Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen"

Transcriptie

1 Ethiek en welzijn Helicon Opleidingen MBO Nijmegen Jos Hendriks, docent dierenhouderij Prof.Dr. Hub Zwart, ethicus Radboud Universiteit Prof.Dr. Johan de Tavernier, ethicus K.U. Leuven

2 Mens dier relatie Wat betekend het houden van dieren? Dit:

3 Mens dier relatie Of dit:

4 Mens dier relatie Bezinnen op ons morele handelen met dieren: = ethiek

5 Mens dier relatie Het gaat dus om verantwoord houden van dieren! Wat is dat? Hoe beoordeel je dat?

6 Wat is ethiek? Een tak van filosofie die denkt over het morele handelen van mensen Doe het goede, vermijd het kwade (Thomas van Aquino, ) Dierethiek is toegepaste ethiek

7 Geschiedenis Herkomst in het oude Griekenland: Socrates, Plato en Aristoteles ( jaar v. Chr.) Handel zoals een wijze mens onder deze omstandigheden zou handelen - Aristoteles -

8 Geschiedenis Moderne tijd ingeluid door René Descartes ( ) dieren zijn automaten die geen pijn kunnen lijden Meest consequente ethiek die de moderne tijd heeft opgeleverd, is die van Immanuel Kant: baseert de ethiek ondubbelzinnig op de autonomie en de vrijheid van de mens (humanocentrisch)

9 Ontwikkeling in de tijd Christelijke + moderne traditie = humanocentrisch: dieren krijgen geen directe ethische zorg ( Gij zult niet doden ) Naar dieren: enkel indirecte plichten (Thomas, Kant) Recent is er de vraag om een niet-instrumentele visie op dieren te ontwikkelen waardoor we een directe plicht tov dieren zouden hebben (Singer, Regan) 9

10 Definitie van ethiek Reflectie op algemeen geldende normen (voorschriften) en waarden (te behalen doelen) waaraan wij onszelf en anderen in redelijkheid gehouden achten, met het oog op ordening van onze samenleving Henk van Luijk ( )

11 Beginselethiek Beginselen (principes) die omwille van zichzelf juist zijn: Geen schade toebrengen Weldoen Respect voor integriteit/intrinsieke waarde Rechtvaardigheid

12 Beginselethiek Handelen is dus ethisch juist, als er recht gedaan wordt aan een bepaald beginsel: Je mag niet liegen Dus ook niet als je er niemand mee zou schaden (nooit dus!)

13 Gevolgenethiek Handelingen en beslissingen hebben positieve en negatieve gevolgen Het doel heiligt de middelen Afwegen aan de hand van nut Criteria nut: welzijn, geluk, plezier, bruikbaarheid (economie / carrière), schoonheid (?) Epicurus

14 Gevolgenethiek Eudemonisme: ethisch juist is wat het meeste nut oplevert Utilisme: ethisch juist is wat het meeste nut oplevert voor zoveel mogelijk individuen Peter Singer: geen verschil tussen lijden van mensen en dieren!

15 Zorgethiek Uitgangspunt: kwetsbaarheid / eindigheid van het bestaan Middel: zorg, bescherming Doel: waardig in stand houden van wat we hebben

16 Zorgethiek Behoud onze wereld Morele gemeenschap Groeit bij toenemende welvaart

17 Dierethiek Tom Regan: mensen en gewervelde dieren zijn in staat het leven te beleven (zowel ongerief kennen als het hebben van herinneringen en verwachtingen = beginselethiek) Herziening Wod 1996: er is wel verschil tussen lijden en beleving of zelfbewustzijn van mens(aap) en overige (lagere?) diersoorten

18 Dierethiek Dierenhouderij: Mag, hoe dan ook = onjuist: botst fundamenteel met wat iedereen vindt Mag nooit = ook onjuist toch? Tussenweg door afweging en analyse; veranderd o.i.v. tijd, welvaart, cultuur, tradities, ervaringen en emoties! Voortschrijdend inzicht

19 Wat is welzijn? Complex begrip: Kwaliteit van leven, zoals ervaren door het individu Het welbevinden in lichamelijk en geestelijk opzicht Waardebepaling Geldt dat ook voor dieren?

20 Wat is dierenwelzijn? Kwaliteit van leven, zoals ervaren door het dier Dus wezens met gevoel, emoties en zelfbewustzijn? Intrinsieke waarde versus (morele) status die wij aan ze toekennen

21 Dieren en hun morele status ONGELIJKE behandeling van verschillende diersectoren Landbouwdieren ( animal production ) Proefdieren Huisdieren/pets Schadelijke dieren ( ongedierte ) Circus- en dierentuindieren Wildlife Hulpdieren Exotische dieren

22 Dieren en hun morele status ONGELIJKE behandeling van verschillende diersectoren: willekeur?

23 Dieren en hun morele status ONGELIJKE behandeling in verschillende delen van de wereld Cultuur Godsdienst Biodiversiteit / verkrijgbaarheid Economisch belang

24 Dieren en hun morele status 17 de eeuw, Descartes: dieren zijn 'automaten' geen ziel, dus geen gevoelens, verlangens of gedachten dier dat gaat gillen wanneer je zijn buik opensnijdt, vergelijken met geluid van een machine. Een fluitketel heeft ook geen pijn/gevoel! Maar er is sinds die tijd veel bereikt

25 Dieren en hun morele status Vrijheden voor het dier -model (five freedoms) van Brambell (1965): vrij van dorst, honger en ondervoeding vrij van fysiek en fysiologisch ongerief vrij van pijn, verwonding en ziektes vrij van angst en chronische stress vrij om natuurlijk gedrag te vertonen

26 Dieren en hun morele status Moderne invulling van Brambell door Welfare Quality (EU project) Goede huisvesting en voeding zijn basisvoorwaarden voor optimaal dierenwelzijn Gedrag en gezondheid zijn belangrijke signalen van welzijn

27 Dieren en hun morele status

28 Dieren en hun morele status

29 Dieren en hun morele status 20 ste eeuw: Positionering dierenwelzijn in Wetgeving en Raad voor Dierenaangelegenheden. 21ste eeuw: Thieme (PvdD): moreel onacceptabel dat de mens de biotoop van andere levensvormen verslechtert, verkleint of zelfs laat verdwijnen.

30 Het belang van dierenwelzijn Op 1 januari 2011 is 2 miljoen euro Europees geld vrijgekomen voor twee regelingen die het dierenwelzijn moeten verbeteren: voor varkens en voor kippen. Het doel: dat in 2023 alle veehouders met respect voor mens, dier en milieu produceren (duurzaamheid)

31 Het belang van dierenwelzijn Beleid rond dierziekten?

32 Het belang van dierenwelzijn Beleid rond dierziekten? Geen dieren- maar humaan welzijn: VOEDSELVEILIGHEID Wel beleid! Ook hier: ONGELIJKE behandeling sectoren! Nauwelijks beleid!

33 Het belang van dierenwelzijn Sectoren zelf: dierenhouders en verzorgers moeten het verschil gaan maken! Belang dier moet in verhouding staan tot het (economische) belang van de mens

34 Meer informatie Welzijn & Ethiek Kijk ook eens op de volgende websites:

Welzijn van mens en dier: Ethische beschouwingen

Welzijn van mens en dier: Ethische beschouwingen Welzijn van mens en dier: Ethische beschouwingen Dr. Ir. Stef Aerts Odisee Hogeschool Ethics@Arenberg, KU Leuven Thema s Mens-dierrelatie Dierethiek en welzijn Bekommernissen in AAI 2 Historisch perspectief

Nadere informatie

Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er

Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er sinds enkele maanden een leesclubje van veganisten met belangstelling

Nadere informatie

Dierproeven en ethiek

Dierproeven en ethiek Dierproeven en ethiek Jac. A.A. Swart 1 Introductie In discussies over dierproeven valt al gauw het woord ethiek. Mensen zeggen bijvoorbeeld dat ze ethische bezwaren hebben tegen dierproeven omdat het

Nadere informatie

Blij kuiken of veilig kuiken?

Blij kuiken of veilig kuiken? Blij kuiken of veilig kuiken? Een dilemma tussen welzijn en voedselveiligheid Mariska van Asselt, DVM Inhoud Aanleiding Welzijn vleeskuikens Voedselveiligheid Morele waarden Afweging Conclusie Aanleiding:

Nadere informatie

Gaat inzet op dierenwelzijn hand in hand met efficiënt fokken?

Gaat inzet op dierenwelzijn hand in hand met efficiënt fokken? Gaat inzet op dierenwelzijn hand in hand met efficiënt fokken? Kader en maatschappelijke context Dr.ir. Stef Aerts Odisee University College Ethics@Arenberg Overzicht Antwoord op de vraag Vragen en discussie

Nadere informatie

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma:

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma: Dilemmamethode (zie: Jacques Graste, Omgaan met dilemma s. Een methode voor ethische reflectie hoofdstuk 2 in Henk Manschot en Hans van Dartel In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in

Nadere informatie

Welzijn:the animal point of view. Winny Weinbeck, Tinley gedragstherapeute voor papegaai

Welzijn:the animal point of view. Winny Weinbeck, Tinley gedragstherapeute voor papegaai Welzijn:the animal point of view Winny Weinbeck, Tinley gedragstherapeute voor papegaai Welzijn Dierenwelzijn is een complex begrip dat zowel het fysieke welzijn als het geestelijk welzijn omvat (Brambell

Nadere informatie

Stuknummer: AM 2.07041. GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- i

Stuknummer: AM 2.07041. GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- i Stuknummer: AM 2.07041 voor GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- J U 2 2 i Gemeente Den Helder T.a.v. Gemeenteraad Postbus 36 1780 AA Den Helder WERKGROEP ë Purmerend, 24 juli 2012 Betreft: kamelenrace tijdens

Nadere informatie

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve.

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Dilemma s s, issue s s en problemen. Casus. Di Drie bedreigingen bd i van het moreel bewustzijn.

Nadere informatie

Staat van het Dier. Drs. Henny van Rij

Staat van het Dier. Drs. Henny van Rij Staat van het Dier Drs. Henny van Rij Inhoud presentatie 1.Morele status van het dier 2.Nota Dierenwelzijn 3.Staat van het dier 4.Toekomst 3 Morele status van het dier: t/m 17e eeuw Dieren moreel niet

Nadere informatie

Consequentialisme (Gevolgenethiek)

Consequentialisme (Gevolgenethiek) 22 oktober 2016 Ethiek Ethische theorieën Deontologie (Plichtethiek) Consequentialisme (Gevolgenethiek) Deugdethiek Casus bespreking Conclusies Filosofie van het juiste handelen. Systematische bezinning

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU De Europese Unie mikt hoog Europese Commissie Landbouw en plattelandsontwikkeling Bijdrage van het landbouwbeleid Het GLB biedt landbouwers een aantal stimuli

Nadere informatie

Mens en dier in Bijbels perspectief

Mens en dier in Bijbels perspectief Mens en dier in Bijbels perspectief Johan Graafland Hoogleraar Economie, Onderneming en Ethiek Universiteit van Tilburg Westeravond in het kader van Aarde-werk Inhoud Inleiding Ethiek van dierenwelzijn

Nadere informatie

DIERGENEESKUNDIGE VERKLARING

DIERGENEESKUNDIGE VERKLARING DIERGENEESKUNDIGE VERKLARING Op...dag...20..., omstreeks...uur, werd door mij: Naam dierenarts : Praktijkadres : Vestigingsplaats : Bent u de behandelend dierenarts van dit dier? - Ja - Nee Onderstaande

Nadere informatie

Wijzen op welzijn. Het belang van objectiveren van welzijnsrisico s door erfelijke aandoeningen en/of schadelijke raskenmerken

Wijzen op welzijn. Het belang van objectiveren van welzijnsrisico s door erfelijke aandoeningen en/of schadelijke raskenmerken Wijzen op welzijn Het belang van objectiveren van welzijnsrisico s door erfelijke aandoeningen en/of schadelijke raskenmerken Dr. Marjan AE van Hagen & Dr. Claudia M. Vinke Richtlijn Veterinair handelen

Nadere informatie

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V17.09.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens

Nadere informatie

Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval

Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval Johan Schrama & Pascal van de Nieuwegiessen Aquaculture and Fisheries Group Wageningen University The Netherlands Inhoud presentatie

Nadere informatie

Welzijn van Dieren vanuit de biologie van het dier

Welzijn van Dieren vanuit de biologie van het dier Welzijn van Dieren vanuit de biologie van het dier November 2010 Dr. Claudia M. Vinke Departement Dier in Wetenschap & Maatschappij Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Inhoud 1. Wat is dierenwelzijn?

Nadere informatie

Welzijn van zorgdieren langs de meetlat

Welzijn van zorgdieren langs de meetlat Welzijn van zorgdieren langs de meetlat Zorgvuldig omgaan met dieren in de zorg 1 juni 2012 CAWA Wageningen Centre for Animal Welfare and Adaptation www.groenkennisnet.nl/dierenwelzijnsweb Marko Ruis Inhoud

Nadere informatie

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK?

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? PATIËNTENRECHTEN EN ETHIEK IN DE PSYCHIATRIE AXEL LIÉGEOIS Inleiding Verschillende benaderingen van de zorgrelatie Ethische beschouwingen bij de Wet Patiëntenrechten

Nadere informatie

Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid. Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV

Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid. Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV Welzijn Veel maatschappelijk en politieke aandacht voor welzijn Uitbrengen LNV nota dierenwelzijn (oktober

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen; Ethisch beleid in de praktijk

Maatschappelijk verantwoord ondernemen; Ethisch beleid in de praktijk Maatschappelijk verantwoord ondernemen; Ethisch beleid in de praktijk 2e Vlaamse Fokkerijdag 27-10-10 Sybrand Merton, manager Operations Ethisch beleid in de praktijk Waarom ethisch beleid? Waarden en

Nadere informatie

Morele dilemma s in de tandheelkundige zorg voor ouderen

Morele dilemma s in de tandheelkundige zorg voor ouderen 1 Morele dilemma s in de tandheelkundige zorg voor ouderen Guy Widdershoven Amsterdam Center on Aging Take-home messages 1. Belang van mensvisie in de ouderenzorg: autonomie in afhankelijkheid 2. Kwaliteit

Nadere informatie

Het ontwapenen van kippen

Het ontwapenen van kippen Het ontwapenen van kippen Voorzorgsprincipe dierenwelzijn Wouter Wytynck Boerenbond Dierenwelzijn Dierenwelzijn wordt getoetst aan vijf vrijheden: - Vrij van honger en dorst - Vrij van ongemak - Vrij van

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus

Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus Hartelijk welkom Thema avond euthanasie en dementie Ad Römkens: voorzitter commissie ethiek geestelijk verzorger, zorgethicus Inhoud avond 1 Inleiding op thema m.b.v. presentatie 2 filmdocumentaire: Als

Nadere informatie

Wageningen IMARES. Viskweek voor voedselproductie: welzijn issues. Hans van de Vis

Wageningen IMARES. Viskweek voor voedselproductie: welzijn issues. Hans van de Vis Wageningen IMARES Viskweek voor voedselproductie: welzijn issues Hans van de Vis Wageningen IMARES is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO Agenda Welzijn Ethiek en welzijn Indelen van welzijn

Nadere informatie

What is in a number? Frans R. Stafleu

What is in a number? Frans R. Stafleu Frans R. Stafleu Inleiding In dit hoofdstuk gaat het over de vraag of het aantal dieren dat gebruikt wordt in een dierproef er moreel gezien toe doet. Wat maakt het nu uit of je 10 of 20 dieren gebruikt?

Nadere informatie

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases.

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases. Toelichting vooraf Een van onze auteurs, Pierre Winkler, heeft op verzoek van de landelijke kenniskring ethiek in het mbo, een lezing gehouden over plaats en vormgeving van ethiek in SLB, Burgerschap en

Nadere informatie

De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie. Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg

De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie. Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg OVERZICHT 1. Maatschappelijke context 2. Probleemstelling de

Nadere informatie

Verwilderde paarden, zoals we die ook nu nog kennen, vormen kleine hiërarchische groepen. Hier zien we drie soorten in:

Verwilderde paarden, zoals we die ook nu nog kennen, vormen kleine hiërarchische groepen. Hier zien we drie soorten in: Lezing Machteld van Dierendonck Op dinsdagavond 25 oktober 2016 gaf klinisch etholoog Machteld van Dierendonck een hele interessante lezing over gedrag en welzijn op De Paardenkamp. Hieronder een verslag.

Nadere informatie

HOUDEN VAN DIEREN. Over morele rechtvaardiging, doelen en waarden bij het houden van dieren

HOUDEN VAN DIEREN. Over morele rechtvaardiging, doelen en waarden bij het houden van dieren HOUDEN VAN DIEREN Over morele rechtvaardiging, doelen en waarden bij het houden van dieren Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Maart 2012 Ethiek Instituut Janskerkhof

Nadere informatie

Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik

Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik Praktische handreiking voor Dierexperimentencommissies Inleiding Het uitgangspunt van de Wet op de dierproeven (Wod) is dat dieren een intrinsieke waarde hebben

Nadere informatie

Beleving van welzijn door het dier

Beleving van welzijn door het dier Beleving van welzijn door het dier Dr. Ir. Kathalijne Visser-Riedstra Hartmann Studie Zoötechniek Universiteit Wageningen Promotie onderzoek: Horsonality, a study on the personality of the horse Wetenschappelijk

Nadere informatie

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Het leven leren De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Waar gaat kaderdocument Het leven leren (2003) over? De levensbeschouwelijke ontwikkeling èn beroepsethische vorming van onderwijsdeelnemers

Nadere informatie

Mijn achtergrond. Dierenbescherming. Inhoud presentatie. Uitgangspunten dierhouderij. Doelgroepen Dierenbescherming

Mijn achtergrond. Dierenbescherming. Inhoud presentatie. Uitgangspunten dierhouderij. Doelgroepen Dierenbescherming Mijn achtergrond Perspectief vanuit de Dierenbescherming Het vleeskuiken van de toekomst: diergericht ontwerpen en robuuste rassen Studies: biologie en psychologie (Leiden) Gepromoveerd in de gedragsbiogie

Nadere informatie

Doelvoorschriften en Open normen Keurmerk Opvang Gezelschapsdieren

Doelvoorschriften en Open normen Keurmerk Opvang Gezelschapsdieren Doelvoorschriften en Open normen Keurmerk Opvang Gezelschapsdieren Algemeen: Dierenopvang is een SPECIALISME. A-1: De functie opvang van gezelschapsdieren is fysiek en logistiek strikt gescheiden van andere

Nadere informatie

Beleidsnota

Beleidsnota Beleidsnota 2015-2017 Stichting Bevordering Huisdierenwelzijn BECAUSE WE CARE 2 DE MENS DRAAGT ZORG VOOR DE GEZONDHEID EN HET WELZIJN VAN DIEREN. Belangrijke en internationaal gedragen criteria als parameters

Nadere informatie

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016 OP HET HANDELEN ALS ERGOTHERAPEUT Autonomie in verbondenheid Dit is voor mij persoonlijk het raakvlaak tussen ergotherapie en ethiek. De autonomie van de cliënt in relatie tot zijn omgeving Het handelen

Nadere informatie

Animal Rights: The Abolitionist* Approach

Animal Rights: The Abolitionist* Approach Animal Rights: The Abolitionist* Approach Presenteert *Abolitionisme is het streven naar afschaffing van slavernij Dieren als Eigendommen door Professor Gary L. Francione Er zijn maar weinig morele principes

Nadere informatie

Inzet en keuzes in de laatste levensfase

Inzet en keuzes in de laatste levensfase Inzet en keuzes in de laatste levensfase Filosofische en ethische beschouwingen Prof. Dr. Yvonne Denier Docent KU Leuven, Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht Stafmedewerker Ethiek, Zorgnet Vlaanderen

Nadere informatie

Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid. Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven

Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid. Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven INLEIDING Verbreding van ethische reflectie in gezondheidszorg Perspectiefverandering: zorg

Nadere informatie

Morele Ontwikkeling van Jongeren. Hanze Jeugdlezing 2012

Morele Ontwikkeling van Jongeren. Hanze Jeugdlezing 2012 Morele Ontwikkeling van Jongeren Hanze Jeugdlezing 2012 Wiel Veugelers Universiteit voor Humanistiek Universiteit van Amsterdam Opbouw verhaal Wat is morele ontwikkeling? Wat leert onderzoek over morele

Nadere informatie

Zorgen over de intensieve veehouderij

Zorgen over de intensieve veehouderij Zorgen over de intensieve veehouderij Prof. dr. Bart Gremmen, Centrum voor Methodische Ethiek en Technologie Assessment Dr. Martin Scholten, Animal Sciences Group Prof. dr. Bart Gremmen In Nederland worden

Nadere informatie

HET LICHAAM LEREN LUISTEREND TE LEVEN

HET LICHAAM LEREN LUISTEREND TE LEVEN HET LICHAAM LEREN LUISTEREND TE LEVEN onderwijs trainingen gesprekken lichaamsvijandigheid in de Westerse filosofie: Plato / René Descartes de herwaardering van lichamelijkheid en gevoelens: Antonio Damasio

Nadere informatie

Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15

Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15 Inleiding 13 Levenskunst en ethiek 13 Bouwstenen voor iedereen 14 Zestien filosofen 14 De hoofdstukken 15 1 Plato: rechtvaardigheid als harmonie 19 Wat is rechtvaardigheid? 20 De rechtvaardige staat 25

Nadere informatie

2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden

2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden 2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden Opmerking:dit procesdoel zal normaal gezien bij elke les terugkomen. Het belang ervan is dat leerlingen beseffen dat heel veel keuzes in het leven waardegeladen

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

VOOR EEN VERBOD OP DIERPROEVEN OP HONDEN EN KATTEN. v Antwoorden op 8 veelgestelde vragen v

VOOR EEN VERBOD OP DIERPROEVEN OP HONDEN EN KATTEN. v Antwoorden op 8 veelgestelde vragen v VOOR EEN VERBOD OP DIERPROEVEN OP HONDEN EN KATTEN v Antwoorden op 8 veelgestelde vragen v Hoeveel honden en katten worden gebruikt in laboratoria in België? Volgens de officiële statistieken* werden er

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. BOSSCHE AANPAK DIERENWELZIJN Op weg naar een integraal en transparant gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid

Initiatiefvoorstel. BOSSCHE AANPAK DIERENWELZIJN Op weg naar een integraal en transparant gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid Initiatiefvoorstel Op weg naar een integraal en transparant gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid Initiatiefvoorstel Op weg naar een integraal en transparant gemeentelijk dierenwelzijnsbeleid Inhoudsopgave

Nadere informatie

Dierenbescherming Lectoraat Welzijn van Dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie. 13 oktober 2011

Dierenbescherming Lectoraat Welzijn van Dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie. 13 oktober 2011 Dierenbescherming Lectoraat Welzijn van Dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie 13 oktober 2011 Gemeente Heemskerk, Martin Jansen 1 Dierenwelzijnsbeleid gemeente Heemskerk Geen papieren

Nadere informatie

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron

Afweer systeem tegen ziektes, moederlijk hormoon,ontwikkeling, vogels, testosteron Niet-technische samenvatting 2015311 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Heeft de kwaliteit van het afweer systeem bij de vader een invloed on de kwetsbaarheid van de kinderen voor moederlijk

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

DUBBEL en DWARS. Zorgmakelaar: diermanager en cliëntmanager ineen. Vincent Pompe Symposium: Dierenwelzijn in de zorg 1 juni Animal Welfare Group

DUBBEL en DWARS. Zorgmakelaar: diermanager en cliëntmanager ineen. Vincent Pompe Symposium: Dierenwelzijn in de zorg 1 juni Animal Welfare Group DUBBEL en DWARS Zorgmakelaar: diermanager en cliëntmanager ineen Vincent Pompe Symposium: Dierenwelzijn in de zorg 1 juni 2012 Dubbel en Dwars De essentie van dieren in de zorg is. Dat er een verbinding

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

DEC-advies A. Algemene gegevens over de procedure 1. Aanvraagnummer:2015-0046 2. Titel van het project: Bioequivalentiestudies tbv markttoelating van diergeneesmiddelen 3. Titel van de NTS: Bioequivalentiestudies

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo I

Eindexamen Filosofie vwo I 4 Beoordelingsmodel Opgave 1 De deugd en kledingvoorschriften 1 Een juist antwoord bevat de volgende elementen: Een antwoord op de vraag onder welke deugd de rechtvaardiging van de meisjes kan vallen volgens

Nadere informatie

Woordenlijst Het oog in de storm. Hoofdstuk 5. animal rationale >>Inleiding aretè Een Oudgrieks woord, dat o.a. >>deugd kan betekenen.

Woordenlijst Het oog in de storm. Hoofdstuk 5. animal rationale >>Inleiding aretè Een Oudgrieks woord, dat o.a. >>deugd kan betekenen. Woordenlijst Het oog in de storm Hoofdstuk 5 absolute vrijheid totale vrijheid waarin je door niets of niemand in je vrijheid belemmerd wordt. altruïsme een bepaalde >>ethische positie. Altruïsten stellen

Nadere informatie

Startdocument Welzijn van Vissen

Startdocument Welzijn van Vissen Startdocument Welzijn van Vissen Aanleiding In Nederland worden vissen gebruikt als consumptievis, siervis en als proefdier. Ze komen voor in het wild, kweekbassins en aquaria. De aandacht voor het welzijn

Nadere informatie

Immaterieel erfgoed en dieren Stof voor reflectie

Immaterieel erfgoed en dieren Stof voor reflectie Immaterieel erfgoed en dieren Stof voor reflectie Chantal Bisschop (Centrum Agrarische Geschiedenis) Erik De Vroede (Sportimonium) Gent, 20 september 2013 Inhoudsopgave Terugblik Samenleven van mens en

Nadere informatie

NADERE MEMORIE VAN ANTWOORD

NADERE MEMORIE VAN ANTWOORD NADERE MEMORIE VAN ANTWOORD De regering heeft met belangstelling kennisgenomen van de vragen en opmerkingen van de leden van de fracties van de PVV, D66, GroenLinks, en Partij voor de Dieren, mede namens

Nadere informatie

Meer weten over dierenrechten

Meer weten over dierenrechten Meer weten over dierenrechten In het begin van de 21ste eeuw hebben dieren officieel nog (altijd) geen rechten. Strikt juridisch worden dieren niet als rechtssubjecten, als dragers van rechten, erkend.

Nadere informatie

Prof. Chris Gastmans

Prof. Chris Gastmans www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw IS ER NOG PLAATS VOOR EEN NATUURLIJKE, ONTHAASTE DOOD? Prof. Chris Gastmans Ethicus, KU Leuven www.hhzhlier.be 2 Het nieuwe sterven Kort Kwaliteitsvol tot het einde

Nadere informatie

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Moreel Beraad Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Wat is goed handelen? Wat en wie bepaalt dat? Ethiek Het systematisch nadenken over normen en waarden die in handelings- en beslissituaties

Nadere informatie

Ethiek in de ouderenzorg Over waarden, dialoog en grondhoudingen

Ethiek in de ouderenzorg Over waarden, dialoog en grondhoudingen Visies Visies Artevelde Algemene op op Hogeschool zorgrelatie zorgrelatie casus Gent Gent, 24 mei 2016 Ethiek in de ouderenzorg Over waarden, dialoog en grondhoudingen Axel Liégeois KU Leuven Broeders

Nadere informatie

Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik Praktische handreiking voor Dierexperimentencommissies

Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik Praktische handreiking voor Dierexperimentencommissies Ethisch toetsingskader voor proefdiergebruik Praktische handreiking voor Dierexperimentencommissies Inleiding Het uitgangspunt van de Wet op de dierproeven (Wod) is dat dieren een intrinsieke waarde hebben

Nadere informatie

Anders opvoeden. Opvoeden evolueert. Opvoeden in een multiculturele context.

Anders opvoeden. Opvoeden evolueert. Opvoeden in een multiculturele context. Kenniscentrum Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen Anders opvoeden. Opvoeden evolueert. Opvoeden in een multiculturele context. Naïma Lafrarchi EXPOO Brussel 10 december 2015 1 OVERZICHT - Inleiding

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst Filosofie en actualiteit Tweede bijeenkomst Journalistieke vragen Over wat voor soort gebeurtenis hebben we het? Wat is de oorzaak? Wat gebeurt er verder? Hoe moeten we deze gebeurtenis beoordelen? Filosofische

Nadere informatie

Deel I Ethische theorieën 25

Deel I Ethische theorieën 25 Woord vooraf 13 Introductie 17 Deel I Ethische theorieën 25 I DE TELEOLOGISCHE TRADITIE: ARISTOTELES 27 Paul van Tongeren Introductie 27 1 Historische en systematische situering 27 1.1 De polis in het

Nadere informatie

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Wat vertelde Aristoteles lang geleden in Athene in zijn colleges aan het Lyceum over ethiek? Wat beschouwde hij als het doel van handelen? Wat verstond

Nadere informatie

Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02

Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02 Wijsbegeerte? Een probleemstelling 11/02 Karel Vinck, oud-topman van Bekaert, Umicore en de NMBS, lid van de inrichtende overheid van de K.U. Leuven Dirk Wouters, oud-topman van Alcatel, Siemens, nu gedelegeerd

Nadere informatie

Eindverslag Project rechtvaardiging voor het houden van dieren

Eindverslag Project rechtvaardiging voor het houden van dieren Eindverslag Project rechtvaardiging voor het houden van dieren Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie i.s.m. het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht Juni 2012 Colofon Projectnaam

Nadere informatie

De zelfverkozen dood van ouderen

De zelfverkozen dood van ouderen De zelfverkozen dood van ouderen Eerste druk, maart 2012 2012 Wouter Beekman isbn: 978-90-484-2348-4 nur: 748 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Ouder worden en de kracht van verhalen. Levensverwachting bij geboorte. Ingesleten opvattingen uit de 19 e eeuw

Ouder worden en de kracht van verhalen. Levensverwachting bij geboorte. Ingesleten opvattingen uit de 19 e eeuw Ouder en de kracht van verhalen Lezing door Prof. dr. Jan Baars Universiteit voor Humanistiek www.janbaars.nl Op uitnodiging van Stichting Levensverhalen Inspiratiemiddag in Zaandam, 2 oktober 2014 Levensverwachting

Nadere informatie

Mindfulness. Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie

Mindfulness. Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie Mindfulness Aandacht voor de waarde van mindfulness binnen de c.g.t. en positieve psychologie Jos de Munnink. Preventiefunctionaris, praktijkondersteuner huisartsen in de GGZ, mindfulnesstrainer en gespreksleider

Nadere informatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie

Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Ethische en juridische aspecten bij sterilisatie Mechelen 4 oktober 2012 Jan Vande Moortel Advocaat en lector www.advamo.com Ethische aspecten Verhouding recht en ethiek Is recht een belemmering bij zorgethiek?

Nadere informatie

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België?

4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? 4. Wat zijn de rechten en plichten van een asielzoeker in België? Sinds 12 januari 2007 is in België de 'opvangwet' van kracht. Dit is een bundel van bepalingen die de asielopvang regelen. De opvangwet

Nadere informatie

Feministische ethiek en voortplantingstechnieken (1989)

Feministische ethiek en voortplantingstechnieken (1989) Feministische ethiek en voortplantingstechnieken (1989) Sieth Delhaas Abdij Heeswijk-Dinther, 30 november 1989 Aantekeningen gebaseerd op de doctoraalscriptie van Dorry De Beijer, algemeen moraaltheologe

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 28 286 Dierenwelzijn Nr. 3 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN LANDBOUW, NATUUR- BEHEER EN VISSERIJ Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Respect voor wat wij eten

Respect voor wat wij eten Respect voor wat wij eten Omgaan met de spanning tussen natuurlijke aard en menselijk nut van landbouwhuisdieren en cultuurgewassen Paul C. Struik, Arie Bos, Jan Diek van Mansvelt, Diederick Sprangers

Nadere informatie

raad voor dierenaangelegenheden zichtbaar veranderd; biotechnologie en het tentoonstellen van dieren samenvatting

raad voor dierenaangelegenheden zichtbaar veranderd; biotechnologie en het tentoonstellen van dieren samenvatting raad voor dierenaangelegenheden zichtbaar veranderd; biotechnologie en het tentoonstellen van dieren samenvatting Doel en activiteiten van de raad De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een onafhankelijke

Nadere informatie

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS onderwijs trainingen gesprekken EMMANUEL LEVINAS filosofische en maatschappelijk-historische context Emmanuel Levinas - leven - werk leren luisteren naar

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

HET ZELF ZONDER GRENZEN

HET ZELF ZONDER GRENZEN HET ZELF ZONDER GRENZEN onderwijs trainingen gesprekken Vooraf Neuro(bio)logie Het zelf voelt wat er gaande / gevraagd is Hedendaags Westers denken Het zelf weet zich in betrekkingen en voelt zich aangesproken

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2013. Dierexperimentencommissie Beroepsonderwijs Nederland

JAARVERSLAG 2013. Dierexperimentencommissie Beroepsonderwijs Nederland JAARVERSLAG 2013 Dierexperimentencommissie Beroepsonderwijs Nederland DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC BON DEC

Nadere informatie

Opgave 2 Emoties rondom Joran

Opgave 2 Emoties rondom Joran Opgave 2 Emoties rondom Joran 9 maximumscore 4 Een goed antwoord bevat een uitleg dat de verontwaardiging over Van der Sloot een emotie is die voldoet aan de vier onderdelen van de gegeven definitie, waarbij

Nadere informatie

Schaalvergroting: een probleem voor het dier? Karel de Greef mmv Marc Bracke en Hans Hopster

Schaalvergroting: een probleem voor het dier? Karel de Greef mmv Marc Bracke en Hans Hopster Schaalvergroting: een probleem voor het dier? Karel de Greef mmv Marc Bracke en Hans Hopster Beschouwing in 3 onderdelen context De context van de schaalvergroting & commotie Effecten op dierenwelzijn

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 1 Fort Europa 1 maximumscore 3 een uitleg van de wet van de zee als een positieve plicht: de wet van de zee spoort aan mensen in nood te helpen en is daarmee een actieve plicht die het welzijn van

Nadere informatie

Zingeving in de palliatieve fase

Zingeving in de palliatieve fase Zingeving in de palliatieve fase Mirjam Broes Huisarts Kaderarts palliatieve zorg Scenarts zingeving Wat geeft ons bestaan zin? Wat maakt dat we ons leven als voltooid beschouwen? Wanneer vragen we om

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 3: ethische beleving

Bijzonder procesdoel 3: ethische beleving Bijzonder procesdoel 3: ethische beleving Eerste leerjaar B Beroepsvoorbereidend leerjaar 3.1. Herkennen en verkennen van mijn morele houding * Een na te strev: - de waarden van het vrijzinnig humanisme

Nadere informatie

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES Bijzondere procesdoelen 4.1 Verantwoordelijkheid tegenover zichzelf 4.2 Eerbied voor de anderen 4.3 Zorg voor de anderen 4.4 Eerbied

Nadere informatie

Hieronder tref je een overzicht van 51 waarden. De opdracht werkt als volgt:

Hieronder tref je een overzicht van 51 waarden. De opdracht werkt als volgt: Werkwaarden Je bewust worden van je werkwaarden geeft meer inzicht in je huidige werkgeluk en de invloed daarvan op je energie niveau. Het geeft je inzicht in wat werk betekent voor jouw als individu.

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Inleiding Ethiek Vwo 1 DE ETHISCHE OPTIEK

Inleiding Ethiek Vwo 1 DE ETHISCHE OPTIEK Inleiding Ethiek Vwo 1 DE ETHISCHE OPTIEK 1.1 Doel en opzet van dit hoofdstuk In dit hoofdstuk krijg je een inleiding in ethiek. Het is de bedoeling dat je na dit hoofdstuk: - weet wat een ethische benadering

Nadere informatie

Code of Practice Niet-humane primaten

Code of Practice Niet-humane primaten Code of Practice Niet-humane primaten Inhoudsopgave Introductie Interne en externe herplaatsing I. Het interne traject Sociaal gehuisvest Geschiktheidscriteria voor herplaatsing Verantwoordelijkheid voor

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Van Waarde(n) HUB 28 november 2015, Miranda Meijerman

Van Waarde(n) HUB 28 november 2015, Miranda Meijerman Van Waarde(n) Al voor de oprichting van het Humanistisch Verbond in 1946 bestond er buitenkerkelijke uitvaartbegeleiding. vandaag staan we stil bij de HUB die nu 10 jaar als zelfstandige stichting functioneert.

Nadere informatie

Tussen onafhankelijkheid, controle en haalbaarheid: Het toetsen van dierexperimenteel onderzoek in praktijk

Tussen onafhankelijkheid, controle en haalbaarheid: Het toetsen van dierexperimenteel onderzoek in praktijk Tussen onafhankelijkheid, controle en haalbaarheid: Het toetsen van dierexperimenteel onderzoek in praktijk Dr. Franck Meijboom UHD Departement Dier in Wetenschap Maatschappij (fd) & Ethiek Instituut Voorzitter

Nadere informatie