden verklaard aan de hand van de goal setting theorie. Deze goal setting theory identificeert vier mechanismes waardoor doelen de prestatie of motivatie beïnvloeden. Deze mechanismes 1) richten de aandacht en de energie op activiteiten die gerelateerd zijn aan het doel, 2) zorgen voor mentale en fysieke energie bij het individu (moeilijke doelen zorgen bijvoorbeeld voor een hogere mate van energie voor doel-gerelateerde activiteiten dan makkelijkere doelen), 3) verlengen de duur van de moeite om het doel te bereiken en 4) leiden tot het ontdekken van taakrelevante kennis of strategieën (Lock & Latham, 2002). Volgens deze theorie kan een doel alleen effectief bereikt worden als er passende feedback gegeven wordt, zodat het individu weet waar het staat in relatie tot het te behalen doel (McCalley, 2006). Met passende feedback wordt ook de specificiteit van de feedback bedoeld. Hoe specifieker de feedback, hoe meer informatie weer gebruikt kan worden om de doelen te bereiken. De literatuur over feedback maakt onderscheid tussen verschillende soorten feedback, die allemaal verschillen in specificiteit. In het onderzoek van Carrico werd bijvoorbeeld feedback bijvoorbeeld één keer in de maand gegeven, waar bij het onderzoek van Grønhøj en Thøgersen feedback continu beschikbaar was. De belangrijkste vormen van feedback, die in de literatuur zijn beschreven, zijn directe en indirecte feedback (Darby, 2006). Directe feedback is feedback die meteen na de actie gegeven wordt. Deze feedback is direct beschikbaar, men kan er meteen van leren door alleen maar te kijken of te betalen. Een voorbeeld van deze vorm van feedback is een display die continu het energieverbruik van het huishouden weergeeft. Indirecte feedback is feedback die wordt gegeven over een actie na een bepaald tijdsbestek. Hier zit dus een vertraging in van een bepaalde tijdseenheid. Bij 10

11 energieverbruik wordt indirecte feedback vaak gepresenteerd als ruwe data van het verbruik en wordt per tijdseenheid (week, maand of jaar) opgestuurd naar degene die de energie verbruikt. In Nederland worden alle huishoudens voorzien van deze vorm indirecte feedback door middel van energierekeningen die op jaarlijkse basis worden opgestuurd. Uit verschillende review artikelen (Darby: Darby, 2006; Fischer, 2005) blijkt dat directe feedback over het algemeen meer energiebesparing oplevert dan indirecte feedback, zie Tabel 1 (Darby, 2006). Tabel 1. Percentages van Energiebesparing bij de Verschillende Studies met Directe en Indirecte Feedback, gehaald uit het Review Artikel van Darby(2006). Er is al gebleken dat goal setting en de specificiteit van feedback belangrijke factoren zijn bij het onderzoek naar het effect van feedback op energiebesparing, maar toch zijn de onderzoeken die hiernaar gedaan zijn niet helemaal eenduidig, zoals te zien is in Tabel 1. Dit zou kunnen beteken dat er een andere factor meespeelt bij de relatie tussen feedback en energiebesparing. In het model van Matthies worden persoonlijk normen, sociale normen en overige motieven beschreven, die van invloed kunnen zijn op het beslissingsproces om nieuw milieubewust gedrag aan te leren. Deze normen en motieven worden in de literatuur vaak 11

12 buiten beschouwing gelaten, hoewel ze wel van invloed zouden kunnen zijn op het ontwikkelen van nieuw milieubewust gedrag. In een onderzoek van Graham, Koo en Wilson (2011) werden wel verschillende vormen van feedback gegeven. Zij onderzochten of zij het autogebruik van college studenten konden reduceren door feedback te geven. De onderzoekers maakten gebruik van twee soorten feedback, een morele vorm van feedback, namelijk het reduceren van de CO2-uitstoot, en een persoonlijke vorm van feedback, namelijk het besparen van geld. De studenten waren verdeeld over vier groepen: Één groep kreeg feedback over de CO2-uitstoot, de tweede groep kreeg financiële feedback, de derde groep kreeg beide vormen van feedback en de laatste groep kreeg geen feedback. De groep die beide vormen van feedback kreeg, gebruikten de auto minder vaak dan de groepen die één van de vormen van feedback of geen feedback kregen. Opvallend hierbij is, dat de groepen die één vorm van feedback kregen de auto niet minder vaak gebruikten dan de groep die geen feedback kregen. Goal Frame Theorie Een mogelijke verklaring voor de inconsistentie van de onderzoeken naar het effect van feedback op energiebesparinggedrag is dat verschillende vormen van feedback aan zouden kunnen grijpen op de verschillende normen en motieven en daarom van invloed zouden kunnen zijn op het energiebesparinggedrag. De verschillende motieven en normen van mensen zouden tegelijkertijd ook van invloed kunnen zijn op energiebesparinggedrag en milieubewust handelen. Het verschil in motieven van mensen en het verschil van het effect van de verschillende vorm van feedback zou verklaard kunnen worden aan de hand van de goal framing theory (Lindenberg & Steg, 2007). Mensen baseren hun keuze van gedrag op kennis en motivaties of doelen. Het idee van de goal framing theory is dat deze doelen bepalen of framen waar mensen hun aandacht op vestigen, welke kennis of attitudes het meest toegankelijk worden voor deze mensen, hoe ze de verschillende aspecten van de 12

13 situatie evalueren en welke alternatieven worden overwogen. Deze doelen kaderen dus de manier waarop informatie verwerkt wordt. Als je dus als doel hebt om geld te besparen, dan vestigt men zijn aandacht sneller op het branden van het licht, omdat de kennis wordt geactiveerd dat dit geld kost en dat het licht misschien wel onnodig aan staat en dat het licht beter uit had kunnen staan. Volgens deze theorie zijn de doelen in te delen in drie categorieën: gain doelen, hedonische doelen en normatieve doelen. Een gain goal frame activeert doelen die te maken hebben met het verbeteren of het efficiënter maken van de persoonlijke inkomsten of middelen. Geld besparen en inkomsten verhogen zijn bijvoorbeeld belangrijke subdoelen binnen dit frame en deze worden dan ook makkelijk geactiveerd. Mensen met een gain doel zullen bijvoorbeeld geen milieuvriendelijker wasmiddel kopen dat duurder is dan een milieu onvriendelijk wasmiddel, omdat ze dit onnodig extra geld kost. Wel zullen zij de kachel of het licht vaker uitzetten, omdat ze weten dat dit geld kost. Bij een hedonische goal frame worden subdoelen geactiveerd die ervoor zorgen dat zij zich beter gaan voelen in een bepaalde situatie, zoals het zoeken of hebben van plezier, het minimaliseren van moeite doen, het vermijden van negatieve gedachtes of emoties, het hebben van comfort of het vermijden van onzekerheid. Het is vaak een korte termijndoel met als criterium om iemands gemoedstoestand te verbeteren. Mensen met een hedonisch doel, zullen langer onder een warme douche staan omdat ze dat lekker vinden, of de kachel hoger hebben staan om hun comfort te verbeteren. Ook zullen zij minder geneigd zijn ergens moeite voor te doen. Als zij bijvoorbeeld chemisch afval hebben, waar ze vanaf willen omdat het niet mooi staat of onhygiënisch is, dan gooien ze dat eerder in de prullenbak dan dat ze dat naar een chemisch afvalpunt brengen, omdat dit relatief minder moeite kost. Maar mensen kunnen ook milieuvriendelijk handelen, omdat ze dit prettig vinden en zich hier beter bij voelen. Dan is milieuvriendelijk handelen voor hen een hedonisch doel. 13

14 Een normatieve goal frame zorgt voor activatie van alle soorten subdoelen die geassocieerd zijn met goed of juist gedrag, zoals bijdragen aan een beter milieu en je omgeving respecteren. Mensen met een normatieve goal frame zijn zeer gevoelig voor wat zij denken dat juist is om te doen, wat zij in die situatie horen te doen. Hierbij kijken zij naar wat normaal is om te doen volgens henzelf, maar ook kijken zij naar anderen naar wat normaal is om te doen. Een voorbeeld van iemand met een normatief subdoel is het uitzetten van de verwarming als het raam wordt opengezet, ook al hoeven zij de energierekening niet te betalen. De ruimte kan de warmte dan toch niet vasthouden en de verwarming heeft dan dus geen functie meer. Zij besparen hiermee energie, maar niet omdat ze hier financieel beter van worden of dat ze het leuk vinden, maar gewoon omdat ze dat normaal vinden. Maar ze kunnen het ook normaal vinden om met de auto naar het werk te gaan, omdat veel mensen dat doen. Als één van de doelen geactiveerd is bij mensen, dan worden de subdoelen van de andere goal frames naar de achtergrond verbannen en hebben daardoor minder effect op het uiteindelijke gedrag. Maar het gebeurt niet vaak dat er bij mensen maar één doel op één moment geactiveerd is. Gedrag komt voort uit meerdere doelen die tegelijk actief zijn, maar het is wel zo dat het gedrag op dat moment gedomineerd wordt door één bepaald doel. Zo blijkt uit een boek van Camerer (2003), waar interacties tussen mensen worden onderzocht, dat mensen zelden totaal egoïstisch handelen. Ook al is het dominante doel gain, zelfs dan zullen mensen zich hierin beperkt voelen door normatieve belangen. Maar Oesh en Murnighan (2003) vonden dat wanneer mensen geld verdelen, de verdeler van het geld meer in het eigen voordeel verdeelde, zelfs als de andere partij een vriend was. In deze gevallen wordt het dominante doel gain verzwakt door het normatieve doel die op de achtergrond acteert. Maar doelen die naar de achtergrond zijn verbannen hoeven het dominante doel niet alleen te verzwakken, ze kunnen het dominantie doel ook versterken. Zo zullen mensen als 14

15 dominante doel een gain doel hebben, namelijk geld verdienen, gemotiveerd zijn om hard te werken om dit doel te bereiken. Zij zullen echter nog meer gemotiveerd wanneer zij het werk wat ze doen ook nog leuk vinden om te doen. Op deze manier versterkt het hedonische doel het dominante gain doel. De doelen hebben van nature waarschijnlijk geen gelijke sterkte (Lindenberg & Steg, 2007). Het doel wat als het meest basale gezien wordt, is het hedonische doel. Omdat het gerelateerd is aan de directe gemoedstoestand, hebben Hedonische doelen weinig support nodig van de sociale omgeving. Gain doelen hebben externe factoren nodig, zoals geld of zicht op een verbeterde persoonlijke eigendomsrechten, om een persoon toe te staan zich zodanig te gedragen dat het er in de (directe) toekomst beter van wordt. Normatieve doelen hebben de meeste externe support nodig, zoals de expliciete afkeur van mensen of instanties wanneer de norm niet wordt gevolgd (Tangney & Dearing, 2002). Uit een onderzoek van Pelletier, Tuson, Green-Demers en Noels (1998) blijkt ook dat mensen eerder geneigd zijn zich milieuvriendelijk te gedragen, wanneer ze hier plezier en bevrediging uit halen, vergeleken met wanneer ze zich zo gedragen vanwege de morele en milieuvriendelijke normen. Dit gebeurt vooral wanneer het milieuvriendelijke gedrag relatief moeilijk is. Dit is een voorbeeld waarin hedonische doelen inderdaad meer dominant zijn dan normatieve doelen. In een ander onderzoek van Steg (2005) werd gevonden dat het gebruik van een auto het beste voorspeld werd door de affectie jegens de auto en niet door instrumentele motieven, zoals geld. Hier blijken hedonische doelen ook dominant over gain doelen. Emotionele reacties op problemen omtrent het milieu blijken ook gerelateerd te zijn aan milieuvriendelijk gedrag. Uit een onderzoek van Grob (1995), blijkt dat hoe intenser de emoties bij mensen als reacties op de verslechtering van het milieu, hoe meer deze mensen zich milieuvriendelijk zullen gedragen. Ook uit een onderzoek van Kals, Shumacher en 15

16 Montada (1999) blijkt dat affiniteit met het milieu positief gerelateerd is aan milieuvriendelijk gedrag. Abrahamse, Steg, Vlek en Rothengatter (2005) concluderen echter dat financiële beloningen een positief effect hebben op het energiebesparinggedrag. Dit betekent dat Gain doelen ook belangrijk kunnen zijn voor milieuvriendelijk gedrag. En een ander onderzoek (Thøgersen, 1999) wees uit dat wanneer mensen in de supermarkt moeten kiezen tussen producten met milieuvriendelijke verpakkingen en producten met niet milieuvriendelijke verpakkingen, zij kiezen voor milieuvriendelijke pakketten, ongeacht het financiële aspect. Het kiezen van het product met de milieuvriendelijke verpakking was in dit onderzoek te wijten aan normatieve belangen, en niet aan hedonische of gain belangen. De bevindingen over de verschillende redenen om milieuvriendelijk te handelen lopen dus uiteen. Een aantal jaar geleden constateerde Dawes (1980) dat mensen moeten nadenken over de kenmerken van een sociaal dilemma en deze begrijpen, zodat morele, normatieve en altruïstische belangen het gedrag van deze mensen kunnen beïnvloeden. Dit zou kunnen suggereren dat normatieve doelen sterker zijn wanneer ze zicht meer bewust zijn van de milieuproblematiek, wat zorgt voor meer milieuvriendelijk gedrag. Zoals eerder besproken zou feedback bij kunnen dragen aan dit bewustzijn. In de recente literatuur is er nog weinig onderzoek gedaan naar het effect van de combinatie van feedback en de verschillende goal frames op milieuvriendelijk gedrag. In het huidige onderzoek zal worden gekeken op welke manier deze verschillende soorten doelen invloed hebben op energiebesparinggedrag en welke invloed feedback hierop heeft. Er zal gebruik gemaakt worden van directe feedback in combinatie met gepersonaliseerde goal setting, omdat deze manier het effect van feedback en de verschillende doelen het meest duidelijk naar voren zou kunnen komen. Er zal verder niet ingegaan worden op de effecten van goal setting. Alle doelen zullen in het huidige onderzoek gekoppeld worden aan milieubewust handelen. 16

17 Hypotheses Uit onderzoek is gebleken dat directe feedback in combinatie met goal setting, informatie verschaft over het huidige energieverbruik en op welke manier er energie bespaard kan worden. Daarnaast geeft feedback terugkoppeling over waar de persoon staat in relatie tot het doel. Feedback kan ingrijpen op de norm activatie, waarna de persoon dit kan koppelen aan de persoonlijke norm, sociale norm of overige motivaties. Daarom verwachten wij allereerst 1a) Een positief effect van feedback op het bewustzijn van energieverbruik. 1b) Een positief effect van feedback op normatieve doelen 1c) Een positief effect van feedback op hedonische doelen 1d) Een positief effect van feedback op gain doelen Feedback zal meer inzicht kunnen geven in de mogelijkheden om Milieubewust gedrag te kunnen vertonen. Vervolgens kunnen mensen bij alle verschillende doelen een reden hebben om milieubewust gedrag te vertonen. De resultaten van verschillende eerdere onderzoeken lopen uiteen over de deze verschillende redenen om milieubewust gedrag te vertonen. Milieubewust gedrag kan financieel gunstig zijn en daardoor aanspreken op gain doelen. In de huidige context zullen de gain doelen alleen gericht zijn op het energiebesparinggedrag. Wij verwachten daarom een positieve relatie tussen gain doelen en milieubewust gedrag. Milieubewust gedrag kan als normaal en als moreel ervaren worden en daarom aanspreken op normatieve doelen. Als laatste kan milieubewust gedrag mensen beter doen voelen, omdat ze iets goeds doen en daarom aanspreken op hedonische doelen. Daarom verwachten wij: 2a) Een positief effect van feedback op milieubewust gedrag. 2b) Een positieve relatie tussen normatieve doelen en milieubewust gedrag. 17

18 2c) Een positieve relatie tussen hedonische doelen enmilieubewust gedrag. 2d) Een positieve relatie tussen gain doelen milieubewust gedrag. Om dezelfde redenen zouden normatieve, hedonische en gain doelen invloed kunnen hebben op de uiteindelijke milieubewuste gedragsverandering. Daarnaast zal bewustzijn van energieverbruik ook van invloed kunnen zijn op de milieubewuste gedragsverandering, omdat hierdoor meer aandacht en kennis is voor milieubewust handelen. Daarom verwachten wij: 3a) Een hoofdeffect voor feedback op milieubewuste gedragsverandering. 3b) Een hoofdeffect voor bewustzijn van energieverbruik op milieubewuste gedragsverandering. 3c) Een hoofdeffect voor normatieve doelen op milieubewuste gedragsverandering. 3d) Een hoofdeffect voor hedonische doelen op milieubewuste gedragsverandering. 3e) Een hoofdeffect voor gain doelen op milieubewuste gedragsverandering. Aangezien feedback van invloed kan zijn op de norm activatie van het model van Matthies (2005), zouden de verschillende goal frames in relatie tot milieuvriendelijk gedrag bij mensen meer gestimuleerd kunnen worden. Volgens dit model kunnen mensen die al een hoog normatief doel hebben omtrent milieubewust gedrag, specifieker zien op welke manier ze hun doel kunnen bereiken. Datzelfde geld voor mensen met hoge hedonische doelen en hoge gain doelen. Daarnaast is feedback, volgens de goal setting theorie, nodig om een doel te bereiken (Locke & Latham, 2002), omdat het aangeeft waar de persoon staat in relatie tot het doel. Daarbij kan feedback zorgen voor meer taakrelevante kennis om het doel te bereiken. Daarom verwachten wij een: 4a) Interactie-effect tussen normatieve doelen en feedback op milieubewuste gedragsverandering, waarbij feedback een positief effect heeft op de relatie tussen normatieve doelen en milieubewuste gedragsverandering. 18

19 4b) Interactie-effect tussen hedonische doelen en feedback op milieubewuste gedragsverandering, waarbij feedback een positief effect heeft op de relatie tussen hedonische doelen en milieubewuste gedragsverandering. 4c) Interactie-effect tussen gain doelen en feedback op milieubewuste gedragsverandering, waarbij feedback een positief effect heeft op de relatie tussen gain doelen en milieubewuste gedragsverandering. Als laatste wordt exploratief onderzocht wat de meningen van mensen zijn ten opzichte van de milieuproblematiek, welke verantwoordelijkheid mensen hebben ten opzichte van het milieu en welk effect feedback heeft op deze meningen. Dit zou gezien kunnen worden als een deel van de eerste stap van het model van Matthies en hier zou feedback ook invloed op kunnen hebben. In de huidige studie wordt er in een wijk in Geuzeveld in Amsterdam feedback gegeven aan huishoudens over hun energieverbruik aan de hand van displays. Bij deze displays is te zien hoeveel geld er bespaard kan worden en hoeveel kilowatt er verbruikt wordt en wordt er elke week een persoonlijk doel gesteld aan de hand van het huidige energieverbruik van het huishouden. Voorafgaande wordt vragenlijst afgenomen, waarbij wordt gemeten welke doelen mensen hebben om energie te verbruiken, hoe bewust ze zijn van hun energieverbruik, hoe milieubewust de mensen zich gedragen, welke verantwoordelijkheid de mens heeft ten opzichte van het milieu en wat de mening is over de huidige milieuproblematiek. Deze laatste twee attitudes worden gemeten om te onderzoeken in hoeverre mensen een probleem ervaren wat betreft energiebesparing. Ongeveer een maand na het ontvangen van de displays wordt een tweede vragenlijst afgenomen met grotendeels dezelfde vragen, om te onderzoeken of mensen hun doelen of meningen hebben veranderd naar aanleiding van de display. Daarnaast wordt ook speciaal gemeten in deze vragenlijst of mensen milieubewuste gedragsverandering hebben ervaren. 19

20 Er wordt verwacht dat mensen die een display krijgen meer milieubewuste gedragsverandering zullen rapporteren, meer bewust worden van het energieverbruik en meer milieubewust gedrag vertonen dan mensen die geen display. Daarnaast wordt er verwacht dat mensen met een display hogere normatieve, gain en hedonische doelen zullen hebben voor milieubewust gedrag. Ook wordt er verwacht dat mensen die hoog scoren op normatieve doelen, gain doelen of hedonische doelen, meer milieubewuste gedragsverandering zullen vertonen. Als laatste wordt verwacht dat mensen met hoge normatieve, gain of hedonische doelen en met display meer milieubewuste gedragsverandering zullen vertonen dan mensen met hoge normatieve, gain of hedonische doelen zonder display, dan mensen met lage normatieve, gain of hedonische doelen en met display en dan mensen met lage normatieve, gain of hedonische doelen zonder display. Er wordt dus verwacht dat het effect van feedback wordt versterkt wanneer mensen hoge normatieve, gain of hedonische doelen hebben voor milieubewust gedrag. Methode Deelnemers en Design Aan dit onderzoek deden 86 huishoudens mee, afkomstig uit wijk 9 van Geuzenveld/Slotermeer. Er is voor deze wijk gekozen, omdat op deze locatie slimme meters waren geïnstalleerd in de huishoudens, waar de display op aangesloten kon worden. Het grote verschil tussen normale meters en deze slimme meters is dat de bij slimme meters het elektriciteitsverbruik meteen afgelezen kan worden. Van de 86 huishoudens die begonnen aan het onderzoek kregen 27 huishoudens een display en 59 huishoudens niet. Van deze huishoudens werden 40 vragenlijsten door een man ingevuld, 39 vragenlijsten door een vrouw werden ingevuld en bij zeven vragenlijsten is er geen geslacht ingevuld. De 20

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012

Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Onderzoek Week van de Energierekening Gfk i.o. Milieu Centraal oktober 2012 Achtergrond bij onderzoek In het onderzoek is gebruik gemaakt van een aselecte steekproef van 1.038 huishoudens. Deze steekproef

Nadere informatie

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening

Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening Geslaagde pilot en nu opschaling? Toegankelijke zelfsturing op je energierekening De waarde van directe feedback op energiegedrag Inhoud presentatie 1. Positieve testresultaten als basis voor vervolg 2.

Nadere informatie

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013

Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Deventer Digipanel Energiebesparend gedrag Juni 2013 Uitgave : Team Kennis en Verkenning Naam : Jaap Barink Telefoonnummer : (0570) 693369 Mail : j.barink@deventer.nl 2 Introductie Team Kennis en Verkenning

Nadere informatie

Het effect van doelstellingen

Het effect van doelstellingen Het effect van doelstellingen Inleiding Goalsetting of het stellen van doelen is een van de meest populaire motivatietechnieken om de prestatie te bevorderen. In eerste instantie werd er vooral onderzoek

Nadere informatie

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma

Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Hoofdstuk 31. Klimaatprogramma Samenvatting Ruim zeven op de tien Leidenaren is van mening dat het klimaat de laatste tien jaar aan het veranderen is. Dit is iets minder dan vorig jaar. Qua belangrijkheid

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Impulsieve keuzes voor aantrekkelijke opties zijn doorgaans geen verstandige keuzes op de lange termijn (Hofmann, Friese, & Wiers, 2008; Metcalfe & Mischel, 1999). Wanneer mensen zich

Nadere informatie

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz

Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Moral Misfits. The Role of Moral Judgments and Emotions in Derogating Other Groups C. Wirtz Mensen die als afwijkend worden gezien zijn vaak het slachtoffer van vooroordelen, sociale uitsluiting, en discriminatie.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02

Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02 Wat is er aan de hand? http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20080701_broeikaseffect02 Goed nieuws: JIJ kunt verschil maken! Target Onze school gaat een steentje bijdragen! De uitdaging: krijg met de hele

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Bijlage bij schriftelijke vraag nr. 841 van Joke Schauvliege - Gendergerelateerde resultaten uit de REG-enquête 2008

Bijlage bij schriftelijke vraag nr. 841 van Joke Schauvliege - Gendergerelateerde resultaten uit de REG-enquête 2008 Bijlage bij schriftelijke vraag nr. 841 van Joke Schauvliege - Gendergerelateerde resultaten uit de REG-enquête 2008 In het face-to-face onderzoek uitgevoerd in maart en april 2008, werden in totaal 1.026

Nadere informatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie

Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting. Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Summary in Dutch Nederlandse Samenvatting Het delen van Affect: Paden, Processen en Prestatie Het delen van gevoelens (emoties of stemmingen) met anderen is bijna onvermijdelijk in ons dagelijks leven.

Nadere informatie

2013, peiling 2 juli 2013

2013, peiling 2 juli 2013 resultaten 2013, peiling 2 juli 2013 Van 14 mei tot en met 26 mei 2013 is een peiling onder het HengeloPanel gehouden. Van de 2.715 panelleden die waren uitgenodigd, hebben 1.615 leden de vragenlijst ingevuld.

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

DEH Energie platform. gebruikershandleiding

DEH Energie platform. gebruikershandleiding DEH Energie platform gebruikershandleiding Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Wat is energie eigenlijk? 3 2. Hoe zie ik in één oogopslag hoeveel energie mijn huishouden verbruikt? 4 3. Hoeveel energie verbuikte

Nadere informatie

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse...

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse... Page 1 of 5 Techniline v3 27-08-2010 Mechatronics Machines verbruiken minder energie door slimme keuze elektrische aandrijving (27-08-2010) Nr. 0 Ecologische en economische motieven, zoals nieuwe machinenormen

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Samenvatting [Summary in Dutch]

Samenvatting [Summary in Dutch] [Summary in Dutch] Werken als vrijwilliger voor een organisatie, bloed doneren of geld geven aan daklozen zijn enkele voorbeelden van prosociaal gedrag. Prosociaal gedrag betreft alle handelingen die gericht

Nadere informatie

Informatie over de deelnemers

Informatie over de deelnemers Tot eind mei 2015 hebben in totaal 45558 mensen deelgenomen aan de twee Impliciete Associatie Testen (IATs) op Onderhuids.nl. Een enorm aantal dat nog steeds groeit. Ook via deze weg willen we jullie nogmaals

Nadere informatie

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN

EERLIJKE MENING: ANONIMITEIT: ONDERDELEN Deze vragenlijst sluit aan op de vragenlijst die je eerder hebt ingevuld over wetenschap en techniek in het basisonderwijs. Door de eerste en de tweede vragenlijst van een groep leerkrachten te vergelijken

Nadere informatie

Kennis, Waarden & Milieuvriendelijk Verplaatsingsgedrag

Kennis, Waarden & Milieuvriendelijk Verplaatsingsgedrag Kennis, Waarden & Milieuvriendelijk Verplaatsingsgedrag Verzekeren per Kilometer ΙΙ Werkpakket 2: Communicatie van milieu-effecten Rijksuniversiteit Groningen M. Gorsira E.M. Steg J.W. Bolderdijk K.E.

Nadere informatie

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen

Zuinig wonen. 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen 10. Doe de VREG-test! Bekijk zeker de website: http://www.vreg.be/nl/doe-de-v-test-voorgezinnen Hier vergelijk je de verschillende producten van de verschillende energieleveranciers. Zo kun je zien wat

Nadere informatie

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten

Samenvatting. Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten Samenvatting Leeftijd en Psychologisch Contractbreuk in Relatie tot Werkuitkomsten De beroepsbevolking in Nederland, maar ook in andere westerse landen, vergrijst in een rap tempo. Terwijl er minder kinderen

Nadere informatie

Footprint eerste helft 2014:

Footprint eerste helft 2014: September 2014 Vanaf vorig jaar november is Pilkes door TÜV gecertificeerd voor niveau 3 van de CO 2-Prestatieladder. Met deze nieuwsbrief houden wij u graag op de hoogte van de vorderingen. Pilkes heeft

Nadere informatie

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs

Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Getuigen onderweg: effectevaluatie van een verkeerseducatief programma in de 3 e graad secundair onderwijs Ariane Cuenen Kris Brijs Tom Brijs Karin van Vlierden Stijn Daniëls Overzicht 1. Inleiding Programma

Nadere informatie

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen

218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongen Samenvatting 217 218 SAMENVATTING De prevalentie van overgewicht en obesitas bij kinderen is de laatste jaren sterk toegenomen. In Nederland hebben 12.8% van de jongens en 14.8% van de meisjes overgewicht,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting In dit proefschrift is agressief en regelovertredend gedrag van (pre)adolescenten onderzocht. Vanuit een doelbenadering (Sociale Productie Functie

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl Living Lab van de energietransitie www.tertium.nl 1. Gespreksleiding 2. Wetenschap & Samenleving 3. Participatie Natasja van den Berg Menno van der Veen @tertiumnl www.tertium.nl Inhoud 1. Korte inleiding

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Beschrijving van de gegevens: hoeveel scholen en hoeveel leerlingen deden mee?

Beschrijving van de gegevens: hoeveel scholen en hoeveel leerlingen deden mee? Technische rapportage Leesmotivatie scholen van schoolbestuur Surplus Noord-Holland Afstudeerkring Begrijpend lezen 2011-2012, Inholland, Pabo-Alkmaar Marianne Boogaard en Yvonne van Rijk (Lectoraat Ontwikkelingsgericht

Nadere informatie

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx

EnergieBesparen. Alle tips in een overzicht. Pascal Wierckx EnergieBesparen Alle tips in een overzicht Pascal Wierckx Inleiding De meeste huishoudens betalen teveel voor hun energierekening. Door eenvoudige tips op te volgen kan met weinig moeite veel geld bespaard

Nadere informatie

Beschrijvende statistieken

Beschrijvende statistieken Elske Salemink (Klinische Psychologie) heeft onderzocht of het lezen van verhaaltjes invloed heeft op angst. Studenten werden at random ingedeeld in twee groepen. De ene groep las positieve verhaaltjes

Nadere informatie

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting

Dutch Summary - Nederlandse Samenvatting 119 Hoofdstuk 1 - Algemene inleiding Hoofdstuk 1 bevat algemene informatie over type 2 diabetes, waarin onderwerpen aan bod komen zoals: risicofactoren voor het ontwikkelen van type 2 diabetes, de gevolgen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie

Energiebesparing & huishoudens

Energiebesparing & huishoudens 1. Praktijk Wat is het probleem? Op welke knoppen kun je drukken? Amsterdam Smart City Smart Challenge! Energiebesparing in stedelijke omgeving Veel projecten in kantoren, huizen, bedrijven! 11 bedrijven!

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Tussentijdse rapportage januari juni 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op

Nadere informatie

Theorie. Theorie. Experimenten. Experimenten. Interventies. Interventies. Opdracht. Opdracht

Theorie. Theorie. Experimenten. Experimenten. Interventies. Interventies. Opdracht. Opdracht mm-dd-yy 1 mm-dd-yy 2 Presentatie: Presentatie: Theorie Theorie Experimenten Experimenten Interventies Interventies Opdracht Opdracht mm-dd-yy 3 Broken Windows theory (Kelling & Wilson, 1982) New York,

Nadere informatie

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen

Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen 1 Verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt: sector- en sekseverschillen Peter van der Meer Samenvatting In dit onderzoek is geprobeerd antwoord te geven op de vraag in hoeverre het mogelijk is verschillen

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Bewustwording en duurzaamheid

Bewustwording en duurzaamheid Bewustwording en duurzaamheid Onderzoek naar groen bewustzijn en groen gedrag onder UvA en HvA studenten Lieke Dreijerink Jan Uitzinger Amsterdam, 17 maart 201 IVAM Inzicht in duurzaamheid Plantage Muidergracht

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een goede hand functie is van belang voor interactie met onze omgeving. Vanaf het moment dat we opstaan, tot we s avonds weer naar bed gaan,

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Proeftuinplan: Meten is weten!

Proeftuinplan: Meten is weten! Proeftuinplan: Meten is weten! Toetsen: hoog, laag, vooraf, achteraf? Werkt het nu wel? Middels een wetenschappelijk onderzoek willen we onderzoeken wat de effecten zijn van het verhogen cq. verlagen van

Nadere informatie

Duurzaam afvallen, hoe doe je dat?

Duurzaam afvallen, hoe doe je dat? Masterthese Psychologie van Gedrag en Gezondheid Rinske van Vorselen Faculteit der Maatschappij- en Gedragswetenschappen Universiteit van Amsterdam Duurzaam afvallen, hoe doe je dat? Het veranderen van

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015)

Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) Klanttevredenheidsonderzoek Warmtenet (2015) In het voorjaar van 2015 is een tevredenheidsonderzoek onder de particuliere klanten van Warmtenet Hengelo gehouden. Aan alle particuliere klanten van Warmtenet

Nadere informatie

Energiebesparing koffieverpakkingen

Energiebesparing koffieverpakkingen Op CE Delft CE lossingen Delft voor Oplossingen milieu, econom voor ie milieu, en technolog economie ie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 150

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Rijsimulator onderzoek

Rijsimulator onderzoek Rijsimulator onderzoek In 2006 is de TU Delft gestart met onderzoek naar rijsimualtors in samenwerking met simulator producent Green Dino BV. De onderzoeksgroep DATA (Data Automated Training and Assessment)

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur

Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Een beginners handleiding voor de aankoop van energiezuinige apparatuur Alles wat je moet weten: - Hoe de juiste beslissing te nemen bij de aankoop van energie zuinige apparatuur. INHOUD 1. Introductie

Nadere informatie

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Organisatieprestatiescan. Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie. 1 Bijlage 2 De organisatieprestatiescan Techniek: Organisatieprestatiescan Toepassingsgebied: Achtergrond: Deze techniek wordt gebruikt in de focus- en analysefase bij het analyseren van de huidige situatie.

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

DAG VAN HET MAGAZIJN 2013. Prof. Dr. R.B.M. De Koster S. Zahrai P. Bivol J. De Vries HET NIEUWE HEFFEN EXPERIMENT

DAG VAN HET MAGAZIJN 2013. Prof. Dr. R.B.M. De Koster S. Zahrai P. Bivol J. De Vries HET NIEUWE HEFFEN EXPERIMENT DAG VAN HET MAGAZIJN 2013 Prof. Dr. R.B.M. De Koster S. Zahrai P. Bivol J. De Vries HET NIEUWE HEFFEN EXPERIMENT 1. MOTIVATIE Wat is de samenhang tussen rijstijl, energieverbruik, productiviteit en kwaliteit

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Communiceren met ouderen

Communiceren met ouderen Communiceren met ouderen 1. Introductie a) Het SEE-GREEN project Het SEE-GREEN project is een Europees initiatief om de gevolgen voor de oudere generatie burgers in onze gemeenschappen te bepalen wanneer

Nadere informatie

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 Gedurende de geschiedenis hebben verschillende factoren zoals slavernij, migratie, de katholieke kerk en multinationals zoals de Shell raffinaderij de gezinsstructuren

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

DUW Parkstad. Wij geven advies aan de inwoners van Parkstad over energiebesparing en verduurzaming van hun huis.

DUW Parkstad. Wij geven advies aan de inwoners van Parkstad over energiebesparing en verduurzaming van hun huis. DUW Parkstad Wij geven advies aan de inwoners van Parkstad over energiebesparing en verduurzaming van hun huis. Sprekers: Rick Muijen - duurzaamheidsdeskundige Joyce Bongers - duurzaamheidsdeskundige Programma

Nadere informatie

Versie: 4. CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement actieplan. Datum: 1-7-2014. Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9

Versie: 4. CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement actieplan. Datum: 1-7-2014. Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9 Van Vulpen B.V. Pagina 1 van 9 Verantwoording Titel : CO2 Reductiedoelstellingen Van Vulpen & Energiemanagement Versie : 4.0 Datum : 1-7-2014 Opgesteld door : Afdeling P&O en KAM Gecontroleerd en goedgekeurd

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam DE SLIMME METER DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam Slim, Bewust en Duurzaam Wat is een slimme meter? Slimme meters vervangen de huidige gas- en elektriciteitsmeters. Deze digitale meter meet net

Nadere informatie

Maatschappelijk acceptatie van schaliegas

Maatschappelijk acceptatie van schaliegas Datum 12-06-2013 1 Maatschappelijk acceptatie van schaliegas Linda Steg Rijksuniversiteit Groningen, Vakgroep Psychologie Datum 12-06-2013 2 Datum 12-06-2013 3 Doelframing theorie Doelen bepalen hoe we

Nadere informatie

De Aqua-Max van Itho. Een wonder van een HR-combiketel

De Aqua-Max van Itho. Een wonder van een HR-combiketel De Aqua-Max van Itho Een wonder van een HR-combiketel De slimste technieken stap vooruit op het gebied van niet alleen het rendement opti- in één toestel HR-combiketels. Een ontwikke- maal is, maar dat

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam.

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam. Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens Persoonlijkheidstest (MPT-BS) Status Voltooid Voltooid Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

Cliëntervaringsonderzoek

Cliëntervaringsonderzoek Cliëntervaringsonderzoek Hoofdrapportage Stichting Het Lichtpunt Meting april 2014 Uw consultant Carolien Wannyn E: carolien.wannyn@effectory.com T: +31 (0)20 30 50 100 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1. Inleiding

Nadere informatie

Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen

Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen Evaluatie en beoordeling: Een psychologische blik op de valkuilen Prof. dr. Frederik Anseel Universiteit Gent Contact: frederik.anseel@ugent Een goed uitgebouwd prestatiebeoordelingssysteem is de ideale

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Energiebespaar Tips!

Energiebespaar Tips! Energiebespaar Tips! Hieronder vind u een aantal tips waarmee u op uw energierekening vele euro s kunt besparen. De tips zijn verdeeld in de verschillende onderdelen waaraan u energie verbruikt in uw huis.

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap

een schoon geweten 78 * Innovatie en wetenschap 075-750 3262 Witte Vlinderweg 38b 1521PS Wormerveer www.nuvoh2o.nl Duidelijk innovatief Wij spreken niet van evolutie, maar van innovatie. De tijd van waterontharders met zout ligt achter ons. Welkom in

Nadere informatie

CO2-reductieplan 2015

CO2-reductieplan 2015 CO2-reductieplan 2015 Samen zorgen voor minder CO2 Rapportage 2015 1 Inleiding Dit CO₂-reductieplan heeft, net zoals het volledige energiemanagementsysteem, zowel betrekking op de totale bedrijfsvoering

Nadere informatie

Connector Ability Voorbereiding en veel gestelde vragen

Connector Ability Voorbereiding en veel gestelde vragen P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Connector Ability Voorbereiding en veel gestelde vragen www.picompany.nl Inhoud Inhoud... 2 Connector Ability... 3 De test maken... 3 Veel gestelde vragen...

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie