KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN MIGRATIE, INTEGRATIE EN IDENTITEITSBELEVING IN EEN TRANSNATIONALE TIBETAANSE DIASPORA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN MIGRATIE, INTEGRATIE EN IDENTITEITSBELEVING IN EEN TRANSNATIONALE TIBETAANSE DIASPORA"

Transcriptie

1 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT SOCIALE WETENSCHAPPEN OPLEIDING SOCIALE EN CULTURELE ANTROPOLOGIE MIGRATIE, INTEGRATIE EN IDENTITEITSBELEVING IN EEN TRANSNATIONALE TIBETAANSE DIASPORA Een narratief van negotiatie en herinterpretatie in Dharamsala en Antwerpen Noord Promotor: Prof. Dr. CH. L. PANG Verslaggever: Prof. Dr. M.-C. FOBLETS MASTERPROEF aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master in de Sociale en Culturele Antropologie door Ellen SPIESSENS academiejaar

2 2

3 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT SOCIALE WETENSCHAPPEN OPLEIDING SOCIALE EN CULTURELE ANTROPOLOGIE MIGRATIE, INTEGRATIE EN IDENTITEITSBELEVING IN EEN TRANSNATIONALE TIBETAANSE DIASPORA Een narratief van negotiatie en herinterpretatie in Dharamsala en Antwerpen Noord Promotor: Prof. Dr. CH. L. PANG Verslaggever: Prof. Dr. M.-C. FOBLETS MASTERPROEF aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master in de Sociale en Culturele Antropologie door Ellen SPIESSENS academiejaar

4 'All of us speak of "return", but do we mean that literally, or do we mean "we must restore ourselves to ourselves"?... But is there any place that fits us, together with our accumulated memories and experiences? Most people are principally aware of one culture, one setting, one home; exiles are aware of at least two, this plurality of vision gives rise to an awareness of simultaneous dimensions, an awareness that -to borrow a phrase from music- is contrapuntal.' Edward Said 1 1 In: Diehl, K. (2002). Echoes from Dharamsala: Music in the Life of a Refugee Community, p. 32 en

5 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD INLEIDING SITUERING ONDERZOEK METHODOLOGIE Onderzoeksvraag en afbakening onderzoeksdomein Epistemologische positionering.. 18 Onderzoeksmethode Literatuurstudie 19 Veldwerk De onderzoeker Ethiek..23 Waarde van de antropologische invalshoek DEEL I: MIGRATIE EN IDENTITEITSBELEVING DE UITTOCHT UIT TIBET: VOLUNTARY MIGRATION VERSUS FORCED DISPLACEMENT DE TIBETAANSE DIASPORA De notie diaspora en haar huidige Tibetaanse versie Het demografisch profiel van de Tibetaanse ballingen McLeod Ganj (Dharamsala) Leeftijd Gender

6 Opleiding/ educatie Verblijfsstatus Antwerpen Noord (België) Leeftijd...39 Gender Opleiding/ educatie.40 Verblijfsstatus Het dagelijkse leven in een diasporagemeenschap McLeod Ganj (Dharamsala), en Tibetaans-Westers eilandje in Noord-India Antwerpen, een Westerse multiculturele metropool EEN TIBETAANSE IDENTITEIT IN BALLINGSCHAP Het maken en hermaken van een heterogene identiteit Globalisering en culturele identiteit: idealisering en demonisering, categorisering en zelfrepresentatie De invloed van globalisering op culturele identiteit De creatie van een Tibetaanse groene identiteit : categorisering, zelfrepresentatie en self-marketing Het authentieke Tibet versus het moderne Westen: de creatieve multiple en hybride identiteiten van Tibetaanse jongeren in de internationale diaspora Tibetaanse jongeren in India en in het Westen

7 Generatieconflicten Identiteit en politieke mobilisatie bij jongeren in de internationale Tibetaanse diaspora DEEL II: INTEGRATIE- EN COPING STRATEGIEEN EEN PERMANENT LEVEN IN BALLINGSCHAP OF OOIT TERUGKEREN NAAR TIBET? HET BEHOUD VAN HET TIBETAANSE CULTURELE EN RELIGIEUZE ERFGOED Religie en cultuur in het dagelijkse leven in ballingschap De Dalai Lama, een god, een koning, een charismatische leider Religieus nationalisme HET BELANG VAN SOCIAAL KAPITAAL EEN BLIK OP DE ACTUALITEIT VERWACHTINGEN EN TOEKOMSTPERSPECTIEVEN CONCLUSIE EN DISCUSSIE: een comparatieve studie van Dharamsala en Antwerpen Noord BIBLIOGRAFISCHE REFERENTIES BIJLAGEN BIJLAGE BIJLAGE

8 VOORWOORD Graag zou ik deze meesterproef beginnen met het bedanken van een aantal mensen voor hun waardevolle bijdrage aan dit onderzoek. Vooreerst een welgemeend dankjewel aan al mijn Tibetaanse informanten uit Dharamsala in India en uit Antwerpen Noord in België. Bedankt voor jullie gastvrijheid, jullie vertrouwen, jullie vriendschap. Gedurende talrijke fijne en boeiende gesprekken bij een dampende kom thukpa noedelsoep of tijdens een ontbijt met tsampa en boterthee, hebben jullie me laten binnenkijken in jullie leefwereld. Een wereld die aanvankelijk heel nieuw voor me was, maar nu als zeer vertrouwd aanvoelt. Bedankt voor jullie verhaal, bedankt voor jullie ervaring. Een speciale bedanking gaat hierbij naar Yangchen 2 uit Dharamsala, voor de vele uurtjes vertaalwerk en voor de hulp bij het zoeken naar informanten. Deze bedanking gaat uiteraard ook uit naar de talrijke Tibetaanse instituten en organisaties in Dharamsala en in België, als ook naar de vertegenwoordigers van verschillende steun- en actiegroepen voor de Tibetaanse zaak. In het bijzonder bedank ik hierbij Birgit Van de Wijer voor een fijn en ophelderend gesprek over de Tibetaanse gemeenschap in België. Ook zou ik mijn oom, Emanuel Muylle, de huisbaas van een aantal Tibetanen in Antwerpen Noord, en Geert Hauquier, projectmedewerker Samenleven in Diversiteit van de stad Antwerpen, willen bedanken voor hun hulp bij het zoeken naar informanten in mijn thuisstad. Een volgende dankjewel gaat uit naar mijn promotor, professor Ching Lin Pang, voor haar begeleiding en ondersteuning bij het vinden en uitwerken van dit boeiende onderwerp. Ook wil ik een speciaal woordje van dank richten aan de vrienden die ik deze zomer ontmoette, tijdens mijn veldwerk in Dharamsala in India. Onze talloze boeiende discussies, brainstormsessies en uitwisselingen van ideeën hebben het eindresultaat van mijn onderzoek absoluut 2 Fictieve naam. Om de anonimiteit van mijn informanten te respecteren, heb ik ervoor gekozen fictieve namen te gebruiken bij de citaten en getuigenissen in deze verhandeling. 8

9 verrijkt. Tot slot bedank ik ook mijn beide ouders en mijn vrienden hier in België, voor hun steun en inspiratie tijdens het uitvoeren en verwerken van deze studie, als ook voor het herlezen van het eindresultaat. 9

10 INLEIDING Grootschalige migraties, een dagelijks leven in een multiculturele of poly-etnische samenleving en de voortdurende individuele en collectieve zoektocht naar een eigen plek, een eigen identiteit. Drie 'hete hangijzers', drie brandend actuele thema's in onze huidige geglobaliseerde wereld. Een wereld die groter en kleiner, homogener en heterogener wordt op hetzelfde moment. Een voortdurend veranderende wereld, waarin culturele grenzen steeds vager worden. Mensen, goederen en ideeën reizen vlot over nationale grenzen heen en tijdens talrijke nieuwe interculturele ontmoetingen krijgen bestaande structuren een andere betekenis. Een wereld waarin de alledaagse ervaring van de realiteit en van een individuele identiteit steeds meer beïnvloed wordt door globale processen en omstandigheden. Percepties van de werkelijkheid krijgen een flexibel karakter en identiteiten behoren niet langer tot een specifiek lokaal referentiekader. (Liechty en Wulff, 1995) Traditionele waarden en normen worden in vraag gesteld, geherinterpreteerd en genegotieerd. Nieuwe identiteiten en levensstijlen ontstaan op het kruispunt tussen traditie en globalisering, tussen authenticiteit en moderniteit. Deze meesterproef vertelt het verhaal van de transnationale Tibetaanse diaspora die, de dag van vandaag verspreid over de hele wereld, meer dan ooit deel uitmaakt van en een eigen plek tracht te veroveren in deze geglobaliseerde wereld. Tibet is everywhere, yet it is ephemeral and fuzzy. For the Tibetan diaspora, there is a daily struggle to reconcile the idea of Tibet they carry in their heart and their actual life experiences of everyday in a transnational world. What are Tibetan exiles making of their world today? Deze woorden van Shakya (2006) 3 vormen het uitgangspunt voor mijn onderzoek. Hoe ervaren de duizenden Tibetanen in de huidige internationale diaspora hun dagelijkse leven, hun identiteit, hun wereld? Hoe profileren zij zich sociaal-economisch en cultureel-religieus naar de 3 In: Namgyal, T. (2006). Little Lhasa: Reflections on Exiled Tibet, pp. x-xi. 10

11 buitenwereld toe? Wat zijn hun strategieën? En vooral, hoe vinden zij een evenwicht tussen enerzijds de woelige en gecontesteerde geschiedenis die ze met zich meedragen en anderzijds hun dagelijkse leven in zeer uiteenlopende nationale en transnationale contexten? Mijn verhandeling vangt aan met een contextualisering van het onderzoek, waarin kort de achtergrondsituatie van de Tibetaanse ballingen zal omschreven worden. Vervolgens wordt de aangewende methodologie uitgebreid besproken, waarbij ook aandacht zal gegeven worden aan een specifieke epistemologische positionering, de complexe rol van de onderzoeker en de waarde van de antropologische invalshoek. De onderzoeksbevindingen zelf zijn onderverdeeld in twee thema s. Een eerste deel behandelt de problematiek rond migratie, het leven in een diasporagemeenschap en het proces van identiteitsvorming en -beleving in ballingschap. Het tweede deel gaat in op de specifieke integratie- en coping strategieën die de Tibetaanse ballingen aanwenden in hun dagelijkse leven. In het laatste onderdeel van deze verhandeling zal er ruimte zijn voor concluderende bemerkingen en een discussie over een mogelijke comparatieve studie van de Tibetaanse ballingen in de twee diasporagemeenschappen die ik uitkoos voor mijn onderzoek, Dharamsala in Noord-India en Antwerpen Noord in België. Mijn interesse voor deze materie komt voort uit mijn academische achtergrond als studente Oosterse talen en culturen, talrijke boeken die ik las over deze problematiek, een reis naar India die me in contact bracht met enkele Tibetaanse ballingen en de toenemende mediabelangstelling voor deze zaak. De kwestie rond Tibet en de Tibetaanse diaspora is de laatste tijd een populair onderwerp in de internationale pers. Het beeld dat in deze berichtgevingen zeer sterk naar voor komt is er één van lijden, van pijn en verdriet, van drama en strijd om gerechtigheid. De Tibetanen worden homogeen gepositioneerd als slachtoffers, mensen die hun land en hun unieke cultuur verliezen, een gemeenschap die dringend hulp nodig heeft. Dit onderzoek vertrekt vanuit een kritische reflectie over dergelijke beeldvormingen. Komen deze stereotiepe voorstellingen wel overeen met de realiteit? Gaat het hier werkelijk om het mythische volk van Shangri-La dat zichzelf verliest in een wereld van politieke 11

12 belangen, globalisering en modernisering? Of kan hier ook een heel ander beeld geschetst worden? Een beeld met ruimte voor nuancering en heterogeniteit, een beeld van een gevestigde transnationale diaspora, een beeld van creatieve mensen die zichzelf bewust een eigen plek toe-eigenen in deze geglobaliseerde wereld. Dat is het verhaal dat deze meesterproef wil vertellen. Een verhaal van displacement en transnationale mobiliteit, een verhaal van interculturele ontmoetingen en creativiteit, een verhaal van negotiatie, herinterpretatie en culturele hybriditeit. 12

13 SITUERING ONDERZOEK Tibet, dit land roept bij velen onmiddellijk talrijke associaties op met mystiek, fantasie en spiritualiteit. Achter deze exotische voorstelling van een mysterieus Shangri-La gaat echter een woelige geschiedenis schuil. De huidige Chinese bezetting van Tibet is de laatste manifestatie van een territoriaal en ideologisch dispuut dat vele jaren teruggaat in de tijd. (Houston en Wright, 2003) Ook de dag van vandaag is deze kwestie nog steeds een heikel punt binnen de internationale politieke arena. De Chinese en Tibetaanse autoriteiten zijn verwikkeld in een hevige en diepgaande dialectiek over de soevereiniteit van Tibet. Voornamelijk het vraagstuk omtrent de legale status van dit land en de aard van zijn relatie met China staan centraal in het huidige debat. Shakya (1999) omschrijft de historische relatie tussen China en Tibet als analoog aan twee overlappende cirkels. Vooral de definitie en de ontkenning van deze overlapping staan ter discussie. De traditionele relatie tussen China en Tibet kwam tot stand binnen de politieke cultuur van de Sino- Tibetaanse wereld en op dat moment was de betekenis van deze relatie duidelijk voor beide partijen. Door de komst van de Westerse koloniale mogendheden en de transformatie van het traditionele Chinese beleid naar het huidige politiek systeem van de Volksrepubliek China, met een sterk nationalistisch bewustzijn, werd deze traditionele relatie echter problematisch. De nieuwe gezagsvoerders van China drongen Tibet binnen en transformeerden het traditionele leiderschap tot een veelomvattendere combinatie van een centrale en een lokale regering, met als doel Tibet binnen de jurisdictie van de Chinese regering te brengen. Het jaar 1950 was dan ook het beginpunt van een controversiële periode die tot op de dag van vandaag voortduurt. Het sinds 1911 onafhankelijke Tibet verloor zijn soevereiniteit en kwam onder de heerschappij van China terecht. In 1959 besloot de Dalai Lama, de spirituele leider van de Tibetanen, de Tibetaanse hoofdstad Lhasa te verlaten. Hij vroeg politiek asiel aan in India en sindsdien verblijft hij in het Noord-westelijke bergstadje Dharamsala. Het ijveren voor een culturele en religieuze autonomie in Tibet en het opkomen voor de rechten van de Tibetanen wereldwijd, werden zijn levenswerk. Bij gebrek aan 13

14 concrete oplossingen en een stabiele toekomst in hun eigen land beslissen elk jaar opnieuw duizenden Tibetanen in de voetsporen te treden van hun geestelijke aanvoerder. Velen onder hen volgen de Dalai Lama naar India, anderen zoeken hun heil elders in de wereld. Voornamelijk sinds de laatste decennia oefenen ook talrijke Westerse landen een enorme aantrekkingskracht uit op de Tibetaanse migranten. Deze grote uittocht uit Tibet, in combinatie met het feit dat veel Chinezen zich permanent vestigen in de Tibetaanse geografische regio, zorgt ervoor dat de Tibetanen een minderheid zijn geworden in hun eigen land. Er zouden momenteel meer dan ballingen verblijven in Tibetaanse diasporagemeenschappen in Azië, Europa, Oceanië en Noord-Amerika. (Department of Information and International Relations, 2008) Deze situatie plaatst de Tibetaanse ballingen wereldwijd voor unieke mogelijkheden en uitdagingen in het heropbouwen van hun instituties, het levendig houden van hun taal en cultuur en het uitbouwen van een sociaaleconomische positie op wereldschaal. Cohesieve, maar flexibele transnationale netwerken komen tot stand en zorgen voor een vruchtbare communicatie. Een gevestigde internationale Tibetaanse diaspora verovert zijn plaats op globaal niveau. (McPherson, Bentz en Ghoso, 2008) 14

15 METHODOLOGIE Onderzoeksvraag en afbakening onderzoeksdomein Het opzet van dit onderzoek is om, op basis van een grondige literatuurstudie en etnografisch veldwerk, inzicht te verkrijgen in de wijze waarop de Tibetaanse ballingen in een transnationale diaspora hun leven en identiteit ervaren. Met welke moeilijkheden en barrières, maar ook met welke nieuwe opportuniteiten worden zij geconfronteerd? Wat zijn hun strategieën en hoe positioneren zij zich sociaal-economisch en cultureel-religieus? Deze onderzoeksvraag wordt verder uitgediept aan de hand van een opsplitsing in twee thema s. Vooreerst zal de problematiek rond migratie, het leven in een diasporagemeenschap en identiteitsbeleving aan bod komen. In een tweede deel zal specifiek worden ingegaan op de integratie- en coping strategieën die deze ballingen aanwenden in hun dagelijkse leven. Het eerste onderdeel van dit onderzoek bestudeert hoe het complexe proces van identiteitsvorming tot stand komt binnen de context van migratie en het leven in een transnationale diasporagemeenschap. Ik zal kort ingaan op het belangrijke onderscheid tussen voluntary migration en forced displacement en peilen naar de voornaamste migratiemotieven van de Tibetaanse ballingen. In een tweede punt wordt gereflecteerd over de notie diaspora. Hoe kunnen we de betekenis en evolutie van deze complexe term omschrijven? En welke specifieke invulling krijgt dit concept binnen de Tibetaanse context? Hoe ziet het demografisch profiel van de Tibetaanse migranten eruit en hoe ervaren zij hun dagelijkse leven in een diasporagemeenschap? Een laatste punt handelt uitgebreid over een Tibetaanse identiteit in ballingschap. Ik zal nagaan hoe de Tibetaanse ballingen, in een dagelijkse context van displacement and resettlement, vorm geven aan een eigen identiteit. Het concept identiteit zal hierbij benaderd worden als een proces, iets dat tot stand komt door een voortdurende interactieve dynamiek van negotiatie en herinterpretatie. Iets wat dus in essentie heterogeen zal zijn. Ook zal er kritisch gereflecteerd worden over de impact van globalisering op culturele identiteiten, over processen van 15

16 idealisering en demonisering, over categorisering en zelfrepresentatie. Komt de stereotiepe authentieke Tibetaanse identiteit, die vaak verheerlijkt wordt, overeen met de realiteit? Of kunnen we hier eerder spreken van een specifieke strategische positionering binnen de internationale arena, een vorm van selfmarketing? Deze problematiek zal concreet geïllustreerd worden aan de hand van een specifiek onderdeel van de authentieke Tibetaanse identiteit, namelijk een groene Tibetaanse identiteit. Tot slot zal binnen deze context van identiteitsbeleving aandacht gegeven worden aan de creatieve multiple en hybride identiteiten van de Tibetaanse jongeren in de internationale diaspora. Hoe vinden zij een evenwicht tussen enerzijds de voortdurend lonkende aantrekkingskracht van het moderne Westen en anderzijds de sterke drang naar het behouden van hun traditionele cultuur en Tibetaanse eigenheid? Ik zal argumenteren dat deze jongeren geen slachtoffers zijn die overspoeld worden door de oceaan van de globalisering, maar zich opstellen als actieve en creatieve actoren in het beantwoorden van lokale en globale omstandigheden. Door een eigen combinatie van traditionele idealen en een moderne levensstijl, creëren zij als het ware een nieuw eindproduct. Het tweede deel van deze studie gaat uitgebreid in op de specifieke integratie- en coping strategieën, die worden aangewend door de Tibetaanse ballingen in hun dagelijkse leven. Aangezien dit een antropologische studie is, zullen deze strategieën gepercipieerd worden vanuit het standpunt van de ballingen zelf. Een algemene perceptie en het beleid van het ontvangende land, ten aanzien van de Tibetanen, zullen hierbij wel steeds in het achterhoofd gehouden worden. Vooreerst zal kort de dualiteit tussen enerzijds de wens om een nieuw leven op te bouwen in ballingschap en anderzijds het diepgewortelde verlangen ooit terug te keren naar Tibet, besproken worden. Ten tweede komt het behoud van het traditionele Tibetaanse religieuze en culturele erfgoed in ballingschap als een belangrijke strategie naar voor. Hoe ervaren de Tibetanen hun religie en cultuur tijdens het dagelijkse leven in een diasporagemeenschap? Welke betekenis vervult de Dalai Lama hierbij? En mogen we spreken van een Tibetaans religieus nationalisme in de internationale diaspora? 16

17 Een derde punt gaat in op het enorme belang van sociaal kapitaal binnen de Tibetaanse diasporagemeenschappen. Sociaal kapitaal als een zeer kostbaar en bruikbaar goed, waar de Tibetaanse ballingen aanzienlijk in investeren. Maar heeft dit veilige sociale vangnet ook nadelen in de praktijk? Vervolgens zal kort worden verwezen naar de problematiek van de Tibetanen in de actualiteit. Hierbij zullen de Olympische Spelen in Beijing (augustus 2008) en de 50 ste verjaardag van de Tibetan Uprising Day (maart 2009) aan bod komen. Tot slot wil ik ook even stil staan bij de verwachtingen en toekomstperspectieven van de Tibetaanse ballingen. Hoe zien zij hun toekomst? Wat verwachten zij van het gastland waar ze momenteel verblijven? Wat verwachten ze van de internationale gemeenschap? Aangezien de relatief korte tijdspanne van onderzoek, beperkt het etnografisch materiaal van deze studie zicht tot twee Tibetaanse diasporagemeenschappen: die van Dharamsala (McLeod Ganj) 4 in Noord-India en die van Antwerpen Noord in België. 5 De vrij korte perioden van veldwerk in beide gemeenschappen impliceren een studie waarin kwalitativiteit primeert over kwantiteit. Het onderzoek beperkt zich tot een kleine groep van informanten in beide diasporagemeenschappen. Binnen deze twee groepen werd wel getracht een zekere diversiteit te creëren, met aandacht voor de nodige variatie in regionale afkomst, leeftijd, gender, klasse, status en opleiding. Het selecteren van informanten gebeurde vrij spontaan 4 De Tibetaanse gemeenschap is gevestigd in McLeod Ganj, een voormalig Brits hill-station enkele kilometers ten noorden van het Indiase bergstadje Dharamsala. Meestal wordt gesproken over de Tibetaanse diasporagemeenschap van Dharamsala in Noord-India, maar vaak worden beide namen door elkaar gebruikt om te verwijzen naar deze oudste en populairste Tibetaanse diasporagroep. In deze verhandeling zullen beide namen gebruikt worden als referentie. 5 Bijlage 2 geeft een geografisch en fotografisch beeld weer van beide gemeenschappen. 17

18 en willekeurig, waarbij vaak gewerkt werd met contacten binnen de gemeenschappen. Epistemologische positionering De epistemologische achtergrond van deze studie is gebaseerd op een eclectische synthese van elementen uit de hermeneutischinterpretatieve en fenomenologische positie in combinatie met elementen die eerder behoren tot een postmoderne en postkoloniale aanpak. Tijdens mijn onderzoek was ik mij voortdurend bewust van de gesitueerde realiteit waarin ik mij bevond. De talrijke interviews en informele gesprekken die ik had met mijn informanten zijn stuk voor stuk gesitueerd. Het gaat om verslagen van situaties en verhalen die verteld worden binnen een bepaalde context. Deze situaties, deze verhalen en deze levens zijn dan ook het vertrekpunt van mijn studie. Hierbij ga ik er ook vanuit dat de realiteit voor een groot deel geconstrueerd wordt door de individuen die erin leven en door de processen die er zich in voordoen. Ik hanteer een interpretatieve aanpak, waarbij ik de verschillende betekenissen van handelingen en processen tracht te deconstrueren, maar ik houd hierbij absoluut rekening met de complexiteit en onvoorspelbaarheid van de realiteit en van menselijk gedrag. Mijn onderzoek is dus niet louter een objectieve opname van die ene realiteit, maar eerder een combinatie van objectiviteit en subjectiviteit, een weergave van multiple realiteiten. Ik plaats de verhalen en ervaringen van mijn informanten op de voorgrond en ik tracht na te gaan welke betekenis(sen) zij geven aan hun situatie, hun realiteit. De subjecten van deze studie krijgen dus zelf een stem. Het is deze stem die ik wil laten horen, maar het is ook met deze stem dat ik in dialoog wil treden. Dit onderzoek is dus niet louter een weergave van stemmen, maar weerspiegelt ook een kritische interpretatie van deze verhalen en ervaringen. 18

19 Onderzoeksmethode Literatuurstudie De literatuurstudie voor dit onderzoek was tweeledig. Voorafgaand aan het veldwerk werd een verkennende literatuurstudie uitgevoerd. Deze literatuurstudie verschafte me een goed overzicht van de algemene context van de Tibetaanse emigratie en de internationale Tibetaanse diasporagemeenschap. Een eerste kennismaking met de situatie van de Tibetaanse ballingen, die me geholpen heeft bij het structureren van mijn eigen veldwerk en bij het nagaan welke specifieke bijdrage mijn onderzoek zou kunnen leveren aan de reeds bestaande literatuur. Na deze explorerende fase, werd een tweede fase van literatuurstudie ingelast tijdens het veldwerk in Dharamsala en in Antwerpen Noord. Hierbij werd specifiek gezocht naar literatuur over de thema s en aspecten die naar boven kwamen in de verhalen en ervaringen van mijn informanten. Het doel van beide literatuurstudies is het kaderen en onderbouwen van de zelf verzamelde onderzoeksdata. Veldwerk Het etnografisch veldwerk voor deze studie werd uitgevoerd tijdens een periode van 6 maanden, dit van juli tot en met december Van juli tot september verbleef ik in India, waar ik als vrijwilliger (leerkracht Engels) werkzaam was binnen de Tibetaanse gemeenschap van McLeod Ganj (Dharamsala). Vervolgens deed ik gedurende drie maanden (oktober tot december 2008) veldwerk binnen de Tibetaanse gemeenschap van Antwerpen Noord. De methodiek die tijdens het veldonderzoek werd gehanteerd, bestond uit participerende observaties, open- en semi-gestructureerde interviews en informele gesprekken met Tibetaanse ballingen. Ik ben dit onderzoek begonnen met een open geest en een kritische houding ten opzichte van mijn rol als Westerse antropologe. Deze studie benadert de situatie immers zoveel mogelijk vanuit het standpunt van de ballingen zelf, met uiteraard ruimte voor interpretatie, dialoog en discussie. 19

20 Tijdens de periode van veldwerk heb ik een dagboek bijgehouden dat ruimte bood aan momenten van reflectie over mijn onderzoek en over mezelf. Het nastreven van een volledige en waterdichte objectiviteit bleek in dit onderzoek nagenoeg onmogelijk. Er werd immers gewerkt met een selecte groep van informanten, die slechts een bepaalde perceptie weergeeft van de werkelijkheid. Dergelijke kwalitatieve benadering stelt de onderzoeker echter wel in staat een vertrouwensband op te bouwen met zijn informanten en binnen te kijken in hun concrete leefwereld. Dit geeft de studie meer diepgang. Zo hoeft een zekere graad van subjectiviteit geen negatieve eigenschap te zijn, zolang er op zinvolle wijze over gereflecteerd wordt. Het concrete veldwerk bestond uit observatiemomenten en het afnemen van interviews, zowel vooraf geplande interviews als spontane gesprekken op straat. Het opzet was telkens een gewoon en open gesprek te voeren, geen formele of artificiële vragenronde. Hoewel er steeds werd vertrokken van vooraf opgestelde basisvragen, gingen de verschillende interviews uiteenlopende richtingen uit, naargelang de input van de individuele informanten. In het totaal werden 27 informanten geselecteerd, 18 in Dharamsala en 9 in Antwerpen Noord 6. Bij sommigen werden meerdere korte gespreksmomenten ingelast op verschillende dagen, anderen verkozen één uitgebreid gesprek. Tijdens dit onderzoek heb ik ondervonden dat elk individueel gesprek waardevol is. Van elke ontmoeting kan je iets nieuws leren. Naast individuele verhalen 6 Bijlage 1 geeft een korte voorstelling weer van de informanten uit beide diasporagemeenschappen. In Dharamsala werden de 10 uitgebreide interviews aangevuld met talrijke kortstondige en onverwachte ontmoetingen op straat, tijdens activiteiten en lessen of in één van de vele cafeetjes en restaurantjes. Dit verklaart het verschil in aantal van informanten tussen beide gemeenschappen. Aangezien deze korte gesprekken absoluut hebben bijgedragen tot het verzamelen van data, maken ze deel uit van de getuigenissen in deze verhandeling. 20

21 bleken ook momenten van observerende participatie in de gemeenschap onmisbaar. Het is belangrijk dat je toont interesse te hebben in de leefgemeenschap van je informanten. Hierbij denk ik dan aan aanwezig proberen te zijn op feesten en speciale dagen, samen eten, groepsdiscussies houden. Het observeren van de gemeenschap in groep, het proberen te begrijpen van de manier waarop deze georganiseerd is en wat haar plaats is in de stad, levert eveneens zeer waardevolle data op. Het merendeel van de interviews werd in het Engels afgenomen. In India werd met een vertaler samengewerkt indien de informanten louter Tibetaanse spraken. De onderzoeker The process of ethnographic analysis involves a constant and hopefully creative tension between the necessary, if risky, processes of generalizing and explaining, and ethnographic knowledge of real people, their actions and interactions gleaned through the experiences of field research. (Davies, 2008, p. 232) Met dit spanningsveld wordt iedere onderzoeker vroeg of laat geconfronteerd. Een etnografische studie zoekt immers een evenwicht tussen bestaande literatuur en theorieën langs de ene kant en concrete verhalen en ervaringen langs de andere kant. Bovendien komt daarbij nog de eigen stem van de onderzoeker, die zichzelf onvermijdelijk ook een plaats geeft binnen dit alles. Een voortdurende dialoog tussen theorie, verzamelde data en onderzoeker blijken dus van cruciaal belang tijdens een studie als deze. Een essentieel onderdeel van etnografisch onderzoek is volgens Davies (2008, p. 237) de reflexive turn : Ethnographers data are about something other than themselves of which they are nevertheless a part. You need others to learn more about and to reflect upon yourself. In dit opzicht wordt etnografisch onderzoek geconceptualiseerd als een proces, waarbij de onderzoeker niet alleen de ander bestudeert, maar ook reflecteert over zichzelf, over zijn levenswijze, zijn cultuur, zijn positie in de maatschappij. De ander houdt de onderzoeker als het ware een spiegel voor, waardoor deze laatste de mogelijkheid krijgt zijn eigen leefwereld op een andere manier te percipiëren. We onderzoeken dus niet louter iets buiten 21

22 onszelf. Een etnografische studie stimuleert ons om over onszelf na te denken, als onderzoeker, als antropoloog, maar ook gewoon als mens. We kunnen geen absolute scheidingslijn trekken tussen onszelf en datgene wat we onderzoeken, we maken deel uit van een bepaalde sociale context tijdens ons onderzoek. Het eindresultaat van onze studie wordt dan ook onvermijdelijk beïnvloed door de wijze waarop wij ons gedragen en positioneren in deze context. Elke etnografische studie is als een nieuwe creatie die tot stand komt door het reconstrueren en interpreteren van verschillende verhalen. Een proces waarbij onvermijdelijk een bepaalde bias aanwezig is. Dit is echter niet noodzakelijk negatief, zolang deze bias niet allesoverheersend is. Wat een etnografische tekst, naar mijn mening, immers doet is informatie verschaffen en suggesties aanreiken om hier kritisch over na te denken. Pasklare antwoorden, conclusies of concrete oplossingen zijn hierbij nagenoeg onmogelijk, dit is echter ook niet het opzet, noch de taak van de onderzoeker. Lezers moeten de ruimte krijgen om zelf hun weg te vinden in het materiaal dat hen aangeboden wordt. Dit is ook wat ik beoog in mijn onderzoek. Op het moment dat je begint te schrijven, neem je voor een stuk afstand van je onderzoek. Je concretiseert je data en maakt er een boodschap van. Een boodschap die je kan doorgeven aan anderen en die onvermijdelijk een eigen leven zal gaan leiden. Het bestuderen van anderen heeft een belangrijke impact op je eigen leven als onderzoeker: je stapt voor een tijd uit je vertrouwde omgeving, in een andere en onbekende wereld. Je probeert je in te leven in deze nieuwe omgeving, maar in de praktijk is dit niet steeds even vanzelfsprekend. Etnografisch onderzoek brengt immers altijd een zekere vorm van vervreemding met zich mee, zowel ten opzichte van de anderen die je bestudeert als ten opzichte van jezelf als onderzoeker. Dit resulteert vaak in zeer tegenstrijdige gevoelens. Op sommige momenten voelde ik me heel sterk verbonden met mijn gesprekspartners, op andere momenten was de afstand tussen ons reusachtig groot. Davies (2008, p. 228) benadrukt hierbij dat de etnograaf tijdens zijn onderzoek geconfronteerd wordt met een complexe interactie tussen verschillende ik s : ethnographers often find their ethnographic self engaged in a process of othering their 22

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De essentie van het geluk

De essentie van het geluk De essentie van het geluk Ook verschenen van Zijne Heiligheid de Dalai Lama bij Xander Uitgevers De diepte van het zijn (2013) De kunst van relaties (2013) Geloven in harmonie (2013) Open je hart (2013)

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Een kwalitatief onderzoek naar de gepercipieerde (gezondheids)effecten van gezamenlijk tuinieren Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Verbinden vanuit diversiteit

Verbinden vanuit diversiteit Verbinden vanuit diversiteit Krachtgericht sociaal werk in een context van armoede en culturele diversiteit Studievoormiddag 6 juni 2014 Het verhaal van Ahmed Een zoektocht met vele partners Partners De

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq

De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem. Anja Declercq De geestelijke gezondheidszorg als complex adaptief systeem Anja Declercq Inhoud 1. Wat zijn complexe adaptieve systemen? 2. Waarom zou dat toepasbaar zijn op de geestelijke gezondheidszorg? 2 Chaos en

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum Stille Jouw persoonlijke notities momenten met teksten van Mirjam van der Vegt Boekencentrum Vormgeving omslag en binnenwerk Studio Vrolijk ISBN 978 90 239 2643 6 NUR 707 2012 Uitgeverij Boekencentrum,

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM

Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving. André van der Zande, DG RIVM Visie op de optimale inzet van kennis voor de samenleving André van der Zande, DG RIVM Inhoud 1. Sociaal robuuste kennis 2. Triple Helix en policy window van Kingdon 3. Casus Volksgezondheid Toekomst Verkenning

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT

ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT ITINERA INSTITUTE PERSBERICHT België WK VOETBAL is een immigratienatie 2018, 2012/11 15 05 2012 MENSEN WELVAART BESCHERMING België is een immigratienatie: 25% van de bevolking is van oorsprong migrant.

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

BENELUX RESEARCH PROJECT.

BENELUX RESEARCH PROJECT. BENELUX RESEARCH PROJECT INTRODUCTIE Ben jij een enthousiaste en ambitieuze student aan de RSM, ESE of een andere faculteit *? Ben jij op zoek naar een elective of extracurriculaire activiteit, en wil

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

8 essentiële stappen voor leiders van de toekomst Michael Jongeneel

8 essentiële stappen voor leiders van de toekomst Michael Jongeneel 8 essentiële stappen voor leiders van de toekomst Michael Jongeneel Disrupties in zakelijke omgeving Technologie Decentralisatie Wetgeving Veroudering Disrupties in zakelijke omgeving Technologie Decentralisatie

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO)

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Deeviet Caelen Inge Landuyt Magda Mommaerts Iris Vansteelandt 1 Actieonderzoek als stimulans 1 Situering

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE

SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING ONDERWIJSPROJECT VOOR SINOLOGIE PILOOTPROJECT VOOR EEN UNIVERSITEITSBREED PROGRAMMA OG SINOLOGIE SERVICE-LEARNING Wat is service-learning? Nieuw of niet? Goodpractices uit Latijns-Amerika,

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF

DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF VOOR RG 1.2 DOOR KIRSTEN DE MAESSCHALK MAITHÉ DILLE KATIA WOLFF INHOUD Woordje van het Huis van het Nederlands en het Red Star Line Museum Doelgroep Algemene doelstelling Lespakket LESBLOK 1 IN DE KLAS

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER

HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER HET IENE2 MODEL CURSUS : TRAIN DE TRAINER Dit project werd gefinancierd en ondersteund door de Europese Commissie. Deze publicatie geeft de mening weer van de auteur en de Commissie kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015.

PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015. PILOT OMGEVINGSVISIE MASTERCLASS PARTICIPATIE Clara Overes & Gerard Jan Hellinga 8 april 2015. Community Planning ISMaatwerk & HzA stedebouw&landschap ISMaatwerk; Clara Overes, participatie en communicatie

Nadere informatie

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Sense of Urgency: Studenten chemie mobiliseren 1. Missie van Chemie@UGent: Onderzoeksgedreven academisch onderwijs

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Gesprekken zonder einde

Gesprekken zonder einde Gesprekken zonder einde sociale media vanuit interactieperspectief Nijmegen, 2 oktober 2010 Noelle Aarts, Universiteit van Amsterdam Wageningen Universiteit Enkele cijfers 82 % van alle dertigers in Amerika

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches?

HUMAN RIGHTS. Alternative Approaches? HUMAN RIGHTS Alternative Approaches? Utrecht, 3 april 2008 Peter van Krieken Toegang tot het loket Artseneed - artsenleed Samenleving v. individu 1ste generatie v. 2e generatie rechten China EVRM General

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere

PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere PUBLIEKE LEZING π maandag 25 maart 2013 π Universiteit Antwerpen Stadscampus Hof van Liere Het Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (ucsia) heeft de eer u uit te nodigen op een ontmoeting met Donal

Nadere informatie

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM

Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Internationalisaring vraagt om MEER FLAMENCO FORUM Jeanine Gregersen Samenvatting Context : werkdefinities en twee stellingen Focus op interculturele competentie Implicaties voor instellingen Moot court

Nadere informatie

Cultuur ComPass Report

Cultuur ComPass Report Cultuur ComPass Report John Smith Land van interesse: China Land van herkomst: Verenigde Staten Uw rol: ledinggevende Datum: 10.11.2015 Dit rapport is samengesteld na analyse van uw antwoorden. Itim international

Nadere informatie

Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie. Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013

Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie. Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013 Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013 DEMENTIE: ÓÓK EEN SOCIALE CONSTRUCTIE I d like people to get to know the real me. I m not simply the sum of my

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

SAMPLE. We hopen dat je het zelfinschattingsproces als leuk en uitdagend zult ervaren.

SAMPLE. We hopen dat je het zelfinschattingsproces als leuk en uitdagend zult ervaren. Kom alles over jezelf te weten! Het wereldwijd gerenommeerde Myers-Briggs -instrument heeft miljoenen mensen over de hele wereld geholpen een beter begrip te krijgen van zichzelf en hoe zij met anderen

Nadere informatie

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding

Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Introductie cultuursensitief werken: een kwestie van kennis én houding Cor Hoffer cultureel antropoloog en socioloog Info: www.corhoffer.nl 1 Onderwerpen: migratie cultuursensitief werken korte oefening

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Joker/Living Stone Netwerk

Joker/Living Stone Netwerk Joker/Living Stone Netwerk Dertig jaar Joker In het boek Joker Grensverleggend Ondernemen vertelt aanstichter en medeoprichter Bob Elsen het Joker verhaal en doorspekt het met feiten en beelden, reisverhalen

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

KHLeuven. Internationale competenties. Forum ADINSA, 15 mei 2012. Klaas Vansteenhuyse Leen Hellinckx

KHLeuven. Internationale competenties. Forum ADINSA, 15 mei 2012. Klaas Vansteenhuyse Leen Hellinckx KHLeuven Internationale competenties Forum ADINSA, 15 mei 2012 Klaas Vansteenhuyse Leen Hellinckx 1 KHLeuven 7.200 studenten 13 bachelor programma s 7 banaba programma s 4 departmenten campus Teacher Education

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2!

PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2! PROPEDEUSE MARKETING BLOK 2 LESWEEK 2, WERKGROEP 2! AGENDA Vragen over hoorcollege & huiswerk SMART herhaling Het segmentatie proces Marktsegmentatie Segmentatie oefening 1 welke variabelen? (40 minuten)

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Group 2a 1. How many children do you have in your class?

Group 2a 1. How many children do you have in your class? Drop Out Center Questions March 12&13 Group 2a 1. How many children do you have in your class? Ik heet Vinayagamoorthy, ik ben 13 jaar oud en ik zit in groep 6 hier. Ik zit op een openbare school met alleen

Nadere informatie

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch

Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Online Marketing College 1 september. 2012 Introductie Docent: Lotte Bouhuijzen / Eefje Op den Buysch Need To Know info Introductie Kennismaking Opzet van colleges, hoe wordt er getoetst Wat gaan we de

Nadere informatie

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks?

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Over de rol van de Operational Auditor in sturen op kernwaarden, cultuur en gedrag Olof Bik Behavioral & Cultural Governance Trophy Games, 28 nov 2013, Hilversum

Nadere informatie

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett

AAMU: Insider/Outsider. The art of Gordon Bennett W E R K M A P Art & ArguMENT is een artistiek debatproject van het AAMU, museum voor hedendaagse Aboriginal kunst en IDEA, International Debate Education Association. Een van de kenmerken van hedendaagse

Nadere informatie

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept

VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg. een populair recept VALT HIER NOG WAT TE LEREN? EEN EDUCATIEF PERSPECTIEF OP DUURZAAMHEID Gert Biesta Universiteit Luxemburg een populair recept een maatschappelijk probleem add some learning opgelost! deze bijdrage een perspectief

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 AGENDA Leerdoelen Wat is sales promotie? Stappenplan voor het ontwikkelen van sales promoties Doelstelllingen van sales promotie Tools

Nadere informatie

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging

rlening 19/10/2012 De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede Gekleurde armoede als maatschappelijke uitdaging rlening De opbouw van het verhaal Bind-Kracht en gekleurde armoede? een maatschappelijke uitdaging een uitdaging voor de hulpverlening: cijfers uit Antwerpen De opzet van het onderzoek hulpverleners Divers-sensitief

Nadere informatie

Strategisch management theoretisch kader

Strategisch management theoretisch kader 1 Strategisch management theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1 1. Strategisch management Strategisch management ligt ten grondslag aan bewust en verantwoord handelen.

Nadere informatie

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011 Kennismanagement en innovatie Hans Berends (TU Eindhoven) Gorinchem, 13 december 2011 Innovation, Technology Entrepreneurship & Marketing Group School of Industrial Engineering (TU/e) Research: one of

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4 0 9 4

U I T S P R A A K 1 4 0 9 4 U I T S P R A A K 1 4 0 9 4 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellante tegen de Examencommissie Aziëstudies, verweerder 1. Ontstaan en

Nadere informatie

ATMA Challenge 2010. Zomer van 2010: 30 Young Professionals 1 Uitdaging De 6120 meter Stok Kangri 1 Doel Stichting Atma World

ATMA Challenge 2010. Zomer van 2010: 30 Young Professionals 1 Uitdaging De 6120 meter Stok Kangri 1 Doel Stichting Atma World ATMA Challenge 2010 Zomer van 2010: 30 Young Professionals 1 Uitdaging De 6120 meter Stok Kangri 1 Doel Stichting Atma World De Challenge In de zomer van 2010 zal een groep Young Professionals naar India

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Test: carrière-ankers

Test: carrière-ankers Test: carrière-ankers Wat is de reden dat je werkt? Wat motiveert je in je werk? Welke elementen moeten je werk bevatten om het je echt naar de zin te maken zodat je met plezier en productief kunt functioneren?

Nadere informatie

Binnenklasdifferentiatie Leerkansen voor alle leerlingen

Binnenklasdifferentiatie Leerkansen voor alle leerlingen Binnenklasdifferentiatie Leerkansen voor alle leerlingen Katrien Struyven Vrije Universiteit Brussel Vakgroep Educa;ewetenschappen In memoriam Georges Tibau 1 Getting started Geef voor elke vraag aan,

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie