1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram."

Transcriptie

1 OPDRACHT 1: Stappenplan opstellen voor het lezen van spectrogrammen. NODIG: Bijgeleverde spectrogrammen (zie bijlage), potloden, schaar, plakband. 1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram. Het eerste wat opvalt Fricatiefruis zonder stembalk Fricatiefruis met stembalk Gebieden zonder energie, daarna is soms een burst te zien Gebieden met alleen een stembalk Stemloze fricatief Stemloze fricatief Stemloze plosieven Stemhebbende plosieven 2) Het gezegde is onderaan de pagina afgedrukt. Als je eenmaal weet wat er gezegd wordt, zie je zoveel meer! Segmenteer nu het spectrogram, dat wil zeggen: zet strepen tussen de klanken. 3) Kies met behulp van de transcriptie nog 3 patronen in het spectrogram. Deze vond je misschien in eerste instantie niet enorm opvallend, maar helpen wel bij het lezen van het spectrogram. Klinkers herkennen Veel energie met formanten Grote afstand tussen F1 en F2 F1 en F2 zeer dicht bij elkaar F1 en F2 allebei laag F2 beweegt langzaam omhoog F2 beweegt langzaam omlaag Medeklinkers herkennen Hoge energie Verspreide energie F2 en F3 bij elkaar rond 2000 Hz vlakbij de medeklinkers F2 en F3 gaan heel duidelijk omlaag bij de medeklinker Lastig blijven: Klinker [i] (of een andere voorklinker, of [j]) [a] (of een andere lage/open klinker) [u] (of een andere achterklinker) Diftong richting [i] of [y] Diftong richting [u] Dentale of alveolaire medeklinker (bi)labiale medeklinker velaire medeklinker uvulaire medeklinker Nasalen Probeer nu de andere spectrogrammen te lezen. spectrogram1: "Zij wil altijd het naadje van de kous weten" spectrogram2: In willekeurige volgorde de woorden: aap, koe, kaas, appel, tafel, spiegel, fiets, sinaasappel, gieter, bad, boekje, poes spectrogram3: In willekeure volgorden de woorden: trillers, plosieven, klinkers, nasalen, lateralen, fricatieven, approximanten, kloppers

2 OPDRACHT 2: plaats van articulatie herkennen uit het spectrogram. NODIG: spectrogrammen (zie bijlage), lijm/plakband, stift, papier 1) Vul de onderstaande matrix in met IPA-symbolen voor de betreffende klanken. Geef 1 klank per cel en vul de [w] nog even nergens in. stemloze plosief stemhebbende fricatief lippen (bilabilaal, labio-dentaal) voorin de mond (alveolair, palataal) achterin de mond (velair, uvulair) [p] [t] [k] [v] [z] [ɣ] approximant [ʋ] [j] [ʁ ] klinker (Leeg, dus niet de [u]!) [i] [u] [w] De energie in het spectrogram is verdeeld De energie zit vooral hoog in het spectrogram Velairen: Energie rond 2000 Hz, F2 en F3 knijpen. [u] en [w]: F2 en F3 zakken allebei, erg veel lage energie 2) Zoek het juiste spectrogram bij elke klank in de matrix. 3) Maak de matrix nog eens, maar nu met de spectrogrammen. Hou dezelfde indeling aan als in de matrix hieronder en schrijf bij elk spectrogram het bijbehorende IPA-symbool. Geef ook op aparte vellen de rij- en kolomnamen. 4) Bekijk de plaatjes goed. Zet onder elke kolom van de spectrogrammenmatrix wat het algemene kenmerk is van de betreffende plaats van articulatie. (Eventueel: Zet naast elke rij in de spectrogrammenmatrix wat het algemene kenmerk is van de betreffende manier van articulatie.) De uitwerking (zonder benoemde dimensies) zit ook in de bijlage. 5) Waar plaats je de [w] op grond van akoestische kenmerken? Plak 'm d'r maar bij. De [w] heeft veel lage energie en lijkt daarom op de [u]. Dat komt door de velarisatie: de tong is niet neutraal in de mond, maar de tongrug beweegt naar achteren tijdens de articulatie van de [w]

3 OPDRACHT 3: Mannen en vrouwen verschillen! NODIG: Een groot vel en een stift. Géén bijlage. 1) Lees deze tentamenvraag over klinkerdriehoeken van mannen en vrouwen en bekijk het gegeven (incorrecte!) antwoord. Vraag: Hieronder staan 2 klinkerdriehoeken. De ene geeft de klinkers van Nederlandse mannen weer, de andere de klinkers van Nederlandse vrouwen. Welke klinkerdriehoek hoort bij welk geslacht? Wat is het verschil tussen de klinkerdriehoeken van mannen en vrouwen en welke verklaring kun je geven voor dit verschil? (fout!) Antwoord: De linker driehoek hoort bij Nederlands vrouwen, de rechter bij Nederlandse mannen. Mannen hebben langere stembanden dan vrouwen. Daarom zijn alle frequenties lager. 2) Welke redenatiefout wordt gemaakt in het incorrecte antwoord? De stembandlengte is niet van invloed op de formantfrequenties. De stembandlengte is van invloed op de F0. De formantfrequenties worden bepaald door de grootte en vorm van de keel- en mondholte. 3) Wat is het correcte antwoord op deze tentamenvraag? 4) Maak een nakijkmodel voor deze tentamenvraag. De tentamenvraag bevat eigenlijk drie subvragen. Het nakijkmodel bestaat dus uit minimaal drie korte punten die een correct antwoord moet bevatten. Schrijf ze kort op voor de presentatie. a) Links=vrouwen, Rechts=mannen b) Zowel de F1 als de F2 is hoger bij vrouwen dan bij mannen. c) Mannen hebben grote keelholtes dan vrouwen, dus zijn de eerste formanten allemaal wat lager dan bij vrouwen. Mannen hebben ook grotere mondholtes dan vrouwen, dus zijn de tweede formanten allemaal wat later dan bij vrouwen. 6) Maak een schematische tekening van het menselijk spraakapparaat waarmee je de redenatiefout van het incorrecte antwoord voor eens en altijd uit de wereld kunt helpen.

4 OPDRACHT 4: Verklaar de vorm van de klinkerruimte NODIG: ruitjespapier, Lineaal, potlood, stift. Géén bijlage. Hieronder zie je de klinkerdriehoek van Nederlandse mannen en vrouwen. 1) Trek een lijn van de [i] naar de [u], van de [u] naar de [a] en van de [a] weer naar de [i]. Nu zie je extra goed waarom de diagrammen die de 1e en 2e formant van klinkers weergeven 'klinkerdriehoeken' worden genoemd. Maar je ziet ook dat de bovenkant van de driehoek niet recht loopt. Beide eigenschappen van de klinkerdriehoek gaan jullie onderzoeken. 2) Met welke articulatorische dimensie correspondeert de F1? En met welke articulatorische dimensie correspondeert de F2? F1 correspondeert met de hoogte van de tong in de mond. Hoe hoger in de mond de tong is, hoe lager de F1. Hoe lager de tong in de mond is, hoe hoger de F1. F2 correspondeert met de positie van de tong in de mond. Hoe meer voorin de mond de tong is, hoe hoger de F2. Hoe meer achterin de tong in de mond is, hoe lager de F2. 3) Je ziet dat zowel voor Nederlandse mannen als Nederlandse vrouwen de F1 van de de /i/ iets lager is dan de F1 van de /u/. Welke articulatorische verklaring moet hier wel aan ten grondslag liggen? Omdat de F1 hoger is voor de [u], betekent dat dat de tong iets lager in de mond is voor de [u]. Je kunt in je mond ook voelen dat het harde verhemelte voorin de mond iets hoger is dan het zachte verhemelte achterin de mond. Bij de [u], waarbij je de tong achterin de mond omhoog trekt, kan de tong simpelweg niet zo hoog komen als bij de [i], waarbij je de tong voorin de mond omhoog trekt. De klinkerdriehoek is van boven niet plat, omdat het verhemelte en dus de maximale tonghoogte voor- en achterin de mond niet dezelfde hoogte heeft. 4) Hoe zou je een klinker kunnen produceren met de F1 van de [a] en de F2 van de [i] (de klinker linksonder in het vierkant)? Waarom zijn er geen klinkers linkonder in het vierkant? Om een klinker te maken met de F1 van de [a] moet je kaak helemaal open zijn en je tong laag. Daarbij komt de tong automatisch in het midden (niet voor, niet achter) van je mond terecht. Je kunt

5 eenvoudigweg niet je tong zo laag doen als voor de [a] en tegelijkertijd zo voorin als voor de [i]. De klinkers linksonder in de klinkerdriehoek komen niet voor omdat het articulatorisch onmogelijk is ze te producren. 5) En hoe zou je een klinker kunnen produceren met de F1 van de [a] en de F2 van de [u] (de klinker rechtsonder in het vierkant). Ook dat is weer onmogelijk. Als de tong zo laag is als nodig is voor de eerste formant van de [a], is naar achteren of naar voren gaan onmogelijk. 6) Wat voor natuurkundige onmogelijkheid komen we tegen in klinkers met de F1 van de [a] en de F2 van de [u]? Waarom zijn er geen klinkers rechtsonder in het vierkant? De F1 van de (vrouwen)-[a] is 1000 Hz, de F2 van de (vrouwen)-[u] is 750 Hz. Binnen 1 klank is de F1 altijd lager dan de F2. Per definitie zijn klinkers rechtsonder in de klinkerdriehoek dus onmogelijk.

6 Opdracht 5: Hoe stemhebbend zijn de Nederlandse stemhebbende plosieven? NODIG: figuren van Nederlandse plosieven, ruitjespapier, Lineaal, potlood, rekenmachine 1) Het Nederlands heeft drie stemhebbende plosieven (en dan laten we de gepalataliseerde plosief [d j ] even zitten). In het vorige college hebben we besproken dat die plosieven niet allemaal even stemhebbend zijn. In deze opdracht ga je dat nader onderzoeken. 2) In de bijgeleverde golfvormen en spectrogrammen zie je voorbeelden van de drie stemhebbende plosieven. Elk blad bevat drie keer dezelfde plosief gevolgd door een [a]. 3) Aan welke eigenschap van de golfvorm zie je de stemhebbendheid? En aan welke eigenschap van het spectrogram? golfvorm: kleine amplitude voor de klinker begint spectrogram: stembalk voor de klinker begint 4) Ga je de golfvorm of het spectrogram meten om te bepalen hoe stemhebbend elke plosief is? Markeer je metingen in elk figuur. In de golfvorm meet je lengte van de prevoicing In het spectrogram meet je de lengte van de stembalk. De lengte van de stemhebbenheid is hierbij belangrijker dan de amplitude, maar misschien vindt je bij de amplitude ook wel wat interessants. 5) Voer de metingen uit en zet ze in een overzichtelijke tabel. 1e token 2e token 3e token Gemiddelde [b] 30 ms 30 ms 30 ms 30 ms [d] 15 ms 10 ms 20 ms 15 ms [ɡ] 20 ms 20 ms 10 ms 16.7 ms *Deze metingen zijn afgerond op 5 ms, en dus niet zo nauwkeurig 6) Zet de metingen vervolgens om in een mooie grafiek. Zet de metingen van elke plosief bij elkaar, maar zorg ook dat de vergelijking tussen de plosieven goed te maken is. Hiervoor kun je gemiddelden uitrekenen, of medianen, maar je kunt ook de 'ruwe waarden' gebruiken. Deze figuur gebruik je voor de presentatie van je resultaten, ter ondersteuning van je conclusie. 7) Wat is je conclusie? De bilabiale stemhebbende plosief heeft een langere periode van stemhebbenheid voor de burst dan de dentale en velaire plosief.

7 Opdracht : Vermaak de Zuid-Nederlandse plosieven tot Oost-Nederlandse plosieven Nodig: Figuren van de Zuid-Nederlandse plosieven (zie bijlage), schaar, lijm/plakband, potlood 1) Het Nederlands zoals gesproken in bijvoorbeeld Limburg of Brabant maakt een duidelijk contrast tussen stemhebbende en stemloze plosieven. Ook in Groningen en Twente maakt men een duidelijk contrast, maar dit wordt op een andere manier gerealiseerd. Ze lijken daarmee eigenlijk meer op Engelsen! 2) Hoe realiseren sprekers uit Groningen en Twente de stemloze en stemhebbende plosieven? De stemhebbende plosieven worden... stemloos uitgesproken De stemloze plosieven worden... geaspireerd uitgesproken 3) Hoe verschillen de Saksische stemhebbende plosieven akoestisch van wat sprekers van andere varianten van het Nederlands doen? Wat is er anders in golfvorm en spectrogram? De Saksische [b, d, ɡ ] hebben geen stemhebbendheid voor de burst. In de golfvorm zie je dus een stilte voor de burst. In het spectrogram zie je geen stembalk voor de burst. 4) Hoe verschillen de Saksische stemloze plosieven akoestisch van wat sprekers van andere varianten van het Nederlands doen? Wat is er anders in golfvorm en spectrogram? De Saksische [p h, t h, k h ] hebben na de burst nog even aspiratie voordat de klinker begint. Aspiratie is stemloos. In de golfvorm zie je de burst apart met daarna een korte stilte of zachte fricatie voordat de grote amplitude van de klinker begint. In het spectrogram zie je na de burst even geen stembalk voordat de klinker begint. 5) De spectrogrammen en golfvormen die je hebt gekregen zijn van de Zuid-Nederlandse [p] en [b]. 6) Op basis van de golfvormen en spectrogrammen van de Zuid-Nederlandse [p] en [b] ga je de Oost-Nederlandse realisaties maken. Je kunt: -Een stuk geluid stil maken door er wit papier op te plakken. -Een stuk stilte invoegen door de figuur te verknippen en er wit papier tussen te plakken.

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram.

1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt, maar identificeer minimaal drie in het oog springende patronen in het spectrogram. OPDRACHT 1: Stappenplan opstellen voor het lezen van spectrogrammen. NODIG: Bijgeleverde spectrogrammen (zie bijlage), potloden, schaar, plakband. 1) Bekijk spectrogram 1. Denk niet aan wat er gezegd wordt,

Nadere informatie

Akoestiek. Geluid zichtbaar gemaakt. Golfvormen. Geluid zichtbaar gemaakt. Golfvormen. Golfvormen. Overzicht

Akoestiek. Geluid zichtbaar gemaakt. Golfvormen. Geluid zichtbaar gemaakt. Golfvormen. Golfvormen. Overzicht Akoestiek Geluid zichtbaar gemaakt Overzicht 1. Geluid zichtbaar gemaakt 2. 3. Spectra, spectrogrammen en formanten Geluid zichtbaar gemaakt Oscillogram: weergave van de luchtdrukverstoringen (db) Spectrogram:

Nadere informatie

Handleiding bij werkbladen uitspraak

Handleiding bij werkbladen uitspraak Handleiding bij werkbladen uitspraak Er zijn drie kopieerbladen voor de uitspraak: overzicht van de klinkers overzicht van de lastige medeklinkers oefentips voor de uitspraak van de r De eerste twee lichten

Nadere informatie

Om te beginnen vormen de longen de motor van de spraak door de opbouw van luchtdruk.

Om te beginnen vormen de longen de motor van de spraak door de opbouw van luchtdruk. Spraakakoestiek Gerrit Bloothooft Te gebruiken bij het college Fonetiek van de Inleiding Taalwetenschap. Tekst met een klein lettertype is optioneel. Dat geldt ook voor de paragrafen 8 en 9. November 28

Nadere informatie

Klanken 1. Tekst en spraak. Colleges en hoofdstukken. Dit college

Klanken 1. Tekst en spraak. Colleges en hoofdstukken. Dit college Tekst en spraak Klanken 1 Representatie van spraak vereist representaties van gedeeltes die kleiner dan woorden zijn. spraaksynthese (tekst-naar-spraak) rijtje letters! akoestische golfvorm http://www.fluency.nl/

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 201 Samenvatting (summary in Dutch) Het doel van dit proefschrift is het ontwikkelen en valideren van spraakanalyse-technieken om de spraakkwaliteit van patiënten behandeld

Nadere informatie

Zwijsen. jaargroep 4. naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs. rekentrainer. jij. Bezoek alle leuke dingen. Teken de weg.

Zwijsen. jaargroep 4. naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs. rekentrainer. jij. Bezoek alle leuke dingen. Teken de weg. Zwijsen jaargroep naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs! jij rekentrainer Bezoek alle leuke dingen. Teken de weg. Groep blad 1 Hoe komt de hond bij het bot? Teken. Kleur de tegels. Kleur

Nadere informatie

Analyse spraakspectrogram

Analyse spraakspectrogram Analyse spraakspectrogram Heidi Holvoet - Online studiebegeleiding Inhoudsopgave 1 Omschrijving 2 2 Spraakklanken registreren 3 2.1 Signaal.................................... 3 2.2 Spectrum..................................

Nadere informatie

huiswerkvragen Spreken en Verstaan ( )

huiswerkvragen Spreken en Verstaan ( ) huiswerkvragen Spreken en Verstaan (200300287) Hugo Quené Opleiding Taalwetenschap UU H.Quene@uu.nl 28 okt 2009 Let op: Je moet als huiswerk alle onderstaande vragen beantwoorden, volgens het tijdsschema

Nadere informatie

De spraakbanaan. De spraakbanaan zoals ReSound hem neerzet

De spraakbanaan. De spraakbanaan zoals ReSound hem neerzet De spraakbanaan Tijdens een van mijn lessen Casuïstiek kreeg ik de opmerking dat ik wel erg makkelijk door de bocht ging door te stellen dat het spraakgebied van ± 300Hz tot ruim 4000Hz zou lopen. Omdat

Nadere informatie

bijlagen bij vmbo VMBO ruimte voor leerlingen

bijlagen bij vmbo VMBO ruimte voor leerlingen bijlagen bij vmbo VMBO ruimte voor leerlingen 121 bijlage 1 opdrachtblad leerlingen hebben minder ruimte dan biologische kip materiaal meetmateriaal: een kleine en een grote liniaal, rolmaat, meetlint,

Nadere informatie

Tentamen Spraakherkenning en -synthese

Tentamen Spraakherkenning en -synthese Tentamen Spraakherkenning en -synthese Rob van Son 25 maart 2008 Vermeld op iedere pagina je naam, je studentnummer en het volgnummer per pagina. Gebruik voor elke opgave (1-5) een apart vel. Als je voor

Nadere informatie

Meten met de ultrasoon afstandsensor:

Meten met de ultrasoon afstandsensor: Meten met de ultrasoon afstandsensor: Belangrijk!!!!!! 1. Om zo goed mogelijk met de sensor te kunnen meten moeten de ultrasoon geluiden (de klikjes die je hoort) zo goed mogelijk worden weerkaatst. Wij

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe maken we geluid?

Kernvraag: Hoe maken we geluid? Kernvraag: Hoe maken we geluid? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Geluid voelen Je kunt ook zelf geluid maken. Probeer maar. Houd je vingers tegen je keel als je neuriet. Wat

Nadere informatie

K 1 Symmetrische figuren

K 1 Symmetrische figuren K Symmetrische figuren * Spiegel Plaats de spiegel zó, dat je twee gelijke figuren ziet. Plaats de spiegel nu zó op het plaatje, dat je dezelfde figuur precies éénmaal ziet. Lukt dat bij alle plaatjes?

Nadere informatie

Rekentijger - Groep 4 Tips bij werkboekje A

Rekentijger - Groep 4 Tips bij werkboekje A Rekentijger - Groep 4 Tips bij werkboekje A Maak de getallen Werkblad 1 Werk van links naar rechts. Gebruik de uitkomst van elke som opnieuw. Kleursudoku Werkblad 2 Begin met de rij of kolom met de meeste

Nadere informatie

Fonologie. inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013

Fonologie. inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013 Fonologie inleiding taalkunde 2012/13 30 mei 2013 Tekst en spraak Representatie van spraak vereist representaties van gedeeltes die kleiner dan woorden zijn. spraaksynthese (tekst-naar-spraak) rijtje letters

Nadere informatie

Schriftelijk tentamen Spraakherkenning en spraaksynthese (do. 23 december 2004, 13.30 16.30 u; zaal C.206)

Schriftelijk tentamen Spraakherkenning en spraaksynthese (do. 23 december 2004, 13.30 16.30 u; zaal C.206) Schriftelijk tentamen Spraakherkenning en spraaksynthese (do. 23 december 2004, 13.30 16.30 u; zaal C.206) Vermeld op iedere pagina je naam, je studentennummer en het vervolgnummer per pagina. Als je voor

Nadere informatie

Testboekje voor groep 4

Testboekje voor groep 4 Testboekje voor groep 4 Niet Schoolse Cognitieve Capaciteiten Test GION Gronings Instituut voor Onderzoek van onderwijs, Opvoeding en ontwikkeling Rijksuniversiteit Groningen Vul eerst op het antwoordformulier

Nadere informatie

David Weenink. First semester 2005

David Weenink. First semester 2005 Institute of Phonetic Sciences University of Amsterdam First semester 2005 Colleges: donderdags van 12 14 Practicum: donderdags 14.30-16.30 Wekelijkse opdrachten Alle opdrachten moeten voldoende voor tentamen

Nadere informatie

Vakgroep Spraak-, Taal- en Gehoorwetenschappen

Vakgroep Spraak-, Taal- en Gehoorwetenschappen Het effect van kortdurende, intensieve logopedische therapie op articulatie en resonantie bij patiënten met een lip-, kaak- en verhemeltespleet: een pilootstudie Kim Bettens Anke Luyten Andrew Hodges George

Nadere informatie

Rekentijger - Groep 6 Tips bij werkboekje A

Rekentijger - Groep 6 Tips bij werkboekje A Rekentijger - Groep 6 Tips bij werkboekje A Puzzelvierkanten Werkblad 1 Vierkant linksboven Zoek eerst uit hoeveel één hartje waard is. Daarna kun je ook berekenen hoeveel een rondje waard is. Vierkant

Nadere informatie

Thema school. Deze werkbundel is van:

Thema school. Deze werkbundel is van: Deze werkbundel is van: VOORWERPEN TELLEN Tel hoeveel je er ziet van elk voorwerp. Noteer het aantal achter de juiste benaming. de boekentas: de lijm: de klok: de lat: VOORWERPEN TELLEN Correctiesleutel

Nadere informatie

Tussentoets spraakherkenning en -synthese (1)

Tussentoets spraakherkenning en -synthese (1) - Tussentoets spraakherkenning en -synthese (1) 28 oktober 2010 Zet op iedere pagina je naam, je studentnummer en het volgnummer per pagina. Gebruik voor elke opgave ( 1-4) een apart vel. Als je voor 16.00

Nadere informatie

Thema 1 Concentratie. Waarom? Wanneer? Hoe? Kringgesprek

Thema 1 Concentratie. Waarom? Wanneer? Hoe? Kringgesprek Thema 1 Concentratie Waarom? Concentratieoefeningen helpen leerlingen om zich beter te focussen zodat ze hun aandacht beter bij hun werk kunnen houden. Wanneer? Hoe? Als de leerlingen snel worden afgeleid

Nadere informatie

gebruik van de fonetische transcriptie Marta Nováková

gebruik van de fonetische transcriptie Marta Nováková De mogelijkheden en grenzen van het gebruik van de fonetische transcriptie bij de verwerving van het Nederlands Marta Nováková Ben je bang voor de dokter? [bε bαŋk vo:r d d dçkt r?] Uitspraakonderwijs

Nadere informatie

14 SPREKEN EN VERSTAAN - SPRAAKKLANKEN 1

14 SPREKEN EN VERSTAAN - SPRAAKKLANKEN 1 1 14 SPREKEN EN VERSTAAN - SPRAAKKLANKEN 1 Louis C.W. Pols Er zijn diverse software pakketten op de markt om teksten in te spreken in een computer in plaats van deze in te voeren via het toetsenbord. Dergelijke

Nadere informatie

Onmogelijke figuren. Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre. Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde

Onmogelijke figuren. Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre. Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde Onmogelijke figuren Geschreven door Judith Floor en Vivike Lapoutre Herzien door Dieuwke van Wijk en Amarins van de Voorde Vierkant voor Wiskunde Zomerkamp A 2010 Voorwoord Je hebt vast wel eens een stripboek

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HIER EN DAAR EEN BUI Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

Basistechnieken Microsoft Excel in 15 minuten

Basistechnieken Microsoft Excel in 15 minuten Basistechnieken Microsoft Excel in 15 minuten Microsoft Excel is een rekenprogramma. Je kan het echter ook heel goed gebruiken voor het maken van overzichten, grafieken, planningen, lijsten en scenario's.

Nadere informatie

Hier en daar een bui

Hier en daar een bui Hier en daar een bui Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

bijlagen groep 5 en 6

bijlagen groep 5 en 6 bijlagen groep 5 en 6 bijlage 1 een stukje achtbaan Je hebt nodig: 2 brede planken. De ene plank moet ongeveer twee keer zo lang zijn als de andere. een paar tennisballen een stuk soepel karton plakband

Nadere informatie

Geluidsanalyse: de Hollandse en de Marokkaanse [z]

Geluidsanalyse: de Hollandse en de Marokkaanse [z] een beknopte handleiding voor het werken met PRAAT Werken met PRAAT PRAAT is een programma dat werd ontwikkeld aan de Universiteit van Amsterdam. Hoewel het is gemaakt om spraak te analyseren, heeft het

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R EEN ADEMBENEMEND INSTRUMENT Een liedje fluiten is niet zo makkelijk. Je lippen en je tong moet je in allerlei bochten wringen. Met een muziekinstrument gaat het al een stukje makkelijker. Even blazen en

Nadere informatie

Logopedische behandeling bij kinderen met een schisis. in de basisschoolleeftijd

Logopedische behandeling bij kinderen met een schisis. in de basisschoolleeftijd 06-03-17 Logopedische behandeling bij kinderen met een schisis. in de basisschoolleeftijd Schisisteam Amsterdam Arianne van der Kooij Klinisch Logopedist Spraak-taalpatholoog Thema s Over welke spraakstoornissen

Nadere informatie

ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4

ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4 ACTIVITEITEN GROEP 3 en 4 Wat zegt die grafiek? De indeling van de ochtend is als volgt: Schoolbrede start (15 minuten) Zie hoofdstuk Schoolbrede start. Deel 1 Tellen in een plaatje (20 minuten) De kinderen

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1 WOW-NL in de klas Les 1 Het weerstation Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 1 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen van Science

Nadere informatie

Als l groter wordt zal T. Als A groter wordt zal T

Als l groter wordt zal T. Als A groter wordt zal T Naam: Klas: Practicum: slingertijd Opstelling en benodigdheden: De opstelling waarmee gewerkt wordt staat hiernaast (schematisch) afgebeeld. Voor de opstelling zijn nodig: statief met dwarsstaaf, dun touw

Nadere informatie

G 1 Tangram: figuren leggen

G 1 Tangram: figuren leggen G Tangram: figuren leggen * Schaar, kopieerbladen 8 en 9 Knip de zeven tangramdelen (kopieerblad 8) uit. Let erop dat de grenslijnen van ieder deel wel heel blijven. Leg met de zeven delen de dieren op

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28737 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cissé, Ibrahima Abdoul Hayou Title: Développement phonético-phonologique en fulfulde

Nadere informatie

Rekentijger - Groep 7 Tips bij werkboekje A

Rekentijger - Groep 7 Tips bij werkboekje A Rekentijger - Groep 7 Tips bij werkboekje A Omtrek en oppervlakte (1) Werkblad 1 Van een rechthoek die mooi in het rooster past zijn lengte en breedte hele getallen. Lengte en breedte zijn samen gelijk

Nadere informatie

VAARDIGHEDEN EXCEL. MEETWAARDEN INVULLEN In de figuur hieronder zie je twee keer de ingevoerde meetwaarden, eerst ruw en daarna netjes opgemaakt.

VAARDIGHEDEN EXCEL. MEETWAARDEN INVULLEN In de figuur hieronder zie je twee keer de ingevoerde meetwaarden, eerst ruw en daarna netjes opgemaakt. VAARDIGHEDEN EXCEL Excel is een programma met veel mogelijkheden om meetresultaten te verwerken, maar het was oorspronkelijk een programma voor boekhouders. Dat betekent dat we ons soms in bochten moeten

Nadere informatie

Gratis Sudoku Editie 00 PaDNL. Wat is een PalindroomDoku? 1 Uitdagende PalindroomDoku wacht om te worden opgelost

Gratis Sudoku Editie 00 PaDNL. Wat is een PalindroomDoku? 1 Uitdagende PalindroomDoku wacht om te worden opgelost Gratis Sudoku Editie 00 PaDNL 1 Uitdagende PalindroomDoku wacht om te worden opgelost Gratis Sudoku Editie 00 PaDNL Website: www.sudoku-variations.com DISCLAIMER MEBO Educational Services besteedt voortdurend

Nadere informatie

Grafiek en dynamisch bereik

Grafiek en dynamisch bereik Excellerend Heemraadweg 21 2741 NC Waddinxveen 06 5115 97 46 richard@excellerend.nl BTW: NL0021459225 ABN/AMRO: NL72ABNA0536825491 KVK: 24389967 Grafiek en dynamisch bereik Iedereen die vaak met tabellen

Nadere informatie

4 a naam. 1 Reken uit. 2 Reken uit, haal af tot Reken uit, haal eerst af tot = 10 8 = 10 5 = 10 1 = 10 6 = 10 7 = 10 2 = 10 9 =

4 a naam. 1 Reken uit. 2 Reken uit, haal af tot Reken uit, haal eerst af tot = 10 8 = 10 5 = 10 1 = 10 6 = 10 7 = 10 2 = 10 9 = 4 a naam hulp blad 1 1 Reken uit 10 3 = 10 8 = 10 5 = 10 1 = 10 6 = 10 7 = 10 2 = 10 9 = 2 Reken uit, haal af tot 10 13 3 = 10 15 = 10 17 = 10 12 = 10 14 = 10 16 = 10 18 = 10 11 = 10 3 Reken uit, haal

Nadere informatie

Begin en eindig de les klassikaal. Tijdens de kern van de les vouwen de leerlingen individueel hun dieren aan de hand van het werkblad.

Begin en eindig de les klassikaal. Tijdens de kern van de les vouwen de leerlingen individueel hun dieren aan de hand van het werkblad. Vissen vouwen Lesbeschrijving voor de leerkracht groep 3-4 Voorbereiding Vouw zelf elke vis en de andere zeedieren volgens de instructie op het werkblad. Zo weet u hoe de dieren gevouwen moeten worden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Spraak bij verschillende soorten:

Nederlandse samenvatting. Spraak bij verschillende soorten: Spraak bij verschillende soorten: Mechanistische grondlagen van vocale productie en perceptie Dit is een vertaling van hoofdstuk 1. De literatuurverwijzingen zijn weggelaten om de leesbaarheid te verbeteren.

Nadere informatie

P2 Exponentiële groei

P2 Exponentiële groei P2 Exponentiële groei Opgave 1 a. Zet in Excel in A1: Aantal jaar en in B1: Spaarbedrag. b. Zet in A2-A11 de getallen 1 t/m 10. Handig doen. Zie hulp bij Excel blad 6. c. Zorg met een formule dat er in

Nadere informatie

Breuken(taal), meetkunde, voortzetting eerlijk verdelen

Breuken(taal), meetkunde, voortzetting eerlijk verdelen Titel Eerlijk verdelen 2 Groep / niveau Groep 5/6 Leerstofaspecten Benodigdheden Organisatie Bedoeling Voorwaardelijke vaardigheden Lesactiviteit Breuken(taal), meetkunde, voortzetting eerlijk verdelen

Nadere informatie

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard.

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Doel: Eén van jullie groep gaat opschrijven wat jullie al weten over De Tweede Wereldoorlog (bekend). Daarna schrijven jullie op wat jullie graag willen weten over

Nadere informatie

Wat schrijf je en voor wie: een gedicht voor op een. Hoe pak je het schrijven van een gedicht aan?

Wat schrijf je en voor wie: een gedicht voor op een. Hoe pak je het schrijven van een gedicht aan? Les 1: Een poëziekaart maken poëziekaart Lees over Verbonden zijn. Wat schrijf je en voor wie: een gedicht voor op een Verbonden zijn De Nieuwsbegrip leesles gaat over de ramadan. Tijdens de ramadan voelen

Nadere informatie

Een boekje met wiskundige vragen en opdrachten voor Havo 3

Een boekje met wiskundige vragen en opdrachten voor Havo 3 Een boekje met wiskundige vragen en opdrachten voor Havo 3 Gemaakt door: Harm Bakker Peter Vaandrager April 2002. Met dank aan mevr.o. De Meulemeester van KSO Glorieux uit Ronse in België. Geschiedenis

Nadere informatie

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4.

4 Gedrag. 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? 4.1 Opdrachten 1-24. 4.2 Opdrachten 1-20. 4. 4 Gedrag DO-IT Datum 4.2 Aapt een aap echt na? 4.4 Hoe leven dieren samen in een groep? PARAGRAFEN Datum 4.1 Opdrachten 1-24 4.2 Opdrachten 1-20 4.3 Opdrachten 1-16 4.4 Opdrachten 1-16 Samenvatten Test

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Opdracht 1 bij 1.2 * Doe de opdracht met de groep. Uitleg voor de docent: De cursisten lopen door elkaar door het lokaal. Laat de cursisten elkaar in tweetallen begroeten,

Nadere informatie

maken de kinderen een elfje, een gedicht met 11 woorden, rondom dit thema.

maken de kinderen een elfje, een gedicht met 11 woorden, rondom dit thema. 17. Een elfje Tijdens deze activiteit: maken de kinderen een elfje, een gedicht met 11 woorden, rondom dit thema. Inrichting speelleeromgeving U kunt de activiteit starten aan een tafel waar de kinderen

Nadere informatie

Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA)

Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA) Werkblad 3 Bewegen antwoorden- Thema 14 (NIVEAU BETA) Theorie In werkblad 1 heb je geleerd dat krachten een snelheid willen veranderen. Je kunt het ook omdraaien, als er geen kracht werkt, dan verandert

Nadere informatie

SMART-finale 2016 Ronde 1: 5-keuzevragen

SMART-finale 2016 Ronde 1: 5-keuzevragen SMART-finale 2016 Ronde 1: 5-keuzevragen Ronde 1 bestaat uit 16 5-keuzevragen. Bij elke vraag is precies één van de vijf antwoorden juist. Geef op het antwoordformulier duidelijk jouw keuze aan, door per

Nadere informatie

Een planning maken in Excel (handmatige opmaak)

Een planning maken in Excel (handmatige opmaak) Een planning maken in Excel (handmatige opmaak) Deze handleiding is gebaseerd op Excel 2007 en Excel 2010. Bij nieuwere versies van Excel werkt het op dezelfde manier, maar ziet het beeld er soms net even

Nadere informatie

David Weenink. Instituut voor Fonetische Wetenschapen ACLC Universiteit van Amsterdam. Spraakverwerking per computer.

David Weenink. Instituut voor Fonetische Wetenschapen ACLC Universiteit van Amsterdam. Spraakverwerking per computer. Instituut voor Fonetische Wetenschapen ACLC Universiteit van Amsterdam AMSTERDAM CENTER FOR LANGUAGE AND C O M M U N I C A T I O N 5000 4000 3000 Hz 2000 1000 0 de vrouw loopt met haar dure schoenen 0.3

Nadere informatie

Ruitjes vertellen de waarheid

Ruitjes vertellen de waarheid Ruitjes vertellen de waarheid Opdracht 1 Van fouten kun je leren Van fouten kun je leren, jazeker. Vooral als je héél goed weet wat er fout ging. Vandaag leer je handige formules begrijpen door kijken

Nadere informatie

Hierin is λ de golflengte in m, v de golfsnelheid in m/s en T de trillingstijd in s.

Hierin is λ de golflengte in m, v de golfsnelheid in m/s en T de trillingstijd in s. Inhoud... 2 Opgave: Golf in koord... 3 Interferentie... 4 Antigeluid... 5 Staande golven... 5 Snaarinstrumenten... 6 Blaasinstrumenten... 7 Opgaven... 8 Opgave: Gitaar... 8 Opgave: Kerkorgel... 9 1/10

Nadere informatie

Voorspellen en tekst lezen

Voorspellen en tekst lezen Voorspellen en tekst lezen 1. Lees de uitleg. Als je gaat lezen, doe je eerst een voorspelling. Waar zou de tekst over gaan? Kijk eerst goed hoe de tekst eruitziet. Want je kunt aan de buitenkant van de

Nadere informatie

Uitspraakvariatie van de postvocale /l/ in samenhang met de voorgaande /a/

Uitspraakvariatie van de postvocale /l/ in samenhang met de voorgaande /a/ Uitspraakvariatie van de postvocale /l/ in samenhang met de voorgaande /a/ Scriptie ter afronding van de master Taal en Ontwikkeling Opleiding Taalwetenschap Faculteit Geesteswetenschappen Universiteit

Nadere informatie

Kleuren. Warming-up Doel: Losmaken van lijf en stem; concentratie vergroten; richten op leraar voor de klas.

Kleuren. Warming-up Doel: Losmaken van lijf en stem; concentratie vergroten; richten op leraar voor de klas. Groep: 1/2 3/4 Thema: Kleuren Inhoud: Lied in 2 versies over kleuren. De toonladder, ritmes en spelen met instrumenten. Reageren op kleuren en vormen. Warming-up Doel: Losmaken van lijf en stem; concentratie

Nadere informatie

De 42 e Internationale Natuurkunde Olympiade Bangkok, Thailand Experimentele toets Donderdag 14 juli 2011

De 42 e Internationale Natuurkunde Olympiade Bangkok, Thailand Experimentele toets Donderdag 14 juli 2011 Lees dit eerst: De 42 e Internationale Natuurkunde Olympiade Bangkok, Thailand Experimentele toets Donderdag 14 juli 2011 1. Er zijn twee experimenten. Voor elk experiment wordt maximaal 10 punten toegekend.

Nadere informatie

Protocol voor manuele verificatie van automatisch gegenereerde woordsegmentaties D. Binnenpoorte, (+ aanvulling )

Protocol voor manuele verificatie van automatisch gegenereerde woordsegmentaties D. Binnenpoorte, (+ aanvulling ) Protocol voor manuele verificatie van automatisch gegenereerde woordsegmentaties D. Binnenpoorte, 29-01-02 (+ aanvulling 15-01-04) A. Algemeen A.1 Doelstelling Het doel dat nagestreefd wordt, is om in

Nadere informatie

1. Bestand-> open nieuw transparant 900 pixels breed en 600 pixels hoog 2. Materialen, voorgrondkleur #89a5a8 en achtergrond kleur #183d53

1. Bestand-> open nieuw transparant 900 pixels breed en 600 pixels hoog 2. Materialen, voorgrondkleur #89a5a8 en achtergrond kleur #183d53 Les 46 Wat hebben we nodig: Plaatjes: bloemen - PHF_St_Yellowclusters1.pspimage vrouw - plaatje.pspimage Patroon: Corel_08_035.jpg Insteekfilter: graphics plus - cross shadow Zet je patroon, in mijn documenten-my

Nadere informatie

Kernvraag: Wat is geluid?

Kernvraag: Wat is geluid? Kernvraag: Wat is geluid? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1. Hoe worden geluiden gemaakt? Het is niet moeilijk om geluid te maken maar soms is het moeilijk om te zien hóe die

Nadere informatie

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van:

ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS. Van: ONTDEKKINGSREIZIGERS en AVONTURIERS Van: Ieder groepje gaat op ontdekkingsreis, deze gebieden worden verdeeld: heelal, de zee, een onderaards gebied, een vulkanisch gebied, een bergachtig gebied, een woestijn

Nadere informatie

Werkblad: Gedrag van kippen

Werkblad: Gedrag van kippen Werkblad: Gedrag van kippen Wat ga je doen? Je gaat het gedrag van kippen bekijken als ze in groepen bij elkaar lopen op een stadsboerderij. Wat is het doel? Deel I. Onderzoeken hoe kippen zich gedragen.

Nadere informatie

De grafiek van een lineair verband is altijd een rechte lijn.

De grafiek van een lineair verband is altijd een rechte lijn. 2. Verbanden Verbanden Als er tussen twee variabelen x en y een verband bestaat kunnen we dat op meerdere manieren vastleggen: door een vergelijking, door een grafiek of door een tabel. Stel dat het verband

Nadere informatie

Hoe spel ik een werkwoord?

Hoe spel ik een werkwoord? Ik wandel, wandel jij Hij wandelt, jij wandelt Wij wandelen Wandel noemen we de ik-vorm. Daar komt soms wat bij: bjvoorbeeld een t (hij, zij, het, men, jij wandelt) of en (wij, zij, jullie wandelen) Ik

Nadere informatie

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1

Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Snel een begin maken met Front-Page voor een eigen website. blad 1 Je gaat zelf een eenvoudige web site maken en zult deze eerst op papier moeten ontwerpen. Je maak een met daaronder sub-pagina s en eventueel

Nadere informatie

Grafieken maken met Excel

Grafieken maken met Excel Grafieken maken met Excel Mooie plaatjes met Microsoft Excel 4 HAVO en 5 VWO Grafieken maken met Excel. Inleiding. Bij de practica moet je regelmatig een grafiek tekenen. Tot nu toe deed je dat waarschijnlijk

Nadere informatie

TENTAMEN ELEKTROMAGNETISME (8N010)

TENTAMEN ELEKTROMAGNETISME (8N010) TENTAMEN ELEKTROMAGNETISME (8N010) 2 Juli, 2010, 14:00 17:00 uur Opmerkingen: 1. Dit tentamen bestaat uit 4 vragen met in totaal 19 deelvragen. 2. Werk nauwkeurig en netjes. Als ik het antwoord niet kan

Nadere informatie

Naam: Klas: Practicum: de maximale snelheid bij rennen en de maximale versnelling bij fietsen

Naam: Klas: Practicum: de maximale snelheid bij rennen en de maximale versnelling bij fietsen Naam: Klas: Practicum: de maximale snelheid bij rennen en de maximale versnelling bij fietsen Opmerkingen vooraf Dit practicum wordt buiten uitgevoerd (in een rustige straat). Werk in groepjes van 2 leerlingen

Nadere informatie

2.1 Kennismaken met breuken. 2.1.1 Deel van geheel. Opdracht 1 Welk deel van deze cirkel is zwart ingekleurd?

2.1 Kennismaken met breuken. 2.1.1 Deel van geheel. Opdracht 1 Welk deel van deze cirkel is zwart ingekleurd? Oefenopdrachten hoofdstuk Gebroken getallen RekenWijzer, oefenopdrachten hoofdstuk Gebroken getallen. Kennismaken met breuken.. eel van geheel Opdracht Welk deel van deze cirkel is zwart ingekleurd? deel

Nadere informatie

Transformaties van grafieken HAVO wiskunde B deel 1

Transformaties van grafieken HAVO wiskunde B deel 1 Transformaties van grafieken HAVO wiskunde B deel Willem van Ravenstein 500765005 Haags Montessori Lyceum (c) 06 Inleiding In de leerroute transformaties van grafieken gaat het om de karakteristieke eigenschappen

Nadere informatie

Genoeg ruimte? In de methodes

Genoeg ruimte? In de methodes Genoeg ruimte? Het berekenen van de oppervlakte van rechthoekige figuren komt in alle methoden voor. Vaak staat in de tekening aangegeven wat de te gebruiken eenheid is, bijvoorbeeld een vierkante meter.

Nadere informatie

Het metriek stelsel. Grootheden en eenheden.

Het metriek stelsel. Grootheden en eenheden. Het metriek stelsel. Metriek komt van meten. Bij het metriek stelsel gaat het om maten, zoals lengte, breedte, hoogte, maar ook om gewicht of inhoud. Er zijn verschillende maten die je moet kennen en die

Nadere informatie

Bij wind: Wanneer waait het t hardst? Najaarsstorm, koel zomerbriesje. Wat wil zeggen: windkracht 4? Wanneer spreekt men van een orkaan?

Bij wind: Wanneer waait het t hardst? Najaarsstorm, koel zomerbriesje. Wat wil zeggen: windkracht 4? Wanneer spreekt men van een orkaan? Zelf het weer meten In de lente verandert erg veel. De natuur ontwaakt. Blaadjes verschijnen weer aan de takken, de bloembollen komen boven de grond en ook dieren worden weer actief. En natuurlijk verandert

Nadere informatie

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag

Practicum algemeen. 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag Practicum algemeen 1 Diagrammen maken 2 Lineair verband en evenredig verband 3 Het schrijven van een verslag 1 Diagrammen maken Onafhankelijke grootheid en afhankelijke grootheid In veel experimenten wordt

Nadere informatie

Kies bij Schaal voor Aanpassen aan 1 breedte bij 1 lengte Excel verkleint alles nu zo veel dat het op een pagina past.

Kies bij Schaal voor Aanpassen aan 1 breedte bij 1 lengte Excel verkleint alles nu zo veel dat het op een pagina past. Werkblad afdrukken Open het bestand LijstAnne. Zet jouw naam en klas in cel A1. Je wilt deze tabel afdrukken. Kies in het tabblad voor Je kunt nu bij Instellingen van alles regelen

Nadere informatie

Grafieken in Word. Soort 1 2 5 10 12 15 20 30 Leven 4,8 4,9 5,1 5,5 5,6 5,8 6,0 6,2 Annuïteiten 4,9 5,1 5,3 5,7 5,8 6,0 6,2 6,5

Grafieken in Word. Soort 1 2 5 10 12 15 20 30 Leven 4,8 4,9 5,1 5,5 5,6 5,8 6,0 6,2 Annuïteiten 4,9 5,1 5,3 5,7 5,8 6,0 6,2 6,5 Les 16 Grafieken in Word In deze les leert u hoe u gegevens weergeeft in de vorm van een grafiek. Ook past u het uiterlijk, de schaal en het type grafiek aan. Een grafiek maken Eén plaatje zegt meer dan

Nadere informatie

Magidoku s en verborgen symmetrieën

Magidoku s en verborgen symmetrieën Uitwerking Puzzel 92-6 Magidoku s en verborgen symmetrieën Wobien Doyer Lieke de Rooij Een Latijns vierkant van orde n, is een vierkante matrix, gevuld met n verschillende symbolen waarvan elk precies

Nadere informatie

M V. Inleiding opdrachten. Opgave 1. Meetinstrumenten en grootheden. Vul het schema in. stopwatch. liniaal. thermometer. spanning.

M V. Inleiding opdrachten. Opgave 1. Meetinstrumenten en grootheden. Vul het schema in. stopwatch. liniaal. thermometer. spanning. Inleiding opdrachten Opgave 1. Meetinstrumenten en grootheden Vul het schema in. Meetinstrument Grootheid stopwatch liniaal thermometer spanning hoek van inval oppervlak Opgave. Formules Leg de betekenis

Nadere informatie

Woord vooraf...9. Inleiding

Woord vooraf...9. Inleiding Inhoudsopgave Woord vooraf...9 Inleiding 1 Objectief en subjectief...13 2 Geluid...18 2.1 Wat is geluid?...18 2.2 Eigenschappen van een toon...18 2.3 Harmonischen: grondtoon en boventonen...20 2.4 De invloed

Nadere informatie

Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar)

Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar) Tussendoelen Ontluikende gecijferdheid (inclusief logisch denken vanaf 3;6 jaar) 0 1;6 2 2;6 3 3,6 4 4;6 1. Ontwikkelt een besef van getalsnamen door rijmpjes en versjes. (bijvoorbeeld: een- twee..klaar

Nadere informatie

Modern Hebreeuwse klinkers: maakt leeftijd verschil? Een akoestische analyse.

Modern Hebreeuwse klinkers: maakt leeftijd verschil? Een akoestische analyse. Modern Hebreeuwse klinkers: maakt leeftijd verschil? Een akoestische analyse. Datum: Juni 2009 Student: Mijke Mulder 5845610 Begeleiders: Paul Boersma en Irene Zwiep BA-scriptie Hebreeuwse Taal en Cultuur

Nadere informatie

Werkblad. LES 9: Ouders. www.gavoorgezond.nl GROEP 1-2. Bijlage 1. Rood actief inspannen/ sporten. Oranje middelmatig inspannen.

Werkblad. LES 9: Ouders. www.gavoorgezond.nl GROEP 1-2. Bijlage 1. Rood actief inspannen/ sporten. Oranje middelmatig inspannen. Werkblad GROEP 1-2 Bijlage 1 Rood actief inspannen/ sporten Oranje middelmatig inspannen Rust Werkblad GROEP 1-2, vervolg Bijlage 2 Dagen van de week Maandag Dinsdag Woensdag Donderdag Vrijdag Zaterdag

Nadere informatie

Voorbereidingen voordat je alles in een presentatie zet.

Voorbereidingen voordat je alles in een presentatie zet. Een sprekend boek maken in Powerpoint. Inleiding Een sprekend boek kan een goed hulpmiddel zijn bij de taalverwerving van jonge kinderen. Denk aan luisteroefeningen, de herbeleving van een excursie en

Nadere informatie

MIND THE GAP. De invloed van buitenlandse klanken op de Nederlandse foneeminventaris

MIND THE GAP. De invloed van buitenlandse klanken op de Nederlandse foneeminventaris MIND THE GAP De invloed van buitenlandse klanken op de Nederlandse foneeminventaris Masterscriptie Taal, Mens en Maatschappij Lilian van der Geugten 3139050 Begeleider: Wim Zonneveld Juni 2014 INHOUDSOPGAVE

Nadere informatie

Soorten voereters herkennen

Soorten voereters herkennen Soorten voereters herkennen 1 Soorten voereters herkennen Wat ga ik doen? Niet alle dieren eten hetzelfde. Het voer dat ze eten, heeft te maken met wat voor soort voereter het is: een planteneter, een

Nadere informatie

van stoffen illustreren

van stoffen illustreren Bouw van stoffen illustreren Keuzeopdracht voor scheikunde bovenbouw vwo Een herhalende opdracht scheikunde over de bouw van stoffen VWO4 Omvang: 5-8 SLU 2013 Universiteit Utrecht: Junior College Utrecht

Nadere informatie

presentatie maken in PowerPoint

presentatie maken in PowerPoint presentatie maken in PowerPoint basisvaardigheden ICT - bovenbouw basisonderwijs groep 6 tot en met 8 basiscursus PowerPoint Waar vind ik PowerPoint: start / alle programma s Klik om een titel te maken:

Nadere informatie

Examen Rekenen en Wiskunde

Examen Rekenen en Wiskunde Examen Rekenen en Wiskunde Niveau Opgavenummer Examenduur : KSE 3 / F : RW3(09) : 90 minuten Instructies Dit examen bevat 9 opdrachten. Vul in het onderstaande vak uw gegevens in. Beantwoord de vragen

Nadere informatie

Mondharmonica is gemerkt: G (De laagste bluesharp) G# A A# B C C# D D# E F F# (De hoogste Bluesharp)

Mondharmonica is gemerkt: G (De laagste bluesharp) G# A A# B C C# D D# E F F# (De hoogste Bluesharp) Introductie Veel bluesmuzikanten zijn autodidact. Dat past goed in de traditie en de sfeer van de bluesmuziek. Een beetje hulp kan natuurlijk altijd handig zijn. Er zijn bluesharplessen te vinden op het

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 8 GESPREKSMODELLEN

OPDRACHTEN BIJ THEMA 8 GESPREKSMODELLEN OPDRACHTEN BIJ THEMA 8 GESPREKSMODELLEN Gespreksvoering is een kwestie van je gezond verstand gebruiken. INLEIDING Een professioneel gesprek is geen alledaags gesprek. Bij een professioneel gesprek heb

Nadere informatie

Muziekvakexamens 2010

Muziekvakexamens 2010 Muziekvakexamens 2010 Speciale onderwijsleer Methodiek Solozang - Lichte muziek Vrijdag 10 december Tijdstip: 12.00-13.30 uur Naam: Woonplaats: Gebruik het bijgevoegde gelinieerde papier voor beantwoording

Nadere informatie