Gastspreker Nooit meer Auschwitz Lezing 2013 met haar man Serge Klarsfeld

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gastspreker Nooit meer Auschwitz Lezing 2013 met haar man Serge Klarsfeld"

Transcriptie

1 Aanspraak Afdeling Verzetsdeelnemers en Oorlogsgetroffenen December 2012 Beate Klarsfeld en haar strijd tegen antisemitisme Gastspreker Nooit meer Auschwitz Lezing 2013 met haar man Serge Klarsfeld

2 Inhoud Mag ik u even aanspreken? Beate Klarsfeld en haar strijd tegen antisemitisme. Nooit meer Auschwitzlezing De Vergeten Holocaust krijgt een plek. Onthulling Sinti en Roma monument in Berlijn. Verhuizing van het Nederlands Informatie Kantoor in Israël Zoek Vraag en Antwoord Puzzel Adressen / colofon Wij wensen u prettige feestdagen en een gelukkig nieuwjaar Liefdesbrieven in Westerbork en Bergen- Belsen. 9 Kerstverhalen uit de Tweede Wereldoorlog en de Bersiap-periode Aanspraak - december 2012

3 Mag ik u even aanspreken? Als Joodse vrouw overleefde mijn moeder samen met mijn vader de oorlog. Veel familieleden werden vermoord. In het voorjaar van 1943 bracht zij mijn zusje en mij naar het station in Rotterdam. Daar liep ze met twee peuters aan haar hand, twee meisjes van twee en drie jaar oud. Ze gaf ons over aan een man uit het verzet en liep het station uit. Telkens weer vertelt ze me dit verhaal en stelt me dan de volgende vraag: Weet je wat ik deed toen ik uit het station kwam? Dan vertelt ze hoe ze bij een groenteboer twee sloffen aardbeien kocht en naar huis ging om aardbeienjam te maken; Zo had ik in iedere hand nog iets. Na de oorlog bouwden mijn ouders een goed leven op. Vitaal, wilskrachtig, actief, maar van binnen gewond. En nu is mijn moeder een hoogbejaarde vrouw, 96 jaar. Ze woont zelfstandig in een appartement bij een Joods verzorgingshuis. Ze voelt zich veilig in deze omgeving. Bij allen die het ook meegemaakt hebben, die zonder woorden begrijpen. Steeds indringender komen de herinneringen naar boven. De wereld om haar heen wordt alsmaar kleiner, de oorlogswonden steeds groter. Een oudere vriendin van mij verwoordde het als volgt: Vlak na de oorlog dacht ik dat de pijn en het verdriet zouden slijten, maar - weet je - het tegendeel is waar, het wordt voor mij steeds erger. Hans Dresden Voorzitter Pensioen- en Uitkeringsraad 3

4 Serge en Beate Klarsfeld op hun trouwdag, 7 november In 1960 ontmoette de Duitse Beate Künzel als au pair in Parijs de Frans-Joodse Serge Klarsfeld op een metrostation. Hij studeerde politieke wetenschappen en vertelde haar zijn levensverhaal. Serge had als kind een razzia meegemaakt waaraan hij ternauwernood was ontsnapt. Zijn vader was vermoord in Auschwitz. Beate hoorde toen pas voor het eerst over het nazi-verleden van haar land. Vanaf dat moment besloten ze actief te strijden om ongestrafte nazi s alsnog voor het gerecht te krijgen. Zo reisde Beate bijvoorbeeld af naar Bolivia om Klaus Barbie te ontmaskeren. Over hun levenswerk zal Beate Klarsfeld de Nooit meer Auschwitz Lezing houden in het Koninklijk Instituut voor de Tropen in Amsterdam op donderdag 24 januari Jaarlijks organiseren het Nederlands Auschwitz Comité, de Sociale Verzekeringsbank en het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies de lezing voorafgaand aan Holocaust Memorial Day. Beate Klarsfeld ontvangt voor haar strijd tegen het antisemitisme de Annetje Fels Kupferschmidt-onderscheiding, genoemd naar de oprichtster van het Nederlands Auschwitz Comité. Ter introductie van haar Engelstalige lezing een kennismaking met activiste Beate Klarsfeld. 4 Aanspraak - december 2012

5 Beate Klarsfeld en haar strijd tegen antisemitisme Beate Klarsfeld is gastspreker van de Nooit meer Auschwitz Lezing op 24 januari 2013 Twee zielen, één gedachte Hebt u herinneringen aan de oorlog? Op 13 februari 1939 ben ik in Berlijn geboren en mijn ouders waren geen nazi s, maar mijn vader diende wel als infanterist in het Duitse leger. Vanwege veel longontstekingen werd hij als boekhouder ingezet. In 1945 werd hij Brits krijgsgevangene. Toen ons huis werd gebombardeerd, gingen wij naar familie op het platteland. Ik herinner me hoe de Kozakken op paarden het dorp binnenreden en het huis doorzochten op sieraden. Na de oorlog trokken wij in bij een ander gezin in Berlijn. Thuis en op school spraken we niet over het oorlogsverleden en we waren meer bezig met de Koude Oorlog. Er kwam één Joodse jongen op school terug uit Engeland, maar niemand durfde iets te vragen. Waarom wilde u naar Parijs? In 1960 vroeg een vriendin van mij of ik mee ging als au pair naar Parijs. Waarom ook niet?, dacht ik. Van mijn ouders had ik geen toestemming meer nodig, want ik was al 21. Over mijn ervaringen als Duitse au pair in Parijs schreef ik een informatieboekje dat goed verkocht. De man van mijn au pair adres raakte te geïnteresseerd in mij, dus zocht ik ander werk en werd secretaresse bij het Bureau voor Frans-Duitse Jeugdzaken in Parijs. Hoe ontmoette u uw man? Omdat ik Frans leerde bij de Alliance Française nam ik vaak dezelfde metro als Serge die politieke wetenschappen studeerde. Hij sprak me aan op het metroperron in 1960: Ben je Engels? vroeg hij en ik antwoordde: Nee, Duits. We raakten aan de praat en we waren al snel onafscheidelijk. In 1963 trouwden we. Hij was geboren in 1935 in Boekarest. Hij vertelde me over zijn oorlogsverleden en voor mij was dit allemaal nieuw. In 1943 was zijn familie naar het veilige Italiaanse deel van Nice gevlucht, waar nog geen razzia s waren. 5

6 In de nacht van 30 september 1943 stond de Gestapo voor de deur. Zijn dappere vader offerde zich op in de hoop dat ze dan niet verder zochten. Zijn moeder zat met Serge en zijn zus verstopt achter een kast en zij overleefden de oorlog. Zijn vader is vermoord in Auschwitz. Wie of wat is uw inspiratie? Serge gaf me het advies: Maak van je leven een gedicht, til het op naar het niveau van een inspirerende ervaring. Hij vertelde over de Duitse studentenverzetsgroep Die Weiße Rose uit München die streed tegen de nazi s. Met hun pamfletten riepen zij op tot verzet om onderdrukking van minderheden in de kiem te smoren. Hún strijd tegen antisemitisme wilden Serge en ik voortzetten. Als Duitse voelde ik mij hiertoe moreel verplicht. Serge steunde mij bij al mijn acties. We zijn twee zielen met één gedachte. Nooit meer Kiesinger Beate en Serge Klarsfeld in Parijs, oktober Waarom wilde u juist de toenmalige Bondskanselier Konrad Georg Kiesinger aanpakken? In 1966 werd de CDU-politicus Kiesinger gekozen tot Bondskanselier. Onvoorstelbaar want hij had een naziverleden. In de Franse krant Combat schreef ik dat Kiesinger ons land onmogelijk kon vertegenwoordigen als voormalig NSDAP-lid, omdat hij verantwoordelijk was geweest voor nazipropaganda op de radio en dus bewust aanzette tot haat en Jodenvervolging en dat ik Willy Brandt, die actief in het verzet tegen nazi s was geweest, een betere kandidaat vond. Meteen na het verschijnen van dit artikel werd ik ontslagen, want er zaten oud-nazi s in het bestuur. Serge en ik besloten om het er niet bij te laten zitten. We riepen in het Bondsparlement vanaf de publieke tribune: nazi, nazi!, maar helaas baarde dat geen opzien. Daarom moest ik iets drastisch doen. Op 7 november 1968 sloeg ik Kiesinger in zijn gezicht op een CDU-partijbijeenkomst en ik riep; nazi, nazi, aftreden! Met die klap wilde ik laten zien dat ook de jonge generatie Duitsers zijn naziverleden afkeurde. De foto s van onze persfotograaf gingen de hele wereld over. Na de klap werd ik afgevoerd naar een politiecel. De bewapende politiebewaking bij de conferentie had me daar evengoed kunnen neerschieten. Toch was ik niet bang. Precies zoals Serge had voorspeld vreesden de autoriteiten spanningen tussen Frankrijk en Duitsland vanwege mijn Franse nationaliteit. De rechter gaf me een jaar voorwaardelijke straf, maar dit werd teruggebracht tot vier maanden. Toen Willy Brandt Bondskanselier werd, verleende hij mij amnestie. Heeft uw oorvijg het beoogde effect gehad? Ja, en ons doel was wereldwijd meteen helder. De schrijver Heinrich Böll stuurde mij een bos rode rozen. Vervolgens voerde hij een pennenstrijd met Günther Grass, die de klap afkeurde maar wel Kiesingers vertrek wenste. Ik kreeg veel steunbetuigingen van oorlogsgetroffenen overal ter wereld. De Duitse pers en de CDU spraken er schande van, maar dat nam ik voor lief. We probeerden zijn herverkiezing te dwarsbomen en dat is gelukt. Met medestanders riepen we overal waar hij sprak: Nooit meer Kiesinger! en: nazi, nazi, aftreden!. In 1969 werd de socialist Willy Brandt gekozen. Ons doel was bereikt. We hielpen Duitsland te veranderen. In 2012 werd ik voorgedragen als een van de twee kandidaten voor het Duitse Bondspresidentschap. Joachim Gauck was het symbool van de strijd voor vrijheid in Oost-Duitsland en ik was het symbool van de strijd in West-Duitsland tegen voormalige nazi s. Hij werd gekozen. De jacht op nazi s Hoe kreeg u nazi s in het buitenland zonder uitlevering voor het gerecht? Hen vinden was niet het grootste probleem, maar de weigering van landen om ze uit te leveren. Foto: Ellen Lock 6 Aanspraak - december 2012

7 We verzamelden bewijsmateriaal en betrokken de internationale media bij mijn protestacties om de publieke opinie te winnen. In Duitsland probeerden we een wet af te dwingen met behulp van Franse politieke druk en de internationale media om Duitse nazi s, die oorlogsmisdaden in Frankrijk hadden gepleegd, in Duitsland te laten berechten omdat ze niet werden uitgeleverd. Die zogenoemde Lex Klarsfeld is er gekomen. Intussen spoorde Serge de Gestapoleider van Parijs, Kurt Lischka, in Duitsland op en bedreigde hem met een pistool op zijn hoofd. We wilden liever dat hij meewerkte dan dat we hem geweld moesten aandoen. Omdat hij dit niet deed, planden we zijn kidnapping. Helaas ontsnapte Lischka. Hiervoor zat ik vier weken vast en Lischka liep nog vrij rond. Een omgekeerde wereld natuurlijk en de internationale pers schreef er vurig over. Het duurde nog acht jaar voordat we Kurt Lischka en anderen voor het gerecht kregen. Duitsland tegen de communisten en gaf hem in 1951 in Bolivia een nieuwe identiteit als Klaus Altmann. In 1972 reisde ik alleen naar La Paz en later met mevrouw Ita Halaunbrenner, een overlevende die haar familie door hem had verloren. We ketenden ons zes uur vast aan een parkbank recht voor zijn kantoor met grote actieborden in de hand. Bij de persconferentie na afloop werd ik door de Boliviaanse politie opgepakt. Serge heeft er alles aan gedaan om mij vrij te krijgen. In 1983 zorgde president Mitterand, zelf een oud-verzetsleider, voor politieke druk op Bolivia s nieuwe regering voor de uitlevering van Barbie aan Frankrijk. Hij is uiteindelijk berecht in Frankrijk in Serge, mijn zoon en dochter waren inmiddels advocaat en hadden de juiste bewijsvoering voor zijn directe betrokkenheid: een telexbericht met zijn handtekening onder het transportbevel van 41 Joodse kinderen uit een weeshuis in Izieu. Het vonnis, levenslange gevangenisstraf, was de kroon op ons werk. Wat waren de angstigste momenten in uw strijd? In 1972 werd er een pakje bij ons huis afgeleverd. Mijn schoonmoeder nam het aan en Serge maakte het open. Zij ontdekten dat er een vreemd soort suiker in zat. De politie nam het aanvankelijk niet serieus, maar het bleek wel degelijk een bom te zijn. En in 1979 vernietigde een bom onze auto in onze garage. Hierna kregen we enige politiebescherming, maar als iemand kwaad wil helpt dat toch niet. We lieten ons nooit weerhouden door onze vijanden. Wat gaf u hoop? Ons gezin, de twee kleinkinderen, onze honden en onze katten, we steunen elkaar door dik en dun. Onze kinderen Arno (1965) en Lida (1973) zijn ook advocaat geworden en streden met ons mee in de rechtszaken tegen oorlogsmisdadigers. Mijn dochter wijdt zich nu aan haar kinderen en mijn zoon is directeur van de Franse immigratie- en integratiedienst. Mijn gezin is een enorme motivatie; ik strijd voor een betere toekomst voor mijn kinderen en kleinkinderen. Waar bent u het meest trots op? Ons grootste succes was onze jacht op de Gestapoleider - de Slachter van Lyon - Klaus Barbie. In 1947 werd hij in Frankrijk bij verstek ter dood veroordeeld. De Amerikaanse geheime dienst gebruikte hem in Beate Klarsfeld met Ita Halaunbrenner in La Paz, 6 maart Hoe kijkt u terug op uw werk? Ik had nooit durven dromen dat ik - als Duitse - dit alles zou meemaken. We kregen steun uit Amerika, Israël, Frankrijk en uit de DDR. Er is een Amerikaanse televisiefilm over onze acties tegen Klaus Barbie getiteld The Beate Klarsfeld Story (1986) met Farrah Fawcett in de hoofdrol. En in 2008 verscheen er een Franse film: La traque met in de hoofrol Franka Potente. De Knesset nomineerde mij in 1977 en 1984 voor de Nobelprijs voor de Vrede, een bijzondere eer als Duitse. We zijn altijd politiek neutraal gebleven om onze doelen te verwezenlijken en zowel met de rechtse Sarkozy als met de socialist Hollande bevriend. 7

8 Ieder slachtoffer krijgt een naam Hoe kreeg uw man informatie uit de archieven, die nog niet allemaal openbaar waren? Serge heeft een lange adem. Hij slaagde erin om de archieven van Franse gedeporteerden te openen en ging als eerste Franse historicus ermee aan de slag. Alleen met de juiste bewijzen kregen we de oorlogsmisdadigers achter slot en grendel. Van overlevenden kregen we vaak waardevolle tips. Zo kreeg Serge het unieke Auschwitz-fotoalbum van een nazifotograaf in handen, dat als bewijsstuk diende. Hij kreeg toestemming van de eigenaresse, Lili Jacob, om het fotomateriaal te publiceren voordat ze het album aan het Yad Vashem zou overhandigen in Foto: Ellen Lock Is uw doel verschoven van nazi-jagen naar publicaties over de Franse deportaties? Nee, want we werken altijd aan meerdere doelen tegelijkertijd. In 1979 richtten we de Association des Fils et Filles des Déportés Juifs de France op om gegevens van duizenden gedeporteerden te verzamelen. We onderzochten of hun nabestaanden recht zouden hebben op een uitkering en daar is een wet voor gekomen. Recent publiceerde Serge een symbolisch monument: Mémorial de la déportation des Juifs de France. Gedetailleerd beschrijft hij in dit gedenkboek de persoonlijke deportatiegeschiedenis van Franse en buitenlandse Joden, waaronder ook Nederlandse. Serge wil ieder slachtoffer van het nazisme zijn naam, geschiedenis en identiteit teruggeven. Waarom moeten we stilstaan bij Holocaust Memorial Day? Het is van groot belang dat mensen overal ter wereld de Holocaust herdenken. We moeten ervan blijven leren en er álles aan doen om te voorkomen dat haat tegen minderheden ooit weer dit soort vormen kan aannemen. We moeten deze haat overal actief bestrijden, want we weten hoe snel het tij kan keren, ook in een parlementaire democratie en juist in tijden van crisis. Interview: Ellen Lock Reserveren toegangsbewijzen Nooit Meer Auschwitz Lezing 2013 Voor de Nooit Meer Auschwitz Lezing door Beate Klarsfeld op donderdag 24 januari 2013 in het Koninklijk Instituut voor de Tropen te Amsterdam is een beperkt aantal toegangsbewijzen beschikbaar. Als u bij de lezing wilt zijn, moet u zich aanmelden vóór 1 januari 2013 via en als u geen internet heeft, dan kan dit telefonisch: De zaal is open om uur en de Engelstalige lezing begint om uur. Aansluitend is er tot uur gelegenheid om na te praten. 8 Aanspraak - december 2012

9 Liefdesbrieven in Westerbork en Bergen-Belsen In juni 1943 zagen Jaap Polak en Ina Soep elkaar voor het eerst op een verjaardagsfeest in Amsterdam. Het was voor hem liefde op het eerste gezicht, maar hij was al getrouwd. Ongelukkig in zijn huwelijk, had Jaap zijn schoonmoeder beloofd getrouwd te blijven zolang de oorlog duurde. In kamp Westerbork ontmoette hij Ina weer en sloeg de vonk echt over. Omdat hun liefde onmogelijk was, schreven zij elkaar heimelijk liefdesbrieven. Na de oorlog werd zijn huwelijk ontbonden en in 1946 kon hij eindelijk met Ina trouwen. Hun dochter vond de brieven op zolder en publiceerde ze. Hier volgt zijn verhaal. Bij iedere deurbel was je doodsbang Jaap Polak vertelt: Ik ben geboren op 31 december 1912 en kom uit een Joods-orthodox gezin. Ik ging naar de handelsschool en daarna in het Carlton Hotel werken. Mijn moeder kwam uit de bekende diamantairsfamilie Asscher. Mijn vader was accountant en wilde liever dat ik dat ook werd in plaats van diamantair. In 1939 trad ik als beginnend accountant in het huwelijk. Vanaf de eerste razzia s in februari 1941 was de keus: onderduiken, zelfmoord plegen of het land verlaten. Bij iedere deurbel was ik doodsbang. In 1943 was ik bij een klant in Amsterdam en werd ik met 400 andere Joden bij 9

10 een grote razzia opgepakt. We werden bij de Amstel Brouwerij tegen de muur gezet. Ik dacht dat mijn einde was gekomen maar de Duitsers schoten in de lucht. We verbleven s nachts in een school en de volgende ochtend moesten er 200 man op de trein naar Westerbork. De overigen, waaronder ikzelf, werden wonder boven wonder gewoon vrijgelaten! De man van mijn zus Betty zat in het verzet en regelde een onderduikadres dat we afwezen. In juli 1943 werden mijn vrouw en ik opgepakt toen we bij vrienden op bezoek waren. Brood voor uiterste nood In dit kamp kreeg je geen nummer op je arm. Je mocht je bezittingen nog even houden, waardoor je ze kon ruilen voor brood. Met mijn hotelervaring blufte ik me in de keukenploeg om maar zo dicht mogelijk bij voedsel te zitten. In het schoenencommando haalde ik schoenen uit elkaar voor hergebruik van het leer. Je had geen idee dat ze van vermoorde mensen uit Auschwitz afkomstig waren. Ook hier gaf ik les aan kinderen. Met diamanten konden ook Ina s ouders hun stempels van gulden voor deportatie naar Bergen-Belsen betalen, dus daar ontmoetten we elkaar weer. Tussen het harde werken door beurden wij elkaar met onze brieven op. Te laat In Westerbork probeerde ik zo snel mogelijk een baantje te krijgen, zodat ik er zou kunnen blijven. Iedereen vreesde het beruchte dinsdag-transport naar de kampen in Duitsland en Polen. Ik werd hoofd van de school en gaf les in taal en rekenen en organiseerde muziekavonden. Hier ontmoette ik opnieuw de betoverende Ina Soep. Haar vader was diamantair en met diamanten hadden zij nog enig uitstel van deportatie kunnen kopen. Ina was tien jaar jonger dan ik en ik was zeer gecharmeerd van haar. Om mijn vrouw niet openlijk in verlegenheid te brengen, begonnen we elkaar in het geheim briefjes te schrijven. In Westerbork zag ik mijn ouders voor het laatst. In een brief aan Ina schreef ik dat ik hoopte dat mijn ouders niet zo hard zouden hoeven te werken. Je had werkelijk geen idee van de vernietigingskampen. Na de oorlog ontdekte ik dat mijn ouders waren vergast in Sobibor. Slechts enkele treinen gingen naar Bergen-Belsen, een concentratiekamp waar personen met bepaalde beschermingspapieren heengingen. Mijn ouders stonden op de Palestinalijst. Een lijst met Joden die vanuit Bergen-Belsen geruild konden worden tegen Duitse Tempeliers die door de Engelsen in Palestina krijgsgevangen waren gemaakt. Helaas kwam dit Palestina-certificaat voor mijn ouders net te laat, want we kregen dit pas na hun deportatie. In februari 1944 werden mijn vrouw, mijn zus Liesje en ik met dit certificaat gedeporteerd naar Bergen-Belsen. In een brief vroeg ik haar om een potlood voor mij te stelen, want zij werkte als secretaresse voor een groep die een diamantfabriek moest gaan opzetten. Veel mensen gingen er dood door ondervoeding, ziekten en uitputting. Voor mijn tweede paar schoenen had ik brood geruild dat ik bewaarde voor uiterste nood. Mijn zus werd ziek en had brood nodig en ik gaf het haar niet. Een vriend vroeg me om brood voor zijn zieke zoon, maar ik wilde overleven en gaf het hem niet. Na de oorlog schaamde ik mij er diep voor. Toen Ina ernstig ziek werd, gaf mijn vrouw haar brood wel aan haar, zodat Ina weer op krachten kon komen. 10 Aanspraak - december 2012

11 Ik was nog maar een schim Op 9 april 1945 werden mijn vrouw en ik door de SS in veewagons gestopt, vervolgens reden we steeds dieper Duitsland in op de vlucht voor de Russen. Ina verloren we uit het oog. Veel gevangenen die onderweg stierven heb ik moeten begraven. Op de vijfde dag werd de trein gebombardeerd. De SS zei dat we ons moesten verschuilen in de bosjes. Mijn vrouw was ziek en moest in de trein blijven. Er was even een moment dat ik in de chaos had kunnen ontsnappen, maar ik ben voor mijn vrouw teruggegaan in de trein. We zijn bevrijd door het Russische leger bij Tröbitz op 23 april Ik kreeg daar meteen vlektyfus. Na twee dagen in een coma werd ik wakker. Weerzien Ina vond onderdak in Amsterdam. Ons weerzien was puur geluk. Ik zette de scheiding in werking en in 1946 trouwden Ina en ik eindelijk. We kregen twee zonen, Frederick en Anthony. Ik begon een belastingadviesbureau in Amsterdam. Veel vrouwelijke cliënten die de Holocaust hadden overleefd, hielp ik met belastingpapieren, hoe hun spullen terug te krijgen en met papieren om te emigreren. We bleven vijf jaar in Amsterdam en in 1951 besloten we om naar Amerika te gaan, gedurende de Koreaanse oorlog, bang dat de Russen Europa zouden gaan bezetten in hun expansiedrift. Ina s ouders emigreerden al eerder naar Amerika en haar vader kocht er ook een huis voor ons. Hier werd onze dochter Margrit geboren. Toen mijn schoonvader in 1953 overleed, nam ik zijn diamantzaken over die na verloop van tijd verkocht werden. Met het geld kon ik gaan beleggen en dat ging zo goed, dat ik beleggingsadviseur werd. Dat laatste vond ik eigenlijk mijn leukste beroep. Foto: Marc Seliger Neem actie tegen onrecht Ina werd actief in de Amerikaanse politiek voor de Democraten. In 1973 raakte ik betrokken bij de stichting Amerikaanse vrienden van Anne Frank waar ik directeur van werd. Later werd ik vicevoorzitter en daarna voorzitter. Nu ben ik sinds enkele jaren erevoorzitter van het Anne Frank Center in New York. In 1977 ontdekte onze dochter de liefdesbrieven op zolder die ze vertaalde in het Engels, waar een boek van kwam: Steal a pencil for me. Het boek is verfilmd en er wordt nu zelfs een opera van gemaakt. Sindsdien geven we met het boek en de documentaire overal lezingen over de Holocaust en over tolerantie. We leerden het jonge publiek om nooit een toeschouwer te blijven, maar altijd actie te ondernemen als er onrecht wordt gedaan. Op 31 december 2012 hoop ik mijn 100e verjaardag te vieren mét mijn zussen Lies (90) uit Israël en Betty (93) uit Holland. Ik had de Holocaust overleefd. Ik was nog maar een schim van mezelf; ik woog slechts 35 kilo, was kaal en miste een aantal tanden. Mijn zus Betty zocht mij op in een ziekenhuis in Eindhoven en herkende mij niet. Ina was al eerder bevrijd door de Amerikaanse troepen die haar bij de Elbe uit de trein haalden. Interview: Ellen Lock Foto: James Keivom 11

12 De Vergeten Holocaust krijgt een plek Zoni Weisz onthulde met Bondskanselier Angela Merkel het Sinti en Roma monument in Berlijn Zoni Weisz, lid van de Cliëntenraad voor Verzetsdeelnemers en Oorlogsgetroffenen, zet zich in voor de Sinti en Roma gemeenschap binnen en buiten onze grenzen. Op 21 juni 2012 ontving hij hiervoor het Bundesverdienstkreuz 1e klasse van de Duitse overheid. Namens de Europese Sinti en Roma gemeenschap hield hij bij de onthulling van het Sinti en Roma monument bij de Rijksdag in Berlijn op 24 oktober 2012 een toespraak. Hieronder volgt een samenvatting. Een gedenkwaardige dag Mevrouw de Bondskanselier Angela Merkel, dames en heren, Latcho Dives Mare Sinti oen Roma. Een speciaal welkom aan alle overlevenden van de genocide op Sinti en Roma. Het is juist voor u, de overlevenden, een bijzondere dag. Een dag met een dubbel gevoel, aan de ene kant de vreugde dat dit monument nu eindelijk overgedragen wordt, en aan de andere kant het onvermijdelijke terugdenken aan die verschrikkelijke naziperiode en aan onze geliefden die de waanzin niet overleefd hebben. Voor mij als overlevende is het een bijzondere eer, maar ook heel 12 Aanspraak - december 2012

13 Foto: Sandra Steins Het monument voor de Roma en Sinti slachtoffers bestaat uit een brede plaat waarop een laagje water ligt. In het midden van deze plaat bevindt zich een steen. Kunstenaar Dani Karavan wil dat op die steen altijd een bloeiende roos ligt. Rondom het water liggen stenen in de vorm van een mozaïek. emotioneel, om hier vandaag te mogen spreken. Te mogen spreken als vertegenwoordiger van die honderdduizenden Sinti en Roma die ten offer vielen aan de nationaalsocialistische rassenwaan. Na vele jaren van voorbereiding en na de vele problemen die overwonnen moesten worden is het dan zo ver. Op deze prachtige plek in het centrum van Berlijn mogen we de overdracht meemaken van ons monument ter nagedachtenis van de door de nazi s vermoorde Sinti en Roma. Een bijzonder, interessant en mooi monument, ontworpen door de Israëlische kunstenaar Dani Karavan. Dit monument is de tastbare erkenning van ons leed Helaas is het voor veel overlevenden inmiddels te laat, maar voor die enkelen die dit nog mogen meemaken en voor hun familie beschouw ik dit monument als een vorm van Wiedergutmachung. Dit monument is de tastbare erkenning van het door ons volk doorstane, niet te bevatten, leed. Ik hoop dat net als bij het monument voor de door de nazi s vermoorde Joden, hier op een steenworp afstand vandaan, de wereld zich zal realiseren welke verschrikkingen ons volk heeft moeten doormaken tijdens de naziperiode. Xenofobie en racisme zijn van alle tijden en voor Sinti en Roma was vervolging en uitsluiting niets nieuws. Reeds honderden jaren werden we vervolgd, maar dat de vervolging door de nazi s deze vormen zou aannemen had niemand ooit kunnen vermoeden. Al meteen na de machtsovername door Hitler in 1933 werden Sinti en Roma naar concentratiekampen zoals Dachau en Sachsenhausen gedeporteerd. Omdat ze waren wie zij waren, Sinti en Roma. Totale waanzin! Dat het Sinti en Roma, maar ook de Joden, slecht zou vergaan was toen al duidelijk. Stap voor stap werden we van al onze rechten beroofd. We werden geïdentificeerd, geregistreerd, geïsoleerd, beroofd, gedeporteerd en uiteindelijk vermoord. Een zinloze, industriële moord was het, op weerloze, onschuldige mensen, bedacht en zorgvuldig uitgevoerd door fanatieke nazi s en bureaucraten. Misdadigers, die hiervoor een legitimatie vonden in hun rassenwetten. Een half miljoen Sinti en Roma, mannen, vrouwen en kinderen, zijn tijdens de Holocaust vermoord. Niets, bijna niets, heeft de maatschappij hiervan geleerd, anders zou men nu op een andere manier met ons omgaan. Weinig, heel weinig weet de wereld van de volkenmoord op Sinti 13

14 en Roma. Zelfs tijdens de Neurenbergse processen werd er maar summier over het lot van Sinti en Roma gesproken. Ik hoop dat met de onthulling van dit monument, de Vergeten Holocaust, zoals ik het noem, niet langer vergeten zal zijn en de aandacht krijgt die het verdient. Het laatste wat ik van mijn geliefden zag Vandaag kan ik hier bij u zijn omdat ik op een wonderbaarlijke manier ben ontsnapt van het zogenaamde Zigeunertransport van 19 mei 1944, vanuit kamp Westerbork naar Auschwitz. Ook ik moest, als zevenjarig jongetje, met dit transport worden gedeporteerd en stond samen met mijn tante Moezla en een kleine groep familieleden op het perron te wachten op de trein naar Auschwitz. Daar kwam de trein, waar mijn vader, moeder, mijn zusjes en broertje reeds inzaten. Ik zag onmiddellijk waar ons gezin was omdat mijn vader het blauwe jasje van mijn zusje voor de tralies van de veewagon had gehangen. Als ik mijn ogen sluit kan ik nu nog voelen hoe heerlijk zacht mijn zusjes jasje aanvoelde. Ook wij moesten bij dat transport naar Auschwitz gevoegd worden, maar met de hulp van een goede politieagent wisten we te ontsnappen. Op het laatste moment schreeuwde mijn vader nog wanhopig Moezla zorg goed voor mijn jongen! Dat is het laatste wat ik van mijn geliefden zag. Dit beeld zal voor altijd op mijn netvlies gebrand staan. Ik was alleen. Als kind van zeven jaar oud ben je dan alles kwijt en val je in een onpeilbaar diep gat. Ik heb het al vaak gezegd, maar juist vandaag, hier op deze plaats, moet ik er met u over spreken. Vaak, ook vandaag, moet ik aan mijn moeder denken die in het Zigeunerlager in Auschwitz-Birkenau onder de meest verschrikkelijke omstandigheden voor mijn zusjes en broertje zorgde. We kunnen ons geen voorstelling maken van het onvoorstelbare lijden dat mijn moeder en al die andere moeders hebben doorgemaakt, waaronder de meest verschrikkelijke medische experimenten op hun kinderen. Uiteindelijk werden in de nacht van 2 op 3 augustus 1944 de resterende vrouwen kinderen en ouderen uit het Zigeunerlager vergast, ook mijn moeder, mijn zusjes en mijn broertje. Dat is de reden waarom we vandaag hier bijeen zijn. We hebben nu een eigen plaats om onze vermoorde geliefden te herdenken. Bondskanselier Angela Merkel en Zoni Weisz. Een monument van hoop Dit is een monument van erkenning. Erkenning van het ons aangedane leed. Het is een monument van bezinning, maar ook een monument dat vragen oproept. Hoe was het mogelijk dat zoveel onschuldige mensen werden vermoord? Hoe was het mogelijk dat zoveel mensen wegkeken en dachten dat het zo n vaart niet zou lopen? Hoe was het mogelijk dat er zoveel mensen meelopers werden en daarmee medeschuldig werden aan de grootste misdaad in de geschiedenis van de mensheid? We moeten lessen trekken uit de geschiedenis. Het kan en mag niet zo zijn dat onze geliefden voor niets gestorven zijn. We moeten, met alle democratische middelen die ons ten dienste staan, zorgen dat dit soort verderfelijke ideologieën in de toekomst geen kans meer krijgen. We hebben de opgave de voorwaarden te scheppen dat minderheden in vrede en veiligheid kunnen leven. Dit is ook een monument van hoop. Hoop dat iedereen, ongeacht afkomst, huidskleur of religie gelijke rechten en gelijke kansen heeft. Hoop dat die rechten in de praktijk ook erkend en gehandhaafd worden. Hoop dat het fascisme, racisme, antisemitisme en antiziganisme dat zich in vele landen weer manifesteert, niet de vormen aanneemt zoals in de dertiger jaren van de vorige eeuw. Hoop dat we uitingen van vreemdelingenhaat voortaan niet meer zullen tolereren. Hoop dat we de verschillen tussen culturen en volken zullen respecteren. Dames en heren, ik wil eindigen met de hoop uit te spreken dat dit monument een plek wordt van overdenking, een plaats van bezinning en dat het zal bijdragen aan meer begrip voor elkaar zodat we met elkaar in vrede en vriendschap kunnen leven. Dank u. Foto: Jef Helmer 14 Aanspraak - december 2012

15 Foto: Shavit Simons Van links naar rechts: Roosje Polak, William Veldhuijzen-van Zanten, Lea Coerman, Miriam Ludriks, John Groenendijk en Thirza Yunger. Verhuizing van het Nederlands Informatie Kantoor in Israël Door het teruglopen van de werklast van het Nederlands Informatie Kantoor (NIK) in Jeruzalem is het nodig het werk anders te organiseren om zodoende het niveau van de dienstverlening aan de cliënten in Israël op peil te houden. Onderdeel hiervan is de verhuizing van het NIK van Jeruzalem naar de Nederlandse ambassade in Ramat Gan. Het NIK onmisbaar bij de dienstverlening in Israël In 1971 kreeg Mr. Gerard Polak het verzoek van de Nederlandse ambassadeur om een Bureau Israël (het latere NIK) in Jeruzalem op te richten. Dit bureau moest bijdragen aan de uitvoering van de Rijksgroepsregeling Vervolgingsslachtoffers , de voorloper van de Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers ( ). Het ging om hooguit 500 dossiers en zijn aanstelling zou hooguit twee jaar duren. De instroom van aanvragen was echter zo groot dat er medewerkers moesten worden aangetrokken. Het bureau werd een onmisbaar onderdeel van de dienstverlening van de Pensioen- en Uitkeringsraad/Sociale Verzekeringsbank in Israël en is dat tot op de dag van vandaag. Gerard Polak werd in 1982 opgevolgd door Elly Maoz-Drukker en eind 1993 door Roosje Polak-Wajsberg. Een goed team Bureauhoofd Roosje Polak-Wajsberg: Het NIK functioneert als voorpost van de PUR/SVB in Israël. Omdat onze oudere cliënten soms het Nederlands niet meer beheersten, stelden we een pleitbezorger aan om hun bezwaarschriften te helpen formuleren. Wij verzorgden de intake van de aanvraag- en bezwaarprocedure, organiseerden spreekuren en voorlichtingsbijeenkomsten in het hele land en begeleidden buitenlandse delegaties. Dit moeilijke, maar dankbare, werk was alleen maar mogelijk omdat we als een goed team altijd op elkaar konden rekenen. Adreswijziging Vanaf 1 januari 2013 kunnen cliënten terecht bij de nieuwe afdeling Verzetsdeelnemers en Oorlogsgetroffenen in de Nederlandse Ambassade, Rechov Abba Hillel 14 (13e verd.), Ramat Gan 52506, Tel Aviv, tel: / , fax: , De spreekuren blijven bestaan in Beth Joles, Beth Juliana en in Jeruzalem. Ook de pleitbezorger zal beschikbaar blijven. Onder leiding van William Veldhuijzen-van Zanten zullen de NIK-medewerkers Thirza Yunger-Cohen en John Groenendijk de dienstverlening voortzetten. Lea Coerman, Miriam Ludriks-Fischer en Roosje Polak-Wajsberg gaan het NIK verlaten, met onze grote dank en bijzondere waardering voor hun jarenlange inzet! 15

16 Kerst in het kamp In de zoekrubriek in de vorige editie verzocht de redactie om bijzondere kerstverhalen uit de oorlog of de Bersiap-periode in Nederlands-Indië om er een bloemlezing van te maken. Er stroomden prachtige en ontroerende kerstverhalen binnen, waarvan we er helaas slechts enkelen kort kunnen weergeven. Kerst tijdens de Japanse bezetting Mijn vader was directeur van de Volks Crediet Bank in Demak en werd in maart 1942 opgepakt en geïnterneerd. Niemand wilde mijn moeder met vijf kinderen in huis nemen: te druk en teveel monden om te voeden. In een gemeubileerd huis vierden we Kerst, zonder pa en zonder kerstboom. Mijn jongste broer en ik vonden het maar een kale bedoening, dus gingen we op zoek naar een tak bij wijze van dennenboom. We vouwden rood crêpepapier om de lamp en knipten het restje in kleine sliertjes. Avonden ervoor hadden we veel vuurvliegjes in een blikje gevangen. Op kerstavond hadden we het rode licht van de lamp en we lieten het versierde boompje oplichten door alle vuurvliegjes erin los te laten. We waren allen tot tranen toe bewogen, zelfs ik als ukkie. Dat was mijn eerste Kerst in Japanse tijd. Uiteindelijk was het mijn mooiste kerstfeest ooit. Van: Heidie von Barnau Sijthoff, Kerst in de Bersiap-periode. Uit angst waren de Belanda s (Nederlanders) die er nog woonden op een avond bij elkaar gekropen, zittend op de grond met zo min mogelijk licht. Een jongen had een revolver met nog één kogel gevonden op zijn strooptocht naar eten. De ouderen filosofeerden over wanneer je die kogel zou moeten gebruiken. Plotseling riep iemand Het is vandaag Kerstmis! Gut ja, zei een ander, We praten over dood en leven, terwijl we eigenlijk moeten praten en zingen over vrede op aarde en over een nieuw geboren kind. Ja, zei weer een ander, en over Kerst, licht en engelenhaar. Zouden wij dat feest ooit nog eens mogen beleven? Dat speciale feest met alles wat erbij hoort, ook het lekkere eten niet te vergeten. Het woord eten bleek een toverwoord en iedereen bedacht een kerstmaal. Het water liep ons in de mond. En terwijl ik het allemaal aanhoorde, voelde ik dat ik wilde blijven leven. Kijkend naar de glinsterende ogen om mij heen, zag ik de kerstboodschap toen pas werkelijk. Hadden wij niet tot nu toe alles over ons heen laten komen. Hadden de bendes moordlustige jongemannen daar geen dankbaar gebruik van gemaakt? Wij besloten dat het nu toch tijd was om te ontsnappen en niet langer te wachten op de dood. Eén van ons vond een mogelijkheid om ons door een bevriende relatie op te laten halen in een vrachtauto met mitrailleurs. Alleen het hoogstnodige kon mee. Plotseling stond de vrachtauto voor het huis en moesten we plat op de bodem liggen. Zo begon onze hachelijke tocht naar Bandoeng. Het leek of wij door het licht van de Kerst beschermd werden en wij kwamen heel aan in het veilige kamp Tjihapit. Van: mw. Antie Schurink-Regeer, Cartier van Disselstraat 64, kamer 106, 4835 KP Breda, tel: ,

17 Kertmis Een verzoek aan onze kampleiding om iets aan Kerst te mogen doen werd aanvankelijk abrupt afgewezen. Op het laatste moment mocht er onder scherpe bewaking een kerstviering worden gehouden, maar er mocht van de Japanners niet worden gezongen. En de binnenwacht van het kamp, die altijd geregeld werd door veertig krijgsgevangenen, moest gewoon doorgaan. Voor deze personen zou het een domper zijn om Kerst niet mee te kunnen vieren. Als commandant van de Joodse krijgsgevangenen bood ik aan dat wij én de wacht én het corvee zouden opknappen tijdens de viering. Zo konden krijgsgevangenen toch Kerst vieren. We kregen veel respect van onze medegevangenen voor ons gebaar. Terwijl niemand buiten het kamp kon komen gingen er toch enkele pakjes sigaretten rond voor de wacht. Bovendien stond s nachts in de keuken koffie en extra pap gereed voor de wacht. Zelfs het normale pak slaag van de Japanse buitenwacht bleef even achterwege. Uit een brief van mijn overleden man Joost Glaser, Mw. Annie Glaser-van der Sluis, Smaragdhorst 519, Den Haag. 25 December 1944, 1e Kerstdag in Kampili, Celebes. Wederom is het Kerstdag en zijn we allen samen geweest in de Kerkloods waar gepreekt werd door de dominee. Vandaag 1e Kerstdag 1944 waren er al twee begrafenissen: s morgens een kindje en s middags een vrouw van 36 jaar. Jullie begrijpen dat de stemming erg triest is in t kamp. Ik ben pas sinds twee dagen thuis (in de loods) vanuit de dysenterie barak alwaar ik drieënhalve week lag. Gedurende mijn ziekte heeft onze naaikamer 500 shorts voor de mannen in t Parékamp mogen maken, waar oom Henk en nog vele andere kennissen zitten. De dag vóór Kerstmis bracht de commandant zelf de broeken naar Paré en krijgen ze dus ons kerstgeschenk. Uit het dagboek dat mijn grootmoeder, Jo Duin- Smits, heeft bijgehouden in het vrouwenkamp Kampili op Celebes. Het dagboek is geschreven in de vorm van brieven aan haar kinderen. Van: Henk Mreijen, Meteorenstraat 11, 1223 EP Hilversum, tel: Kerst in Soerabaja In 1942 waren de mannen in Soerabaja al opgesloten in provisorische jappenkampen onder andere in het H.B.S.-gebouw. Mevrouw de Bruin had die nacht een dochtertje gekregen en haar man zat opgesloten. Hoe moest ze nu aan hem laten weten dat hij vader was geworden? De dominee verzocht mijn moeder om raad, omdat zij nog contact had met mijn opgesloten vader via onze baboe die stiekem briefjes doorspeelde. Maar onze baboe durfde niet meer omdat er teveel werd geslagen door de Japanners als je werd gesnapt. Mijn moeder trok de stoute schoenen aan, stapte op de fiets en reed over een doodstille weg naar het kamp. Terwijl ze om het kamp fietste zong ze: Majoor de Bruin z n vrouw heeft vannacht een baby gekregen. Moeder en dochter maken het goed. Na drie rondjes fietste ze gauw terug en is gelukkig niet gesnapt. Jaren later hoorde ze dat hij het goede nieuws had gekregen. Mijn moeder was voor hem als een engel die de boodschap van de geboorte van zijn kind had doorgegeven. Van: Jackie Ambriola- Zagt, Badhuisstraat AL Huisduinen, tel: , Een kerstverhaal kan ik niet vertellen, ik weet namelijk niets meer van een kerstbijeenkomst in Bangkattan, al moet die er wel geweest zijn. Bangkattan is het hospitaalkamp bij Bindjei, Medan, op Oost-Sumatra, mijn eerste kamp, ik was zeven jaar. Wel heb ik nog altijd deze mooie boekomslag die ik kreeg met een boek erin Lieneke door Enny van der Heide. Groeten, Nelly Vissers-Zipp, Zwaluwstraat 252, 3145 NH Maassluis, tel: , Bangkattan is het hospitaalkamp bij Bindjei, Medan, op Oost-Sumatra. Deze mooie boekomslag kreeg ik voor Kerst. Nelly Vissers-Zipp. Jappenkamp Banjoebiroe 10 of 11, 25 december Het was niet toegestaan om op de woon- en slaapzalen te zingen. Enkele vrouwen zongen toch Ere zij God en iedereen deed mee. Er kwam direct 17

18 een Japanse commandant op af. Deze keer echter maakte niemand een buiging in een hoek van 90 graden en zongen we het lied uit. God ging voor! Daarna maakte we netjes onze buiging. De commandant moet gevoeld hebben dat dit een heilig moment was en droop af. Daarna kwamen een paar van onze kinderen bij elkaar. We moesten en zouden een kerstfeest hebben. Het was al avond. Mijn moeder had nog een stompje kaars. Wij naar buiten en allemaal om het boompje zitten. Het kaarsje aangestoken en in het boompje gezet dat gelijk in brand vloog. Dat was het einde van onze kerstviering. We hadden allemaal zo n honger en weinig hoop dat we hier ooit uit zouden komen. Een paar moeders begonnen te zingen: Komt allen tezamen, jubelend van vreugde, komt nu, o komt nu naar Bethlehem! Na dit vers hoorden we tot onze verbazing het hele mannenkamp antwoordden met vers twee. Daarna zongen wij het derde. Dit was het mooiste kerstfeest dat ik ooit had gevierd en we kregen weer hoop. Van: Anne Rietkerk-Houthuysen, Chieftain St., Woodstock ON N4T1T8, Canada, tel: , Kerst Oost-Java Mijn moeder was in blijde verwachting en het afscheid van vader was heftig. Hij moest zich melden in Malang voor het 10e KNIL bataljon. Wij reisden verder het binnenland in, naar het veiliger dorp Ngandjuk in Oost-Java. Het was even voor Kerst in de namiddag, het stormde met donder en felle bliksem. Wij, opa, oma, moeder en vier kinderen zaten onder het afdak van de voorgallerij, toen - schijnbaar uit het niets in de stromende regen - een oude blinde bedelaar, met één hand steunend op de schouder van een klein meisje, verscheen. Moeder gaf hem een aalmoes. Hij zei: U moet niet bedroefd zijn en huilen om uw man. Ik zie hem in een gerafelde broek in een ver land hard werken, stenen klieven en sjouwen naar rails. Maar hij zal levend uit de oorlog bij u terugkomen. U krijgt bericht van hem. Zo plots als zij verschenen, zo plots verdwenen zij alsof zij waren opgelost in de storm, ons stomverbaasd achterlatend. Enkele dagen later, Tweede Kerstdag, december 1943 kwam er een groezelige kaart van vader met poststempel Siam waarin stond geschreven: Prisoner of War. My Christian name: Hendrik Charles, My surname: Harmanus, Nationality: Dutch. I am working for pay. My health is excellent. In onze gebeden dankten wij God voor dit kerstgeschenk. Ondanks alle ellende, honger en verdriet was Kerst in december 1943 voor ons onvergetelijk. Later bleek dat vader als krijgsgevangene aan de dodenspoorweg moest werken. Van: Louis Harmanus, Couperusstraat 25, 2985 CC Ridderkerk, tel: Jappenkamp Gedoeng Badak, Kerstmis 1944 in de barak. Onze derde Kerst in het kamp zonder papa. Mama probeert er voor ons toch een feest van te maken. Dagen van te voren is ze bezig. In ons kamp is een zangkoortje onder leiding van zuster Roos. Zij leert ons kerstliedjes. Het is héél bijzonder, Kerstmis buiten onder de palmen. Al die vrouwen en kinderen schamel gekleed. Maar ze zingen met overgave met schitterende ogen. Na afloop loop ik stil terug naar onze barak. Als ik binnenkom zie ik heel in de verte bij onze brits kleine lichtjes branden. Wat zijn dat voor lichtjes. Ik loop snel naar onze plaats. Voor onze brits op de vensterbank staat een tak-kerstboom. Deze boom is prachtig versierd met zilveren ballen en brandende taartkaarsjes. Wat mooi! Alle vrouwen en kinderen uit onze barak komen heel stil kijken met glanzende ogen. Wat ben ik dankbaar en trots dat ik een moeder heb, die dit heeft gemaakt. Eén ogenblik vergeet ik dat ik in het kamp zit. Uit mijn boek: De klok, Het kampkind in mij spreekt nu. Mieke Biessen-Dokman, Prof. Dumontstraat 31, 6419 BR Heerlen, tel: Kerst Met mijn vader was ik vaak naar de veemarkt geweest in Solo. Mijn vader kocht er een ram, ik vond het een prachtbeest. Mijn vader was in de oorlog op verdenking van sabotage door de Japanse Kempetai opgepakt en stierf een vreselijke dood in de Penjara Sukamiskin gevangenis in Bandoeng. Toen Japan in augustus 1945 capituleerde konden wij dus niet blij zijn. Na de Japanse capitulatie werd het leven er niet beter op. De geïnterneerde Nederlanders bleven angstvallig in de Japanse kampen en vele Indo- Europeanen, vooral in Oost-Java, stond ook onverwachts een kampverblijf te wachten. Als negenjarige jongen kwam ik met mijn moeder in het jappenkamp, gevestigd in een voormalige Nederlandse jongensschool met internaat voor planterskinderen in Solo. We sliepen in de klaslokalen op matjes op de grond. Mijn doortastende moeder, Annie Bos-Soetiani, zorgde met 18 Aanspraak - december 2012

19 Kerstmis 1945 voor een feestmaal. Zij liet onze tuinman de ram naar ons kamp brengen en ze kocht ook de kampbewakers om door hen lekkere soep te beloven. Ze bereidde van de geslachte ram een heerlijke soep met rijst in een reusachtige pan. Zo kreeg iedereen een waar kerstmaal. Steeds meer hongerige ogen kwamen op de geur af en keken naar de leger wordende pan. Mijn vindingrijke moeder gooide er heimelijk water bij, zodat iedereen voldoende kreeg. Begrijpt u waarom ik dit niet vergeten kan? Van: dhr. Jo Bos, t Beusje 13, 8381 CZ Vledder, tel: Het kerstcadeau, Kerstmis 1944, de derde Kerstmis in gevangenschap. In ons vrouwenkamp Ambarawa 9 op Java lag er een grote verslagenheid over de magere, uitgeteerde gezichten. Het woord Kerstmis spraken we niet meer uit en velen van ons wilden ook de kerstgedachte maar uit hun gevoelsleven bannen. Tegenover mijn brits lag een vrouwelijke arts met haar zes kinderen. Omdat hun moeder het hele kamp moest helpen, waren deze kinderen vaak alleen. Vijf meiden en Daan van drie was de jongste. Ik zal nooit de kreet vergeten van het kleine mannetje met zijn magere lijfje, de beentjes onder zich gekruist op zijn brits zittend, de blauwe ogen gericht op de deur, waardoor zijn moeder zou binnenkomen, als ze dan al kwam. De Jap deelde toch nog iets extra s uit met Kerst: groetensoep met een aftreksel van kleine korreltjes vermalen vlees. Je zag het niet, maar proefde het wel. Apathisch wachtten we het kerstmaal af. Ons baraknummer 10 werd afgeroepen. Allen schrokten het eten naar binnen. Daantje genoot ook, maar niet zoals wij. Hij legde ieder korreltje vlees dat hij in zijn mond voelde op de rand van zijn bord. De zusjes zeiden: Opeten Daan! Dat is goed voor je!, maar hij schudde zijn hoofdje en hield zijn ogen onafgewend op het gat van de deur gericht. Toen ineens een kreet: Mammie, vleesje voor jou van mij, voor Kerstmis! - Ik ben een van de vijf dochters van mevrouw Koets, de vrouwelijke arts. Mijn broer Daan is nu 72. Van: Margreet Donker van Heel-Koets, Plantijnstraat 109, 2321 JH Leiden, tel: Een warme Kerst, april Wij, mijn moeder, zusjes en ik zijn na vele Japanse interneringskampen in kamp Tjideng in Batavia terechtgekomen. Het leven is zwaar, veel kracht hebben we niet meer, we moeten leven van stijfselpap. Het sterftecijfer is hoog. Als we niet buigen kan dat al een reden zijn om ons te straffen. Kampcommandant Sonei is onbarmhartig en wreed. Bij volle maan is hij doodsbang voor overkomende vliegtuigen. Er gaan geruchten dat de bevrijding nabij zou zijn. Na maanden van hoop en vrees buigt Japan op 15 augustus Maar de bevrijding is voor ons niet weggelegd, de extremisten vallen ons kamp aan en we worden nu o.a. door de Japanners zelf bewaakt. Na verloop van tijd vinden we onze vader via het Rode Kruis. Wij herkenden hem na bijna vier jaar amper terug. Hij is ziek en mager, maar gelukkig omdat we allen het kamp overleefd hadden. Wij krijgen berichten van medegevangenen van wie de man of zoon zijn gestorven. Er komen steeds meer weduwen en wezen. De honger maakt plaats voor veel verdriet. De tijd verstrijkt en december staat voor de deur. Kerst komt naderbij. Ondertussen gaan er schepen met zieken, weduwen en wezen richting Holland. Wij zijn gezond en moeten voorlopig blijven. Toch hebben we een dankbaar gevoel over ons. Het eten wordt beter en de spanning minder. Ik wil zo graag een kerstgevoel hebben. Ik sloop een grote tak uit een boom en bevestig hem aan de muur. De kerstballen zijn ramboetans (een kleine harige vrucht) die ik hier en daar ophang. Van reepjes oude stof maak ik slingers en zie ik heb een kerstboom. Mijn ouders kijken stil toe, waar denken zij aan? Ik probeer als 13-jarige hun gedachten te raden. We zingen met onze lotgenoten 'Stille Nacht' en het ontroert ons allen. We mogen weer zingen, al zitten we nog in het kamp, we voelen zoveel warmte. Het kerstverhaal wordt verteld en we zingen als slot het mooie lied 'Vrede op aarde'. Het is nu 67 jaar geleden en weer vieren we Kerst en gaan mijn gedachten terug naar Vrede op aarde. Van: An Dekkerde Bruyn, Adelaarstraat 2, 3145 AA Maasluis, tel: ,

20 Zoek?! De redactie stelt cliënten in de gelegenheid een korte advertentie (maximaal 100 woorden) te plaatsen. Hieraan zijn geen kosten verbonden. Ontvangen oproepen kunnen niet direct worden geplaatst, omdat er veel verzoeken binnenkomen. De redactie neemt geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van de oproepen. Alle oproepen zijn te zien op de website of Mijn opa heeft bij de marine gezeten, ook tijdens de Slag in de Javazee. Graag wil ik weten waar hij heeft gezeten (welke schepen, in welke kampen, wat waren de werkzaamheden en de omstandigheden daar en waar ging hij na de bevrijding naar toe). Het gaat om Reinardus Cornelis van Denderen, geboren op 19 oktober 1915 te Zeist. Hij heeft op de De Ruyter gezeten en ging begin jaren 50 naar Nieuw-Guinea. Wie kan mij helpen? Dominic Knoop, Hortensialaan 12, 3702 VG Zeist, dominic Ik zoek Anna Petronella Velgersdijk, geboren op en onze dochter Lorraine Astrid Reichardt geboren op Anna verliet me na 38 jaar huwelijk voor een andere man en zij had altijd de kinderen, vandaar dat ik hen bijna 35 jaar niet heb gezien. Ik heb mijn dochter lang gezocht, maar kan haar niet vinden. Helaas heb ik niet lang meer te leven en ik zou graag met hen in contact willen komen. Anna heeft een broer die Harry Velgersdijk heet en nog een tijd bij ons heeft gewoond. Help me alstublieft mijn dochter terugvinden. Ik hoop dat ik iets uit Holland mag horen. Carolus Reichardt, 7043 Harquahala Dr., Monave Valley, AZ , Verenigde Staten. Wie heeft Kees van Benthem te Surabaya (geboren in Batavia 3 augustus 1918), zijn zusje Bep en ouders Adriaan en Anna van Benthem-Lemmens gekend? Wij hebben pas uitgevonden via het Nationaal Archief dat Kees aan boord van het Japanse schip - Haruyoshi Maru - op 18 november 1944 is overleden en een zeemansgraf kreeg. Hij was mijn neef en ik kan me hem helaas niet herinneren. Wie kan mij wat over Kees vertellen? Met dank, Gerard Lemmens, 2 Church Street, Wadhurst, East Sussex TN5 6AR, Engeland, tel: , Is er iemand die nog weet of er in de Joodse Invalide in het jaar 1943 baby s aanwezig waren bij de moeders? Mijn moeder kwam volgens mijn gegevens na het leegruimen van het N.I.Z. hier terecht en ik was in ieder geval zéér ondervoed, veel later in de crèche te Amsterdam. Reacties graag naar: Foke Kranendonk-Waterman Sytsma, Oosterseveldweg 6, 8391 MA Noordwolde fr, tel: , Ik zoek mensen, die in interneringskampen (Tjideng of Kramat?) in Semarang hebben vastgezeten en die Oma Fisher en haar kleinkinderen Diana, Bea, Bob en Dickie Gortmans hebben gekend. Graag wil ik ook informatie over de omstandigheden, waaronder zij geïnterneerd waren. Dhr. A. J. Bloch, Elburgstraat 5, 3826 BH Amersfoort, tel: , Ik ben op zoek naar informatie over dhr. Monte, (Nederland) een burgergevangene uit het mannenkamp waar hij samen met anderen o.a. Mr. Batten (United Kingdom) in het Japans Interneringskamp Batu Lintang (Kuching - Sarawak ) heeft gezeten. Deze man is in het hospitaal in Kuching gestorven op 1 juli 1943/1944. Wat was zijn functie en waar woonde (werkte) hij voor de oorlog? In Borneo? Zijn naam was Monte/Monté of Monti? Graag uw reactie naar: Victor Vaessens, Europalaan 11, 6226 CM Maastricht, tel: , 20 Aanspraak - december 2012

Wij wilden naar de toekomst kijken

Wij wilden naar de toekomst kijken 8 cogiscope 0 1 0 8 Jaap Titel Polak: van het a artikel happy holocaust survivor Lies Schneiders Wij wilden naar de toekomst kijken Jaap Polak: a happy In de loop van dit jaar brengt Cogis een bundel interviews

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser

Kom erbij Tekst: Ron Schröder & Marianne Busser Muziek: Marcel & Lydia Zimmer 2013 Celmar Music / Schröder & Busser Kom erbij Kom erbij, want ik wil je iets vertellen, het is heel bijzonder, dus luister allemaal. Ik ken honderdduizend prachtige verhalen, maar dit is echt het mooiste van allemaal. Het gaat over twee

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam

www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam www.verzetsmuseum.org Plantage Kerklaan 61 (tegenover Artis), Amsterdam mede mogelijk gemaakt door Hier wordt geïnvesteerd in uw toekomst. Dit project is mede gefinancieerd met steun van het europees fonds

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015

BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 BIJDRAGE HERDENKING 12 april 2015 Geachte dames en heren, lieve familie en vrienden, Op 12 april 1945 was ik hier ook. Ik ben Eva Weyl en was toen bijna 10 jaar. Ik herinner mij de bevrijding heel goed;

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

Anne Frank, haar leven

Anne Frank, haar leven Vragen en opdrachten bij: Anne Frank, haar leven Doe meer met Leeslicht! Bij alle boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

KINDEREN VAN HET LICHT

KINDEREN VAN HET LICHT KINDEREN VAN HET LICHT Verteller: Het gebeurde in een donkere nacht, heel lang geleden, dat er herders in het veld waren, die de wacht hielden over hun schapen. Zij stonden net wat met elkaar te praten,

Nadere informatie

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw.

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. EEN MONUMENT Bij het verhaal van Jan Terlouw Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. Opdracht 2 Zet de volgende gebeurtenissen uit het verhaal in de goede volgorde. 1 De soldaat geeft

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler

Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hoofdstuk 1: De Tweede Wereldoorlog: Hitler Hitler wilde eerst kunstenaar worden, maar hij werd afgewezen op de kunstacademie. Hij werd militair en vocht mee in de Eerste Wereldoorlog. Ze verloren. Er

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

Mijn mond zat vol aarde

Mijn mond zat vol aarde Mijn mond zat vol aarde Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl

Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Toespraak van commissaris van de Koning Max van den Berg, Bevrijdingsdag, 5 mei 2014, Delfzijl Dames en heren, Oorlog. Dat lijkt iets van generaals. Van presidenten en wereldleiders. Van Napoleon, Hitler

Nadere informatie

Dit boekje is van. Doodgewone Helden

Dit boekje is van. Doodgewone Helden Dit boekje is van Doodgewone Helden Echte helden! Je kent ze misschien wel van tv. Ze kunnen vliegen, ze kunnen mensen redden uit brandende gebouwen en ze vechten tegen slechteriken. Iedereen heeft zo

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2014 Ds. W.E. den Hertogschool Kling klokjes klingelingeling, kling klokjes kling. Laat de boodschap horen: Jezus is geboren, Voor die blijde klanken, willen wij God danken. Kling klokjes klingelingeling,

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen

kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen kids en de Bijbel voorlezen of zelf lezen, samen bidden, kleuren, puzzelen en knutselen Verhalen die de Here Jezus als kind hoorde: David, Saul en Jonatan Nadat hij Goliat had verslagen en de Filistijnen

Nadere informatie

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal De mensen van voorbij Zij worden niet vergeten De mensen

Nadere informatie

HERDENKING JOODS MONUMENT

HERDENKING JOODS MONUMENT HERDENKING JOODS MONUMENT Op vrijdag 9 maart zullen de leerlingen aanwezig zijn bij de herdenking van het Joods monument op het terrein van voormalig Groot Bronswijk. Tijdens deze herdenking zullen de

Nadere informatie

Adventsviering Eerste Communicanten 15 december 2013

Adventsviering Eerste Communicanten 15 december 2013 Adventsviering Eerste Communicanten 15 december 2013 Verwelkoming Welkom op deze derde zondag van de advent. Vandaag zijn we halfweg op onze tocht naar Kerstmis toe. Kruisteken Vieren we samen rond de

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen HOLOCAUST BIBLIOTHEEK Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen Tot vanavond en lief zijn hoor! 1 Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen 2 3 Voor Conny

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

WERKBLAD LOTTY VEFFER

WERKBLAD LOTTY VEFFER WERKBLAD LOTTY VEFFER Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Lotty Lotty Veffer is geboren op 10 juli 1921. Deze foto komt uit 1940.

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden

SAMUEL VAN DER MEER. De Ontsnapte Joden SAMUEL VAN DER MEER De Ontsnapte Joden De inval Het is een zonnige dag. Bram en Theo zijn een spelletje aan het spelen, maar ze moeten eigenlijk allang naar bed. Papa zegt tegen Bram: Bram, je moet naar

Nadere informatie

Kerstviering Kleuters

Kerstviering Kleuters Kerstviering Kleuters welkom Welkom, welkom, dit is het moment om de dag te vieren. Welkom, welkom, dit is het moment; goed dat jij er bent. Er staat een kaarsje en het brandt, het glimlacht naar ons allen,

Nadere informatie

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2015. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2015 Ds. W.E. den Hertogschool Lichtjes, lichtjes overal Kerstfeest is het nu Jezus is geboren Zeggen zij aan U Groep 1/2 Welkom Kim & Jake Openingsgebed Gebed door groep 6 (1) Lieve Here God,

Nadere informatie

Echt vrij waren we niet

Echt vrij waren we niet Echt vrij waren we niet Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Kerstnachtdienst 2014 Is er iets met Kerst mis?

Kerstnachtdienst 2014 Is er iets met Kerst mis? Kerstnachtdienst 2014 Is er iets met Kerst mis? In deze avond zijn we hier samengekomen, om met elkaar kerstmis te vieren. En we stellen ons de vraag: is er iets met Kerstmis? In deze avond zoeken we een

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

WERKBLAD WANDA VERDUIN

WERKBLAD WANDA VERDUIN WERKBLAD WANDA VERDUIN Zoek aanvullende informatie op internet: www.joodsmonument.nl en www.joodsekindereninkampvught.nl Bron 1. foto Wanda Wanda Verduin is geboren op 20 augustus 1925. Deze foto is van

Nadere informatie

Excellentie, geachte heer Snep, burgemeester Laesicke, professor Morsch, beste Nederlandse vrienden, geachte dames en heren,

Excellentie, geachte heer Snep, burgemeester Laesicke, professor Morsch, beste Nederlandse vrienden, geachte dames en heren, Toespraak van Bondsminister dr. Barbara Hendricks ter gelegenheid van de bijeenkomst op de Nederlandse nationale dag van de Dodenherdenking op 4 mei 2015 in de Gedenkstätte Sachsenhausen Excellentie, geachte

Nadere informatie

Doopsgezinde Gemeente Arnhem Welkom en uitleg programma Zingen 1. 2.

Doopsgezinde Gemeente Arnhem Welkom en uitleg programma Zingen 1. 2. Ons dagelijks brood Maaltijd (12.00 u.) en Dienst (12.45 u.) in het Bezoekerscentrum Sonsbeek bij de Witte watermolen, Arnhem zondag 6 september 2015 voorbereid door de Themadienstcommissie Doopsgezinde

Nadere informatie

Eerste week vd advent

Eerste week vd advent Advent vieren en beleven derde graad Eerste week vd advent De adventskrans staat centraal. Er speelt zachte muziek. De kinderen nemen bij het binnenkomen een sparrentakje uit de mand en leggen dit rond

Nadere informatie

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama

Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Boek 1 De jongen in de gestreepte pyjama Zakelijke gegevens: 1. Titel van het boek: De jongen in de gestreepte pyjama. 2. Het boek heeft geen ondertitel. 3. De auteur van het boek is John Boyne 4. Het

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC

Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Samenvatting Moderne Geschiedenis ABC Week 1ABC: De Franse Revolutie Info: De Franse Tijd (1795 1814) Na de Franse Revolutie werd Napoleon de baas in Frankrijk. Napoleon veroverde veel Europese landen,

Nadere informatie

Waar wil je heengaan?

Waar wil je heengaan? Waar wil je heengaan? Viering Oecumenische Basisgroep 3 maart 2013 Aansteken van de kaars Kaars, jij mag branden, Jij geeft ons je licht Jij bent een teken: God houdt ons in het zicht. Openingslied: Verborgen

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010

tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010 tussen haakjes voor bezinning en gebed Allerheiligen/Allerzielen 2010 Welkom en inleiding 1 Goede mensen, van harte welkom in deze gebedsviering naar aanleiding van het feest van Allerheiligen en Allerzielen.

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

Nieuwsbrief de Horizon

Nieuwsbrief de Horizon P a g i n a 1 Nieuwsbrief de Horizon Agenda 5 januari: luizencontrole 6 januari: oud papier 7 januari: inloopmiddag 11 januari: kleuters en onderbouw vrij 21 januari: studie dag leerlingen vrij 22 januari:

Nadere informatie

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over

IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN. Achterblijvers. oewel de televisieprogramma s over IK VOND DAT EMIGREREN JUIST WEL STOER ACHTERBLIJVENDE ZUSSEN VERTELLEN H oewel de televisieprogramma s over hebben juist de achterblijvers ook een verhaal. H hun familielid? Wat betekent het praktisch

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

Verteld door Schulp en Tuffer

Verteld door Schulp en Tuffer Verteld door Schulp en Tuffer Het allereerste kerstfeest Het allereerste kerstfeest Verteld door Schulp en Tuffer Vertaald en bewerkt door Maria en Koos Stenger Getekend door Etienne Morel en Doug Calder

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

WERKBLAD ERNST VERDUIN

WERKBLAD ERNST VERDUIN WERKBLAD ERNST VERDUIN Bron 1. foto Ernst Ernst Verduin is geboren op 22 juni 1927. Deze schoolfoto komt uit 1940. Hoe oud is hij op deze foto? Op 17 januari 1943 komt hij samen met zijn vader, moeder

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Misschien zit u hier wel met de grote vraag: wat is Kerst eigenlijk?

Misschien zit u hier wel met de grote vraag: wat is Kerst eigenlijk? 25 december 2015 1 e Kerstdag Sixtuskerk te Sexbierum Ds. A.J. (Anneke) Wouda Teksten: Hebr. 1:1-6 en Lucas 2: 15-21 Geliefden van God, gemeente van Christus, Kerstochtend 2015 U zit midden in een kerstviering,

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

WERKBLAD CARLA VEFFER

WERKBLAD CARLA VEFFER WERKBLAD CARLA VEFFER Bron 1. foto Carla met neefje en tante Carla Veffer is geboren op 23 april 1928. De foto is genomen in 1940. Hoe oud is Carla op deze foto? of.. In februari 1943 komt Carla samen

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Welkom thuis! Gezinsdienst

Welkom thuis! Gezinsdienst Welkom thuis! Gezinsdienst Orde van dienst voor de gezinsdienst op 6 maart 2016 in de Protestantse Gemeente Wolphaartsdijk. Voorganger: ds. C.A. van Eck Organist: Cor den Haan Met medewerking van kinderkoor

Nadere informatie

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag

Het dagboek. Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank. Vraag. Vraag Een van de laatste foto s die van Anne gemaakt is. Het dagboek Enkele citaten uit het Dagboek van Anne Frank Wij zijn er heel sterk aan herinnerd dat wij geketende joden zijn, geketend aan één plek, zonder

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013

Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013 Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013 Zondag 29 april 1945, twintig over 5. In het kamp is het doodstil. En dan ineens staat

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding.

Paasviering 2014. Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Welkom Vandaag sluiten we het project Schatzoekers af en vieren we het feest van de opstanding. Gebed (groep 6) Lieve God, we zijn hier bij elkaar gekomen om Pasen te vieren het feest van de opstanding

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie