NAAR EEN DUURZAME AANPAK VAN DE HAAGSE KRACHTWIJKEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NAAR EEN DUURZAME AANPAK VAN DE HAAGSE KRACHTWIJKEN"

Transcriptie

1 NAAR EEN DUURZAME AANPAK VAN DE HAAGSE KRACHTWIJKEN "De strijd om het klimaat zal gewonnen of verloren worden in de steden" Jozias van Aartsen, burgemeester van Den Haag 1

2 De strijd om het klimaat zal gewonnen of verloren worden in de steden (Jozias van Aartsen, burgemeester van Den Haag) Haags Milieucentrum 2010 Redactie: Jeroen Boon Tom Pitstra (Haags Milieucentrum) Frans van der Steen (Haags Milieucentrum) Bob Molenaar (Haags Milieucentrum) Fotografie: Sandra Kamphuis, Wiesje Korf en Bob Molenaar Photoshopbewerkingen: Sandra Kamphuis Vormgeving: Sandra Kamphuis Haags Milieucentrum Groot Hertoginnelaan ES Den Haag

3 pag. 1 Inleiding 1.1 De opbouw van dit rapport Probleemverkenning 2.1 De klimaatproblematiek 2.2 Duurzaamheid en de krachtwijken 2.3 De organisatie van de krachtwijken 2.4 Huidige energieprojecten in krachtwijken Beleid 3.1 Het rijksbeleid 3.2 Het Convenant Energiebesparing Corporatiesector 3.3 Gemeentelijk beleid De Haagse Woonvisie Verduurzaming bestaande woningvoorraad De prestatieafspraken De particuliere woningvoorraad Inhoud Best practices en de vier E s 4.1 Het voorbeeld van Leeuwarden 4.2 Buitenlandse benaderingen 4.3 De Toolkit bestaande bouw 4.4 Gedragsverandering (Subsidie)regelingen 5.1 Innovatieagenda Energie 5.2 Het programma Klimaatneutrale Steden 5.3 De Uitkering Excellente gebieden innovatieve energiebesparing in de nieuwbouw 5.4 Subsidiemogelijkheden voor particulieren 5.5 Impuls groene wijk 5.6 Wijkvouchers/LSA bewoners 6 Voorstel voor verduurzaming van de krachtwijkaanpak 7 Aanbevelingen 8 Verantwoording Bijlage 1: Covenant of Mayors Bijlage 2: Organisatiestructuur krachtwijken Bijlage 3: Rijks- en provinciaal klimaatbeleid Bijlage 4: Uit actieplan Heechterp-Schieringen gemeente Leeuwarden Bijlage 5: Links naar relevante websites

4 Die sedumdaken zijn niet alleen mooi, ze isoleren ook goed en vangen een hoop CO 2 weg!...en al die zonnepanelen hier, daar profiteer ik ook van, iedereen in de wijk krijgt zijn deel. (Fatih Pronk, toekomstige wijkbewoner) 4

5 1. Inleiding In de wijkactieplannen voor de vier Haagse krachtwijken (Zuidwest, Schilderswijk, Transvaal en Stationsbuurt) krijgt de vierde pijler van het gemeentelijk beleid 1 - duurzaamheid - niet of nauwelijks aandacht. Het accent ligt duidelijk op de leefbaarheidsthema s schoon, heel en veilig; een verbinding met duurzaamheidsthema s als energiebesparing, groen in de wijk en duurzaam ondernemen is niet of nauwelijks gelegd. De krachtwijkenaanpak wordt vooral als een sociale opgave gezien, hetgeen al blijkt uit het gegeven dat de wethouders van milieu, energie en groen niet tot de ondertekenaars van de stukken behoren. Het Haags Milieucentrum vindt dit onlogisch, gezien de Haagse ambitie om in 2040 een klimaatneutrale stad te zijn. Vanuit deze constatering zijn wij in overleg met het Programmabureau Krachtwijken het project Duurzame Krachtwijken begonnen, om te onderzoeken welke slimme koppelingen in beleid mogelijk zijn en hoe hiermee synergie en uiteindelijk op lange termijn ook een kostenbesparing kan worden bereikt. Enerzijds kijken wij naar wat er al op duurzaamheidsgebied gebeurt in de wijkaanpak, zowel in Den Haag als daarbuiten. Welke aanknopingspunten er zijn vanuit de lokale politiek, maatschappelijke ontwikkelingen en het beleid. Ook inventariseren wij welke instrumenten en financiële middelen er voorhanden zijn om de in dit rapport aangereikte adviezen te implementeren. Het HMC pleit voor een meer programmatische wijkaanpak i.p.v. de huidige projectencarrousel, waarin CO 2 -reductiebeleid wordt gekoppeld aan het vergroten van het wooncomfort en - vooral - reductie van woonlasten (armoedebestrijding). Naar het voorbeeld van succesvolle integrale wijkprogramma s elders in het land, pleiten wij voor meer aandacht voor beleidsthema s als gezondheid en groen in de wijk, duurzame bouw/renovatie en het creëren van groene banen. 1.1 De opbouw van dit rapport In hoofdstuk 2 gaan we kort in op het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Den Haag en de aanpak van de krachtwijkenproblematiek. In hoofdstuk 3 inventariseren we het relevante rijks- en gemeentelijke beleid, waarna in hoofdstuk 4 over de gemeentegrenzen gekeken wordt. Hoofdstuk 5 bevat een overzicht van subsidieregelingen, hoofdstuk 6 vat samen wat dit alles kan betekenen voor de verduurzaming van de Haagse krachtwijkenaanpak. In hoofdstuk 7 vindt u de aanbevelingen die uit het onderzoek zijn voortgekomen, waarna hoofdstuk 8 besluit met ondersteunend materiaal en een lijst van personen met wie is gesproken. 1 Nota 'Op weg naar een Duurzaam Den Haag', vastgesteld op 7 juli

6 2. Probleemverkenning 2.1 De klimaatproblematiek Den Haag wil in 2050 een klimaatneutrale stad zijn. Dat wil zeggen dat (volgens de definitie van adviesbureau Builddesk 2 ) over een jaar gemeten het fossiel energiegebruik (en de daaraan gerelateerde CO 2 -emissies) binnen een stad of wijk ten hoogste nul is: er wordt niet méér energie gebruikt dan er vanuit duurzame bronnen aan het systeem wordt toegeleverd." Om een dergelijke situatie te bereiken heeft Den Haag in het kader van het Klimaatakkoord gemeenten en rijk afgesproken om in procent CO 2 -reductie te bewerkstelligen. Ook heeft zij in het Covenant of Mayors beloofd haar CO 2 -uitstoot in 2020 met meer dan twintig procent te verminderen (zie bijlage 1). Vanuit het klimaatbeleid is een aantal innovatieve, duurzame ontwikkelingen op wijkniveau in gang gezet. Zo zullen in Den Haag Zuidwest vierduizend woningen en een aantal bedrijfsgebouwen worden verwarmd met behulp van diepe aardwarmte (geothermie). In Transvaal zal een duurzaam-energiesysteem ruim vijfhonderd nieuwe woningen gaan verwarmen. En de gemeente heeft de ambitie uitgesproken om van het toekomstig woningbouwproject Erasmusveld in Den Haag Zuidwest - de duurzaamste wijk van Nederland te maken. Uit onderzoek 3 blijkt dat de CO 2 -emissie van de Haagse woningen verantwoordelijk is voor 35% van de totale uitstoot in de stad. Vooral het gebruik van aardgas en de productie van elektriciteit stoten CO 2 uit. We moeten echter bedenken dat vele Hagenaars in krachtwijken de klimaatproblematiek als een ver van m n bed-show beschouwen. Zij hebben in eerste instantie heel andere zorgen 4. Reductie van de CO 2 -uitstoot moet dan ook worden vertaald naar concrete en aansprekende doelen, bijvoorbeeld door energiebesparing te koppelen aan armoedebestrijdingsbeleid. Het zijn juist de bewoners van krachtwijken die last hebben van de stijgende energieprijzen, maar als huurder beschikken zij doorgaans niet over de financiële middelen om hun woningen energiezuiniger te maken. 2.2 Duurzaamheid en de krachtwijken De PvdA heeft wethouder Norder gevraagd (in de raadscommissie SWEI, d.d. 13 januari 2010) om een duurzaamheidsparagraaf bij alle businesscases. De wethouder antwoordde daarop niet in te zien waarom duurzaamheid specifiek belangrijk in de krachtwijken is. En naar zijn mening moet er, als duurzaamheid erbij komt, automatisch iets anders af vallen. Het eerste argument van de wethouder lijkt het HMC niet steekhoudend. Uiteraard moet voor de gehele stad een duurzaamheidsbeleid gevoerd worden, maar juist voor de krachtwijken zijn enorme win-win kansen tussen sociale, economische en ecologische doelstellingen te benutten. De gemeente dient een faciliterende rol te spelen bij het bewerkstelligen van een Green Deal op lokaal niveau, waarin CO 2 -reductie, armoedebestrijding, bevorderen van werkgelegenheid en sociale cohesie hand in hand gaan. 2 Rapport CO 2 -neutrale steden Apeldoorn, Heerhugowaard, Tilburg, Builddesk, 16 november Structuurvisie Den Haag 2020, Wéreldstad aan Zee, juli Publicatie Bewoners in Balans van Klaas Mulder, Ministerie van VROM, december

7 En of - zoals de wethouder in zijn tweede argument impliceert - er businesscases geschrapt kunnen worden, is uiteraard niet aan het HMC om te bepalen. Maar het lijkt ons, dat er prima vier businesscases per wijk toegevoegd kunnen worden gericht op vooral energiebesparing. Daarbij kan goed gebruik worden gemaakt van bestaande projecten (zie par. 1.4). 2.3 De organisatie van de krachtwijken De Haagse wijkenaanpak kent de volgende vijf pijlers (zie bijlage 2): 1. een schone, hele en veilige wijk 2. jongeren en gezondheid 3. de aanpak van multiprobleemgezinnen 4. werk, inburgering en wijkeconomie 5. leefbaar wonen en een gedifferentieerd woningaanbod. Deze vijf pijlers bleken na een bottum up-inventarisatie gemeenschappelijk te zijn voor de Haagse krachtwijken: Zuidwest, Schilderswijk, Transvaal en Stationsbuurt. Voor deze wijken is een maatregelenpakket van in totaal 77 businesscases (grootschalige, meerjarige projecten) ontwikkeld. Per wijk worden de maatregelen vastgelegd in een wijkactieplan, dat vervolgens wordt uitgevoerd door een programmabureau en het wijkteam. Hierbij wordt nauw samengewerkt met de gemeentelijke diensten, woningcorporaties en andere partners (zoals politie, welzijn, zorg, etc.). 2.4 Huidige energieprojecten in krachtwijken De gemeente ondersteunt vanuit haar algemene sociaal beleid een aantal interessante voorbeeldprojecten in krachtwijken, te weten de E-Teams en het project Leve Leven!. De E-Teams zijn een project van De Dienstenwinkel. Haagse minima in het bezit van een Ooievaarspas kunnen gratis een Energiebespaarbox ter waarde van 80 bestellen, met daarin producten waarmee ze fors op hun energie- en waterrekening kunnen besparen. Een speciaal Energieteam komt de besparende producten gratis bezorgen en verstrekt de bewoner een vrijblijvend energieadvies. De medewerkers van het E-team (nu slechts vijf) zijn veelal langdurig werklozen of mensen met een gesubsidieerde baan, die werkervaring opdoen om hun kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. Jaarlijks zijn er circa duizend aanvragen over heel Den Haag. In het project Leve Leven! van bureau Aarde-Werk gaan bewoners van multiculturele wijken met elkaar in gesprek rond thema s als groen in de wijk, energie- en waterbesparing en afval. Het unieke aan dit project is, dat inwoners van krachtwijken zelf direct aan de gang gaan met de opgedane kennis. Ze leiden hun eigen buren in duurzaamheid op en bedenken wat ze kunnen veranderen aan hun buurt. Bij een afstemming met de krachtwijkenaanpak zouden deze projecten geprofessionaliseerd (erkende en gecertificeerde epa adviseurs), nog meer rendement en schaalvergroting kunnen krijgen. Tevens ontbreekt nu nog bij beide projecten een adequate monitoring van de milieueffecten, m.a.w. de behaalde CO 2 -reductieresultaten. 7

8 3. Het beleid 3.1 Het rijksbeleid De achterliggende jaren zijn de energiekosten gemiddeld jaarlijks met ruim 10% gestegen. Naar verwachting zullen ze verder stijgen en gaan ze in de toekomst een belangrijk onderdeel uitmaken van de totale woonlasten. De energiezuinigheid van een woning wordt weergegeven door de zogeheten EnergiePrestatieCoëfficiënt (EPC). Het Bouwbesluit bepaalt de maximale waarde van de EPC. Hoe lager de waarde, hoe beter. Vanaf 1 januari 2006 geldt voor nieuwbouwwoningen een EPC van 0,8. Om de overheidsdoelstellingen voor reductie van broeikasgassen te realiseren, zal deze eis in de nabije toekomst verder aangescherpt worden. Als het aan oud-minister Cramer van VROM ligt, wordt de EPC voor woningen per 2011 naar 0,6 en per 2015 naar 0,4 verlaagd. In 2020 zou alle nieuwbouw CO 2 -neutraal moeten zijn. Met andere woorden: nieuwe woningen en woonwijken gebruiken dan alleen nog duurzame energie, die bij voorkeur lokaal wordt opgewekt (zie bijlage 3). De maximale huurprijs van een woning wordt vanaf volgend jaar gekoppeld aan het energielabel van de woning. Het energielabel wordt opgenomen in het woningwaarderingsstelsel. Daarmee zet het Rijk een nieuwe stap op het gebied van energiebesparing in gebouwen. Om energiebesparing in huurwoningen te stimuleren is per 1 juli 2010 het puntensysteem voor huurwoningen aangepast. De energiezuinigheid van huurwoningen speelt nu een belangrijke rol bij het bepalen van de maximale huurprijs. Om draagvlak onder de bewoners te stimuleren, is afgesproken dat zij er vanaf de eerste dag financieel voordeel van hebben. Door deze wijziging in het puntenstelsel wordt het voor corporaties veel gemakkelijker om investeringen in isolatiemaatregelen te financieren. Kortom, de corporaties kunnen aan de slag. Een kanttekening hierbij moet worden gemaakt wat betreft de lange terugverdientijd van investeringen. Hoe hoger de energieprijs wordt, hoe meer energiezuinige woningen op de markt waard zullen zijn, en dus stijgt de eventuele verkoopwaarde van de woning. Ook neemt de financierbaarheid met vreemd vermogen toe. De corporatie zou niet alle investeringen hoeven terug te verdienen via de huur. Bij huurprijsstijgingen blijft het belangrijk dat de huursubsidiegrens niet wordt overschreden, waarbij de huurprijsbescherming zou komen te vervallen. 3.2 Het Convenant Energiebesparing Corporatiesector De Woonbond, Aedes en het ministerie van VROM hebben op 10 oktober 2008 hun handtekening gezet onder een Convenant Energiebesparing Corporatiesector. Het Convenant noemt als ambitieuze doelstellingen voor de komende jaren: - ten opzichte van 2005 een energiebesparing in de bestaande voorraad sociale huurwoningen van ten minste 24 PJ in de periode

9 - verlaging van het gestandaardiseerde energieverbruik in de nieuwbouw met 25% per 1 januari 2011 en 50% per 1 januari verlaging van woonlasten direct na het uitvoeren van energiebesparende maatregelen - op lokaal niveau afspraken over energiebesparing maken - bij ingrijpende woningverbetering streven naar energielabel B of een verbetering van minimaal twee klassen - 20% besparing op gasverbruik in de bestaande voorraad over de periode Centraal in de aanpak staat dat het draagvlak voor energiebesparing onder huurders moet worden vergroot. Daartoe spreken de landelijke verenigingen van woningcorporaties (Aedes) en huurders (Woonbond) een woonlastenwaarborg af. Huurders krijgen op wooncomplexniveau een garantie dat de maandelijkse energiekosten als gevolg van de energiebesparende maatregelen meer dalen dan dat de huur verhoogd wordt. Huurders gaan er dus op vooruit, omdat hun woonlasten lager uitvallen. Hierbij tekenen we echter aan dat huurders goed geïnformeerd moeten zijn, erom moeten vragen en erover moeten onderhandelen. En dan nog staat niet altijd vast dat de corporatie het principe ten volle toepast. Het Convenant Energiebesparing Corporatiesector gaat in het algemeen uit van een integrale aanpak, gericht op lokaal draagvlak, waarbij verhuurders en huurdersorganisaties afspraken maken. Lokale afspraken zijn inmiddels gemaakt met de Woonbron Rotterdam (convenant), met Bo Ex Utrecht (werkgroep huurders, toepassen woonlastenwaarborg), Apeldoorn (uitwerken aanbod corporatie) en Kerkrade (convenant). Dit soort convenanten zou ook in Den Haag moeten worden afgesloten, waarbij de krachtwijken extra aandacht kunnen krijgen. 3.3 Gemeentelijk beleid De Haagse woonvisie In de Haagse woonvisie wordt erkend, dat door de stijgende energiekosten de energielasten een steeds groter deel gaan uitmaken van de totale woonlasten. Die zouden wel eens een groter deel kunnen gaan opsouperen dan de huur of hypotheek. De corporaties hebben aangegeven een discussie over woonlasten in plaats van een huurprijs in de nieuwe prestatieafspraken te willen voeren. Het uitgangspunt van het college bij het maken van de prestatieafspraken is een CO 2 -reductie van ten minste 30% bij de verwarming van corporatiewoningen in Dit betekent een CO 2 -reductie van ten minste 20% in De CO 2 -reductie moet volgens het college worden vastgesteld conform de mede door de gemeente Tilburg en W/E adviseurs ontwikkelde GPR Gebouw-methodiek. Uiterlijk in de tweede helft van 2010 wordt een Uitvoeringsprogramma verduurzamen bestaande bouw opgesteld, waarin wordt uitgewerkt hoe de beoogde 30 procent CO 2 -reductie bereikt kan worden. In 2007 heeft de gemeenteraad het initiatiefvoorstel Duurzaam Bouwen van PvdA, CDA en Groen- Links (met ondersteuning van het HMC) aangenomen. Hierin wordt B&W opgeroepen om GPR Gebouw consequenter toe te passen. De richtlijn stelt eisen aan duurzaamheid op het gebied van energie, gebruikte materialen, afval, water, gezondheid en woonkwaliteit. Den Haag zou geen bouwplannen meer moeten realiseren die lager scoren dan een 7 op de GPR-schaal. In hetzelfde voorstel is het college gevraagd ervoor te zorgen dat andere bouwers, zoals corporaties en projectontwikkelaars, zich aan deze afspraak houden. Bij nieuwbouw in krachtwijken zou al voor het ambitieniveau van een 8 gekozen kunnen worden. 5 Beantwoording schriftelijke vragen van het raadslid de heer W.A. Minderhout en mevrouw S. Cohen Jehoram op 17 november 2009, RIS Regnr. DSO/ , Den Haag 9

10 3.3.2 Verduurzaming van de bestaande sociale woningvoorraad De grootste kansen voor het reduceren van de CO 2 -uitstoot (o.a. door middel van betere isolatie) liggen bij dat deel van de woningvoorraad dat nu het slechtst geïsoleerd is. De isolatietechnische kwaliteiten van de woningvoorraad van vóór 1980 zijn over het algemeen minder dan die van de woningen die gebouwd zijn tussen 1980 en 1995 en de nieuwbouw. De focus van het reduceren van de CO 2 -uitstoot ligt dus bij de woningvoorraad van voor Uitgangspunt voor de gemeentelijke onderhandelingen met de corporaties over de prestatieafspraken is om 30 procent CO 2 -reductie over de gehele sociale voorraad te behalen. Dit draagt namelijk bij aan de betaalbaarheid van de sociale huur. Er zou voor de krachtwijken een extra stap gemaakt kunnen worden, omdat deze 30% vrij snel gehaald wordt. Via voorbeeldwoningen kan duidelijk gemaakt worden wat er allemaal mogelijk is op het gebied van maximale isolatie in combinatie met ventilatie en warmteterugwinning De prestatieafspraken Voorlopig zijn de volgende prestatieafspraken met de woningbouwcorporaties gemaakt. Verwijzing naar lopende afspraken De prestatieafspraken die gemeenten en corporaties (via Aedes) met het Rijk gemaakt hebben, moeten worden overgenomen in het lokale pakket afspraken. Kort samengevat: Aedes heeft zich gecommitteerd aan het doel om in de periode % te besparen op het gasverbruik in de bestaande voorraad. Tevens streeft Aedes naar energielabel B of een verbetering van energielabel van minimaal twee klassen bij ingrijpende woningverbetering. Tot slot heeft Aedes zich gecommitteerd aan de doelstelling het energieverbruik in de nieuwbouwproductie met 25% in 2011 en 50% in 2015 te verlagen. Uiteindelijk zal in de nieuwbouw energieneutraal worden gebouwd. De gemeente wil 30% besparen in 2020, wil per jaar 2% besparen en wil een aandeel van hernieuwbare energiebronnen hebben in 2020 van 20%. Uit onderzoek van W/E naar het verduurzamen van de sociale woningvoorraad blijkt dat voor de totale voorraad van de corporaties deze doelstellingen zonder veel moeite gehaald kunnen worden. De gemeente wil een ondersteunende rol bij het bereiken van de doelstellingen spelen en wil daarnaast een aantal specifieke afspraken maken om de globale doelstellingen die hierboven zijn genoemd te concretiseren. Daarnaast heeft de gemeente als doelstelling om in de nieuwbouw te streven naar een GPR-score van 7. Deze doelstelling wil de gemeente in de afspraken met de corporaties opnemen. Eén loket en regierol Corporaties hebben aangegeven behoefte te hebben aan één loket binnen de gemeente waar zij terecht kunnen als het duurzaamheid aangaat. De gemeente wil graag de komende tijd gaan organiseren dat er één aanspreekpunt/loket komt binnen de gemeente voor het thema duurzaamheid. Corporaties hebben verder aangegeven behoefte te hebben aan een regierol van de gemeente. Deze rol houdt in dat de gemeente het overzicht houdt over de diverse duurzaamheidsinitiatieven van de corporaties in de stad, zodat er niet onnodig langs elkaar heen wordt gewerkt. De gemeente wil graag deze rol vervullen. Zij wil hiervoor onder haar leiding een regiegroep oprichten die per gebied 10

11 in kaart gaat brengen welke duurzaamheidsinitiatieven er de komende jaren op stapel staan. De regiegroep komt op regelmatige basis bij elkaar om door te nemen hoe per gebied de verschillende initiatieven lopen en of er knelpunten optreden. Verkoop van corporatiewoningen De gemeente vindt dat corporaties geen woningen met label F&G op de markt moeten brengen. Bij de verkoop van woningen zouden een EPA plus en een binnenmilieuprofiel moeten worden opgesteld en worden aangeboden aan de koper. Hoogniveaurenovatie De gemeente wil graag een streefgetal met de corporaties afspreken hoeveel woningen per jaar er op een hoogwaardige wijze gerenoveerd zullen worden. De gemeente wil bovendien een aantal minimumeisen formuleren die moeten worden behaald om te spreken van hoogniveaurenovatie. Er zullen ook minimumeisen worden geformuleerd als het gaat om duurzaamheid. De gemeente wil als eis formuleren dat er minimaal twee labelsprongen door de ingrepen worden behaald om te spreken van hoogniveaurenovatie. Duurzaamheidsdag Op een jaarlijks samen te organiseren Duurzaamheidsdag kunnen gemeente en corporaties aan de stad laten zien wat zij het afgelopen jaar hebben gedaan op het gebied van duurzaamheid. Op deze dag kunnen successen gedeeld worden maar wordt ook helder welke knelpunten gemeente en corporaties ervaren bij het bereiken van hun doelstellingen. Monitoring De gemeente vindt het belangrijk dat corporaties jaarlijks aangeven wat zij op het gebied van energiebesparing hebben bereikt. Welke duurzaamheidsmaatregelen hebben zij bij hun planmatig onderhoud getroffen? Hoeveel nieuwe woningen hebben een GPR-score van 7? Wat heeft hoogniveaurenovatie op het terrein van duurzaamheid bereikt? Welke labels bezitten de corporatiewoningen die zijn verkocht? Zijn er woningen aangesloten op warmtenetten in de stad? Dit zou op een transparante wijze moeten worden gecommuniceerd, bijvoorbeeld via de jaarverslagen van corporaties. Daarnaast kan de genoemde Duurzaamheidsdag hiervoor gebruikt worden. FSC-hout De gemeente wil graag in de prestatieafspraken verwijzen naar de lopende afspraken over het gebruik van FSC-hout door corporaties. Het Woningwaarderingsstelsel Het Woningwaarderingsstelsel wordt vergroend. Dit betekent dat corporaties voor duurzamere woningen hogere huurprijzen in rekening mogen brengen en voor minder duurzame woningen lagere. De gemeente wil graag een rol spelen bij het creëren van draagvlak bij bewoners voor het verhogen van de huurprijs bij duurzame woningen. De gemeente wil samen met corporaties doorspreken welke rol zij hierbij kan spelen. 11

12 3.3.4 De particuliere woningvoorraad Krachtwijken worden doorgaans geassocieerd met huurwoningen, maar kennen ook woningen van particuliere eigenaren. Naast 63% huurwoningen in bezit van Staedion en Haag Wonen telt Transvaal 37% particulier bezit. Voor de Schilderswijk zijn de verhoudingen 75% huur (in bezit van Haag Wonen) tegen 25% particulier eigendom. In Zuidwest liggen de verhoudingen min of meer gelijk, zij het dat de sociale woningvoorraad daar over de drie corporaties verdeeld is. In de Stationsbuurt, tot slot, maakt de particuliere voorraad circa 30% van de woningvoorraad uit. Met name in Transvaal en de Schilderswijk, in mindere mate in Zuidwest, kunnen particuliere eigenaren met een smalle beurs die hun woning energetisch willen verbeteren, een steuntje in de rug gebruiken. Zoals noodkopers in de Schilderswijk werden gesteund toen in het verleden de hypotheekrente sterk steeg, kan er nu specifiek beleid voor particuliere eigenaren in krachtwijken ontwikkeld worden. Zie voor een overzicht van de bestaande mogelijkheden paragraaf 4.4. Helaas zijn eigenaren vaak niet bekend met deze regelingen, ofwel ontbreken hen de financiële middelen of schiet hun kennis over de voordelen van isolatiemaatregelen tekort. Via de VVE-balie zou beleid ontwikkeld moeten worden om particuliere eigenaren in krachtwijken te ondersteunen en hen te stimuleren hun huis energetisch te verbeteren. Een duurzaam voorbeeldhuis in een krachtwijk, waarbij alle moderne energiebesparende technieken worden toegepast, kan hierbij een extra impuls geven. Om de bestaande particuliere woningvoorraad te verduurzamen is het college gevraagd een systematiek uit te werken voor het verstrekken van duurzaamheidsleningen. Langs deze weg kunnen particuliere woningeigenaren, VVE s en particuliere verhuurders worden gestimuleerd om hun huis energiezuiniger te maken. Voor het treffen van een voorziening waarmee het verstrekken van duurzaamheidsleningen mogelijk kan worden gemaakt, is een budget van 1 miljoen beschikbaar. Aangezien het systeem van leningen elders niet veel succes heeft gehad, kan er naar onze mening ook voor gekozen worden dit budget in te zetten voor concrete maatregelen. Daarnaast kan een communicatietraject worden gestart om optimaal gebruik van de regeling te stimuleren. 12

13 4. Best practices en de vier E s Zowel in Nederland als in het buitenland worden er specifieke inspanningen verricht om het bewoners van krachtwijken mogelijk te maken duurzaam te leven. In eigen land is SenterNovem in samenwerking met de gemeenten Leeuwarden, Enschede, Zaanstad en Rotterdam vier pilots rondom energiebesparing in krachtwijken gestart. Deze pilots zijn gericht op het realiseren van een energiebesparing van 10% per deelnemend huishouden. Naast vermindering van de CO 2 -uitstoot, betekent dit voor de bewoners woonlastenverlaging. Tevens dragen deze pilots bij aan thema s die in veel krachtwijken spelen, zoals werkgelegenheid, armoedebestrijding en sociale cohesie. In Leeuwarden zet de gemeente in op een lagere energierekening voor de bewoners, waardoor hun koopkracht stijgt (zie ook par. 3.1). In Zaanstad worden bewoners van een hele flat met elkaar in contact gebracht rondom het thema energiebesparing, wat de sociale cohesie versterkt. In Rotterdam leren deelnemers aan inburgeringsteams hoe in Nederland met de onderwerpen energie en milieu wordt omgegaan. En in Enschede worden wijkbewoners uit een pool van werkzoekenden opgeleid tot energieadviseur, met de bedoeling dat ze doorstromen naar een reguliere baan. 4.1 Het voorbeeld van Leeuwarden De gemeente Leeuwarden heeft sinds 2002 met drie verschillende wijken een energieweddenschap gehouden. Het principe is hierbij steeds hetzelfde: de gemeente daagt inwoners van een wijk uit in een van tevoren afgesproken periode energie te besparen. Inwoners kunnen punten verdienen door mee te doen aan activiteiten waarmee ze hun energieverbruik met tien procent kunnen verlagen. Als de wijk de punten haalt, krijgen zij een beloning in de vorm van een bonus (geldbedrag). Andere activiteiten tijdens de energiebespaarwedstrijd zijn een huis-aan-huisactie, overstappen op groene stroom, de aankoop van spaarlampen door buurtbewoners, gluren bij de buren met energietips, gratis energieadviezen en een energiebingoavond (zie bijlage 4). 4.2 Buitenlandse benaderingen In Vlaanderen zijn klimaatwijken al enige tijd een gangbaar fenomeen. 'Klimaatwijken' is een campagne die werd ontwikkeld door de Bond Beter Leefmilieu (BBL). Het project loopt in samenwerking met Dialoog, Ecolife, de Vlaamse provincies, de netbeheerders en de deelnemende gemeenten. Een groep gezinnen gaat daarbij in een wijk samen de uitdaging aan om in zes maanden tijd acht procent energie te besparen. De gezinnen wonen in dezelfde wijk of in dezelfde straat of kennen elkaar via een vereniging, een school, een club, werk, etc. De deelnemers staan er niet alleen voor, maar kunnen hun energieverbruik vergelijken met dat van anderen en tips en ervaringen uitwisselen. Ze krijgen steun van een energiemeester. Het proces wordt veraangenaamd door tussentijdse energieborrels waarbij het sociale aspect en de gezelligheid extra in de verf worden gezet. De resultaten mogen er zijn: intussen zijn in meer dan honderd Belgische gemeenten klimaatwijken actief. Een andere benadering komen we tegen in Amerika. Bewoners van de prachtwijken van Milwaukee kunnen hun huizen laten isoleren en zonnepanelen bestellen, nagenoeg zonder dat het ze wat kost. De hoge aanschafkosten worden namelijk voorgeschoten door een particulier fonds. Hun energierekening wordt veel lager, maar de prachtwijkers blijven aanvankelijk evenveel betalen als ze voorheen deden; het verschil gaat terug naar het fonds. Het project levert banen op, want al die zonnepanelen, zuinige ijskasten en verwarmingen moeten ook geïnstalleerd worden. 13

14 4.3 De Toolkit bestaande bouw De Toolkit bestaande bouw, een gedetailleerde handleiding voor milieubesparende renovaties van woningen, maakt renovatie op het niveau van energielabel A, A+ en A++ mogelijk. Op basis van de huidige energieprijzen levert een dergelijke renovatie gemiddeld een energiebesparing op van 80 euro per maand per woning. De handleiding is ontwikkeld door BAM Woningbouw in nauwe samenwerking met onder meer de uitvoeringsorganisatie SenterNovem, DHV, Bouwhulpgroep en vier woningcorporaties. Hij bestaat uit 90 renovatieconcepten met een overzicht van de baten en lasten, de knelpunten en oplossingen. De Toolkit is met name geschikt voor woningbouwcorporaties en niet direct voor particulieren. 4.4 Gedragsverandering Anno 2010 vertrouwen zowel overheden als ngo s te sterk op overtuiging als middel om gedragsverandering tot stand te brengen, terwijl dit middel daarvoor ontoereikend is. Effectieve strategieën om gedragsverandering te initiëren moeten een mix van complementaire instrumenten bevatten. Zo n strategie wordt beschreven door het model van de 4 E s, ontwikkeld door het Britse Department for Environment, Food and Rural Affairs. Deze 4 E s - Enable, Encourage, Engage en Exemplify 6 - worden hieronder uitgelegd en toegelicht. Enable (maak mogelijk) Enable wil zeggen dat een overgang naar duurzaam gedrag sowieso mogelijk gemaakt moet worden. Duurzame producten en diensten moeten zodanig beschikbaar en bruikbaar zijn dat duurzame keuzes eenvoudig en vanzelfsprekend worden. Informatie is in ruime mate voorhanden, zodat bijvoorbeeld een keuze voor betere woningisolatie niet tot een tijdrovende zoektocht wordt. De bestaande gemeentelijke websites en zijn bijvoorbeeld goed aan te vullen met extra info over energiebesparing. Integreer de bestaande digitale instrumenten c.q. voorbeeldwebsites over energiebesparing daarin (zie kader). BeterPeter Een interactief energiebespaarprogramma voor huurders. Onder begeleiding van deze vriendelijke online-coach kan elke huurder een persoonlijk actieplan opstellen en daarmee jaarlijks minstens 150 op zijn energielasten besparen. Vervolgens gaat de deelnemer 1 jaar lang het plan uitvoeren. Peters adviezen en tips zijn afkomstig van Milieu Centraal, de door de overheid opgezette organisatie die praktische en betrouwbare milieu-informatie biedt. De Woonbond en Aedes ondersteunen het programma. Een ander punt is dat mensen goed begeleid moeten worden in een proces van interesse- en gedragsverandering. Een voorbeeld: voor wie zonneboilers wil laten plaatsen bestaat er weliswaar een relatief grote financiële tegemoetkoming, toch blijft er een barrière bestaan. De initiële investering is immers zeer groot en de terugverdieneffecten via de fiscale aftrek doen zich pas na jaren voor. Daarnaast moet men ook een pionier zijn om alle nodige informatie bij elkaar te sprokkelen. Voor zulke vernieuwende en broodnodige maatregelen zou het daarom aangewezen zijn een vlot toegankelijke dienst in te stellen. Je kunt bijvoorbeeld gemeentelijke activiteiten op het gebied van voorlichting en subsidiëring in kaart brengen en overwegen of die niet allemaal bij één energieloket kunnen worden ondergebracht (zie kader en hoofdstuk 5). 6 Terra Reversa, Jones en De Meyere - Uitgeverij EPO in co-editie met Uitgeverij Jan Van Arkel,

15 De Witte Roos Encourage (moedig aan) Stichting De Witte Roos zet zich in om een Encourage bepaalt dat duurzame keuzes breed publiek bij duurzaamheid te betrekken. De stichting werkt aan de ontwikkeling prijsprikkels, hetzij via informatiecam- gestimuleerd moeten worden, hetzij via van een Centrum voor Duurzaam Leven (CDL) pagnes. Het aanmoedigen van duurzame in Delft. Dit wordt een centrum voor kennisoverdracht naar stadsbewoners over het ring van de huidige prijszetting. Vandaag keuzes via prijsprikkels vergt een omke- belang van en de mogelijkheden voor duurzaam leven. waar duurzame keuzes worden ontmoe- de dag leven we immers in een wereld digd en onduurzame keuzes worden beloond. Het is dus tijd om het prijsstelsel te hervormen door zogenoemde externe kosten te internaliseren en duurzame keuzes fiscaal aan te moedigen. Wil men bijvoorbeeld dat er meer gebruik wordt gemaakt van groene stroom en minder van de gangbare, dan moet dit betaalbaar zijn voor iedereen, ook voor mensen met een laag inkomen. Zo wil de PvdA Den Haag (voorstel van 7 december 2009) dat de gemeente collectief energie gaat inkopen voor mensen met een laag inkomen. Toenmalig PvdA-raadslid Willem Minderhout ziet kansen voor portemonnee en milieu: De collectieve zorgverzekering is een succes gebleken. Laten we die lijn doortrekken naar een collectieve, groene energievoorziening. Engage (betrek mensen) Het derde instrument vertrekt vanuit het besef dat het absoluut cruciaal is om mensen te betrekken bij veranderingsprocessen. Als mensen zelf meewerken, raken ze geïnspireerd en doen ze eigen kennis op. Dat is veel stimulerender dan wanneer ze braaf uitvoeren wat ze door buitenstaanders gezegd wordt, aldus Cindy Slaghuis, die bij Aarde-Werk het project Leve Leven! begeleidt. Mensen individueel bombarderen met informatie heeft veel minder effect dan hen als kleine gemeenschappen te engageren. Via groepsmatige stimulansen zullen veranderingen beter aanvaard worden. En als groep bereik je meer dan als individu. Exemplify (geef het goede voorbeeld) De vierde E houdt in dat de overheid zelf het goede voorbeeld moet geven. Practice what you preach. Wie niet handelt naar wat hij anderen vraagt te doen, valt door de mand. De overheid is vaak de grootste consument in een economie. Een duurzaam aankoopbeleid (wagenpark, elektriciteit, gebouwen, etc.) kan hierdoor al een wereld van verschil maken. 15

16 5. (Subsidie)regelingen De gemeente zou bij het verduurzamen van krachtwijken een beroep kunnen doen op de volgende landelijke subsidiemogelijkheden. 5.1 Innovatieagenda Energie Voor de periode is landelijk 438 miljoen euro beschikbaar voor energie-innovatie. Hiervan is minimaal 210 miljoen euro beschikbaar voor de zeven thema s van EnergieTransitie: Groene Grondstoffen, Nieuw Gas, Duurzame Elektriciteitsvoorziening, Duurzame Mobiliteit, Ketenefficiency, Gebouwde Omgeving en Kas als Energiebron. De rest blijft flexibel beschikbaar voor het oplossen van knelpunten, bijvoorbeeld op het gebied van warmte, afvang en opslag van CO 2, bioraffinage en voor het integrale programma: Klimaatneutrale steden. 5.2 Het programma Klimaatneutrale Steden Het programma Klimaatneutrale Steden, onderdeel van de Innovatieagenda Energie en het uitvoeringsprogramma Schoon en Zuinig, is specifiek gericht op koplopergemeenten die een integrale duurzaamheidsbenadering voorstaan. Er was maar liefst beschikbaar, maar de aanvraag van de gemeente Den Haag is afgewezen. 5.3 De Uitkering Excellente gebieden innovatieve energiebesparing in de nieuwbouw Van 28 december 2009 tot 1 maart 2010 was de uitkering Excellente gebieden innovatieve energiebesparing in de nieuwbouw van kracht. Als excellent gebied krijgt Erasmusveld-Leywegzone uit deze uitkering een subsidie voor extra proces- en begeleidingskosten. Agentschap NL had een totaal budget van drie miljoen euro beschikbaar voor gemeenten om samen met marktpartijen grootschalige energiezuinige, innovatieve nieuwbouwprojecten te realiseren. Het was de bedoeling om de kennis en ervaring die bij de dertien projecten werden opgedaan, met alle partijen in de bouw te delen. Vernieuwende technieken kunnen dan makkelijker bij andere projecten worden toegepast, wat kosten bespaart. De regeling liep vooruit op de mijlpalen van het Lente-akkoord (2011 en 2015), een overeenkomst tussen de ministers van WWI en VROM, de Neprom, Bouwend Nederland, NVB en Aedes om het energieverbruik in de nieuwbouw in stappen te verlagen. Zie 16

17 5.4 Subsidiemogelijkheden voor particulieren Particulieren kunnen momenteel een beroep op de volgende subsidieregelingen doen: - de Rijkspremie Meer met Minder Eigenaar-bewoners die de energiezuinigheid van hun huis verbeteren, kunnen sinds 17 juli 2010 weer een beroep doen op een premie. De uitgeputte stimuleringspremie van de stichting Meer Met Minder is daartoe omgezet in een tijdelijke rijksregeling waarvoor in totaal 15 miljoen euro beschikbaar is. De Rijkspremie Meer met Minder loopt tot uiterlijk eind Voor 2010 geldt een subsidieplafond van vijf miljoen euro. - subsidie maatwerkadvies De overheid vergoedt 75% van de kosten (tot een maximum van 200,-) van een maatwerkadvies, dat particuliere huiseigenaren vertelt welke energiebesparings maatregelen ze het beste kunnen nemen. De regeling loopt tot 31 december 2010, of tot het budget op is. Een aanvraagformulier is te downloaden van - subsidie op dubbel glas Woningbezitters die dubbel glas laten plaatsen kunnen 20% subsidie krijgen voor het plaatsen van minimaal 5 m 2 goedgekeurd isolatieglas (het 13 millimeter dikke HR++ glas) in woningen van vóór Het glas moet uiterlijk 31 december 2010 geplaatst zijn om in aanmerking te komen voor de regeling. Aanvragen kan via de glasleverancier of via - BTW-verlaging op isolatie De BTW op vloer-, dak- en gevelisolatie van woningen is verlaagd van 19% naar 6%. Het gaat om arbeidsloon en (beperkt) om materialen. Meer informatie is te vinden op - subsidie op zonneboilers en warmtepompen De Subsidieregeling Duurzame Warmte geeft een deel van het aankoopbedrag van een zonneboiler, warmtepomp of microwarmtekrachtinstal latie terug. De SDW loopt nog tot eind Meer informatie is te vinden op nl/duurzamewarmte. - gunstige leningen Doordat de overheid een garantie aan banken geeft, kunnen deze voor leningen voor bijvoorbeeld zonnepanelen, zonnecollectoren, warmtepompen, woningisolatie en zuinige cv-ketels een circa 1% lagere rente vragen. De regeling loopt tot eind Aanbieders zijn op dit moment GreenLoans en Freo EcoLening. Zie voor meer informatie energiebesparings-krediet. 17

18 5.5 Impuls groene wijk In de steden die groene ambities hadden verwoord in hun wijkactieplannen heeft het ministerie van LNV 7,8 miljoen geïnvesteerd. Dit bedrag is later aangevuld met 3,8 miljoen, waarvan Den Haag gekregen heeft. Met deze Impuls groene wijk worden parken en plantsoenen opgeknapt, grasvelden op de schop genomen, schoolpleinen heringericht, de luchtkwaliteit rond snelwegen verbeterd, wandelroutes uitgezet en speelruimte voor kinderen gecreëerd. 5.6 Wijkvouchers/LSA bewoners De bewoners van een aantal aandachtswijken kunnen een beroep doen op een voucher waarmee ze eigen initiatieven voor hun buurt kunnen financieren, bijvoorbeeld een speeltuin, een evenement of zelfs een extra wijkagent. Het idee is afkomstig van het Landelijk Samenwerkingsverband Krachtwijken (LSA). Het ministerie van VROM stelt het geld - in totaal 95 miljoen tot en met beschikbaar. De helft daarvan is al toegekend aan de 40 krachtwijken; de rest gaat naar de G31. Dat zijn de 31 grote en middelgrote steden die vallen onder het Grotestedenbeleid. Zij krijgen allemaal voor bewonersinitiatieven. Doordat de 18 steden met krachtwijken deel uitmaken van de G31, krijgen zij vanuit beide geldstromen een budget. Voor de 10 miljoen van de G31 bepalen de gemeenten zelf welke wijken het geld krijgen. Ze maken alleen aanspraak op het budget als ze een beroep doen op het vouchersysteem. Voor het geld dat al aan de 40 wijken is toegekend, geldt dat niet. De minister, het LSA, de Woonbond en de betrokken bewoners raden deze wijken echter wel sterk aan om ook dit geld om te zetten in vouchers. 18

19 6. Voorstel voor verduurzaming van de krachtwijkaanpak Hoe kan de gemeente haar doelstellingen voor verduurzaming nu toepassen op de aanpak van krachtwijken? Hierbij enkele handvatten. 1 Maak een analyse van de concrete situatie in de wijk, als basis voor invulling van de hieronder benoemde activiteiten. Deze invulling moet in samenspraak met de mensen uit de wijk gebeuren, zodat deze aansluit bij wat zij belangrijk vinden. De analyse vindt plaats op basis van: a. Gesprekken met een aantal belangrijke wijkbewoners, die weten wat er leeft en die antwoord kunnen geven op vragen als: Heeft de wijk interesse in een leuk, enthousiasmerend energie besparingsprogramma?, Op welke manier bereiken we de meeste bewoners?. Hoe kunnen we een programma leuk en enthousiasmerend maken, hoe laten we het aansluiten bij wat er leeft in de wijk? (Wijkambassadeurs, opbouwwerk, adviesbureau Aarde-Werk, Gezonde Gronden en Haags Milieucentrum) b. Focusgroepen: bewoners in huurdersorganisaties en bewonerscommissies praten in groepen over energiebesparing en wat hen daarin drijft. Een aantal van deze gesprekken heeft al plaatsgevonden. Daarnaast kan gebruik worden gemaakt van de resultaten van het succes volle Aarde-Werkproject Leve leven. c. Energiescan plus interview (bij 25 huishoudens), om uit te zoeken wat er in krachtwijken aan maatregelen en gedragsverandering mogelijk is. Daarnaast moet uit de interviews ook duidelijk worden wat gedragsbepalende factoren zijn. (Mogelijk kan het Haagse Energieteam i.s.m. het project Leve Leven! worden ingezet om dit deel van het onderzoek uit te voeren). 2 Op basis van de analyse definitief vormgeven aan de activiteiten. De punten 3 t/m 5 geven een globaal beeld van deze activiteiten. 3 Zorg voor bewustwording. Geef algemene informatie over de activiteiten via bijvoorbeeld een informatiemarkt, de school, het wijkblaadje of een wijkenergiebesparingsactie met de wethouder. 4 Maak energiebesparingsafspraken met individuele geïnteresseerde huishoudens. Uit onderzoek blijkt dat bewoners extra gemotiveerd zijn om aan energiebesparing te doen als ze zich op hun doelstelling hebben vastgelegd (bijvoorbeeld 10% energiebesparing). Een besparingsafspraak kan bestaan uit een weddenschap met de wethouder of een contractje met de energieleverancier. 5 Voor bewoners die een besparingsafspraak zijn aangegaan geldt: a. zij krijgen een maatwerkadvies en concrete tips; b. zij krijgen feedback over hun energieverbruik c. in bijeenkomsten à la een Ecoteam (lees Energiebesparingsteam) worden ervaringen uitgewisseld en besparingsdoelen afgesproken. d. informatie over hun energiebesparing wordt vergeleken met die van buren, inclusief uitleg wat de oorzaken van verschillen kunnen zijn. Opmerkingen: Voor het uitvoeren van de energiescans en het maatwerkadvies kunnen mensen uit de krachtwij ken opgeleid worden tot zinvol werk. Ervaringen uit andere gemeenten leren dat opgeleide energieadviseurs snel doorstromen naar een reguliere baan. Hiermee wordt vormgegeven aan de doelstellingen rondom het terugdringen van de werkloosheid. 19

20 Belangrijk onderdeel van de aanpak is het geven van feedback aan deelnemende huishoudens. Als er slimme meters in de wijk aangebracht gaan worden, biedt dat een gemakkelijke mogelijkheid om mensen feedback over hun energieverbruik te geven. Maar als dat niet het geval is kan dit via de ouderwetse meteropnamekaart. De verschillende acties hangen nauw met elkaar samen. Om voldoende aanmeldingen te krijgen voor besparingsafspraken en om een degelijke feedback-actie te starten is goede publiciteit essentieel. Een mogelijkheid is het organiseren van een grootschalige activiteit zoals een feestelijke energie-actiedag aan het begin van het stookseizoen, met een week lang energielessen op school, een voorlichtingsmarkt, demonstraties en bijvoorbeeld wedstrijden zoals wie heeft de oudste stofzuiger van de wijk. Als écht wordt ingezet op gedragsverandering van een groot gedeelte van de bewoners uit de wijk, dan is het van belang dat het programma over meerdere jaren wordt uitgevoerd. Over een periode van bijvoorbeeld 4 jaar doen elk jaar meer en/of andere huishoudens mee en de wijk begint gevoel voor energiebesparing te krijgen door de herhaling van activiteiten, informatie en oproepen. Planning: Als alle partijen de periode tot eind november 2010 gebruiken om actief te werken aan de voorbereidingen van deze activiteiten, kan het programma in uitvoering gaan in het stookseizoen Dan kan worden gestart met een Wijk Energie Actie (eind november, start stookseizoen); tevens starten dan de meteropnames, het individuele advies en de individuele feedback. Verder kan er iedere maand een thema aan de energieteamgroepen aangereikt worden. In januari eventueel een winter-energiedag om de actie van de afgelopen drie maanden samen te bekijken. En dan naar een mooie afsluitende manifestatie in maart toewerken met de beste energiebespaarder van de wijk en dergelijke. Benodigd budget: Het benodigde budget is afhankelijk van diverse zaken: Worden de voorbereiding en de uitvoering door de gemeente zelf gedaan, of wordt er een bureau voor ingehuurd. Het ligt voor de hand om bestaande Haagse organisaties als bureau Aarde-Werk dit te laten doen In welke periode wordt het programma uitgevoerd Hoe wordt de communicatie ingericht: via bestaande kanalen of via nieuwe kanalen Kan gebruik worden gemaakt van een bestaand bedrijf/stichting om de werklozen op te leiden en te begeleiden (De Dienstenwinkel). De aanpak moet gedragen worden door de buurtbewoners. Eigenlijk moet het hún programma zijn of in ieder geval worden, daarbij ondersteund door de in de wijk opererende partijen, zoals corporaties, plaatselijke installateurs en het wijkopbouwwerk. En verder? Allereerst moet de gemeente een besluit nemen over het al dan niet aan de gang gaan met een programma gericht op het veranderen van het energiegebruik van de bewoners. Zodra dit besluit gevallen is, moet het project verder voorbereid worden en moet met diverse partijen/spelers uit de wijk gesproken worden over: Hoe gaat het project voorbereid en uitgevoerd worden (wie doet wat, hoe worden activiteiten ingevuld) Welke rol speelt een ieder, inclusief AgentschapNL Budgetten en uitvoeringsperiode Het besluitvormingsproces 20

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013

Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel. 4 maart 2013 Verduurzaming woningportefeuille: de woonbundel 4 maart 2013 Verduurzamingsambitie woningcorporaties onder druk Het belang van verduurzaming van het corporatiebezit wordt erkend: Convenant Energiebesparing

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE DUURZAAMHEID donderdag 19 maart 2015 Duurzaamheid Duiding en context Groningen heeft de ambitie om in 2035 een energieneutrale stad te zijn.

Nadere informatie

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd RAADSVOORSTEL Onderwerp : Pilot energieaanpak woningen Raadsvergadering : 2 december 2009 Politieke markt d.d.: - Agendapunt : 6 Portef.houder : wethouder Berkelder Voorstelnummer : 236649 BenW-besluit

Nadere informatie

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT

ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT ENERGIEZUINIG HUREN IN AMERSFOORT Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030 Terugblik en vooruitblik Donderdag 4 juni 2015 WELKOM! ACHTERGROND VAN DEZE AVOND Samenwerking van diverse

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

BuildDesk kennisdocument

BuildDesk kennisdocument BuildDesk kennisdocument Groot economisch en maatschappelijk voordeel van energieneutraal renoveren Woningverbetering naar energieneutraal in de sociale huursector is economisch en maatschappelijk zeer

Nadere informatie

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis

Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Kernboodschappen Woningcorporaties Nederland dicht bij huis Oktober 2014 Thema 1 Goed wonen en een goede dienstverlening We vinden het in Nederland normaal dat iedereen goed kan wonen. Maar niet iedereen

Nadere informatie

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college,

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college, Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W Datum: 16 juni 2015 Betreft: duurzaamheidslening Geacht college, Op 30 oktober 2014 is tijdens de programmabegroting 2015 een motie van het

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum Onderwerp Subsidieregeling stimulering duurzame energievoorzieningen Categorie B DIS Nummer 2010/3791 Portefeuillehouder Wethouder E. Beimers Commissie

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN

JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN JA: WONEN VOOR IEDEREEN! WENJEN FOAR ELKENIEN PVDA FRYSLÂN WONINGPLAN Foto: Jeroen Mul/Flickr, Creative Commons JA: STEVIG INZETTEN OP BETAALBAAR EN GOED WONEN VOOR IEDEREEN! De afgelopen jaren is er dankzij

Nadere informatie

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen.

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen De maatregelen verdienen zichzelf terug. Daar valt met de huidige lage rentestand niet tegenop te sparen. aldus Henk Brouwer (VVE Beheerder) van

Nadere informatie

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen

Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Overeenkomst uitvoering energiebesparende maatregelen Stichting Woningbouw Slochteren, Stichting Bewonersraad Slochteren 1. Doelstelling, aanpak en reikwijdte 1.1 De overeenkomst richt zich op het bereiken

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS

SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN. TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS SUGGESTIES VOOR INHOUD PRESTATIE-AFSPRAKEN TUSSEN GEMEENTE en WONINGCORPORATIES en HUURDERS Colofon Meer informatie over mogelijke ondersteuning op de verschillende onderwerpen: Ieke Benschop, NMU (i.benschop@nmu.nl;

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT VAN DOM-STAD NAAR NOM-STAD? Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030? Dinsdag 26 mei 2015 WELKOM! LANDELIJK Convenant uit 2012; Woonbond,

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID

Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID Achtergrondinformatie Woonsymposium WONEN IN STAD.NL SESSIE BETAALBAAR- HEID donderdag 19 maart 2015 BETAAL- BAARHEID Groningen is de jongste stad van Nederland. Van de totaal circa 200.000 inwoners zijn

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT

ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT ENERGIE-ZUINIG HUREN IN DE STAD UTRECHT VAN DOM-STAD NAAR NOM-STAD? Hoe krijgen we de sociale woningvoorraad energieneutraal in 2030? Dinsdag 26 mei 2015 WELKOM! LANDELIJK Convenant uit 2012; Woonbond,

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening Gemeente Amersfoort RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4311288 Aan : Gemeenteraad Datum : 7 februari 2013 Portefeuillehouder : Wethouder P. van den Berg Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming

Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming Woningcorporaties scoren slecht op verduurzaming In 2020 moeten de huizen van alle woningcorporaties gemiddeld energielabel B hebben, een belofte van koepelorganisatie Aedes. Vooral in de Randstad liggen

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

CONCEPT Datum vergadering: 15-12-2009 Aanpassing subsidieverordening Duurzaam Bouwen

CONCEPT Datum vergadering: 15-12-2009 Aanpassing subsidieverordening Duurzaam Bouwen AGENDAPUNT voor burgemeester en wethouders Nummer: CONCEPT Datum vergadering: 15-12-2009 Onderwerp: Aanpassing subsidieverordening Duurzaam Bouwen Conceptbesluit: Het college van B&W besluiten om: * in

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam

Stappenplan Zon op Huurwoning Amsterdam Context Klimaatprobleem Er is sprake van een wereldwijd klimaatprobleem, waarbij de temperatuur over de afgelopen decennia structureel is opgelopen. Deze trend wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgas,

Nadere informatie

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider

Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen. 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Aanpak energiebesparing woningvoorraad Portaal Nijmegen 13 mei 2014 Stephan Huisman afdeling Strategie & Vastgoed Senior projectleider Wat loopt er allemaal? Duurzaamheid is: Energiebesparing Gezond wonen

Nadere informatie

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012 1. Inleiding De gemeente Waalwijk, Casade en Slagenland Wonen hebben in juli 2011 het Prestatiecontract over de ontwikkeling van de woningvoorraad in de periode 2011-2014 getekend. Hierin is afgesproken

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Betaalbaarheid en duurzaamheid

Betaalbaarheid en duurzaamheid Bijlage 1 Advies Bewoners Advies Groep Betaalbaarheid en duurzaamheid Juli 2009 John van Veen Senioradviseur WKA Inleiding In de maanden mei en juni is een groep betrokken huurders van Nijestee in een

Nadere informatie

Advies BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid. Portaal Utrecht. mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum

Advies BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid. Portaal Utrecht. mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en Adviescentrum 1 BAG Duurzaamheid en betaalbaarheid Portaal Utrecht 1 mei 2012 John van Veen senior adviseur Woonbond Kennis- en centrum Inleiding Op 4 april jongstleden is een groep van veertien huurders van Portaal

Nadere informatie

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014

Stook je rijk 2014. Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector. 29 Oktober 2014 Stook je rijk 2014 Rondetafel Energiebesparing in de Helmondse huursector 29 Oktober 2014 Programma 19.00 uur Inloop 19.30 uur Opening en aanleiding 19.40 uur Presentatie Woonbond, Robert Willé 19.50 uur

Nadere informatie

Samen geeft energie. energiebesparing bij particuliere woningeigenaren groep van 20 vergelijkbare woningen in een straat of buurt

Samen geeft energie. energiebesparing bij particuliere woningeigenaren groep van 20 vergelijkbare woningen in een straat of buurt Samen geeft energie Project van de gemeente Tilburg Gebaseerd op burgerinitiatief energiebesparing bij particuliere woningeigenaren groep van 20 vergelijkbare woningen in een straat of buurt subsidie voor

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Ventilatie in bestaande bouw Bouw, Noodzaak, Achtergronden en Eisen

Ventilatie in bestaande bouw Bouw, Noodzaak, Achtergronden en Eisen Ventilatie in bestaande bouw Bouw, Noodzaak, Achtergronden en Eisen Wil de Gids Senior adviseur TNO Bouw en Ondergrond Vent Gid Guide Noodzaak Overheidsbeleid Woning voorraad Woning kwaliteit Ventilatie

Nadere informatie

30% energiebesparing ik doe mee!! Ir. Marlou Boerbooms Projectmanager MMM Ervaringen van een energieambassadeur Apeldoorn: 'Uw woning in de watten' Uit 46 maatwerkadviezen en offertes zijn voorlopig 13

Nadere informatie

Convenant. Energiebesparing corporatiesector

Convenant. Energiebesparing corporatiesector Convenant Energiebesparing corporatiesector Partijen: 1. De Minister voor Wonen, Wijken en Integratie, mevrouw drs. C.P. Vogelaar, te dezen handelend als bestuursorgaan; 2. De Minister van Volkshuisvesting,

Nadere informatie

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder.

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder. Verslag bijeenkomst 21 januari 2015 van Stichting Bewonersbelangen Habeko Wonen (SBHW) in samenwerking met Habeko wonen en gastspreekster Antoinette Vunderink van Het Energiehuis over Hoe houd ik mijn

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

Communicatie over de Energiebespaarlening voor gemeenten en provincies

Communicatie over de Energiebespaarlening voor gemeenten en provincies Communicatie over de Energiebespaarlening voor gemeenten en provincies De Energiebespaarlening biedt kansen voor de huiseigenaar, werkgelegenheid en milieudoelstellingen. Doe mee, vertel uw inwoners over

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel)

Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel) Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel) Intake Met dit intakeformulier geeft u ons inzage in een aantal gegevens van uw woning. Dit zal de opnameduur in

Nadere informatie

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen

WOONLASTENAGENDA 2015. BrabantWonen WOONLASTENAGENDA 2015 BrabantWonen ALGEMENE INLEIDING BrabantWonen, Kleine Meierij, Zayaz, gemeente s-hertogenbosch en het Stedelijk Huurdersplatform (SHP) hebben in 2014 het Woonlastenakkoord gesloten.

Nadere informatie

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad Jan Pieters Bijeenkomst Wonen, 4 februari 2014, Nieuwe Energie, Leiden Leidse Milieuraad Onafhankelijk adviesorgaan van B&W Eerdere adviezen over

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 24-11-2015 Nummer voorstel: 2015/93

Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 24-11-2015 Nummer voorstel: 2015/93 Voorstel aan de raad Aan de gemeenteraad Gemeente Steenwijkerland Vendelweg 1 8331 XE Steenwijk Steenwijk, 24-11-2015 Nummer voorstel: 2015/93 Voor raadsvergadering d.d.: 08-12-2015 Agendapunt: Onderwerp:

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR. 28 juni 2012

CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR. 28 juni 2012 CONVENANT ENERGIEBESPARING HUURSECTOR 28 juni 2012 Partijen: 1. De Minister voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, te dezen handelend als bestuursorgaan; hierna te noemen het Ministerie ; 2. Aedes

Nadere informatie

Meer maatwerk in het energieadvies

Meer maatwerk in het energieadvies Meer maatwerk in het energieadvies Notitie Tweede Kamerfractie Cynthia Ortega-Martijn 1 december 2010 INHOUDSOPGAVE Inleiding 3 1. Zet gemeenten in 4 2. Toon meer pakketten 5 3. Isolatieinformatie 6 4.

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp

Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Hilversum Kerkelanden Zeverijn en Rode Dorp Energieavond Hilversum Kerkelanden, Zeverijn en Rode Dorp 17 mei 2016 Wat kunt u verwachten Hilverzon & Kerkelanden Leeft! Ambitie gemeente Hilversum Wie is

Nadere informatie

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010

Energiezuinige Nieuwbouw woonlasten voor huurder en koper. Symposium 22 april 2010 woonlasten voor huurder en koper Symposium 22 april 2010 Harm van Papenrecht Adviseur & Interim Manager Focus op Woonlasten Duurzaamheid Energie Werkzaam voor: Woningcorporaties Gemeenten Instellingen

Nadere informatie

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens

Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Noodzaak: energielasten beheersbaar houden voor Titel lagere inkomens Subtitel >> Als Cover het voetregel gaat om energie en klimaat De kosten voor gas en elektriciteit drukken steeds zwaarder op het besteedbare

Nadere informatie

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen

Een 10 puntenplan gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Een 10 puntenplan voor gemeenten die echt iets aan het klimaatprobleem willen doen Doet uw gemeente voldoende aan het klimaatprobleem? Iedere aanpak van het klimaatprobleem begint lokaal. Internationaal

Nadere informatie

Ir. G.N. Sweringa (Truus)

Ir. G.N. Sweringa (Truus) Verduurzaming Woningmarktdebat woningbestand Apeldoorn 15 april 2010 Ir. G.N. Sweringa (Truus) Directeur Bestuurder 7-5-2010 1 MISSIE OFW Het bieden van een kansrijke woon- en leefomgeving voor mensen

Nadere informatie

Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden

Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden Welkom door wethouder Dick Jense Rob Klokman Ecostream Wat kunt u verwachten deze avond Wat is Wonen++ Energiebesparende

Nadere informatie

Green Deal Leiden: wonen en energie

Green Deal Leiden: wonen en energie Green Deal Leiden: wonen en energie Samen meters maken Bart van Geleuken, projectleider Green Deal Introductie Leidse Green Deal Toelichting doel Leidse Green Deal Leidse voorbeelden wonen en energie Voorbeelden

Nadere informatie

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i.

Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Subsidieregeling Energiebesparing in de Sociale Huursector, nr. 2006wem004996i. Toelichting Inleiding Provinciale staten van Utrecht hebben besloten om 750.000,- in te zetten voor de reductie van CO 2

Nadere informatie

Dag van de energie 8 oktober 2009, Den Haag

Dag van de energie 8 oktober 2009, Den Haag Symposium Dag van de energie 8 oktober 2009, Den Haag Nieuwe Achtergracht 17 1018 XV Amsterdam Telefoon (020) 5517700 Telefax (020) 5517799 E-mail: scholing@woonbond.nl www.woonbond.nl/symposia Symposium

Nadere informatie

Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid

Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid Samenwerkingsafspraken Enschede 2014-2015 Vanuit een gedeelde visie, onderling vertrouwen en gelijkwaardigheid Vastgesteld en ondertekend in het bestuurlijk overleg d.d. 26 november 2014 1 Jaarlijks terugkerend

Nadere informatie

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam

Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam pagina 1 / 5 Rekenkamer Metropool Amsterdam T.a.v. de heer J. de Ridder Postbus 202 1000 AE Amsterdam Datum: 15 maart 2016 Kenmerk: 201/0007, JvdV Archiefnummer: 5.90/3 Betreft: Bestuurlijke Reactie op

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Initiatiefvoorstel Tenda Hoffmans. (Groen Links), Jan de Ridder (PvdA) E-mail: J.A.deRidder@uva.nl Bestuurlijke context Eind 2005 is er door de raad aan de hand van een nota

Nadere informatie

Rijkspremie Meer Met Minder

Rijkspremie Meer Met Minder Rijkspremie Meer Met Minder Officiële titel Tijdelijke stimuleringsregeling energiebesparende voorzieningen aan woningen Particuliere woningeigenaren, die ook de woning bewonen (hoofdbewoning) Investeringen

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl

Energiesubsidiewijzer. www.energiesubsidiewijzer.nl Energiesubsidiewijzer www.energiesubsidiewijzer.nl Mei 2014 Inhoud 1. Subsidie... 3 Zomerdeals Friese energiepremie... 3 Stimuleringsregeling Energieprestatie Huursector (STEP)... 4 2. Lening... 5 Energiebespaarlening...

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant

Bevolkings- en woningbehoeftenprognoses provincie Noord-Brabant en regio West-Brabant VERSLAG BETREFT Bouwberaad West-Brabant DATUM 1 maart 2012 VOORZITTER J.P. Schouw VERSLAG Bijeenkomst Bouwberaad West-Brabant Opening en toelichting De voorzitter van het Bouwberaad, de heer J.P. Schouw,

Nadere informatie

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1 DUURZAAM Duurzaam (T)huis DUURZAAM Evaluatie fase 1 Duurzaam (T)huis is op 9 september 2009 van start gegaan. Met Duurzaam (T)huis worden eigenaar-bewoners in de gemeente Dalfsen gestimuleerd om werk te

Nadere informatie

Energieambities in strategisch voorraadbeleid

Energieambities in strategisch voorraadbeleid TEN KROODE & VAN ZEE ORGANISATIE-ADVISEURS Energieambities in strategisch voorraadbeleid Artikel 090.003 12 februari 2008 In opdracht van SenterNovem Ten Kroode & Van Zee, organisatie-adviseurs www.tkvz.nl

Nadere informatie

JAARGANG 14 NUMMER 4 - DECEMBER 2008 1

JAARGANG 14 NUMMER 4 - DECEMBER 2008 1 JAARGANG 14 NUMMER 4 - DECEMBER 2008 1 STEDELIJK OVERLEG KOMMISSIES BO-EX Secretariaat Wittevrouwensingel 1 3581 GA Utrecht tel: 030-2361 812 www.stokachterdedeur.nl e-mail: stok@stade.nl INHOUD VAN DIT

Nadere informatie

Energieavond Hilversum-Zuid. 14 oktober 2015

Energieavond Hilversum-Zuid. 14 oktober 2015 Energieavond Hilversum-Zuid 14 oktober 2015 Wat kunt u verwachten? Welkom door Heikracht Bethlehemkerk, Hilversum Verbonden, Heikracht HilverZon Ambities gemeente Hilversum Wie is Hoom? Hilversum Zuid

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 7 Onderwerp: Meerjarenprogramma Duurzaamheid 2014-2015 Datum: 12 november 2013 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer:

Nadere informatie

Ons kenmerk ML40/13.0009104. Datum uw brief

Ons kenmerk ML40/13.0009104. Datum uw brief Ingekomen stuk D42 (PA 4 september 2013) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon 14024 Telefax (024) 329 95 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postbus 9105 6500 HG Nijmegen

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER INLEIDING WAT STAAT ER OP HET PROGRAMMA? 19:30 uur Energiebesparende maatregelen (Energieloket) 20:15 uur Pauze met koffie en thee 20:30 uur Informatiemarkt:

Nadere informatie

Kostenbesparende en energiezuinige verlichting

Kostenbesparende en energiezuinige verlichting Rv 87 RIS 260163 Initiatiefvoorstel D66 Kostenbesparende en energiezuinige verlichting 18 juni 2013 1. Inleiding De gemeente Den Haag heeft zich als doel gesteld om in 2040 klimaatneutraal te zijn. Dat

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Tweede Kamer akkoord met wetsvoorstel energieprestatievergoeding voor nul-op-de-meter-woning

Tweede Kamer akkoord met wetsvoorstel energieprestatievergoeding voor nul-op-de-meter-woning Regelingen en voorzieningen CODE 4.1.7.90 Tweede Kamer akkoord met wetsvoorstel energieprestatievergoeding voor nul-op-de-meter-woning bronnen aedes.nl, Kamer neemt wetsvoorstel energieprestatievergoeding

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie