Vereniging van Exploitanten van Waterleidingbedrijven in Nederland. Water In Zicht Benchmarking in de Drinkwatersector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vereniging van Exploitanten van Waterleidingbedrijven in Nederland. Water In Zicht Benchmarking in de Drinkwatersector"

Transcriptie

1 Vereniging van Exploitanten van Waterleidingbedrijven in Nederland Water In Zicht Benchmarking in de Drinkwatersector

2 Water In Zicht Benchmarking in de drinkwatersector

3 11 maart 1999 VEWIN Vereniging van Exploitanten van Waterleidingbedrijven in Nederland Sir Winston Churchill-laan 273 Postbus AB Rijswijk Andersen Consulting Management Consultants Apollolaan 150 Postbus AT Amsterdam

4 Water In Zicht Benchmarking in de drinkwatersector

5 Waterleiding- en waterwinningbedrijven die aan de benchmarkstudie hebben deelgenomen: NV Duinwaterbedrijf Zuid-Holland NV Waterleiding Friesland 4 NV Flevolandse Drinkwater Maatschappij NV Waterleidingmaatschappij Drenthe NV Waterleiding Maatschappij Limburg Gemeentewaterleidingen Amsterdam NV Waterleidingbedrijf Midden-Nederland Gemeentelijk Waterbedrijf Groningen NV NUON Waterleiding Maatschappij Overijssel NV NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland NV Waterleiding Maatschappij Noord-West-Brabant NV Waterleidingmaatschappij voor de provincie Groningen NV Waterleidingmaatschappij Oost-Brabant NV Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch NV Watertransportmaatschappij Rijn-Kennermerland (WRK) NV Waterbedrijf Gelderland NV Watermaatschappij Zuid-Holland Oost

6 Verantwoording Water In Zicht is een bedrijfsvergelijkend onderzoek binnen de Nederlandse drinkwatersector uitgevoerd door Andersen Consulting in opdracht van de VEWIN. Als eerste sectorbrede benchmarkstudie in de drinkwatersector richt deze studie zich primair op het transparant maken van de prestaties van de waterleidingbedrijven. Om een volledig beeld te geven van de maatschappelijke functies die waterleidingbedrijven vervullen, is gekozen voor een viertal invalshoeken: waterkwaliteit, dienstverlening, milieu en financiën & efficiency. Voor alle activiteiten van waterleidingbedrijven zijn de prestaties van de bedrijven objectief vergelijkbaar naast elkaar geplaatst. Naast het transparant maken van de prestaties van de Nederlandse drinkwatersector beoogt de studie ook de waterleidingbedrijven instrumenten in handen te geven om de bedrijfsprocessen verder te verbeteren. Daartoe is in samenwerking met deskundigen uit de drinkwatersector een benchmarkmethodiek ontwikkeld waarbij processen als uitgangspunt voor de bedrijfsvergelijking zijn genomen. De studie is uitgevoerd bij achttien waterleidingbedrijven waaronder zowel (oever)- grondwater- en oppervlaktewaterbedrijven als bedrijven met een mix van deze bronnen. In termen van aansluitingen vertegenwoordigen deze bedrijven gezamenlijk circa 85% van de sector zodat deze studie representatief kan worden geacht voor de Nederlandse drinkwatersector. De studie kent 1997 als peiljaar. Met deze studie wil de VEWIN een bijdrage leveren aan de besluitvorming over de toekomstige inrichting van de Nederlandse drinkwatersector zoals die thans aan de orde is in het kader van de herziening van de Waterleidingwet. 5

7 6

8 Inhoud Verantwoording Drinkwatersector geeft positief beeld, verbeteringen mogelijk Financiën & efficiency: tariefverschillen verklaarbaar, kostenbesparing mogelijk Spreiding in Nederlandse drinkwatertarieven aanzienlijk Water In Zicht gewenst Belanghebbenden wensen transparantie en doelmatigheid Maatschappelijke functies van waterleidingbedrijven belicht Benchmarkstudie representatief voor drinkwatersector Waterkwaliteit: voldoet aan strengste norm Kwaliteit van drinkwater voldoet aan Waterleidingbesluit Tariefverschillen verklaarbaar door inzicht in kostencategorieën Verschillende kostenstructuur en -niveau per bedrijfstype Belastingen verschillen per bedrijfstype Vermogenskosten verschillen bijna een factor vijf Ook afschrijvingen verschillen per bedrijfstype Operationele kosten bepalen meer dan de helft van de totale kosten Kostenbesparing door rationaliseren operaties en investeringen Ruwwaterkwaliteit bepalend voor zuiveringsinspanning Watersector streeft naar handhaving huidige waterkwaliteit Dienstverlening: klant is tevreden Klant geeft het waterleidingbedrijf een ruime voldoende Water In Zicht als kompas voor juiste koers Noten Bijlagen Verschillen in tevredenheid naar activiteit, contactvorm en dimensie 25 Ontevredenheid als aangrijpingspunt voor verbetering 25 Toenemende klantgerichtheid in activiteiten gevraagd 27 Milieu: belasting gering, inspanning groot Milieubelasting veroorzaakt door 29 waterleidingbedrijven gering 29 Grotere zuiveringsinspanning leidt tot hogere milieubelasting 29 Waterleidingbedrijven streven naar reductie milieubelasting 31 Circa 90% van afval- en reststoffen wordt hergebruikt 31 Drinkwatersector besteedt veel aandacht aan natuur- en milieubeheer 33

9 8

10 Drinkwatersector geeft positief beeld, verbeteringen mogelijk De resultaten van de benchmarkstudie laten een bemoedigend beeld zien van de Nederlandse drinkwatersector. Over het algemeen blijken de waterleidingbedrijven goed te presteren, op onderdelen zijn echter verbeteringen mogelijk. Waterkwaliteit: voldoet aan strengste norm. Alle Nederlandse waterleidingbedrijven leveren een drinkwaterkwaliteit die ruim voldoet aan de normwaarden zoals opgenomen in het Waterleidingbesluit. De verschillen in drinkwaterkwaliteit tussen bedrijven zijn gering. De gemiddelde kwaliteit van het drinkwater voldoet tevens aan de huidige Europese regelgeving. De op handen zijnde herziening van de Europese drinkwaterrichtlijn levert voor de Nederlandse waterleidingbedrijven geen problemen op. Dienstverlening: klant is tevreden Meer dan 90% van de klanten is tevreden tot zeer tevreden over het niveau van dienstverlening van het waterleidingbedrijf. Klanten waarderen de dienstverlening met gemiddeld een ruime voldoende. De waardering is vergelijkbaar met en soms beter dan de beoordeling van de dienstverlening van andere landelijk opererende bedrijven. Bij circa 9% van de ondervraagden werd ontevredenheid geconstateerd. Als gevolg van ontwikkelingen in andere sectoren, zoals telecommunicatie en financiële dienstverlening, zal het verwachtingspatroon van klanten met betrekking tot serviceverlening toenemen. In verband hiermee werkt de sector op verschillende manieren aan verbetering van de klantgerichtheid om aan de te verwachten hogere kwaliteitseisen voor de dienstverlening tegemoet te komen. Milieu: belasting gering, inspanning groot. De milieubelasting als gevolg van het productie- en distributieproces van drinkwater is gering. Tussen waterleidingbedrijven onderling bestaan er aanzienlijke verschillen in milieubelasting. Deze hangen grotendeels samen met de verschillen in zuiveringsinspanning tussen (oever)grondwateren oppervlaktewaterbedrijven. Anderzijds speelt ontharding in het zuiveringsproces van drinkwater een belangrijke rol. Waterleidingbedrijven streven naar reductie van milieubelasting door beperking van het gebruik van energie, hulpstoffen, chemicaliën en filtermaterialen en substitutie hiervan door milieuvriendelijker alternatieven. Circa 90% van afval- en reststoffen zoals drinkwaterslib en onthardingskorrels wordt hergebruikt. Daarnaast besteedt de drinkwatersector veel aandacht aan natuur- en milieubeheer. Met name de inspanningen van waterleidingbedrijven ten aanzien van de verdrogingsproblematiek en het beheer en de bescherming van ruwwaterbronnen zijn groot. Financiën & Efficiency: tariefverschillen verklaarbaar, kostenbesparing mogelijk. De spreiding in Nederlandse drinkwatertarieven is aanzienlijk. De verschillen in drinkwatertarieven kunnen worden verklaard door inzicht in de onderliggende kostencategorieën. Meer dan de helft van de totale kosten wordt bepaald door operationele kosten (54%) en in mindere mate door niet of minder beïnvloedbare kosten als belastingen (12%, exclusief BTW), vermogenskosten (17%) en afschrijvingen (17%). Een van de verklaringen voor verschillen in drinkwatertarieven wordt gevonden in het verschil in kostenstructuur en -niveau tussen (oever)grondwater- en oppervlaktewaterbedrijven. Ook de gemiddelde klantgrootte (uitgedrukt als de jaarlijkse hoeveelheid aan eindverbruikers afgezette kubieke meter drinkwater per aansluiting) en de personeelsintensiteit (uitgedrukt als FTE per miljoen afgezette kubieke meter drinkwater) blijken van invloed op de omvang van de operationele kosten, die meer dan de helft van de totale kosten van waterleidingbedrijven bepalen. Uit toewijzing van operationele kosten aan de verschillende bedrijfsprocessen worden de verschillen tussen waterleidingbedrijven zichtbaar. Daaruit blijkt dat efficiencyverbeteringen met name mogelijk zijn in het distributieproces en in de bedrijfsondersteunende processen. Naast rationalisatie van de operaties is verdere kostenbesparing mogelijk door afstemming van investeringsplannen tussen waterleidingbedrijven onderling. 9

11 Figuur 1 Belanghebbenden wensen transparantie en doelmatigheid. Drinkwatersector Kleinverbruikers Grootverbruikers Water In Zicht 10 Overheid Aandeelhouders Figuur 2 Maatschappelijke functies van waterleidingbedrijven belicht. Waterkwaliteit kwaliteit van drinkwater in één getal uitgedrukt Dienstverlening klanten geënquêteerd over beleving dienstverlening Water In Zicht milieubelasting in één getal uitgedrukt, inspanningen geïnventariseerd Milieu tarieven en kosten in een gesloten model in kaart gebracht Financiën & Efficiency

12 Water In Zicht gewenst Belanghebbenden wensen transparantie en doelmatigheid Binnen de Nederlandse drinkwatersector wordt sinds enkele jaren vanuit verschillende invalshoeken discussie gevoerd met betrekking tot transparantie en doelmatigheid. Alle belanghebbenden hebben de wens tot transparantie en doelmatigheid te kennen gegeven (figuur 1). Betrokken partijen zoeken naar de wijze van invulling en realisatie van grotere transparantie en doelmatigheid in de drinkwatersector. de nieuwe wet zal, evenals die in de huidige wet, bestaan uit een geheel van regels voor de kwaliteit, leveringszekerheid en continuïteit van de drinkwatervoorziening. Daarnaast wordt in de Hoofdlijnennotitie overheidstoezicht op de doelmatigheid geïntroduceerd. Daartoe zal een systeem van verplichte benchmarking worden ingevoerd en zullen grote infrastructurele investeringen marginaal worden getoetst. Bovendien wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden en potentiële effecten van verschillende vormen en aspecten van marktwerking bij de drinkwatervoorziening. 11 Drinkwatersector. In het rapport De toekomst van de openbare watervoorziening: de branchevisie op marktwerking 1 geeft de VEWIN aan dat het transparant maken van de bedrijfsvoering en het vergelijken van prestaties op gebieden als tarieven, kosten, milieuprestatie en serviceniveau prikkels biedt voor verbetering van de bedrijfsvoering en klantgerichtheid. De individuele waterleidingbedrijven wensen daarnaast meer inzicht in de bedrijfsvoering van de proces-beste in ieder bedrijfsproces om verbetermaatregelen te kunnen vaststellen. Klein- en grootverbruikers. De Consumentenbond, belangenbehartiger van de kleinverbruikers, wenst meer inzicht in de drinkwatertarieven en het niveau van dienstverlening voor gebonden klanten, conform het Engelse model 2. Ook grootverbruikers, verenigd in de VEMW 3, wensen meer inzicht in de opbouw van tarieven. Overheid. De verschillende ministeries onderzoeken de mogelijkheden tot grotere transparantie en doelmatigheid. In het rapport van Ocfeb 4, uitgevoerd in opdracht van de ministeries van Economische Zaken en Financiën, laten de onderzoekers hun licht schijnen over de doelmatigheid van de drinkwater- en afvalwaterzuiveringssector. Intussen werkt het ministerie van VROM al enige jaren aan de herziening van de Waterleidingwet. Aan de hand van de Hoofdlijnennotitie 5 wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de uitgangspunten van een nieuwe wet. De kern van Aandeelhouders. De aandeelhouders, veelal gemeenten en provincies, wensen van de waterleidingbedrijven de waarborging van een continue levering van drinkwater tegen een aanvaardbare prijs en een kwaliteit die aan alle eisen voldoet, rekening houdend met de eisen van zorgvuldig natuur- en milieubeheer. Maatschappelijke functies van waterleidingbedrijven belicht Om te kunnen inspelen op de wensen van de verschillende belanghebbenden heeft de VEWIN het initiatief genomen tot uitvoering van een benchmarkstudie in de drinkwatersector. De primaire doelstelling van de studie is het transparant maken van de prestaties van de Nederlandse waterleidingbedrijven. Daarnaast beoogt de benchmarkstudie de waterleidingbedrijven instrumenten in handen te geven om de bedrijfsprocessen te verbeteren. Om een volledig en evenwichtig beeld te kunnen verschaffen van de maatschappelijke functies die waterleidingbedrijven vervullen, is gekozen voor een viertal invalshoeken: waterkwaliteit, dienstverlening, milieu en financiën & efficiency (figuur 2). De benchmarkstudie richt zich hierbij op alle activiteiten vanaf het beheer van de ruwwaterbron tot en met de levering van het drinkwater aan de eindverbruiker. Waterkering en water-

13 Figuur 3 Processen als uitgangspunt voor bedrijfsvergelijking. productieproces distributieproces verkoopproces planningsproces algemeen proces 12 Figuur 4 Benchmarkstudie representatief voor drinkwatersector. FDM 1% WMD 3% GWG 1% niet deelnemend 15% PWN 10% DZH 8% niet deelnemend - oppervlaktewaterbedrijven 7% niet deelnemend - bedrijven met mix van bronnen 3% niet deelnemend - grondwaterbedrijven 3% deelnemende oppervlaktewaterbedrijven 24% WAPROG 3% WLF 4% WMN 8% NUON 4% WZHO 4% WNWB 5% GWA 6% WML 7% WMO 7% WOB 7% WG 7% deelnemende grondwaterbedrijven 50% deelnemende bedrijven met mix van bronnen 13% Bron: waterleidingbedrijven

14 beheer, alsmede (afval)waterafvoer en afvalwaterzuivering zijn niet meegenomen in de studie 6. Ook ander water 7 (zoals industrie- en huishoudwater) valt buiten het onderzoeksveld. Op basis van de onderkende invalshoeken is, in samenwerking met deskundigen uit de drinkwatersector, een benchmarkmethodiek ontwikkeld: Waterkwaliteit. De kwaliteit van drinkwater is in één getal uitgedrukt. Deze waterkwaliteitsindex wordt vastgesteld aan de hand van normen zoals opgenomen in het Waterleidingbesluit enerzijds en meetwaarden van waterleidingbedrijven anderzijds. Dienstverlening. Kwaliteit van dienstverlening wordt gedefinieerd als de mate waarin waterleidingbedrijven aan de verwachtingen van de klant voldoen. Deze is uitgedrukt in een rapportcijfer. Om de beleving van de dienstverlening door klanten te bepalen zijn kleinverbruikers geënquêteerd. Milieu. De milieubelasting als gevolg van de productie en distributie van drinkwater is in één getal uitgedrukt. Deze milieubelastingsindex is gebaseerd op een reeds aanwezig, pragmatisch en geaccepteerd milieumeetinstrument: de milieu- Typen waterleidingbedrijven Waterleidingbedrijven kunnen worden ingedeeld naar bedrijfstype op basis van het soort water dat voor de productie van drinkwater wordt gebruikt. Oppervlaktewaterbedrijven wenden oppervlaktewater (Maas, Rijn, overig) aan voor de productie van drinkwater; direct verwerkt, via bekkens of via infiltratie. De drie deelnemende oppervlaktewaterbedrijven passen met name duininfiltratie toe. Grondwaterbedrijven wenden zoet freatisch grondwater (ook wel ondiep grondwater genoemd) of zoet diep grondwater (ook wel semi-spanningswater genoemd) aan voor de productie van drinkwater. Bedrijven met een mix van bronnen wenden zowel (oever)grondwater als oppervlaktewater aan voor de productie van drinkwater. gerichte levenscyclusanalyse (m-lca). Afval- en reststoffen zijn separaat in beeld gebracht. Naast de milieubelasting zijn de inspanningen van bedrijven in het kader van natuur- en milieubeheer geïnventariseerd. Financiën & Efficiency. Alle opbrengsten en kosten van waterleidingbedrijven zijn opgenomen in een gesloten model. De tarieven zijn vergeleken aan de hand van een vijftal standaard verbruikssituaties. Voor de kostenvergelijking is onderscheid gemaakt naar vier kostencategorieën: belastingen, vermogenskosten, afschrijvingen en operationele kosten. Teneinde de afschrijvingen en operationele kosten op een gedetailleerder niveau transparant te maken, is een procesmodel gehanteerd dat uitgaat van vijf processen: planningsproces 8, productieproces, distributieproces, verkoopproces en een algemeen proces (figuur 3 en kader op pagina 15). De benchmarkstudie besteedt aandacht aan elk van de omschreven thema s alsmede aan hun onderlinge samenhang. Hierbij is 1997 als peiljaar gebruikt. Benchmarkstudie representatief voor drinkwatersector Aan de benchmarkstudie hebben achttien waterleidingbedrijven deelgenomen. Gezamenlijk representeren deze achttien bedrijven 9 zowel in termen van bedrijfsgrootte als in termen van bedrijfstype de Nederlandse drinkwatersector. In termen van aantal aansluitingen vertegenwoordigen de deelnemende bedrijven circa 85% van de drinkwatersector (figuur 4) 10. Tevens zijn in de benchmarkstudie alle typen waterleidingbedrijven vertegenwoordigd: drie oppervlaktewaterbedrijven, tien grondwaterbedrijven en drie bedrijven met een mix van (oever)grond- en oppervlaktewater. Daarnaast hebben twee bedrijven deelgenomen die geen drinkwater maar voorgezuiverd oppervlaktewater leveren: WRK 11 en WBB 12. Voor een uitgebreid overzicht van de karakteristieken van de deelnemende bedrijven wordt verwezen naar bijlage A. 13

15 14

16 In de navolgende hoofdstukken zal per thema worden ingegaan op de prestaties van de individuele waterleidingbedrijven. Verschillen in het prestatieniveau tussen bedrijven worden hierbij inzichtelijk gemaakt en verklaard. Daarnaast worden per thema de belangrijkste aandachtsgebieden voor verdere verbetering aangegeven. 15 Processen als uitgangspunt voor bedrijfsvergelijking Planningsproces. Het planningsproces betreft het op basis van afzetprognoses ontwikkelen, controleren en administreren van lange en middellange termijn plannen met betrekking tot de productie en distributie van drinkwater. Productieproces. Het productieproces omvat alle activiteiten, zoals het bedienen en onderhouden van productiefaciliteiten, die betrekking hebben op het oppompen van (oever)grondwater, het innemen, voorzuiveren, transporteren, infiltreren en winnen van oppervlaktewater in het productiebedrijf, alsmede het zuiveren en behandelen van ruwwater tot rein drinkwater. Distributieproces. Het distributieproces omvat alle activiteiten, zoals het onderhouden van hoofd- en aansluitleidingen, die betrekking hebben op het leidingnet, teneinde ononderbroken voldoende drinkwater van een goede en constante kwaliteit te distribueren aan verbruikers. Verkoopproces. Het verkoopproces heeft betrekking op dienstverlenende activiteiten waarbij de klantrelatie met eindverbruikers van drinkwater centraal staat. Deze activiteiten hebben met name betrekking op het verkrijgen en het verwerken van de meterstand, het in rekening brengen van het verbruikte drinkwater of de geleverde diensten en het beantwoorden of opvolgen van vragen en klachten van klanten. Algemeen proces. Het algemeen proces heeft enerzijds betrekking op het beheer van waterwin- en waterbeschermingsgebieden en waterkwaliteitsbewaking. Anderzijds omvat dit proces bedrijfsondersteunende activiteiten. Deze bedrijfsondersteunende activiteiten hebben betrekking op strategische beleidsontwikkeling, marketing en PR, personeelsmanagement, financieel-economische zaken, informatievoorziening en automatisering, inkoop en magazijnbeheer en facilitaire diensten.

17 Figuur 5 Kwaliteit van drinkwater voldoet aan Waterleidingbesluit ,9 99,8 99,8 99,7 99,7 99,6 99,5 99,4 99,3 97,9 97,8 95,7 94,9 94,7 94,7 94,3 97, Waterkwaliteitsindex Bron: REWAB, waterleidingbedrijven Figuur 6 -Verklaring waterkwaliteitsverschillen door analyse van afwijking. GWG WMD WG GWA WML WAPROG WOB NUON WNWB DZH FDM PWN WMO WLF WMN WZHO VEWIN-aanbevelingen 81,5 Waterleidingbesluit 60, , ,2 Aftrek (indexpunten) , ,0 0,0-0,4-1,4-0,3 Acute gezondheidskundige parameters Niet-acute gezondheidskundige parameters Klantgerichte parameters Bedrijfstechnische parameters gemiddelde aftrek waterleidingbedrijven maximaal toelaatbare aftrek (Waterleidingbesluit) Bron: REWAB, waterleidingbedrijven

18 Waterkwaliteit: voldoet aan strengste norm Kwaliteit van drinkwater voldoet aan Waterleidingbesluit Alle Nederlandse waterleidingbedrijven leveren een drinkwaterkwaliteit die voldoet aan de normwaarden zoals opgenomen in het Waterleidingbesluit 14. In figuur 5 zijn de waterkwaliteitsindices van de waterleidingbedrijven weergegeven. Ter vergelijking is in deze figuur eveneens opgenomen de waterkwaliteitsindex van drinkwater dat precies voldoet aan de normwaarden in het huidige Waterleidingbesluit alsmede die van drinkwater dat precies voldoet aan de aanbevelingen zoals opgesteld door de VEWIN 15. Het door waterleidingbedrijven in Nederland geleverde drinkwater voldoet ruimschoots aan alle (gezondheids)eisen die door verschillende instanties aan drinkwater worden gesteld. De gemiddelde kwaliteit van het door de waterleidingbedrijven gedistribueerde drinkwater ligt ruim hoger dan de kwaliteit van drinkwater dat precies voldoet aan de wettelijke normwaarden. Er is sprake van een ruime marge ten opzichte van de wettelijke normwaarden en richtlijnen. Deze ruime marge heeft enerzijds te maken met de in enkele gevallen goede kwaliteit van de bron. Anderzijds hebben waterleidingbedrijven deze marge nodig om (niet) beïnvloedbare fluctuaties in de drinkwaterkwaliteit te kunnen opvangen. De weergegeven waterkwaliteitsindex betreft namelijk een bedrijfsgemiddelde over een jaar. De waterkwaliteit van een bepaald meetpunt (bijvoorbeeld een pompstation) of op een bepaald tijdstip zal van deze gemiddelde waarde kunnen afwijken. Deze afwijking kan het gevolg zijn van fluctuaties in de kwaliteit van de bron, bijvoorbeeld de mate van verontreiniging van het (oever)grondof oppervlaktewater. Daarnaast kunnen er fluctuaties optreden in het productie- en/of distributieproces, bijvoorbeeld als gevolg van verstoringen of onderhoudswerkzaamheden. Kwaliteit van drinkwater in één getal uitgedrukt Waterkwaliteit wordt gedefinieerd als de mate waarin een aantal geselecteerde in drinkwater voorkomende parameters voldoet aan de daartoe gestelde (wettelijke) criteria. De kwaliteit van drinkwater wordt uitgedrukt in een waterkwaliteitsindex. Deze index ontstaat door een basis van 100 indexpunten (maximale score) te verminderen met aftrekken voor de verschillende parameters. Zowel voor de gemiddelde kwaliteit als voor incidenten (indien van toepassing) wordt per parameter een aantal aftrekpunten bepaald. De aftrek voor de gemiddelde kwaliteit wordt per parameter bepaald aan de hand van het verschil tussen de gemiddelde meetwaarde en de norm zoals opgenomen in het Waterleidingbesluit (1984) of de richtlijn zoals opgenomen in de VEWIN-aanbevelingen (1993). Hoe dichter een gemiddelde meetwaarde bij de norm ligt, of zelfs de norm overschrijdt, des te groter het aantal aftrekpunten is. De incidentwaarde wordt bepaald aan de hand van de gemiddelde duur, de gemiddelde impact en de gemiddelde overschrijding van het incident. De verschillen in drinkwaterkwaliteit tussen waterleidingbedrijven zijn beperkt: 94,3 als laagste tegenover 99,9 als hoogste score (figuur 5). Deze verschillen kunnen worden geanalyseerd voor vier parametergroepen: acute gezondheidskundige parameters, niet-acute gezondheidskundige parameters, klantgerichte parameters en bedrijfstechnische parameters. In figuur 6 is de gemiddelde aftrek van de waterleidingbedrijven weergegeven voor de verschillende parametergroepen ten opzichte van de maximaal toelaatbare aftrek conform het Waterleidingbesluit. Acute gezondheidskundige parameters. Overschrijding van de norm voor acute gezondheidskundige parameters in drinkwater kan een directe 17

19 Figuur 7 Ruwwaterkwaliteit bepalend voor zuiveringsinspanning. Niet-acute gezondheidskundige parameters 1% Klantgerichte parameters 7% Acute gezondheidskundige parameters 0% Acute gezondheidskundige parameters 26% Bedrijfstechnische parameters 32% 18 Bedrijfstechnische parameters 92% Niet-acute gezondheidskundige parameters 8% Klantgerichte parameters 34% Waterkwaliteitstoevoeging grondwaterbedrijf Waterkwaliteitstoevoeging oppervlaktewaterbedrijf Bron: REWAB, waterleidingbedrijven

20 bedreiging vormen voor de volksgezondheid. De zeer geringe aftrek wordt bepaald door incidenten met betrekking tot thermotolerante bacteriën van de coligroep. Bij dergelijke incidenten worden verbruikers voorgelicht over veilig drinkwatergebruik (bijvoorbeeld het advies om drinkwater te koken voor gebruik) of wordt in het distributienet tijdelijk chloor toegevoegd. Vervolgens wordt de oorzaak van de verontreiniging opgespoord en weggenomen. Niet-acute gezondheidskundige parameters. Overschrijding van de norm voor niet-acute gezondheidskundige parameters kan op langere termijn bedreigend zijn voor de volksgezondheid. De geringe aftrek wordt met name bepaald door het loodoplossendvermogen. De gemiddelde aftrek blijft ruim onder de maximaal toelaatbare aftrek. Waterleidingbedrijven dienen bij de zuivering in te spelen op kenmerkende en onderscheidende eigenschappen van het door hen gebruikte ruwwater. Oppervlaktewater. Oppervlaktewater kent relatief grote variaties in samenstelling (o.a. als gevolg van lozingen) en een geringere hygiënische betrouwbaarheid. Ook de temperatuur kan bij oppervlaktewater grotere schommelingen vertonen (o.a. als gevolg van seizoensinvloeden). Oppervlaktewaterbedrijven zijn genoodzaakt om bij de zuivering van oppervlaktewater in te spelen op een relatief hoge concentratie acute gezondheidskundige parameters (zoals faecale streptococcen en thermotolerante bacteriën van de coligroep), nietacute gezondheidskundige parameters (o.a. nitriet) en klantgerichte parameters (o.a. geur en kleur). 19 Klantgerichte parameters. Klantgerichte parameters zijn, in geval van normoverschrijding, zintuiglijk waarneembaar door verbruikers. De aftrek wordt met name bepaald door smaak, geur en kleur 16. De gemiddelde aftrek voor deze parametergroep blijft ruim onder de maximaal toelaatbare aftrek. Bedrijfstechnische parameters. Overschrijding van de norm voor bedrijfstechnische parameters in het drinkwater heeft bedrijfstechnische consequenties. Dit kan een indicatie zijn van aanwezigheid of vorming van parameters van andere parametergroepen. De aftrek wordt met name bepaald door bacteriën van de coligroep en door de verzadigingsindex. De gemiddelde aftrek blijft ook hier ruim onder de maximaal toelaatbare aftrek. Ruwwaterkwaliteit bepalend voor zuiveringsinspanning Geïnfiltreerd oppervlaktewater. Geïnfiltreerd oppervlaktewater is oppervlaktewater dat na voorzuivering en transport wordt geïnfiltreerd in de bodem (bijvoorbeeld in de duinen). De kwaliteit van geïnfiltreerd oppervlaktewater ligt tussen die van oppervlaktewater en grondwater in. Doorgaans leidt een langere verblijfsduur in de bodem en een betere menging met het gewone grondwater tot een kwaliteit die steeds meer gaat lijken op grondwater. Oevergrondwater. Oevergrondwater is oppervlaktewater dat op natuurlijke wijze in oevers van rivieren en plassen is geïnfiltreerd. Ondanks de filterende werking van de oeverbodem dienen bedrijven die gebruik maken van oevergrondwater in te spelen op een relatief hoge concentratie gezondheidskundige en klantgerichte parameters. In deze zin is oevergrondwaterzuivering vergelijkbaar met oppervlaktewaterzuivering. De ruwwaterkwaliteit verschilt tussen de verschillende waterleidingbedrijven. Als gevolg van de verschillen in ruwwaterkwaliteit bestaan er verschillen in de door bedrijven gehanteerde zuiveringsprocessen. Oppervlaktewater als grondstof voor de drinkwatervoorziening bijvoorbeeld noopt tot relatief veel zuiveringsinspanningen: de waterkwaliteitstoevoeging is gemiddeld een factor 4 groter dan bij grondwaterbedrijven. Door middel van de grootte van de cirkels is in figuur 7 het verschil in zuiveringsinspanning grafisch weergegeven. Grondwater. Grondwater is relatief constant van samenstelling en temperatuur. Bovendien is het in hygiënisch opzicht betrouwbaar. Eventuele verontreinigingen kunnen vaak na een lange verblijfsduur in de bodem in het grondwater terechtkomen. Bij grondwaterbedrijven spelen de bedrijfstechnische parameters een relatief belangrijke rol. Watersector streeft naar handhaving huidige waterkwaliteit De gemiddelde kwaliteit van het gedistribueerde drinkwater in Nederland voldoet

21 Figuur A Globaal schema grondwaterwinning. beluchting door middel van cascades reinwaterkelder reinwaterpomp beluchting door middel van sproeiers ruwwaterpomp 20 voorfilter nafilter

22 Zuivering grondwater Grondwater bevat dikwijls in de bodem aanwezige metalen, zoals ijzer en mangaan, die in het water opgelost blijven door de afwezigheid van zuurstof. Bovendien bevat grondwater vaak gassen zoals methaan, ammoniak en zwavelwaterstof. Steeds vaker worden ook nitraat en bestrijdingsmiddelen aangetroffen. Door beluchting met behulp van cascades (trapvormige watervallen) of sproeiers wordt zuurstof toegevoegd aan het water. Door de beluchting kunnen de gassen ontsnappen en de in het water aanwezige metalen oxideren. Als gevolg van het oxideren ontstaat een vlokvormige neerslag, die door middel van zandfiltratie uit het water wordt verwijderd. Na de filtratie wordt het drinkwater opgeslagen in de reinwaterkelder alvorens het gedistribueerd wordt naar diverse verbruikers figuur A. ruim aan alle huidige nationale en Europese normen en richtlijnen. Ook de recent herziene Europese drinkwaterrichtlijn levert voor de Nederlandse waterleidingbedrijven geen problemen op. Dit ondanks het feit dat voor enkele parameters in de nieuwe Europese richtlijn nieuwe normen zijn gesteld (o.a. bromaat, trihalomethanen) en voor een aantal parameters de Europese normen strenger zijn geworden (o.a. lood, koper en nikkel). De strengere loodnorm in de Europese richtlijn heeft evenwel consequenties voor de investeringen en bedrijfsvoering van waterleidingbedrijven die nog loden aansluitleidingen gebruiken. Volgens de Europese richtlijn dient in 2013 aan de strengere loodnorm voldaan te zijn. De Nederlandse waterleidingbedrijven hebben zich verplicht zo mogelijk vóór het jaar 2000, maar in ieder geval vóór het jaar 2005 alle loden aansluitleidingen te hebben vervangen. Waterleidingbedrijven streven ernaar het huidige, goede kwaliteitsniveau van drinkwater te handhaven. Zij gaan er hierbij vanuit dat de normen in de nieuwe Europese regelgeving van voldoende niveau zijn. In dit perspectief behoeft de nationale regelgeving niet aangevuld of aangescherpt te worden, anders dan conform de Europese richtlijn. Zuivering oevergrondwater In toenemende mate wordt in Nederland gebruik gemaakt van oevergrondwater. Doordat oevergrondwater vanuit een nabij gelegen plas of rivier is weggesijpeld, is het oevergrondwater (ook wel oeverinfiltraat genoemd) van een mindere kwaliteit dan grondwater. Het voordeel boven het plassen- of rivierwater is echter dat de bodempassage als een filter werkt. Het oevergrondwater is daardoor al van een betere kwaliteit dan het plassen- of rivierwater zelf. Nadat het oevergrondwater is opgepompt kan de zuivering op twee wijzen worden vervolgd: directe zuivering of voorzuivering met (diep)infiltratie. Directe zuivering. Bij directe zuivering wordt door middel van verschillende zuiveringsstappen het oevergrondwater direct opgewerkt tot drinkwater. Voorzuivering met (diep)infiltratie. Bij voorzuivering en infiltratie wordt het oevergrondwater zodanig voorgezuiverd dat het voorgezuiverde water geïnfiltreerd kan worden in de bodem. Na verloop van tijd krijgt het water de kwaliteit van gewoon grondwater en kan de zuivering als zodanig worden afgerond. 21 Bovendien wordt in de drinkwatersector in toenemende mate ingespeeld op de wensen van de klant ten aanzien van de waterkwaliteit, zoals die voor de klant waarneembaar is (hardheid, smaak, geur en kleur). Zo voegen steeds meer waterleidingbedrijven in het productieproces een onthardingsstap toe.

Water in Zicht 2000 Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector

Water in Zicht 2000 Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Vereniging van Waterbedrijven in Nederland Water in Zicht 2000 Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water In Zicht 2000 Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector november 2001 VEWIN Vereniging

Nadere informatie

Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI)

Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI) Benchmark 2006 Waterkwaliteit: waterkwaliteitsindex (WKI) De waterkwaliteit van alle drinkwaterbedrijven voldoet ruimschoots aan de normen van het Waterleidingbesluit. Ten opzichte van 2003 is er sprake

Nadere informatie

Water in Zicht 2009. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector

Water in Zicht 2009. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water in Zicht 2009 Financiën & Efficiency Waterkwaliteit Milieu Dienstverlening Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water in Zicht 2009 4 Overzicht van alle drinkwaterbedrijven die aan de Benchmark

Nadere informatie

Water in Zicht 2006. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector

Water in Zicht 2006. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water in Zicht 2006 Financiën & Efficiency Waterkwaliteit Milieu Dienstverlening Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector 3 Water in zicht 2006 4 Overzicht van drinkwaterbedrijven die aan de Benchmark

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding en samenvatting. Waterkwaliteit. Dienstverlening. Milieu. Financiën en Efficiency. Bijlagen. Benchmark 2006-2 - VERTROUWELIJK

Inhoud. Inleiding en samenvatting. Waterkwaliteit. Dienstverlening. Milieu. Financiën en Efficiency. Bijlagen. Benchmark 2006-2 - VERTROUWELIJK Benchmark 2006 Bedrijfspresentatie Oasen 4 juli 2007 Inhoud Inleiding en samenvatting Waterkwaliteit Dienstverlening Milieu Financiën en Efficiency Bijlagen Benchmark 2006-2 - VERTROUWELIJK Inleiding:

Nadere informatie

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Wetgeving Inhoud Drinkwaterkwaliteit Drinkwaterzuivering Verandering van drinkwaterkwaliteit

Nadere informatie

Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector

Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector Vereniging van waterbedrijven in Nederland Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector Augustus 2013 W a t e r k w a l i t e i t D i e n s t v e r l e n i n g M i l i e u F i n a n c i ë

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

RIVM rapport 734301023/2004. Benchmark en Beleidstoets voor de Drinkwatersector Indicatoren: Waterkwaliteit en Milieu

RIVM rapport 734301023/2004. Benchmark en Beleidstoets voor de Drinkwatersector Indicatoren: Waterkwaliteit en Milieu RIVM rapport 734301023/2004 Benchmark en Beleidstoets voor de Drinkwatersector Indicatoren: Waterkwaliteit en Milieu JFM Versteegh, BH Tangena en JHC Mülschlegel Dit onderzoek werd verricht in opdracht

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2002. Distributienummer 15054/177

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2002. Distributienummer 15054/177 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2002 Distributienummer 15054/177 Inhoud SAMENVATTING 03 1 INLEIDING 04 2 TOETSING VAN DE GEGEVENS 06 2.1 Inleiding 06 2.2 Grondstof 06 2.3 Uitvoering van

Nadere informatie

Drinkwater wij voegen er iets aan toe

Drinkwater wij voegen er iets aan toe Drinkwater wij voegen er iets aan toe Samen met u... Drinkwater is van levensbelang voor de maatschappij. Als de drinkwatervoorziening wegvalt, komt ons dagelijks leven vrijwel tot stilstand. Als drinkwaterbedrijf

Nadere informatie

D E K WALITEIT VAN HET

D E K WALITEIT VAN HET D E K WALITEIT VAN HET DRINKWATER IN N EDERLAND, IN 2001 INSPECTIEREEKS 2003/ Deze uitgave is te bestellen bij: Distributiecentrum VROM, Postbus 2700, 3430 CG Nieuwegein, Fax; 0900 201 80 52 Distributiecode:15062/177

Nadere informatie

t e w a r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR

t e w a r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR w a t e r d r u k 3 de kosten van drinkwater BELANGEN EN BELEID VAN DE DRINKWATERSECTOR Colofon De kosten van drinkwater is een uitgave van de Vereniging van waterbedrijven in Nederland (Vewin), Rijswijk

Nadere informatie

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Cursusboek Nieuwegein, 2012 w w w. w a t e r o p l e i d i n g e n. n l Stichting Wateropleidingen, november 2012 Groningenhaven 7 3433 PE Nieuwegein

Nadere informatie

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt.

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt. Page 1 of 7 CT3011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (2008-2009 Q1) (9805-080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add Question drop-down

Nadere informatie

Drinkwater voor nu en later

Drinkwater voor nu en later Drinkwater voor nu en later PAL lunchlezing Provincie Zuid-Holland 19 december 2014 Mirja Baneke Consultant drinkwatervoorziening en waterbeheer Afdeling Strategie Water Inhoud Drinkwatervoorziening in

Nadere informatie

Profielschetsen voor drie leden van de Raad van Commissarissen van Brabant Water NV, s-hertogenbosch

Profielschetsen voor drie leden van de Raad van Commissarissen van Brabant Water NV, s-hertogenbosch Profielschetsen voor drie leden van de Raad van Commissarissen van Brabant Water NV, s-hertogenbosch 1. Inleiding Brabant Water levert drink- en industriewater aan ruim 2,5 miljoen inwoners en bedrijven.

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2006

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2006 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2006 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2006 Distributienummer 15054/177 Inhoudsopgave Samenvatting 03 1 Inleiding 04 2 Toetsing van de gegevens

Nadere informatie

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda

Rapport. Martine van de Pol Elisabeth Duijser. B5462 13 november 2003. Bestemd voor: Hydron Zuid Holland te Gouda Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Concurrentie binnen watermarkt schaadt vertrouwen consument

Nadere informatie

Model-meetprogramma s voor eigenaren van collectieve watervoorzieningen. leidingnetten. Meetprogramma Waarom moet er een meetprogramma.

Model-meetprogramma s voor eigenaren van collectieve watervoorzieningen. leidingnetten. Meetprogramma Waarom moet er een meetprogramma. Model-meetprogramma s voor eigenaren van collectieve watervoorzieningen en grote collectieve leidingnetten 3 maart 2004 Het nieuwe Waterleidingbesluit is 9 februari 2001 in werking getreden. Dit stelt

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Het nieuwe Waterleidingbesluit Gevolgen voor eigenaren van collectieve leidingwaterinstallaties

Het nieuwe Waterleidingbesluit Gevolgen voor eigenaren van collectieve leidingwaterinstallaties Juni 2001 Informatieblad Het nieuwe Waterleidingbesluit Gevolgen voor eigenaren van collectieve leidingwaterinstallaties Het nieuwe Waterleidingbesluit is met ingang van 9 februari 2001 in werking getreden

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Protocol Prestatievergelijking Drinkwaterbedrijven 2012

Protocol Prestatievergelijking Drinkwaterbedrijven 2012 Protocol Prestatievergelijking Drinkwaterbedrijven 2012 Protocol Prestatievergelijking Drinkwaterbedrijven 2012 Colofon Inspectie Leefomgeving en Transport Domein Water, Bodem en Bouwen Afdeling Handhaving

Nadere informatie

Controle en toezicht op kwaliteit en beheer van collectieve leidingwaterinstallaties

Controle en toezicht op kwaliteit en beheer van collectieve leidingwaterinstallaties Controle en toezicht op kwaliteit en beheer van collectieve leidingwaterinstallaties Bent u eigenaar of beheerder van een leidingwaterinstallatie of bent u verbruiker (klant) van het waterbedrijf? Dan

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2005

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2005 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2005 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2005 Distributienummer 15054/177 Inhoudsopgave Samenvatting 03 1 Inleiding 04 2 Toetsing van de gegevens

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Heras

Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Heras Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Heras 15 Mei 2012 Communicatieplan Energie- & CO 2 beleid Heras Inhoud: 1. Inleiding 1.1 Ambitie 1.2 Aansluiting op de marktontwikkelingen 1.3 Doelstellingen en

Nadere informatie

Verbeterplan N.V. Waterbedrijf Groningen

Verbeterplan N.V. Waterbedrijf Groningen Waterb o d ri) Verbeterplan N.V. Waterbedrijf Opgesteld naar aanleiding van de Prestatievergelijking 2012, mei 2014 Versie: Definitief, d.d. 16 mei 2014 1 Inleiding 5 Samenvattende tabel van de prestaties

Nadere informatie

Rela%e drinkwaterkwaliteit en klan.evredenheid

Rela%e drinkwaterkwaliteit en klan.evredenheid Rela%e drinkwaterkwaliteit en klan.evredenheid Mar$jn Tas, Marcel Lips (Vitens) Nederlands drinkwater is het beste drinkwater van de wereld. Een uitspraak die je regelma%g hoort als het gaat over de kwaliteit

Nadere informatie

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen.

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen. Toelichting bij Voorbeeldopgaven Syllabus Nieuwe Scheikunde HAVO De opgave is een bewerking van de volgende CE-opgave: Leidingwater 2006-1ste tijdvak De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek TOELICHTING STATLINETABEL EINDVERBRUIKERSPRIJZEN AARDGAS EN ELEKTRICITEIT Arthur Denneman Samenvatting: In juli is een vernieuwde StatLinetabel met eindverbruikersprijzen

Nadere informatie

Bijlage 1. Noorderzijlvest Gemiddeld Nederland NZV t.o.v. gem. 2006 78,2 83,7-5,5 2009 81,6 86,6-5,0 2012 84,6 86,6-2,0

Bijlage 1. Noorderzijlvest Gemiddeld Nederland NZV t.o.v. gem. 2006 78,2 83,7-5,5 2009 81,6 86,6-5,0 2012 84,6 86,6-2,0 Bijlage 1 Inleiding Door ons waterschap is voor het jaar 2012 weer deelgenomen aan de Bedrijfsvergelijking Zuiveringsbeheer (BVZ). Met de uitkomsten van deze vergelijking kan de positie c.q. score van

Nadere informatie

Ketenanalyse stalen buispalen 2013

Ketenanalyse stalen buispalen 2013 Ketenanalyse stalen buispalen Genemuiden Versie 1.0 definitief \1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Leeswijzer 3 De -prestatieladder 4.1 Scopes 4. Niveaus en invalshoeken 5 3 Beschrijving van de waardeketen

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Stand van zaken huisvesting kinderopvang in Nederland

Stand van zaken huisvesting kinderopvang in Nederland Stand van zaken huisvesting kinderopvang in Nederland Utrecht, januari 2010 Buitenhek Management & Consult Winthontlaan 200 Postbus 85183 3508 AD Utrecht T +030 287 59 59 F +030 287 59 60 info@buitenhek.nl

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2004

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2004 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2004 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2004 Distributienummer 15054/177 Inhoud Samenvatting 03 1 Inleiding 04 2 Toetsing van de gegevens

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139)

Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Notitie HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. WATER TECHNOLOGY Bijlage 4: Milieu en energieprestaties: Emissies van de toekomstige rwzi Utrecht (DM 851139) Aan : E. Rekswinkel, M. Boersen Van : Wim Wiegant Controle

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Kerngegevens drinkwater 2014 Watervoorzieningsgebieden Toelichting op deze folder Deze folder geeft een overzicht van kerngegevens van de drinkwatersector en

Nadere informatie

Arnold Maassen Holding BV. Verslag energieaudit. Verslag over het jaar 2014. G.R.M. Maassen

Arnold Maassen Holding BV. Verslag energieaudit. Verslag over het jaar 2014. G.R.M. Maassen Arnold Maassen Holding BV Verslag energieaudit Verslag over het jaar 2014 G.R.M. Maassen Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Inventarisatie van energieverbruik en emissiebronnen... 3 3 Energieverbruik en CO 2 Footprint...

Nadere informatie

Handboek Energiemanagementsysteem

Handboek Energiemanagementsysteem Croon Elektrotechniek B.V. Facilitaire Diensten Hoofdkantoor Rotterdam Schiemond 20-22 3024 EE Rotterdam Postbus 6073 3002 AB Rotterdam Telefoon +31 10-448 33 44 www.croon.nl Handboek Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2011. Datum 5 december 2012

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2011. Datum 5 december 2012 De kwaliteit van het drinkwater in Nederland, in 2011 Datum 5 december 2012 Status Definitief Colofon Inspectie Leefomgeving en Transport Water, Bodem en Bouwen Graadt van Roggenweg 500 Utrecht Rijksinstituut

Nadere informatie

agendapunt 04.B.19 Aan Commissie Waterkwaliteit

agendapunt 04.B.19 Aan Commissie Waterkwaliteit agendapunt 04.B.19 1130764 Aan Commissie Waterkwaliteit AANVRAAG INVESTERINGSPLAN EN UITVOERINGSKREDIET TEN BEHOEVE VAN EEN BIJDRAGE PUTTENVELD EN BOOSTERGEMAAL GR BEHEER GRONDWATERONTTREKKING DELFT-NOORD

Nadere informatie

Tenzij anders staat aangegeven, bevat het rapport gemiddelde scores (schoolcijfer).

Tenzij anders staat aangegeven, bevat het rapport gemiddelde scores (schoolcijfer). Instelling: (45) Stadsarchief Amsterdam Toelichting op het rapport Dit rapport bestaat uit 3 onderdelen. Deel 1 Resultaten Dit deel bevat de actuele resultaten van uw instelling. Indien eerder aan de Kwaliteitsmonitor

Nadere informatie

Inhoud. Pagina 2 van 7

Inhoud. Pagina 2 van 7 Energie Audit 2014 Inhoud 1. Introductie... 3 2. Doelstelling... 3 3. Energie-aspecten... 3 Uitstoot door procesemissies... 3 Uitstoot door fabriek installaties... 3 Uitstoot vanuit de kantoorpanden...

Nadere informatie

4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f.

4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f. 4.A.2 en 3.B.2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma Prop Beplantingswerken v.o.f. 4 A 2 en 3 B 2 Kwaliteitsmanagement plan en Energiemanagement programma v_1, 1/7 Inhoud Inhoud... 2

Nadere informatie

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015.

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015. Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven. Inleiding Als het gaat om betaalgedrag van het Nederlandse bedrijfsleven kunnen we met een tevreden gevoel terugkijken op. Dat blijkt als we niet

Nadere informatie

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Hoe tevreden zijn de medewerkers met en hoe betrokken zijn zij bij de organisatie en welke verbeterpunten ziet men voor de toekomst? Wat is medewerkerstevredenheid

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek 2013 Facilitair Bedrijf UT

Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek 2013 Facilitair Bedrijf UT Samenvatting Klanttevredenheidsonderzoek 2013 Facilitair Bedrijf UT Het Facilitair Bedrijf heeft in oktober van 2013 een klanttevredenheidsonderzoek gehouden onder haar gebruikers. Dit rapport is een samenvatting

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden?

Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden? Moet het waterverbruik in Europa gereguleerd worden? Inleiding De wereld bestaat er voor tweederde uit; water. Het heeft een bijzondere aantrekkingskracht op mensen, we hebben zeilboten en zwemmen alsof

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Rapportage Vergelijkend Onderzoek naar Ziekteverzuim SW-sector 2003

Rapportage Vergelijkend Onderzoek naar Ziekteverzuim SW-sector 2003 Rapportage Vergelijkend Onderzoek naar Ziekteverzuim SW-sector 2003 Inleiding In het arboconvenant Sociale Werkvoorziening is bepaald dat jaarlijks een vergelijkend onderzoek naar de hoogte van het ziekteverzuim

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Milieujaarverslag 201 van DAF Trucks N.V.

Milieujaarverslag 201 van DAF Trucks N.V. Milieujaarverslag 201 van DAF Trucks N.V. DAF Trucks N.V. blijft continu stappen voorwaarts zetten die leiden tot een verdere vermindering van de milieubelasting als gevolg van haar activiteiten en haar

Nadere informatie

Aan het Ministerie van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Nederland

Aan het Ministerie van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Nederland Aan het Ministerie van Economische Zaken Postbus 20401 2500 EK Den Haag Nederland Bonaire, 26 augustus 2013 Betreft: internetconsultatie Wet elektriciteit en drinkwater BES Status: openbaar Geachte heer,

Nadere informatie

CO 2 -uitstoot 2008-2014 gemeente Delft

CO 2 -uitstoot 2008-2014 gemeente Delft CO 2 -uitstoot 28-214 gemeente Delft Notitie Delft, april 215 Opgesteld door: L.M.L. (Lonneke) Wielders C. (Cor) Leguijt 2 April 215 3.F78 CO 2-uitstoot 28-214 1 Woord vooraf In dit rapport worden de tabellen

Nadere informatie

door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies

door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies 151 1 Drinkwater door C. G. E. M van Beek en J.W.N.M. Kappelhof Kiwa NV Onderzoek en Advies 1. Inleiding 151 3 2. Bronnen 151 3 3. Samenstelling grondwater 151 4 3.1 Chemische reacties in grondwater 151

Nadere informatie

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan.

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan. Burgerpeiling 2013 Eind 2013 is onder 2000 inwoners van de gemeente Noordoostpolder een enquete verspreid ten behoeve van de benchmark waarstaatjegemeente.nl. De enquete vormt een onderdeel van de benchmark.

Nadere informatie

Eric van der Kooij 14 februari 2013

Eric van der Kooij 14 februari 2013 I nform atiebijeenkom st Ontharding pb Bunnik Eric van der Kooij 14 februari 2013 Ontharding pb Bunnik Programma 19.45 Inloop en koffie 20.00 Welkom en introductie 20.05 Toelichting op productielocatie

Nadere informatie

Commissie voor Economische Zaken en Bestuur

Commissie voor Economische Zaken en Bestuur Griffie Commissie voor Economische Zaken en Bestuur Datum commissievergadering : - Document nummer : 2762071 Behandelend ambtenaar : T. Jongbloed Directie/bureau : Economie & Mobiliteit/ Bureau Sociaal

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 25 869 Herziening Waterleidingwet Nr. 4 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTE- LIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten

Scope 1 doelstelling Scope 2 doelstelling Scope 1 en 2 gecombineerd 5% CO 2- reductie. 30% CO 2- reductie in 2016 6% CO 2 -reductie in 2016 ten B. Kwantitatieve doelstellingen & beleid 1 INLEIDING Verhoef wil concreet en aantoonbaar maken dat we ons inspannen om CO 2 te reduceren. Daarvoor hebben wij dit reductiebeleid opgesteld. 2 HET CO 2 REDUCTIE

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2010 Inhoud Samenvatting 03 1 Inleiding 04 1.1 VROM-Inspectie 04 1.2 Wet- en regelgeving 04 1.3 Waterkwaliteitsgegevens 05 2 Toetsing van gegevens

Nadere informatie

Aluminium, LCA en EPD

Aluminium, LCA en EPD Symposium Duurzaam Aluminium 5 februari 2015 Aluminium, LCA en EPD Harry van Ewijk IVAM UvA BV www.ivam.uva.nl IVAM UvA BV Opgericht in 1993 vanuit de Vakgroep Milieukunde UvA is enige aandeelhouder 15

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid EUROPEES PARLEMENT 1999 2004 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en consumentenbeleid 31 juli 2001 PE 307.539/1-43 AMENDEMENTEN 1-43 ONTWERPVERSLAG - Werner Langen (PE 307.539) DIENSTEN VAN ALGEMEEN

Nadere informatie

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst

Corus in IJmuiden TRUST. Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst Corus in IJmuiden TRUST Corus bouwt aan moderne energievoorziening voor de toekomst TRUST Tata Power - corus - Tata Steel Corus in IJmuiden is van plan de komende jaren een nieuwe warmtekrachtcentrale

Nadere informatie

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET

(ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET (ONTWERP) VERGUNNING VOOR GRONDWATERONTTREKKING OP GROND VAN DE WATERWET verleend aan Telecom Service Leek B.V. De activiteit water in de bodem brengen of eraan te onttrekken Locatie: De Hoogte 1 leek

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder. : gavilar B.V. Documentgegevens. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht. : QHSE-coördinator

Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder. : gavilar B.V. Documentgegevens. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht. : QHSE-coördinator Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder gavilar B.V. Documentgegevens Bedrijf Adres Opgesteld Functie Gecontroleerd Functie Akkoord Functie : gavilar B.V. : Kamerlingh Onnesweg 63, 3316 GK Dordrecht

Nadere informatie

DUURZAAMHEIDSJAARVERSLAG 2014 DAF TRUCKS N.V.

DUURZAAMHEIDSJAARVERSLAG 2014 DAF TRUCKS N.V. DUURZAAMHEIDSJAARVERSLAG 2014 DAF TRUCKS N.V. DRIVEN BY QUALITY Voorwoord Dit verslag is het Duurzaamheidsjaarverslag van DAF Trucks N.V. betreffende het jaar 2014. De scope van het Duurzaamheidsverslag

Nadere informatie

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE]

[ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] 4 2010 Matchcare BV Afdeling Analyse en Arbeidsmarktinformatie [ARBEIDSMARKTRAPPORTAGE] Trends en inzichten in de vraagzijde van de arbeidsmarkt over het vierde kwartaal van 2010. Arbeidsmarktrapportage

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007

TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007 Aan De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Postbus 30945 2500 GX Den Haag TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007 Betreft: Advies Normstelling MTBE Mevrouw de Minister, In

Nadere informatie

Water, wij halen eruit wat erin zit

Water, wij halen eruit wat erin zit Water, wij halen eruit wat erin zit U ziet papier......wij zien water Samen met u... Als uw afvalwaterzuiveringsinstallatie aan vernieuwing toe is, staat u voor belangrijke keuzes. Strategische, operationele

Nadere informatie

Provincie Noord-Brabant. Aanvulling. bij Planstudie/tracé-MER N261 Tilburg-Waalwijk. april 2005 / Definitief

Provincie Noord-Brabant. Aanvulling. bij Planstudie/tracé-MER N261 Tilburg-Waalwijk. april 2005 / Definitief Provincie Noord-Brabant Aanvulling bij Planstudie/tracé-MER N261 Tilburg-Waalwijk april 2005 / Definitief Provincie Noord-Brabant Aanvulling bij Planstudie/tracé-MER N261 Tilburg-Waalwijk dossier D0582A1001

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen

S A U S R R A O E. Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen S R L G S A H R R U T Y O U A E E D R A F O R A S Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Eolus Naar lagere lokale emissies in de stadsregio Arnhem Nijmegen Het programma Eolus beantwoordt

Nadere informatie

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1)

Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Reductiebeleid en (kwantitatieve) doelstellingen (3.B.1) Directie: K.J. de Jong Handtekening: KAM-Coördinator: D.T. de Jong Handtekening: Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Het CO 2 -reductiebeleid van

Nadere informatie

Masterplan. Historisch voorbeeld doet goed volgen. Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011

Masterplan. Historisch voorbeeld doet goed volgen. Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011 Masterplan Historisch voorbeeld doet goed volgen Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011 Inleiding Historische case Amsterdam Masterplan Suriname Inleiding Historische

Nadere informatie

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend.

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. OPGAVE B 5 Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. Deze octrooiaanvrage is nog niet in het octrooiregister ingeschreven.

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

energiemanagement & kwaliteitsmanagement

energiemanagement & kwaliteitsmanagement Energiemanagement Programma & managementsysteem Het beschrijven van het energiemanagement en kwaliteitsmanagementplan (zoals vermeld in de norm, voor ons managementsysteem). 1 Inleiding Maatschappelijk

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Kanaal mengers veranderen het inlaat ontwerp

Kanaal mengers veranderen het inlaat ontwerp Afvalwaterbehandeling 1 Kanaal mengers veranderen het inlaat ontwerp Reeds jaren bepalen statische mengers het beeld bij afvalwaterbehandelings installaties voor vele chemische doseer toepassingen, speciaal

Nadere informatie

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2009

De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2009 Rapportage De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in 2009 Inhoud Samenvatting 3 1 Inleiding 4 1.1 VROM-Inspectie 4 1.2 Wet- en regelgeving 4 1.3 Waterkwaliteitsgegevens 5 2 Toetsing van gegevens

Nadere informatie

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards

Resultaat Toetsing TNO Lean and Green Awards ID Naam Koploper Datum toetsing 174 M. Van Happen Transport BV 2-4-2012 Toetsingscriteria 1. Inhoud en breedte besparingen 2. Nulmeting en meetmethode 3. Haalbaarheid minimaal 20% CO2-besparing na 5 jaar

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie