Leereffecten van laptops in het onderwijs. Jan Folkert Deinum. Inhoudsopgave

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leereffecten van laptops in het onderwijs. Jan Folkert Deinum. Inhoudsopgave"

Transcriptie

1 218 Leereffecten van laptops in het onderwijs Leereffecten van laptops in het onderwijs Jan Folkert Deinum Inhoudsopgave Samenvatting 1. Inleiding 2. Effecten van onderwijs met laptops 3. Theoretische achtergrond 4. Mogelijkheden voor computergebruik in de klas 5. Conclusies 6. Literatuur

2 Leereffecten van laptops in het onderwijs Leereffecten van laptops in het onderwijs Jan Folkert Deinum Samenvatting Eén van de meest recente vernieuwingen op ICT-gebied in het onderwijs is het invoeren van laptop computers voor de leerlingen. Hoewel bijna iedereen het gevoel heeft dat dit vernieuwingen mogelijk maakt, zijn er nog weinig concrete resultaten bekend. Zijn die mogelijke vernieuwingen ook onderwijskundig van aard en zo ja: welke vernieuwingen worden dan precies mogelijk gemaakt? In dit artikel wordt de spaarzame literatuur in samenhang gepresenteerd en wordt geprobeerd aan de hand van praktische voorbeelden van klassituaties waarin leerlingen over deze apparatuur beschikken een eerste antwoord te geven op de vraag: wat zijn de potentiële leereffecten van het invoeren van laptops in het onderwijs? 1. Inleiding De afgelopen jaren zijn verscheidene experimenten gestart waarbij studenten gebruik kunnen maken van laptops in het onderwijs (Belanger, 2000). Kenmerkend aan die projecten is dat leerlingen in ieder geval in de klas en soms ook buiten de klas beschikken over een laptop die gebruikt kan worden bij het onderwijs (Rockman et al, 1998). Met de inzet van laptops in het onderwijs wordt in de meeste projecten een verbetering van het leerresultaat beoogd (zie Ste-

3 220 Leereffecten van laptops in het onderwijs venson, 1998; Rockman, 1998; Fisher & Stolarchuk, 1998). Waarom de laptop een steun zou zijn voor het leerproces wordt echter niet duidelijk gemaakt. Pas eind jaren negentig beginnen de eerste experimenten met laptopklassen, omdat vanaf dat moment laptops betaalbaar en hanteerbaar beginnen te worden voor gebruik in de klas. Ook geschikte programmatuur is van tamelijk recente datum. Gevolg is wel dat er nog weinig onderzoek is gedaan naar de effecten van laptops in het onderwijs. Een zoekopdracht in ERIC (database voor onderwijsliteratuur) laat zien dat er tot aan het voorjaar van 2002 slechts één artikel in een wetenschappelijk tijdschrift is verschenen met onderzoek naar het laptopgebruik. Een volledige zoekopdracht naar alle beschikbare artikelen laat evenwel 213 treffers zien, vrijwel allemaal papers op congressen en grotendeels van na Laptops in het onderwijs zijn met andere woorden actueel, maar onderzoek naar het gebruik en effect van laptops in het onderwijs staat nog in de kinderschoenen. Verwacht mag worden dat in de nabije toekomst de laptop steeds vaker gebruikt zal worden in het onderwijs. De politieke wil tot investeren in ICT is in veel landen aanwezig, de apparatuur wordt steeds goedkoper en ouders verwachten dat onderwijs er modern, dat wil zeggen: met gebruik van technische hulpmiddelen, uitziet. Dat roept de vraag op in hoeverre het gebruik van laptops in het onderwijs een bijdrage levert of kan leveren aan het leerproces van leerlingen. Die vraag staat in dit artikel centraal. 2. Effecten van onderwijs met laptops Inmiddels zijn er velerlei projecten gestart met laptops in de klas, met name in het hoger onderwijs (zie Brown, 2002, voor een lijst van hogescholen en universiteiten die gebruik maken van laptops in hun onderwijs). In een aantal van die projecten is onderzocht wat de effecten zijn van het gebruik van de laptop in het onderwijs. Daarbij kan het gaan om effecten op het leerproces, maar ook op motivatie van leerlingen, tijdsinvestering van leerlingen, wijzigingen in het handelen van docenten enz. Doggen & Wijnbergen (2001) hebben onderzocht wat de effecten zijn op het leren van leerlingen als die continu, zowel in als buiten de les, de beschikking hebben over een laptop. Zij

4 Leereffecten van laptops in het onderwijs 221 hebben met name de effecten op het leerproces onderzocht bij het schoolvak wiskunde in het voortgezet onderwijs. Naar aanleiding van dat onderzoek constateren zij dat zonder geschikt lesmateriaal voor het exploreren, zonder de mogelijkheden tot formatief assessement en zonder een georganiseerde individuele digitale feedback, er geen extra leereffecten voor het vak wiskunde optreden. Daarnaast blijkt de permanente aanwezigheid van laptops de sociale interactie te belemmeren: leerlingen lijken ten gevolge van het werken op de laptop meer te kiezen voor individueel werken. Aangetekend moet worden dat het hier gaat om de eerste klas waar de betreffende school ervaring opdeed met het gebruik van de laptop en dat het hier gaat om één klas en één vak. Daartegenover staan de resultaten uit onderzoek van Rockman et al. (1998) die stellen dat laptopklassen op een aantal aspecten beter presteren dan traditionele klassen: Leerlingen zijn beter in staat om vaardigheden met betrekking tot het oplossen van problemen en kritisch denken toe te passen. Laptops verbeteren het leren in de kernvakken. Laptops vergroten de motivatie om te leren. Laptops verbeteren de kwaliteit van het werk, in het bijzonder van spelling. Laptops stellen docenten in staat meer tijd te besteden aan individuele leerlingen. Door het gebruik van laptops besteden leerlingen meer tijd aan leren, ook buiten schooltijd. De vaardigheden van leerlingen in het zoeken en analyseren van informatie neemt toe vanwege de toegang tot allerlei informatiebronnen. De samenwerking tussen leerlingen neemt toe. Het laatste punt is in tegenspraak met Doggen & Wijnbergen (2001) die juist concluderen dat de sociale interactie bij leerlingen die laptops gebruiken achterloopt ten opzichte van leerlingen die geen laptop gebruiken. Ook andere onderzoeken laten wisselende resultaten zien met betrekking tot effecten van laptopgebruik in het onderwijs (Belanger, 2000). De resultaten zijn niet eenduidig en vaak gebaseerd op experimenten met kleine groepen. Een verhoging van de motivatie of attitude ten opzichte van school wordt echter in meerdere onderzoeken aangetoond (zie o.a. Stevensen, 1999; Fisher & Stolarchuk, 1998).

5 222 Leereffecten van laptops in het onderwijs Probleem bij dit type onderzoek is evenwel dat in alle experimenten de laptop nieuw is voor de studenten en docenten. Voor studenten is een dergelijke vernieuwing op zichzelf al interessant en dat kan de hogere motivatie van die studenten verklaren. Ook een eventuele verbetering van leerresultaten zou daarmee verklaard kunnen worden, bijvoorbeeld doordat studenten die gebruik maken van de laptop, de laptop zo interessant vinden dat zij meer tijd aan hun onderwijs besteden. Verwacht mag worden dat dat effect na verloop van tijd, als de laptop een alledaags middel is geworden, verdwijnt. Een soortgelijk effect kan bij de docent worden verwacht: bij de introductie van de laptop in zijn onderwijs zal de docent wellicht meer tijd besteden aan de vormgeving van de les wat een positief effect kan hebben op de variatie aan werkvormen. De extra bestede energie aan de les kan zich terugvertalen in een positief effect op motivatie en leerresultaten van leerlingen. Ook dat effect zal naar verwachting na verloop van tijd, als de laptop een standaard hulpmiddel is geworden van de docent, verdwijnen. Opvallend is verder dat uit in de verschillende onderzoeken geen gewag wordt gemaakt van de organisatorische mogelijkheden die laptops bieden boven computerlokalen. Jacobi & Deinum (2002) laten zien dat juist op dat vlak winst lijkt te halen. Doordat laptops eenvoudig zijn in te zetten in een gewoon lokaal kan een docent sneller schakelen tussen onderwijs op de computer en klassikale onderwijsvormen of groepswerk. 3. Theoretische achtergrond Alvorens antwoord te kunnen geven op de vraag of laptops in het onderwijs een bijdrage kunnen leveren aan het leerproces moet eerst worden nagegaan hoe dat leerproces, zo mogelijk ondersteund met behulp van een computer, functioneert. De constructivistische theorie over leren is op dit moment het belangrijkste uitgangspunt voor onderwijsontwerpen met ICT (Palloff & Pratt, 1999). Het constructivisme stelt dat leren beschouwd moet worden als een actieve constructie van kennis door de lerende, niet als het passief opnemen van kant-en-klare kennis (Bolhuis & Kluvers, 1998). Leren wordt gezien als een in hoge mate interactief proces van construeren van nieuwe kennis en vaardigheden op basis van reeds aanwezige informatie bij een persoon (Glaser, 1991; Ebbens et al., 1996). Het doel van onderwijs kan vanuit constructivistisch perspectief dan ook niet zijn het overdragen van kennis, maar moet zijn het aanmoedigen van kennisconstructie en de ontwikkeling van metacognitieve vaardigheden die

6 Leereffecten van laptops in het onderwijs 223 voor het verwerven en verwerken van nieuwe kennis noodzakelijk zijn (Duffy & Cunningham, 1996). Alhoewel de term constructivisme inmiddels een paraplu is geworden voor een veelheid van opvattingen over leren, hebben alle constructivistische theorieën wel met elkaar gemeen dat leren een actief proces is van het construeren van kennis en niet zozeer van kennisverwerving, en dat daarnaast instructie een proces is dat die constructie stimuleert (Duffy & Cunningham, 1996). De kennis die een individuele leerling heeft en de constructie van kennis door die individuele leerling staat daarbij voorop. Op grond van cognitieve constructivistische theorieën (Cob, 1994) veronderstelt men daarom wel dat computerprogramma s die zich juist richten op het leren van individuele leerlingen, een positief effect zouden hebben op leerprestaties van die leerlingen, omdat die programma s directe individuele feedback kunnen geven en aangepast kunnen worden aan individuele capaciteiten van leerlingen. Tegenover de cognitief constructivistische opvattingen staan socio-constructivistische theorieën die laten zien dat ook de sociale context, zoals in de klassituatie, een rol speelt bij leren (Cobb, 1994). Kenmerkend aan deze opvatting is dat leren plaatsvindt door interactie tussen lerenden (en eventueel de docent) middels dialogen en gesprekken waardoor begrip ontstaat van het besprokene (Jonassen et al., 1999). In het klassikale onderwijsmodel wordt feedback door de docent verzorgd en worden bijvoorbeeld oefeningen door de docent met de klas besproken. Daar vindt ook de gezamenlijke reflectie op het geleerde plaats (Van Streun, 1989). Vanuit deze socio-constructivistische theorieën benadrukken onderzoekers van digitale leeromgevingen het belang van virtual communities waarin leerlingen met elkaar en met de docent kunnen communiceren (Jonassen et al., 1998; Lock, 2002) en samenwerkend leren (zie bijvoorbeeld Lowyck & Pöysä, 2001). Eerder constateerden we dat in sommige gevallen laptops in het onderwijs leiden tot minder sociale interactie tussen leerlingen (Doggen & Wijnbergen, 2001). 4. Mogelijkheden voor computergebruik in de klas Er zijn verschillende mogelijkheden om de computer te gebruiken in de klas. Twee aspecten zijn in ieder geval direct te relateren aan leerprocessen, namelijk exploreren en visualiseren van concepten en modellen (zie Van Streun, 2000).

7 224 Leereffecten van laptops in het onderwijs Schwartz et al. (1999) laten zien dat wanneer studenten zelfstandig data uit onderzoek met betrekking tot het te leren onderdeel kunnen verkennen (exploreren), de leerresultaten van dat onderdeel vergroot worden, mits het exploreren wordt gevolgd door instructie. Bransford et al. (2000) veronderstellen dat door het aanbieden van de data en de mogelijkheid tot exploreren de leerstof voor studenten duidelijker wordt, de samenhang tussen onderdelen van de leerstof duidelijker wordt en studenten meer inzicht krijgen in de betekenis van de leerstof (zie ook Boekaerts & Simons, 1995). Een docent is echter nodig om datgene wat de studenten tegenkomen bij het exploreren te verbinden, toe te spitsen en te schematiseren (vgl. Mayer, 1999; Jonassen, 1999; Duffy & Cunningham, 1996; Van Streun, 2001). In de verschillende schoolvakken is op dit moment al veel educatieve software beschikbaar die leerlingen de mogelijkheid bieden om zelf actief concepten en modellen te exploreren. Zo wordt in het wiskundeonderwijs gebruik gemaakt van de grafische rekenmachine en grafische software waamee het mogelijk wordt dat leerlingen zelf visuele representaties van typen functies en de invloed van parameters (families van functies) onderzoeken. Onderzoek laat zien dat met name bij leerlingen die zwakker zijn in wiskunde baat hebben bij dergelijke interactieve en visuele representaties (zie Van Streun, 2000; Van Streun et al., 2000). Een dynamisch meetkundeprogramma als Cabri maakt het mogelijk dat leerlingen zelf eigenschappen van meetkundige figuren kunnen opsporen. Zo kunnen leerlingen meetkundige situaties met Cabri op het scherm weergeven en vervolgens gaan 'slepen' met een variabel punt. Op die manier kunnen zij onderzoeken welke eigenschappen van de meetkundige figuren invariant zijn voor deze dynamische transformatie (Van Streun, 1997). Voor het onderwijs in bijvoorbeeld natuurkunde, aardrijkskunde en economie zijn talloze simulaties beschikbaar die leerlingen in staat stellen om concepten, modellen en processen te exploreren. Bekend zijn bijvoorbeeld de mogelijkheden voor het ontwerpen van computersimulaties van natuurkundige modellen. Een analoge functie heeft de software met historische of economische scenario s. De Jong & Joolingen (1998) laten echter zien dat het gebruik van dynamische computermodellen in het onderwijs nog wel problemen oplevert. Zo manipuleren studenten soms variabelen die niets met de te toetsen hypothese te maken hebben. Glaser et al. (1992) laten zien dat lerenden vaak te veel variabelen tegelijk proberen te veranderen, waardoor ze niet meer in staat zijn conclusies te verbinden aan hun experiment. In die verschillende facetten van explorerend leren gaat het met name om wat Shavelson (2001) weten hoe en weten waarom noemt. Het weten hoe wordt zichtbaar door de aanpak van problemen, open vraagstellingen en zelfstandig onderzoek. Het weten waarom vereist

8 Leereffecten van laptops in het onderwijs 225 vragen naar conceptuele samenhangen. Beide aspecten van kennisconstructie worden gestimuleerd door een leeromgeving waarin zelfstandig exploreren mogelijk is. Naast voorkennis speelt ook de wijze waarop leerlingen in staat zijn hun leerproces te reguleren een belangrijke rol bij het zelf exploreren van concepten en modellen (Zimmerman, 1998). Leerlingen die zelf controle kunnen uitoefenen over hun leerproces bijvoorbeeld door de mogelijkheid tot exploratie zijn gemotiveerder en zullen meer opsteken van het geleerde (Pintrich, 2000). Bovenstaande laat zien dat exploreren en visualiseren van concepten en modellen met behulp van een computer effectief kan zijn. Dat exploreren en visualiseren is veel moeilijker te realiseren zonder computer. Er is echter weinig bekend over onder welke condities exploreren en visualiseren zinvol is en hoe dat vormgegeven zou moeten worden in de dagelijkse onderwijspraktijk (Williams, 1996). Schwartz et al. (1999) laten bijvoorbeeld zien dat instructie daarbij een belangrijk aspect is, wat ook past bij de socio-constructivistische theorie (Duffy & Cunningham, 1996). Naast visualiseren en exploreren zijn er andere mogelijkheden om de computer in te zetten voor het onderwijs. Vaak zijn deze mogelijkheden ook op andere wijze te organiseren, maar maakt het gebruik van computers de organisatie efficiënter. Eén van de meest in het oog springende mogelijkheden biedt het geven van feedback via de computer. Tijdens het leerproces is een goede feedback op het leerproces essentieel. Leerlingen krijgen zo informatie waarmee ze hun eigen handelingen kunnen sturen, bewaken en reguleren (Boekaerts & Simons, 1995). Wil een leerling iets aan feedback hebben om zijn leerproces te kunnen sturen, dan moet de feedback gedetailleerd en gericht zijn op verbetering (Mory, 1996). Dergelijke informatie kan een leerling direct krijgen van een docent, indien die beschikbaar is, van medeleerlingen (peer review) of middels diagnostische toetsen: formatief assessment (Shavelson, 2001). Uit een omvangrijke meta-analyse van Black & Wiliam (1998) blijkt dat formatief (diagnostisch) toetsen in veel gevallen een duidelijk positief resultaat heeft op leerresultaten van studenten, mits de student feedback krijgt bij de gegeven antwoorden. Het is voor de student immers niet alleen van belang inzicht te krijgen in de relatieve positie in de totale groep studenten, maar ook in de eigen tekortkomingen (Dousma et al., 1997). In de opbouw van begrippen en methoden in een curriculum is een directe terugkoppeling naar de leerlingen noodzakelijk (zie Bransford et al., 2000; Donovan et al., 1999; Pellegrino, Chudowsky & Glaser, 2001). Die feedback moet betrekking hebben op alle typen kennis (zie Shavelson, 2001) om het denken van de leerlingen zichtbaar te maken voor henzelf en voor

9 226 Leereffecten van laptops in het onderwijs docenten en begeleiders. Integratie van metacognitieve instructie en vakinhoudelijke kennis en feedback op de metacognitie van leerlingen kan hun kennis op een hoger niveau brengen en zelfstandig leren leren stimuleren (Simons et al., 2000). In de onderwijspraktijk in Nederland komt er van die feedback van docenten vaak niet zoveel terecht. In het Studiehuis is daar nauwelijks tijd voor (Tweede Fase Adviespunt, 2001). Dousma et al. (1997) noemen als belangrijke voordelen van formatieve toetsen dat de student zijn leren eerder kan bijsturen en bijvoorbeeld door een extra inspanning tijdverlies kan voorkomen. Dat kan alleen als er gerichte feedback is op de goede en foute antwoorden. Verder kan er met formatieve toetsen meer ruimte worden geboden voor individuele verschillen in leertempo. Computers kunnen op twee manieren ingezet worden bij het geven van feedback: middels digitale formatieve toetsen waarin feedback is opgenomen en door het organiseren van feedback door medeleerlingen (peer review). Beide onderdelen zijn weliswaar ook zonder computers te realiseren, maar zijn lastig te organiseren en vergen veel papierwerk. Voor digitale toetsen zijn inmiddels allerlei programma s op de markt. Peer review organiseren met behulp van ICT kan bijvoorbeeld met discussion boards (zie Järvelä & Päivi, 2002). 5. Conclusies Belangrijke voordelen van een laptop ten opzichte van een bureaucomputer zijn de geringere omvang en de flexibiliteit van het apparaat: het kan eenvoudig meegenomen worden naar een andere plaats, anders worden neergezet en het beeldscherm kan omlaag worden geklapt. De flexibiliteit van de laptop is in de lessituatie een belangrijk pluspunt boven een gewoon computerlokaal. Doordat het beeldscherm kan worden neergeklapt kunnen instructiemomenten beter worden georganiseerd. De draagbaarheid van het apparaat maakt het eenvoudiger om in groepen te werken met behulp van de computer. Zonder volledigheid te pretenderen volgt hieronder een aantal mogelijke onderwijsvormen waarbij laptops een meerwaarde (kunnen) hebben boven gewoon onderwijs en onderwijs in een computerlokaal. Visualisatie Lastige concepten uit een vakgebied kunnen met behulp van een computer vaak gevisualiseerd worden (vgl. Mayer, 1999). Deze visualisaties kunnen zowel statisch als dynamisch (animaties, films) zijn en een bijdrage leveren aan het leren begrijpen van het concept, met

10 Leereffecten van laptops in het onderwijs 227 name wanneer leerlingen zelf controle kunnen houden over de visualisaties (vgl. Van Streun Peer review Met name bij schrijfproducten is het vaak ondoenlijk voor een docent om intensief feedback te geven op alle individuele producten. Leerlingen blijken elkaar echter ook prima feedback te kunnen geven middels peer review (zie Järvelä & Päivi, 2002) wat overeenkomt met de socio-constructivistische theorieën. Met behulp van computers is dit eenvoudiger te realise- via een discussion board, dan met alleen papier mogelijk is en is het boven- ren, bijvoorbeeld dien voor een docent inzichtelijk wat de kwaliteit is van zowel de schrijfproducten als de door leerlingen geleverde feedback. Het gebruik van de laptop is hier vooral van toepassing als er sprake is van kleinere schrijf- en feedbackopdrachten die leerlingen direct in de klas uitvoeren of bij opdrachten die thuis zijn geschreven en in de klas door medeleerlingen worden nagekeken. De docent kan dan ondertussen volgen wat leerlingen inleveren en tussendoor instructie geven over bijvoorbeeld de aard en inhoud van de te leveren feedback. et al, 2000). Voordeel van de laptop is dat instrueren en studenten laten werken met de visualisatie zonder logistieke problemen afgewisseld kan worden (Jacobi & Deinum, 2002). Exploreren Ook bij exploreren van concepten en modellen geldt dat instructie en zelf onderzoeken elkaar veelal zullen afwisselen zoals hierboven beschreven (zie ook Schwartz et al., 1999) wat met laptops eenvoudiger is te realiseren dan in een gewoon pc-lokaal. Data-search Zoals hiervoor is beschreven is draag het door leerlingen zelf kunnen exploreren van kennis bij aan een effectief onderwijsproces. Dat kon voorheen in een bibliotheek, maar het kan ook tijdens lessen zinvol zijn gebruik te maken van informatiebronnen. In papieren vorm zijn die vaak niet direct in het lokaal voor handen, via het internet zijn veel bronnen echter wel be- daarvan zijn archieven van kranten voor een les maatschappijleer of reikbaar. Voorbeelden informatie over de historie van een bepaalde stad voor geschiedenis. Als het om relatief korte opdrachten gaat die tijdens de les worden uitgevoerd is het gebruik van laptops zinvol.

11 228 Leereffecten van laptops in het onderwijs Samenwerkend leren Verschillende werkvormen voor samenwerkend leren hebben als uitgangspunt dat leerlingen of groepen elkaars producten uitwisselen. Het gebruik van laptops maakt het mogelijk opvoor pc-gebruik waarbij groepen elkaars producten ter plekke kunnen drachten te ontwerpen uitwisselen doordat de laptops mee kunnen worden genomen door het lokaal. Continu laptopgebruik Als leerlingen continu over een eigen laptop beschikken, kunnen (digitale) opdrachten die op school worden begonnen elders worden afgemaakt, zonder dat er diskettes hoeven te worden gebruikt of dat er problemen ontstaan door verschillende softwareversies. Kernvraag van dit artikel is in hoeverre het gebruik van laptops in het onderwijs een bijdrage levert of kan leveren aan het leerproces van leerlingen. Laptops kunnen door hun flexibiliteit in de organisatie van de les een belangrijke rol spelen. Alleen de vormgeving van het onder- wijs, zoals bepaald door de docent, bepaalt in hoeverre dat middel effectief kan zijn in het leerproces. 6. Literatuur Beckers, M. (red.) (1999). Samen aan de slag. Klein praktijkboek voor actief en zelfstandig leren. Eindhoven: Lecturis. Belanger, Y. (2000). Laptop Computers in the K-12 Classroom. ERIC Digest Bergen, T., Derksen, K., Engelen, A., & Sleegers, P. (1999). Het leren door docenten: Hoe veranderen docenten in de richting van een activerende didactiek? Houten: Educatieve Partners Nederland. (MESO-Focusreeks nummer 37). Black, P. & D. Wiliam (1998). Assessment and classroom learning. In: Assessment in Education: Principles, Policy & Practices, Vol 5, 1, p Boekaerts, M. & P.R.J. Simons (1995). Leren en instructie. Psychologie van de leerling en het leerproces. Assen: Van Gorcum Bolhuis, S. & Kluvers, C. Procesgericht onderwijs in het studiehuis. In Akker, J. van den, Pieters, J., Visscher-Voerman, I. & Wald, A. (1998). Studiehuis en onderwijsonderzoek. Apeldoorn: Garant. Bransford, J.D., A.L. Brown & R.R. Cocking (2000). How people learn. Brain, mind, experience and school. Washington D.C.: National academy press Brown, R. (2002). Notebook colleges and universiteis. [online]. Cobb, P. (1994) Where is the mind? Constructivist and sociocultural perspectives on mathematical development. In: Educational Researcher, Vol 23. P

12 Leereffecten van laptops in het onderwijs 229 Doggen, C.J. & A.E. Wijnbergen (2001). De Laptopklas ICT-gebruik in de klas: een verrijking van het wiskundeonderwijs? Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, scriptie Dousma, T. A. Horsten & J. Brants (1997). Tentamineren. Hoger Onderwijs Reeks. Groningen: Wolters-Noordhoff Duffy, T.M. & D.J. Cunningham (1996). Constructivism: Implications for the Design and Delivery of Instruction. In: D.H. Jonassen, Handbook of research for educational communications and technolgoy. London: Prentice Hall International Ebbens, S., Ettekoven, S. & Van Rooijen, J. (1996). Effectief leren in de les, Basisvaardigheden van docenten. Groningen: Wolters-Noordhoff. Fisher, D. & E. Stolarchuk (1998). The effect of using laptop computers on achievement, attitude to science and classroom environment in science. Glaser, R. (1991). The maturing of the relationship between the science of learning and cognition and educational practice. Learning and Instruction, 1, Glaser, R., Schauble, L., Raghavan, K. & Zeitz, C. (1992). Scientific reasoning across different domains. In: E. De Corte, M. Linn, H. Mandl & L. Verschaffel (Eds.), Computer-based learning environments and problem solving, pp Berlin: Springer-Verlag Jacobi, R.K. & Deinum (2002). Verslag van een Laptop-experiment. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, in druk Järvelä, S & Päivi, H. (2002). Web-based Cases in Teaching and Learning -the Quality of Discussions and a Stage of Perspective Taking in Asynchronous Communication. In: Interactive Learning Environments, 10, p Jonassen, D. (1999). Designing Constructivist Learning Environments. In: C.M. Reigeluth (ed.) Instructional-design Theories and Models. London: Lawrence Erlbaum Associates Jonassen, D.H., Peck, K.L. & Wilson, B.G. (1999). Learning with Technology: A constructivist perspective. Upper Saddle River: Prentice Hall, Inc. Jonassen, D.H., Peck, K.L. & Wilson, B.G. (1998). Creating Technology-supported learning communities. [online] Jong, T. & van Joolingen, W.R. (1998). Scientific discovery learning with computer simulations of conceptual domains. In: Review of Educational Research, 1998, 68, Lock, V. (2002). Laying the Groundwork for the Development of Learning Communities Within Online Courses. Paper [online]. Lowyck, J. & J. Pöysä (2002). Design of collaborative learning environments. In: Computers in Human Behaviour 17, pp Mayer, R.E. (1999). Designing Instruction for Constructivist Learning. In: C.M. Reigeluth (ed.) Instructional-design Theories and Models. London: Lawrence Erlbaum Associates Mory, E.H. (1996). Feedback Research. In: D.H. Jonassen, Handbook of research for educational communications and technolgoy. London: Prentice Hall International O Donovan, E. (1999). Mobile Computing Grows Up. Technology & Learning, Vol 19, nr. 8, p Palloff, T.M. & Pratt, K. (1999). Building learning communities in cyberspace: effective strategies for the online classroom. San Francisco: Jossey-Bass Publishers Pellegrino, J., N. Chudowsky, R. Glaser (2001). Knowing What People Know: Science and Design of Educational Assessment. Pintrich, P.R. (2000). The Role of Goal Orientation in Self-Regulated Learning. In: M. Boekaerts, P.R. Pintrich & M. Zeidner (ed.) Handbook of Self-Regulation. San Diego: Academic Press Rockman et. al. (1998). Powerful tools for schooling: Second year study of the laptop program. San Francisco, CA: Rockman et.al. Schwartz, D., X. Lin, S. Brophy & J.D. Bransford (1999). Toward the Development of Flexibly Adaptive Instructional Designs. In: C.M. Reigeluth (ed.) Instructional-design Theories and Models. London: Lawrence Erlbaum Associates Shave lson, R.J. (2001). Recent developments bridging teaching, learning and assessements methods. EARLI 2001

13 230 Leereffecten van laptops in het onderwijs Simons, P.R.J. et al. (2000). Leren en instructie. Reviewstudie in opdracht van NWO/PROO. Den Haag: NWO Stevenson, K.R. (1998). Evaluation Report Year 2. Schoolbook Laptop Project. University of South Carolina Stevenson, K.R. (1999). Learning by laptop. In: School Administrator, Vol 56, nr. 4, p Stolarchuk, Ed; Fisher, Darrell (2001). An Investigation of Teacher-Student Interpersonal Behavior in Science Classrooms Using Laptop Computers. In: Journal of Educational Computing Research; v24 no 1. p Streun, A. van, E.G. Harskamp & C.J.M. Suhre (2000). The Effect of the Graphic Calculator on Stu- Education. Vol. 8, p dents Solution Approaches: A Secondary Analysis. In: Hiroshima Journal of Mathematics Streun, A. van (2000). Representations in Applying Functions. In: International Journal of Mathematical Education in Science and Technology. Vol. 5 Tweede Fase Adviespunt (2000). Eindverslag schoolbezoek tweede fase Williams, M.D. (1996). Learner-control and Instructional Technologies. In: D.H. Jonassen, Handbook of research for educational communications and technolgoy. London: Prentice Hall International Zimmerman, B.J. (1998). Developing Self-Fulfilling Cycles of Academic Regulation: An Analysis of Exemplary Instructional Models. In: D.H. Schunk & B.J. Zimmerman (ed.) Self-Regulated Learning. New York: The Guilford Press

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Kempelonderzoekscentrum Jeannette Geldens, lector Monique van der Heijden, promovenda-docentonderzoeker Herman L. Popeijus, erelector Doelen en

Nadere informatie

Effectieve maatregelen

Effectieve maatregelen Effectieve maatregelen In het taal- en rekenonderwijs Pieter Danes 27 maart 2012 Bijeenkomst Taal in mbo 01-11-2011 Presentatie toen: Van Anja Schaafsma (ROC Mondriaan) Over effectief onderwijs Presentatie

Nadere informatie

Activerende didactiek

Activerende didactiek Activerende didactiek een actief lerende leerling in de klas Carien Bakker en Jan Folkert Deinum 1 Een belangrijk doel van onderwijsvernieuwingen als de basisvorming en het Studiehuis is het aanzetten

Nadere informatie

Onderzoekend leren met computersimulaties

Onderzoekend leren met computersimulaties Onderzoekend leren met computersimulaties TON DE JONG Universiteit Twente Nieuwe kennis wordt verkregen door onderzoek. Onderzoekers bedenken vragen, stellen hypothesen op, ontwerpen experimenten, verzamelen

Nadere informatie

Observationeel leren van videovoorbeelden

Observationeel leren van videovoorbeelden Observationeel leren van videovoorbeelden VINCENT HOOGERHEIDE, SOFIE M. M. LOYENS EN TAMARA VAN GOG Erasmus Universiteit Rotterdam Observationeel leren, dat wil zeggen, leren door te kijken naar het goede

Nadere informatie

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas

Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Formatief toetsen: Randvoorwaarden & concrete handvaten voor in de klas Kim Schildkamp Contact: k.schildkamp@utwente.nl Programma Formatief toetsen Voorwaarden voor formatief toetsen Voorbeelden van technieken

Nadere informatie

Een betekenisvolle dialoog door peer feedback en reflectie binnen een virtuele leeromgeving

Een betekenisvolle dialoog door peer feedback en reflectie binnen een virtuele leeromgeving Een betekenisvolle dialoog door peer feedback en reflectie binnen een virtuele leeromgeving Jos J.M. Baeten Een onderzoekstraject in de laatste fase Begeleid door: Robert Jan Simons Albert Pilot Verwachte

Nadere informatie

De onderwijsmethode Directe instructie

De onderwijsmethode Directe instructie De onderwijsmethode Directe instructie 1. Wat is Directe instructie? Directe instructie is een onderwijsmethode die nadruk legt op structuur, duidelijkheid en positieve ondersteuning van de student (Ebbens

Nadere informatie

Hedendaagse. Onderwijs. Hoofdbrekens. 13 uitdagingen voor het onderwijs van nu...

Hedendaagse. Onderwijs. Hoofdbrekens. 13 uitdagingen voor het onderwijs van nu... Hedendaagse Onderwijs Hoofdbrekens 13 uitdagingen voor het onderwijs van nu... Omgaan met verschillen In één klas zitten leerlingen met uiteenlopende kennisniveaus, interesses en ervaringen. Docenten willen

Nadere informatie

Learning Analytics voor gerichte feedback en een beter leerresultaat

Learning Analytics voor gerichte feedback en een beter leerresultaat Learning Analytics voor gerichte feedback en een beter leerresultaat NEXT LEARNING 2016 Jocelyn Manderveld Den Bosch, 19 april 2016 Van en voor het onderwijs en onderzoek In SURF werken instellingen samen

Nadere informatie

ELWO 2010. towards an agenda for a new learning environment. Wilco te Winkel Docent Onderwijspsychologie

ELWO 2010. towards an agenda for a new learning environment. Wilco te Winkel Docent Onderwijspsychologie ELWO 2010 towards an agenda for a new learning environment Wilco te Winkel Docent Onderwijspsychologie Waar zit u niet? SURF conferentie: Over de grenzen van de ELO III, 27 september 2007 Tijdens de derde

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

Van Batenburg, E., & Schaik, M. (2013). Kennis op de werkvloer: wat helpt de docent en de

Van Batenburg, E., & Schaik, M. (2013). Kennis op de werkvloer: wat helpt de docent en de Van Batenburg, E., & Schaik, M. (2013). Kennis op de werkvloer: wat helpt de docent en de vmbo-leerling. In: J. K. Van der Waals & M. Van Schaik (Eds.), Het VMBO van dichtbij. Bewegen tussen theorie en

Nadere informatie

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren

Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren STIMULEREN VAN LEREN IN STUDENTGERICHTE LEEROMGEVINGEN? Marlies Baeten Centrum voor Professionele Opleiding en Ontwikkeling en Levenslang Leren Probleemgestuurd leren Projectonderwijs Casusgebaseerd onderwijs

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Standaard Maatwerk; is dat mogelijk? Wij denken van wel! En waarom willen we het? Omdat het tijd scheelt!

Standaard Maatwerk; is dat mogelijk? Wij denken van wel! En waarom willen we het? Omdat het tijd scheelt! 1 2 Standaard Maatwerk; is dat mogelijk? Wij denken van wel! En waarom willen we het? Omdat het tijd scheelt! Afbeelding: Question mark by Neetal Parekh. Gevonden op 4 11 2015 op www.flickr.com/photos/44313045@n08/8706485644.

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen

Welkom. TOP-leren. Programma. Wat is Blended learning. Waarom blended learning. Onderdelen blended learning. Mixen (70-20-10) Ontwerpstappen Mareen van Londen van de Beek Opleidingskundige & e-learningadviseur www.kies-advies.nl Welkom Mareen van Londen Opleidingskundige & (e)learning adviseur Blended learning design Interne adviseur Externe

Nadere informatie

4 COMPETITIE IN HET ONDERWIJS

4 COMPETITIE IN HET ONDERWIJS 4 COMPETITIE IN HET ONDERWIJS Sanne Gratama van Andel Samenwerken en competitie, een conflict? Binnen het project Lerend Lesgeven met ICT worden een aantal pilots uitgevoerd om VAL en de VLC te testen.

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Essay 2. Een warming-up in het theorielokaal

Essay 2. Een warming-up in het theorielokaal Een warming-up in het theorielokaal Hoorcollege: dr. Wietske Miedema, psycholoog, hoofddocent aan de Hogeschool van Amsterdam Thema: Een inleiding in de leerpsychologie, de samenhang tussen de leerpsychologische

Nadere informatie

KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS

KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN IN HET BEROEPSONDERWIJS Rapportage voor Koning Willem I. College Opleiding Manager/ondernemer horeca van de Middelbare Horecaschool (MHS) HOGESCHOOL UTRECHT Wenja Heusdens, MSc

Nadere informatie

GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS

GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS GO LAB: VIRTUELE LABS BIJ HET NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS HENNY LEEMKUIL FER COENDERS 18 MEI 2016 IN DEZE WERKGROEP Didactiek ü Waarom practica / experimenteel werk door leerlingen ü Categorieën praktisch

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

Overzicht curriculum VU

Overzicht curriculum VU Overzicht curriculum VU Opbouw van de opleiding Ter realisatie van de gedefinieerde eindkwalificaties biedt de VU een daarbij passend samenhangend onderwijsprogramma aan. Het onderwijsprogramma bestaat

Nadere informatie

Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education

Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education Tally, B., Goldenberg, L.B. (2005). Fostering historical thinking with digitized primary sources. Journal of Research on Technology in Education 38 (1), 1-21. [René Vos, 2012] De auteurs Bill Tally en

Nadere informatie

Herman Van de Mosselaer

Herman Van de Mosselaer Herman Van de Mosselaer Breda, 28 maart 2012 Waar gaat onderwijs in essentie over? Onderzoek en onderzoeksresultaten: Welke eerstejaars doen het beter? Longitudinaal onderzoek Visie en doelen rond de Lemo-test

Nadere informatie

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk)

Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Christine Prast, onderwijskundige Scenario: theoretisch blok (voorbeeldscenario / blauwdruk van een leerpraktijk) Vooraf Onderwijskundig kader waarbinnen herontwerp plaatsvond Uitgangspunt bij het hier

Nadere informatie

Ruimte en bevlogenheid

Ruimte en bevlogenheid Ruimte en bevlogenheid Leerstrategieën en hoogbegaafdheid, 21 januari 2015 Wie ben ik? 1 Inhoud Kennis maken Leerstrategieën metacognitie Van potentie naar leren, de rol van leerstrategieën Hoogbegaafdheid

Nadere informatie

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5 ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 2.1 ICT-VISIE...3 2.2 AMBITIE VAN DE RSG...3 3. DOELEN...4 3.1 LEREN OVER COMPUTER...4 3.2 WERKEN MET COMPUTER...4 3.3 LEREN DOOR MIDDEL VAN COMPUTER...4

Nadere informatie

1 Effectieve. computerapplicaties: vergelijk de didactiek, niet het domein

1 Effectieve. computerapplicaties: vergelijk de didactiek, niet het domein 1 Effectieve computerapplicaties: vergelijk de didactiek, niet het domein Johan Jeuring Departement Informatica, Universiteit Utrecht Wie inzicht wil krijgen in wat een computerapplicatie voor het onderwijs

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

SOL. SOL self-organised learning

SOL. SOL self-organised learning SOL self-organised learning SOL is een didactisch concept waarin verschillende moderne methoden op een nieuwe manier gebruikt worden. Essentieel is dat SOL het leren combineert met doceren met als achterliggende

Nadere informatie

Bevordering van tekstbegrip door visualisering van tekststructuren

Bevordering van tekstbegrip door visualisering van tekststructuren Ronde 8 Maaike Pulles (a) & Dianne Bekker (b) (a) Etoc, Groningen (b) Kentalis Guyotschool voor VSO, Haren Contact: m.pulles@rug.nl d.bekkers@kentalis.nl Bevordering van tekstbegrip door visualisering

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study

Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Samenwerking tussen docenten in onderwijsinnovaties in het hoger beroepsonderwijs: een case study Remco Coppoolse, Elly de Bruijn, Gerhard Smid Onderzoeksdoel en theoretisch kader Onderwijsinnovaties leiden

Nadere informatie

Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties

Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties Ondersteuning van gezamenlijk probleemoplossen door gefaseerd construeren van domeinspecifieke representaties B. Slof 1, G. Erkens 1, & P. A. Kirschner 2, 1Universiteit Utrecht, P.O. Box 80.140, 3508 TC

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Leerpsychologie (SP/VPOOW11) Studiewijzer Titularis: Prof. dr. David Gijbels Lic. Gert Vanthournout

Leerpsychologie (SP/VPOOW11) Studiewijzer Titularis: Prof. dr. David Gijbels Lic. Gert Vanthournout Leerpsychologie (SP/VPOOW11) Studiewijzer 2007-2008 Titularis: Prof. dr. David Gijbels Lic. Gert Vanthournout Schakel- en voorbereidingsprogramma Onderwijs- en Opleidingswetenschappen 1 Inhoud Het opleidingsonderdeel

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens

Elektronische leeromgeving en didactiek. Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Elektronische leeromgeving en didactiek Wilfred Rubens http://www.slideshare.net/wrubens Programma Wat is een ELO? Voorbeelden Didactiek en ELO Voorbeelden leeractiviteiten in een ELO Functionaliteiten

Nadere informatie

Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1

Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1 Ronde 2 Martine Braaksma & Gert Rijlaarsdam Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam Contact: braaksma@uva.nl Hypertekst schrijven en observerend leren als aanvullende didactiek 1

Nadere informatie

Onderwijsvernieuwing. We doen er allemaal aan mee.

Onderwijsvernieuwing. We doen er allemaal aan mee. Onderwijsvernieuwing We doen er allemaal aan mee. Maar. Welke kant willen we op? Wat speelt er in mijn team? Wil iedereen mee? Waar liggen de interesses? Waar zit de expertise? WAARIN GA IK INVESTEREN?

Nadere informatie

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Samenvatting In natuurkunde 12 liepen de prestaties van meisjes nog steeds achter bij die van jongens. Dit hangt samen

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Leren met tablets, apps,... Hoe effectief en efficiënt is dit soort technologieën in het onderwijs?

Leren met tablets, apps,... Hoe effectief en efficiënt is dit soort technologieën in het onderwijs? Leren met tablets, apps,... Hoe effectief en efficiënt is dit soort technologieën in het onderwijs? M. Valcke Universiteit Gent Brugge, 4 oktober 2013 http://users.ugent.be/~mvalcke/cv_2012/! Structuur

Nadere informatie

ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN

ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN ILL-STRUCTURED OPDRACHTEN voor context gericht onderwijs Lenie Kneppers Wat is een ill-structured opdracht? Opdracht is gesitueerd in een context: een voor leerlingen herkenbare, specifieke situatie of

Nadere informatie

Innovatieve vormen van leren, wat betekent dat voor toetsen?

Innovatieve vormen van leren, wat betekent dat voor toetsen? Innovatieve vormen van leren, wat betekent dat voor toetsen? Dr. Mary Dankbaar programma manager e-learning, Erasmus MC Inhoud Ontwikkelen en beoordelen kennis Ontwikkelen en beoordelen van vaardigheden

Nadere informatie

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs

Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Professionaliseren van de didactische aanpak van het informatievaardighedenonderwijs Angelique van het Kaar Risbo Erasmus Universiteit Rotterdam 7 november 2012 Overzicht onderwerpen Training Didactische

Nadere informatie

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming

Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming faculteit economie en bedrijfskunde center for operational excellence 18-05-2016 1 18-05-2016 1 Ontwikkeling van simulationbased serious games ten behoeve van logistieke besluitvorming Durk-Jouke van der

Nadere informatie

Stimuleren van lineair leergedrag

Stimuleren van lineair leergedrag Whitepaper Stimuleren van lineair leergedrag Praktische toepassing van technologie Digital Innovations For Higher Education Stimuleren van lineair leergedrag Praktische toepassing van technologie Introductie

Nadere informatie

Blended learning: waarom en hoe? #hanzeblended. Wilfred Rubens

Blended learning: waarom en hoe? #hanzeblended. Wilfred Rubens Blended learning: waarom en hoe? #hanzeblended Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Programma Blended learning? Waarom? Benaderingen en modellen Voorbeelden Gij zult aan blended learning doen Moses

Nadere informatie

Vier in balans. Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs

Vier in balans. Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs Vier in balans Verkenning stand van zaken met het oog op effectief en efficiënt gebruik van ICT in het onderwijs Stichting Ict op School voor samenwerking en kennisuitwisseling Versie: augustus 2001 2001

Nadere informatie

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding

Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding artikel Zone Pendelen tussen stagepraktijk en opleiding Op de pabo van de Hogeschool van Amsterdam bestaat sinds 2009 de mogelijkheid voor studenten om een OGOspecialisatie te volgen. Het idee achter het

Nadere informatie

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1

Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Weblogs 1 Het weblog als instrument voor reflectie op leren en handelen: Een verkennende studie binnen de eerste- en tweedegraads lerarenopleiding 1 Iwan Wopereis Open Universiteit Nederland Peter Sloep

Nadere informatie

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend

Mijn onderwijsvisie. Natasha Pers. Opleiding: Master algemene economie. Studentennummer: 500610025. Vakdocent: P. Voorend Mijn onderwijsvisie Natasha Pers Opleiding: Master algemene economie Studentennummer: 500610025 Vakdocent: P. Voorend Algemene Visie Mijn onderwijsvisie 2 is meer een terugblik dan wel herziening van mijn

Nadere informatie

Zelfreflectie op de basisschool

Zelfreflectie op de basisschool Fleur E. van Gils & Sanne J. W. B. van Leuken Zelfregulerend leren Vanuit de maatschappij is steeds meer vraag naar personen die zelfstandig kunnen functioneren. Daarom is het belangrijk dat kinderen op

Nadere informatie

EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEF TOETSEN

EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEF TOETSEN EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEF TOETSEN DR. KELLY MEUSEN-BEEKMAN LECTOR ONDERWIJSEXCELLENTIE ROOSEVELT CENTRE FOR EXCELLENCE IN EDUCATION HOGESCHOOL ZEELAND HET DOEL VAN DEZE LEZING - Ingaan op formatief

Nadere informatie

Marjo Maas: fysiotherapeut / docent / onderzoeker Peer assessment De impact van peer assessment op het klinische redeneren en het klinisch handelen van fysiotherapeuten in opleiding en fysiotherapeuten

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

Projectdefinitie. Plan van aanpak

Projectdefinitie. Plan van aanpak Projectplan DOT2 Projectdefinitie ICT is niet meer weg te denken uit ons onderwijs (Hasselt, 2014). Als (toekomstige) leerkracht is het belangrijk dat je daar op inspeelt en kennis hebt van de laatste

Nadere informatie

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3.

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Hans Timmermans. De Onderzoekscyclus: In de bovenstaande figuur is schematisch de onderzoekscyclus weergegeven. - Er is een onderwerp van onderzoek.

Nadere informatie

Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren

Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren Effectieve strategieën voor zelfgereguleerd leren NWO Onderzoek van Hester de Boer, Anouk S. Donker-Bergstra, Danny D.N.M. Kostons (2012, GION) Samengevat door Irma van der Neut (IVA Onderwijs) Zelf gereguleerd

Nadere informatie

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Evaluatieonderzoek workshop Nieuws van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid Verwachting, waardering en leerwinst van de Workshop Nieuws Laura Gil Castillo en Eva Mulder, januari 2009 Universiteit

Nadere informatie

Teaching, Learning & Technology

Teaching, Learning & Technology Teaching, Learning & Technology Instrumentatie van betekenisvolle interacties Lectorale rede Jos Fransen Rotterdam - 24 september 2015 technologie onderwijs technologie en onderwijs vraag naar gepersonaliseerd

Nadere informatie

Lies Van Dobbenburgh ew.vandobbenburgh@avans.nl @liestweets. Claudia Wrede claudia.wrede@innofun.nl @CWrede. Modulecode: 13 februari 2014 2

Lies Van Dobbenburgh ew.vandobbenburgh@avans.nl @liestweets. Claudia Wrede claudia.wrede@innofun.nl @CWrede. Modulecode: 13 februari 2014 2 Lies Van Dobbenburgh ew.vandobbenburgh@avans.nl @liestweets Claudia Wrede claudia.wrede@innofun.nl @CWrede Modulecode: 13 februari 2014 2 Wendy Braat Wendy.braat@innofun.nll @wendyinnofun Marc Hoornick

Nadere informatie

Leeromgeving en organisatie

Leeromgeving en organisatie Leeromgeving en organisatie Lesdoel Ik kan een les voorbereiden a.d.h.v. het lesplanformulier van Geerligs. Hoe word ik een goede leraar? Kunst of kunde? Kun je het leren: Ja/Nee Wat doe je hier dan nog?

Nadere informatie

VELOV-leergemeenschap Digitaal Leren

VELOV-leergemeenschap Digitaal Leren VELOV-leergemeenschap Digitaal Leren Welke richting slaan we in met de lerarenopleiding? Hoe is het om in 2020 in de lerarenopleiding te studeren? Hoe ziet de leraar van de toekomst eruit? Zijn mobiele

Nadere informatie

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente

Het I*Teach project. Innovative Teacher BG/05/B/P/PP-166 038. Nico van Diepen Universiteit Twente Het I*Teach project Innovative Teacher B Nico van Diepen Universiteit Twente Overzicht Het project De doelen De resultaten De plannen Het project Internationaal / EU Leonardo Partners - Sofia University

Nadere informatie

Leergangen Algemene informatie

Leergangen Algemene informatie Leergangen Algemene informatie www.bntonderwijs.nl INHOUD I 5 Trainingsschema II 6 Algemene Informatie III 8 Onze Trainers L1 10 Formatieve Evaluatie L2 12 Action Research IV 14 Maatwerk b&t Leergangen

Nadere informatie

Teacher feedback in the classroom

Teacher feedback in the classroom Teacher feedback in the classroom A study of learning enhancing feedback and its use in the classroom Feedback: theory and classroom practice A study of the occurrence of learning enhancing feedback in

Nadere informatie

Tablets in het onderwijs

Tablets in het onderwijs Tablets in het onderwijs Zin of onzin? Martijn van Ackooij Inleiding De afgelopen jaren is er hard gewerkt om ICT verder te integreren in het onderwijs. Scholen maken steeds vaker gebruik van het Tpack

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

De rol van formatief toetsen binnen taalonderwijs. Joanneke Prenger CPS 13 oktober Welkom aan boord!

De rol van formatief toetsen binnen taalonderwijs. Joanneke Prenger CPS 13 oktober Welkom aan boord! De rol van formatief toetsen binnen taalonderwijs Joanneke Prenger CPS 13 oktober 2016 Welkom aan boord! 1 Inleiding Veel aandacht voor het curriculum, leren, toetsing en toezicht Veel aandacht voor toetsing

Nadere informatie

SCHOOLONTWIKKELING & DTT

SCHOOLONTWIKKELING & DTT SCHOOLONTWIKKELING & DTT Jeroen Spek & Jacob Raap 1 december 2016 WERKGROEP SCHOOLONTWIKKELING EN DTT Algemene inleiding DTT diagnoses Praktijkvoorbeeld Gesprek WAT IS DE MEERWAARDE VAN DE DTT? o o o o

Nadere informatie

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek Dossier opdracht 12 Vakproject 2: Vakdidactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 12 november, 2007 Samenvatting Dit document is onderdeel van mijn

Nadere informatie

Begeleiding van leerlingen

Begeleiding van leerlingen Begeleiding van leerlingen Doel Voorbeelden aanreiken van de wijze waarop begeleiding vorm kan krijgen. Soort instrument Voorbeelden Te gebruiken in de fase Uitvoeren Beoogde activiteit in de school Het

Nadere informatie

LEER STUDEREN MET Spaced Practice SPREID JE STUDEERMOMENTEN IN DE TIJD

LEER STUDEREN MET Spaced Practice SPREID JE STUDEERMOMENTEN IN DE TIJD Spaced Practice SPREID JE STUDEERMOMENTEN IN DE TIJD Start je planning voor je toetsen vroeg genoeg en maak hiervoor dagelijks een beetje tijd vrij. 5 uren verspreid over 2 weken is beter dan 5 uur aan

Nadere informatie

KPB Activerende didactiek

KPB Activerende didactiek 2014-2015 Cursuscode Cohort 2012: LGWKAD40P2 Cohort 2013: LGWKAD01P2 Cohort 2014: LGWKAD01P2 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Werken aan competenties 3 Praktijkopdracht activerende didactiek 3 Bijlage 1: Beoordelingsformulier

Nadere informatie

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING M2DESK Wat is het? De M2Desk is een leerlingtafel waar een computer in geïntegreerd is. Met behulp van twee knoppen kan een computer uit het tafelblad geklapt worden. Tegelijk verschijnt een

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL. Sylvia Moes

Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL. Sylvia Moes Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL Sylvia Moes Beyond recorded lectures www.rec-all.info Case studies REC:all > REC:all (november 2011-november 2013) > Moving beyond recorded lectures > In

Nadere informatie

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing International Office Saxion University of Applied Sciences

Nadere informatie

Goesting in Leren en Werken 22 april 2O15. Herman Van de Mosselaer, projectmanager onderwijsgerelateerd onderzoek

Goesting in Leren en Werken 22 april 2O15. Herman Van de Mosselaer, projectmanager onderwijsgerelateerd onderzoek Goesting in Leren en Werken 22 april 2O15 Herman Van de Mosselaer, projectmanager onderwijsgerelateerd onderzoek Artesis Plantijn Hogeschool 6 campussen, centrum Antwerpen VERSTERKEN INSTROOM Secundair

Nadere informatie

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool

Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool 1 Plannen en schrijven met een elektronische outline-tool Milou de Smet, Saskia Brand-Gruwel & Paul Kirschner Open Universiteit Goed schrijven is een belangrijke, maar complexe vaardigheid. De schrijver

Nadere informatie

TOETSEN IN DE NIEUWE GENERATIE WISKUNDEMETHODES

TOETSEN IN DE NIEUWE GENERATIE WISKUNDEMETHODES TOETSEN IN DE NIEUWE GENERATIE WISKUNDEMETHODES Willemijn Muggen, uitgever Toetsen 16-11-2016 Gepersonaliseerd Leren - Doelstellingen Iedere leerling op zijn/haar niveau laten excelleren. Leren terwijl

Nadere informatie

ICT-gebruik docenten behoeft brede ondersteuning!

ICT-gebruik docenten behoeft brede ondersteuning! Grote Bickersstraat 74 13 KS Amsterdam Postbus 247 AE Amsterdam t 522 54 44 f 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport ICT-gebruik docenten behoeft brede ondersteuning! Onderzoek naar ICT-gebruik

Nadere informatie

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Prof. Dr. Joseph W.M. Kessels Universiteit Twente Open Universiteit Ontwerpgericht Wetenschappelijk Onderzoek DSRG Utrecht 3 november 2011 Noodzaak tot Handelingsondersteuning

Nadere informatie

KPB Observeren en differentiëren

KPB Observeren en differentiëren 2014-2015 Cursuscode: Cohort 2012: LGWKOD40P2 Cohort 2013: LGWKOD40P2 Cohort 2014: LGWKOD40P2 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Werken aan competenties 3 Praktijkopdracht observeren en differentiëren 3 Bijlage

Nadere informatie

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs 1 ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs Prof. dr. T. Schellens Leen Casier Veerle Lagaert Prof. dr. B. De Wever Prof. dr. M. Valcke 2 ENW-project Professionaliseringspakket

Nadere informatie

Whitepaper Flipping the Classroom. Mei 2012. IT-Workz B.V. 1

Whitepaper Flipping the Classroom. Mei 2012. IT-Workz B.V. 1 Whitepaper Flipping the Classroom Mei 2012 IT-Workz B.V. 1 Voorwoord In het hedendaags onderwijs is men continu op zoek naar mogelijkheden het onderwijs te verrijken en studenten te motiveren tijdens het

Nadere informatie

De plaats van e-learning. Aanpak. Modaal. Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? Voordelen van online training

De plaats van e-learning. Aanpak. Modaal. Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? Voordelen van online training Wat kan E-learning onderwijskundig nu echt bijdragen? De plaats van e-learning dr. Wiebe de Vries Aanpak Waarom Onderwijsmethode Educatie items Evidence based Nadelen Treatment recommendation. Instruction

Nadere informatie

TGO. Toekomstgericht onderwijs

TGO. Toekomstgericht onderwijs TGO Toekomstgericht onderwijs Onderwijs anno nu 80 van het geleerde verdwijnt met het proefwerk in de prullenbak Bron: David Sousa, How the brain learns Het begin 2012 Klik hier voor film 2012-2014

Nadere informatie

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer

White Paper. De implementatie van het SMARTboard. binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer White Paper De implementatie van het SMARTboard binnen Praktijkschool Uithoorn. Dhr. J.M. de Boer Maart 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding Blz. 3 1.1 De wens van de school 1.2 Visie van de school 2. ICT en

Nadere informatie

Inleiding 4. Engels in het basisonderwijs 5. Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6. Wat is Words&Birds?

Inleiding 4. Engels in het basisonderwijs 5. Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6. Wat is Words&Birds? Inleiding 4 Engels in het basisonderwijs 5 Words&Birds een verrijking van de les, een verbreding van de wereld 6 Wat is Words&Birds? 6 Wat zijn de belangrijkste eigenschappen van Words&Birds? 6 Met welk

Nadere informatie

elearning in het hoger onderwijs: het gaat opnieuw over leren

elearning in het hoger onderwijs: het gaat opnieuw over leren elearning in het hoger onderwijs: het gaat opnieuw over leren Martin Valcke Department Educational Studies Ghent University Martin.Valcke@UGent.be http://users.ugent.be/~mvalcke/cv_2012/ Structuur Een

Nadere informatie

Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven?

Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven? Job Aid: Hoe kun je een responsiecollege vormgeven? Doel van een responsie college Het is een plenaire bijeenkomst (PB) waar studenten vragen over de leerstof kunnen stellen. Zij moeten zich hiervoor altijd

Nadere informatie

Stan Buis & Jirka Born

Stan Buis & Jirka Born Toetsen van groepsproducten Toetsen van groepsproducten Stan Buis & Jirka Born Doelen workshop Theoretische achtergrond van toetsen van groepsproducten Beoordelingswijze van groepswerk kritisch onder de

Nadere informatie