MARLOES POSTEL, ELKE TER HUURNE, HEIN DE HAAN & COR DE JONG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MARLOES POSTEL, ELKE TER HUURNE, HEIN DE HAAN & COR DE JONG"

Transcriptie

1 2009 J 5 MGv MARLOES POSTEL, ELKE TER HUURNE, HEIN DE HAAN & COR DE JONG Alcoholdebaas.n1 Drie jaar online hulpverlening voor probleemdrinkers Een speciale website met gestructureerde behandelmodules voor mensen met alcoholproblemen levert goede resultaten: er worden meer mensen bereikt, het alcoholgebruik daalt en de klachten nemen af. Online hulpverlening voor alcoholproblemen bereikt doelgroepen die niet eerder werden bereikt met de reguliere hulpverlening. Daarmee levert online hulpverlening een belangrijke bijdrage aan het oplossen van een maatschappelijk probleem. Anonimiteit lijkt de sleutel tot dit succes. Problematisch drinken gaat nog steeds gepaard met gevoelens van schaamte en taboe. Dat weerhoudt een grote groep probleemdrinkers ervan hulp te zoeken bij de reguliere verslavingszorg. Sinds zoos biedt de internetbehandeling Alcoholdebaas.nllaagdrempelige toegang tot professionele hulp. De afgelopen jaren was dat anoniem. Sinds i januari zoo8 is de identieke maar niet-anonieme versie beschikbaar, die volledig wordt vergoed door de zorgverzekeraars. Dit artikel beschrijft de behandeling, de ervaringen en de resultaten van drie jaar online hulpverlenen. Online hulp bij alcoholproblemen De internetbehandeling Alcoholdebaas.n1 omvat een gestructureerd behandelprogramma waarbij de cliënt via het internet persoonlijke één op één begeleiding krijgt van een professionele hulpverlener. De interactie verloopt asynchroom hulpverlener en cliënt zitten niet gelijktijdig achter de computer. Alle communicatie vindt plaats via een beveiligde website. Cliënten hebben via een inlognaam en wachtwoord toegang tot hun eigen portal, waarin alle

2 POSTEL TER HUURNE E.A. communicatie plaatsvindt en huiswerkopdrachten kunnen worden verstuurd en gelezen. De hulpverleningsrelatie tussen professionele hulpverlener en clitnt onderscheidt de internetbehandeling Alcoholdebaas.n1 van online zelfhulpprogramma's op het gebied van probleemdrinken (al dan niet ondersteund met chat- of contacten). Persoonlijk contact met een hulpverlener heeft voor veel cliënten een meerwaarde. Uit de programmeringsstudie E-mental Health (Riper e.a., 2007) blijkt dat de effecten van online interventies met therapeutisch contact groter zijn dan de effecten van online zelfhulp. Uit het evaluatieonderzoek van het online zelfhulpprogramma van de Jellinek blijkt ook dat veel cliënten behoefte hebben aan persoonlijk contact: 44% van de deelnemers noemt het gebrek aan interactie en persoonlijke feedback als kritiekpunt (Blankers e.a., 2007). Het voordeel van zelfhulpprogramma's is echter dat de kosten van de interventie veel lager liggen. Reden voor Ruwaard en Lange (2007) om, in hun reactie op de programmeringsstudie, te pleiten voor een plek in de zorgketen voor zowel zelfhulp als online behandeling. De verschillende vormen van online hulpverlening vormen samen een breed aanbod waarbij de cliënt kan kiezen wat het beste bij hem past. Riper e.a. (2007) schetsen een overzicht van de internationale onderzoeksliteratuur op het gebied van depressie, angst- en alcoholgerelateerde stoornissen. De effecten van internetinterventies bij alcoholgebruik bleken, in tegenstelling tot depressie en angst, nauwelijks onderzocht. Wereldwijd bleken er slechts vier gerandomiseerde studies beschikbaar. Alle vier studies betroffen zelfhulpinterventies, waarvan bij slechts één interventie sprake was van minimale persoonlijke feedback. Over online behandeling bij alcoholproblematiek zijn tot op heden geen onderzoeksresultaten gepubliceerd in de internationale literatuur. Twee van de vier beschreven studies bleken van Nederlandse bodem: een studie naar de zelftest en een studie naar het zelfhulpprogramma De oorspronkelijke drinktest leidde, ten opzichte van de controlegroep die een digitale folder kreeg, bij vrouwelijke deelnemers tot een significante risicoreductie. Na verbetering van de drinktest bleek dat de aangepaste versie ook bij 42,2% van de mannelijke bezoekers ertoe leidde dat zij na een maand niet meer te veel dronken, een significant verschil ten opzichte van de controlegroep (Boon & Huiberts, in voorbereiding; Boon e.a., in voorbereiding). Het zelfhulpprogramma Minder Drinken leidde bij significant meer deelnemers tot het met succes nuttigen van alcohol binnen de richtlijnen van verantwoord gebruik dan bij de controlegroep die een digitale psycho-educatieve brochure ontving. Ook liet de experimentele groep een significant grotere reductie in alcoholgebruik zien (Riper e.a., 2008).

3 ALCOH OLDEBAAS.N L Jellinek Verslavingszorg biedt via ook een online zelfhulpmodule aan voor alcoholproblemen. Onder de respondenten die de vragenlijst invulden (ao%) bleek het alcoholgebruik bij nameting significant te zijn afgenomen, van 6,7 glazen naar vijf glazen per dag (Blankers e.a., 2008). Momenteel wordt de zelfhulpmodule in een gerandomiseerde trial vergeleken met een controlegroep en met een nieuw ontwikkelde online therapie waarbij chatcontacten plaatsvinden. Anonimiteit De populariteit van internetinterventies is voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de anonimiteit. Omdat mensen weten dat ze online meer anoniem zijn, gedragen ze zich anders dan in direct contact. Het gevoel van anonimiteit vermindert het ongemak bij het tonen van gevoelens en gedragingen. Cliënten zijn hierdoor in staat diepe en persoonlijke onderwerpen sneller online te bespreken dan face-to-face (Manhal-Baugus, zool). De perceptie van anonimiteit betekent niet dat een cliënt ook volledig anoniem is; een inlognaam en i p-adres zijn in ieder geval bekend en soms ook een adres of telefoonnummer. Maar ondanks het feit dat er van echte anonimiteit niet altijd sprake is, ervaren cliënten toch een sterk gevoel van anoniem zijn. Dit voorkomt dat cliënten onnodig de hulpverlening vermijden uit schaamte of angst voor stigmatisering. De cliënten van Alcoholdebaas.n1 benoemen de meerwaarde van anonimiteit vaak in hun reacties: `Als het niet anoniem was geweest had ik niet durven vertellen hoe ik me voelde."ik had noolt naar een instelling durven stappen om te zeggen dat ik vind dat ik een drankprobleem heb. En als ik het wel zou doen, zou ik niet eerlijk durven te zeggen hoeveel ik drink (zeker niet als het een keer fout gaat). Nu durf ik dat wel toe te geven."juist de laagdrempeligheid van deze behandeling maakte voor mij de stap om dit te doen heel makkelijk.' Alcoholdebaas.n1 Alcoholdebaas.n1 is ontwikkeld door Tactus Verslavingszorg en Tactive l en omvat een behandelaanbod bestaande uit vijf elementen: een informatieve website, een online lotgenotencontact via het forum, een internetbehandeling, parallel lopend wetenschappelijke onderzoek en een (nazorg) chatmodule. De opzet, opbouw en inhoud sluit aan bij de verschillende motivatiestadia waarin een cliënt zich kan bevinden volgens het Stages of Change Model (Prochaska & Diclemente, 1983). Dit model benadrukt dat gedragsverandering een proces

4 POSTEL, TER HUURNE E.A. is waarin vijf fasen te onderscheiden zijn: voorbeschouwin g, overpeinzing, voorbereiding, actie, en consolidatie. In iedere fase van gedragsverandering spelen andere determinanten een rol. De website, het forum en deel a van de internetbehandeling zijn vooral gericht op mensen in de voorbeschouwin g- en overpeinzingfase. Deel 2 omvat de fase van gedragsverandering en vanaf het einde van deel z bevindt de cliënt zich in de consolidatiefase (behoud van gedrag). De behandelmethode is gebaseerd op uitgangspunten uit de cognitieve gedragstherapie (Rietdijk, z000). Zowel op de website als in de internetbehandeling wordt gebruik gemaakt van de twee basisprincipes van motiverende gespreksvoering. Enerzijds onvoorwaardelijke acceptatie: niet moraliseren, cliënt zelf laten beslissen en diens besluit respecteren, en anderzijds constructieve confrontatie: bewustmaking en versterking, feitelijke informatie en objectief advies bieden. Deze motiverende gesprekstechnieken sluiten aan bij het motivatieproces en het proces van het bewerkstelligen van gedragsverandering. Informatieve website Op de informatieve website is uitgebreide en toegankelijke informatie te vinden over overmatig alcoholgebruik. De informatie is niet veroordelend, maar ondersteunend en motiverend geschreven. Het informatieve gedeelte is voor iedere websitebezoeker toegankelijk. De informatie op de website speelt ook een rol tijdens de behandeling. Cliënten ontvangen regelmatig een link naar informatie op de website die op hen van toepassing is. De website telt gemiddeld 5000 unieke bezoekers per maand. Forum Op het forum kunnen bezoekers berichten uitwisselen en ervaringen delen: een lotgenotencontact zonder tussenkomst van een hulpverlener. Het is bedoeld voor iedereen: zowel deelnemers aan de internetbehandelin g als mensen die niet deelnemen. Elk forumlid bepaalt zelf of hij alleen berichten leest of ook zelf berichten schrijft. Het forum staat onder supervisie van een moderator die ingrijpt als deelnemers zich niet aan de regels houden. De 700 leden van het forum reageren positief en ondersteunend op elkaar. Dagelijks worden zo'n 300 nieuwe berichten geplaatst. De intensieve online contacten hebben zelfs, op eigen initiatief van de leden, geleid tot een aantal real-life ontmoetingen voor de forumbezoekers en tot het schrijven van een boek over hun ervaringen, dat medio zoog zal worden uitgegeven.

5 ALCOHOLDEBAAS.NL Internetbehandeling De internetbehandeling omvat een gestructureercl behandelprogramma waarbij de cliënt persoonlijke begeleiding krijgt van een professionele hulpverlener via het internet. De interactie verloopt asynchroon, waardoor zowel de cliënt als de hulpverlener de mogelijkheid heeft goed na te denken over een reactie of antwoord. Het doel is het minderen van of stoppen met overmatig alcoholgebruik. De behandeling bestaat uft twee delen. Deel i is gericht op diagnostiek, het onderzoeken van de functie van het alcoholgebruik en educatie. Deelnemers krijgen de kans om eerst hun alcoholgebruik nader te bekijken, zonder het direct te veranderen. De nadruk ligt op inzicht in eigen gebruik en het motiveren van de cliënt voor verandering van drinkgedrag en voor behandeling. Na een intake vragenlijst, bestaat het contact met de hulpverlener uit vier huiswerkopdrachten met tussentijdse contacten. In de opdracht `Voordelen, nadelen' kan de cliënt aanvinken welke stellingen over drankgebruik op hem van toepassing zijn, bijvoorbeeld: 9.k kan me beter ontspannen' of `ik heb problemen thuis door drank'. Deze opdracht geeft zowel de cant als de hulpverlener inzicht in de functie van het alcoholgebruik. Bij de opdracht `Alcoholschrift krijgt de cliënt uitleg over het registreren van zijn alcoholgebruik in het alcoholschrift. Gedurende de hele internetbehandeling houdt de cliënt dagelijks zijn alcoholschrift bij. De opdracht `Beschrijf het momene is onderdeel van het invullen van het alcoholschrift. De cant wordt gevraagd een aantal van de geregistreerde momenten meer in detail toe te lichten aan de hand van zijn gedachten, gevoelens en gedrag. Bij de opdracht 'Drink Wijzer' krijgt de cliënt 44 situaties, gedachten en gevoelens voorgelegd, waarbij hij per item aangeeft in welke mate hij trek heeft en hoe vaak hij drinkt. Deel i wordt afgesloten met een persoonlijk advies. In principe gelden er geen exclusiecriteria voor deelname aan het eerste deel van de internetbehandeling, maar er wordt direct doorverwezen naar een arts indien zich alarmerende situaties voordoen of indien er psychiatrische of medische zorg nodig is, zoals in geval van risico op een alcoholinsult of delirium, suïcidaliteit of psychose. Ook als de cliënt veel drinkt in combinatie met slecht eten of maag- en darmklachten wordt een bezoek aan de huisarts geadviseerd. Na deel i kan de cliënt doorstromen naar deel 2. Er zijn een aantal redenen om cliënten de toegang tot deel z te weigeren: Als er sprake is van ernstige psychiatrische problematiek met kans op decompensatie bij minderen of stoppen, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van risico op suïcidaliteit of psychosen.

6 POSTEL, TER HUURNE E.A. Als er kans is op ernstige lichamelijke problematiek bij minderen of stoppen, zoals een delirium of insult. Als tijdens deel i is gebleken dat de cliënt de huiswerkopdrachten niet begrepen heeft of zelf onvoldoende informatie geeft. Als de cliënt geen verantwoorde veranderdoelen kan of wil stellen. Als er sprake is van één van de twee eerstgenoemde redenen wordt de cliënt doorverwezen naar face-to-facebehandeling, omdat die vorm beter aansluit bij de ernst van de problematiek. Als er sprake is van één van de twee laatste redenen en de cliënt niet bereid is te veranderen, dan stopt de behandeling op initiatief van de hulpverlener. In deel z werkt de cliënt door middel van vijf huiswerkopdrachten aan gedragsverandering. Bij de opdracht `Doel stellen' bepaalt hij zelf, in overleg met de hulpverlener, het uiteindelijke doel: stoppen met drinken of minder drinken. Vervolgens formuleert hij bij de opdracht 'Anders denken' helpende en niet-helpende gedachten. Bij de opdracht "Anders doen' bedenkt de cliënt wat hij het beste kan doen op momenten dat hij trek in alcohol heeft. Daarna volgt de leesopdracht 'Beslissingen', bestaande uit een beschrijving van de zeven beslismomenten die iemand doorloopt voordat hij gaat drinken. De educatieve teksten geven de cliënt inzicht in de beslissingsmomenten en bieden handvatten om hier mee om te gaan. De laatste opdracht van deel 2 is 'Actieplan maken', waarbij de cliënt een samenvatting schrijft van wat hij geleerd heeft tijdens de behandeling. Het actieplan kan worden ingezet op momenten van trek. De looptijd van het behandelprogramma varieert, afhankelijk van het tempo waarin de cliënt werkt. De gemiddelde duur van de behandeling is drie maanden Chatmodule De zelfhulp-chatgroep wordt ingezet als nazorgtraject voor deelnemers die Alcoholdebaas hebben afgerond. Er is een `live' online berichtenuitwisseling tussen de groepsleden. Zij komen op een vast tijdstip bij elkaar in een chatbox en wisselen ervaringen uit onder leiding van een gespreksleider. Deze is een vrijwilliger en ervaringsdeskundige die voor coaching kan terugvallen op een medewerker van Alcoholdebaas.nl. De reacties van de eerste zelfhulp chatgroep zijn positief. Deelnemers zien het als een aangename toevoeging of mooi vervolg op de behandeling. De chatsessies werken ondersteunend; deelnemers vinden het prettig om te praten met mensen die hetzelfde probleem hebben. Een paar quotes ter illustratie:

7 ALCOHOLDEBAAS.NL Ik denk dat deze chatsessies een toevoeging vormen aan de behandeling. Ik sta steviger in mijn schoenen wat betreft het niet drinken en denk dat de chat daaraan heeft bijgedragen. Voor mij is het makkelijker op deze manier aan een groepsgesprek deel te nemen, danface to face. Wetenschappelijk onderzoek Parallel aan de internetbehandeling loopt een wetenschappelijk onderzoek. Er zijn zes meetmomenten voor het onderzoek ingebouwd (voormeting, twee maal tussenmeting, nameting en follow-up meting zes weken en zes maanden na afronding) als vast onderdeel van de internetbehandeling. Er is dus voortdurend sprake van dataverzameling en het meten van resultaten. De resultaten van de afgelopen drie jaren hebben veel informatie opgeleverd over gebruiksvriendelijkheid, mening van deelnemers, bereikte doelgroep en een indicatie van de effectiviteit (Postel geaccepteerd). Het onderzoek heeft per i oktober zoo8 een vervolg gekregen in de vorm van een gerandomiseerde klinische trial. Hierin wordt een groep deelnemers aan de internetbehandeling vergeleken met een wachtlijstcontrolegroep die gedurende drie maanden wachttijd tweewekelijks een algemene ondersteunende `no-replf ontvangt. Hierbij zal naast (kosten)effectiviteit ook worden gekeken naar de voorspellers van een succesvolle internetbehandeling. Pilotstudie Sinds de start van Alcoholdebaas.n1 op 21 maart 2005 zijn gegevens verzameld over de doelgroep die wordt bereikt met Alcoholdebaas.nl, de drop-out cijfers, de behandeleffecten en de mening van de deelnemers. Gedurende de eerste twee jaren zijn in totaal 903 deelnemers gestart met de internetbehandeling; de bevindingen van deze groep beschrijven we hieronder. Doelgroep Alcoholdebaas.nl Uit de resultaten blijkt dat Alcoholdebaas.n1 een nieuw deel van de populatie probleemdrinkers bereikt (Postel e.a., zoos). Vooral de tot nu toe zeer moeilijk bereikbare drinkers worden bereikt: werkenden, vrouwen en goed opgeleiden. Figuur i toont dat het percentage cliënten dat werk heeft met 80%, beduldend hoger ligt dan de 33% werkenden onder de face-to-face cliënten bij Tactus Verslavingszorg.

8 POSTEL, TER HUURNE E.A. Figuur 1 Werksituatie (in 80 werk geen werk anders face-to-face behandeling internetbehandeling Van de cliënten die zich bij de reguliere behandeling van Tactus Verslavingszorg melden is 15% hoog opgeleid, terwij1 rulm 5o% van de deelnemers aan Alcoholdebaas.n1 een opleiding op hbo-niveau of hoger heeft (zie figuur z). Figuur 3 laat zien dat het percentage vrouwen bij de internetbehandeling met 55% beduidend hoger ligt dan landelijk het geval is bij de face-to-facebehandeling, namelijk z5% (Ouwehand e.a., 2007). Figuur Opleidingsniveau (in basisschool/geen lbo/mavo havo/vwo/mbo hbo/wo face-to-face behandeling internetbehandeling

9 ALCOHOLDEBAAS.N1 Figuur 3 Geslacht (in %) I 25 man vrouw face-to-face behandeling internetbehandeling Opvallend is verder de grote groep nieuwkomers bij de internetbehandeling. Landelijke cijfers van het LAD I s (Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem) laten zien dat, van de cliënten die zich meldden bij de (ambulante) verslavingszorg met een primair alcoholprobleem, 20% niet eerder in behandeling is geweest (Ouwehand e.a., 2008). Slechts één op de vijf alcoholcliënten is dus nieuwkomer. Bij Alcoholdebaas.n1 is sprake van een bijna omgekeerde situatie: 74% van de cliënten is niet eerder in behandeling geweest voor hun alcoholprobleem. De gemiddelde leeftijd van de deelnemers is 45,7 jaar. Drop-out Figuur 4 geeft een flowdiagram weer: van de 903 deelnemers rondde 36% de behandeling volledig af (n=326). Daarnaast waren 46 deelnemers (5%) voldoende gebaat bij slechts een deel van de internetbehandeling en zijn 46 deelnemers (5%) doorgestroomd naar andere vormen van hulp, veelal face-tofacebehandeling. De grootste groep deelnemers valt ult aan het begin van deel 1, vlak voor of na het maken van de eerste hulswerkopdracht `Voordelen en nadelen'. De reden voor het vroegtijdig uitvallen wordt door de meeste deelnemers niet gegeven. Hoewel een enkeling aangeeft te stoppen vanwege persoonlijke omstandigheden (bv. ernstig zieke vrouw, wereldreis), de vereiste tijdsinvestering of omdat de behandeling niet bij hem past (bv. door zichzelf moeilijk te kunnen uiten op papier). Helaas zijn geen eencluidige gegevens bekend over de drop-out cijfers van reguliere face-to-face

10 POSTEL, TER HUURNE E.A. Figuur 4 Flowdiagram van de internetbehandeling Start deel diagnostiek, functieanalyse en educatie (n=9o3, l00%) Drop-out (n =274, 30.3%) Doorgestroomd naar andere vorm van hulp (n=27, 3.0%) Votdoende baat bij deel van programma (n=23, 2.5%) Andere reden (n=26, 2.9%) Start deel 2: Behandeling en gedragsverandering (n=553, 61.2%) Drop-out (n=266; 18.4%) Doorgestroomd naar andere vorm van hulp (n=19, 2.1%) Voldoende baat bij deet van programma (n=23, 2.5%) Andere reden (n=29, 2.2%) Internetbehandeling afgerond Vragentijst nameting ingevuld (n=3o1,. 33.3%) (n=326,36.1%) Vragenlijst niet ingevuld (n=25, 2.8%) FolIow-up 6 weken (n=221, 24.5%) Follow-up 6 maanden (n= 137, 15.2%) alcoholbehandelingen, waardoor we geen uitspraak kunnen doen over het verschil of de overeenkomst in drop-out cijfers tussen Alcoholdebaas. n1 en face-to-facebehandeling. Wel is onderzoek gedaan naar de drop-out gegevens van de online zelfhulpmodule van Jellinek (Blankers e.a., 2007). Hieruit bleek dat 61% van de bezoekers na het aanmaken van de inlognaam niet meer terugkeert naar de zelfhulpmodule (n=zozl). Van de deelnemers die na het inloggen nog minimaal één keer de Jellinek zelfhulpmodule bezochten (n=99 ij, rondde circa 14% de module ook daadwerkelijk af (n=14z). Het drop-out percentage van de internetbehandeling ligt lager dan bij de zelfhulpinterventie. Deze bevinding ligt in lijn der verwachting, omdat de internetbehandeling intensiever is en er daarbij sprake is van regelmatig contact met een hulpverlener. Blijkbaar leidt dat tot minder uitval.

11 ALCOHOLDEBAAS.NL Alcoholgebruik en alcoholgerelateerde klachten De beoogde effecten van de internetbehandeling zijn een afname van het alcoholgebruik en van de gerelateerde klachten. Deze effecten zijn onderzocht op basis van de gegevens van 301 deelnemers die de behandeling hebben afgerond en de vragenlijst direct na afloop van de behandeling hebben ingevuld. Van deze groep zijn ook follow-up gegevens beschikbaar van zes weken (n=zzl) en zes maanden (n=137) na afloop van de behandeling. Uit de resultaten blijkt dat het alcoholgebruik fors is gedaald en de alcoholgerelateerde klachten flink zijn afgenomen (zie figuur 5). Er is een significante afname van wekelijkse alcoholconsumptie tussen voor- en nameting, F(1,2.8o) = , p <.00l, r = 1,22. Het gemiddelde aantal standaardglazen per week daalt van 36,7 bij aanvang naar 11,4 standaardglazen na afloop van de behandeling. Uit de follow-up meting een half jaar na afronding blijkt dat de wekelijkse alcoholconsumptie van de vrouwelijke deelnemers weer licht is gestegen ten opzichte van de narneting, F(1,128) = 7,32, p <.oi. Figuur 5 toont dat vrouwen bij aanvang gemiddeld 35.7 standaardglazen per week dronken (11=467), bij afronding gerniddeld lo,6 glazen (n=177) en een half jaar na afronding 13,5 glazen (11=89). Bij de mannen blijft de afname in alcoholgebruik ook een half jaar na afronding van de internetbehandeling gehandhaafd. Zij dronken bij aanvang gemiddeld 51,6 standaardglazen per week (11=383), na afronding 14,1 glazen (11=94) en een half jaar na afronding nog 13,4 glazen (n=39). Figuur 5 Afname alcoholgebruik bij mannen en vrouwen in aantal glazen 60 so 40 vrouwen voormeting nameting follow-up 6 mnd

12 POSTEL, TER HUURNE E.A. Uit de resultaten van de nameting blijkt een significante afname op tien van de twaalf alcoholgerelateerde klachten (zie tabel 1). Deze afname blijft ook een half jaar na afronding van de internetbehandeling gehandhaafd; transpiratieklachten blijken zelfs nog verder te zijn afgenomen. Voor hoofdpijn en epileptische insulten werden geen significante effecten gevonden. Tabel Effect sizes alcoholgerelateerde klachten Klacht Depressieve klachten 0.95 Transpireren 0.48 Geheugenproblemen 0.45 Trillen 0.39 Hartkloppingen 0.39 Vermoeidheid 0.38 Diarree 0.33 Maagklachten 0.32 Seksuele problemen 0.27 Hyperventilatie 0.21 Tevredenheid internetbehandeling De deelnemers zijn tevreden en positief over de online behandeling. Het contact met de behandelaar wordt beoordeeld als prettig (96%), veilig (98%) en persoonlijk (88%). Slechts een enkeling ervaart online contact als onprettig (2%), onveilig (1%) of onpersoonlijk (6%). De overige respondenten waren neutraal. Van de cliënten geeft 73% aan andere vormen van contact met hun hulpverlener niet te hebben gemist, ten opzichte van 15% die deze mogelijkheid wel heeft gemist. Vooral het persoonlijke element en de feedback van de hulpverlener worden erg gewaardeerd. Een citaat: `Het is anoniem, maar toch is er een soort van vertrouwensband alsof je tegenover iemand zit. je voelt je vrijer omdat je rustig alles kan neertypen en er over na kan denken wat je kwijt wilt...' Ook de registratie in het alcoholschrift wordt door cliënten genoemd als zeer waardevol. De cliënten geven aan dat van het schrift een motiverende werking uitgaat en dat de registratie veel inzicht geeft in hun eigen alcoholgebruik: `De beschrijfmomenten in het alcoholschrift dwingen je tot nadenken.' Internetbehandelin g wordt door 94% van de deelnemers die hebben afgerond gezien als een effectieve methode. Cliënten beoordelen de

13 ALCOHOLD EBAAS. N L verschillende huiswerkopdrachten met een gemiddeld rapportcijfer van 7,5. De vragenlijstopdracht `Trek- en drinklijse wordt met een 7,1 als laagste beoordeeld en de leesopdracht `Beslissingen' met een 8,2 als hoogste (Zwart, 2006). Cliënten stellen dat ze na de internetbehandeling beter om kunnen gaan met risicosituaties, dat ze risicogedachten beter om kunnen zetten in helpende gedachten en dat ze meer controle hebben over hun gebruik. Een citaat: 'Ik ben bewuster geworden van alle stapjes die leiden tot de "slok" en dat je daar in dus steeds kan kiezen of je gedachten/gedrag wijzigen: Een regelmatig genoemd punt van kritiek is de `abrupte afsluiting' van de behandeling. Cliënten vinden de afsluiting te snel gaan en willen daar graag beter op worden voorbereid. Een citaat: 'Het afsluitende gedeelte vond ik erg abrupt. Daar zal ik het nog moeilijk mee krijgen. Ik zal de hulpverlener heel erg gaan missen.' Slotoverwegingen De verzamelde resultaten geven een indicatie van de effectiviteit van internetbehandeling bij alcoholproblematiek. De drempel om hulp te zoeken bij een verslavingsprobleem wordt verlaagd, waardoor nieuwe groepen cliënten nu wel de stap naar de hulpverlening zetten. Een mogelijke verklaring voor het grote aandeel vrouwelijke cliënten is de grote schaamte die vrouwen hebben bij het erkennen van hun alcoholprobleem, waardoor het bespreekbaar maken bij de huisarts voor hen nog lastiger is dan voor mannen Door de lagere prevalentie van alcoholproblemen bij vrouwen, zal een huisarts ook minder snel vragen naar het alcoholgebruik van vrouwelijke patiënten. Cliënten die de behandeling afronden laten een forse afname in het alcoholgebruik zien, net als een afname van de alcoholgerelateerde klachten. Cliënten zijn daarnaast enthousiast en positief over de mogelijkheden van een behandeling via internet. We beseffen echter goed dat we geen harde conclusies kunnen trekken op basis van deze onderzoeksgegevens, enerzijds vanwege het ontbreken van een controlegroep en anderzijds vanwege het hoge aantal drop-outs en het feit dat zij niet meer bereikt konden worden. We weten niet waarom cliënten uitgevallen zijn en we kunnen slechts gissen naar de redenen voor de minder duurzame effecten bij vrouwelijke deelnemers. Vanwege de anonimiteit was het niet mogelijk om na afioop in contact te komen met cliënten voor meer informatie. De interpretatie van de resultaten, vooral een half jaar na afronding van de behandeling, dient daarom met enige voorzichtigheid te gebeuren. Het nader onderzoeken van de drop-outs is een aanbeveling voor vervolgonderzoek.

14 POSTEL, TER HUURNE E.A. Op basis van de bevindingen uit de pilot studie is besloten het onderzoek naar Alcoholdebaas ail een vervolg te geven in de vorm van een gerandomiseerde trial (RcT). Hierin wordt de internetbehandeling vergeleken met een wachtlijst controlegroep die tweewekeli j ks een ondersteunend bericht ontvangt. Eén van de belangrijkste wijzigingen is dat het ( adres en telefoonnummer) voorwaarde verstrekken van contactgegevens is voor deelname aan de RCT, zodat er in geval van drop-out contact kan worden gezocht. We hopen met het vervolgonderzo ek een bijdrage te kunnen leveren aan het tot op heden helaas nog zeer beperkte bewijs van effectiviteit van internetinterventies bij alcoholproblematiek. Het richt zich op het beantwoorden van de volgende vragen: Worden de eerder gevonden effecten, van afname in de alcoholconsumptie en de verbeterde gezondheid, bevestigd in de RcT? Hoe is de therapeutische relatie in de internetbehandeling? Wat zijn de redenen voor drop-out? Hoe kosteneffectief is Alcoholdebaas.nl? Hebben patiëntkenmerken zoals demografische gegevens, ernst van de klachten en motivatie een voorspellende wanrde wat betreft effectiviteit van de behandeling? Waarom zijn de behandeleffecten bij vrouwelijke deelnemers minder duurzaam? De gegevens van de pilotstudie hebben in ieder geval geleid tot een aantal en van de internetbehandeling. Er zijn aanpassingen belangrijke verbetering doorgevoerd ten behoeve van de gebruiksvriendelijkheid van de behandeling voor zowel cliënt als hulpverlener. Daarnaast is de afsluiting aangepast en verbeterd. Als cliënten behoefte hebben aan een verlenging van de behandeling, dan kan het behandeltraject worden uitgebreid met een 'vinger aan de pols' traject. De hulpverlener onderhoudt dan nog een minimale vorm van contact met de cliënt gedurende zes weken, waardoor de afsluiting minder abrupt is. Tot slot willen we nog even stilstaan bij het belang van anonimiteit. Voor zorgverzekeraars zijn persoonsgegevens een vereiste om een (online) behandeling te financieren. Voor cliënten kan het verstrekken van een hoge drempel betekenen, zo hoog zelfs dat zij dan maar persoonsgegevens liever geen hulp ontvangen zo blijkt uit de praktijk van Alcoholdebaas.nl. In zoo8 kwam er meer behandelcapaciteit beschikbaar door de betaalversie van Alcoholdebaas.nl, die volledig wordt vergoed door de zorgverzekeraars als verstrekken. Er werd een mailing verstuurd cliënten hun persoonsgegevens naar mensen die hun adres hadden achtergelaten op een interesselijst,

15 ALCOHOLDEBAAS.NL waarop 2.81 mensen reageerden dat zij nog steeds geïnteresseerd waren in de behandeling. Slechts 23 personen (8,2%) bleken echter persoonsgegevens te willen verstrekken om zo direct de behandeling te kunnen volgen. Het alternatief om anoniem te blijven en de behandeling zelf te betalen werd door vier personen (1,4%) verkozen. De grootste groep, 254 personen (90,4%), koos echter voor optie drie: wachten tot de anonieme, gratis behandeling ooit 371 mogelijk wordt. Volgens ons zijn dit zorgwekkende cljfers. De angst voor gezichtsverlies is kennelijk zo groot dat 'clan maar geen hulp' wordt verkozen boven het uit de schaduw stappen. De manier waarop het gezondheidssysteem in Nederland wordt gefinancierd vormt een belemmering voor de toegankelijkheld. Van de Nederlanders met een alcoholprobleem zoekt slechts 17% enige vorm van hulp, en daarvan komt maar 3% daadwerkelijk terecht bij de verslavingszorg. Online behandeling heeft aangetoond een oplossing te kunnen zijn, maar dan moet anonieme deelname mogelijk worden gemaakt. Een overheid die het terugdringen van schadelijk alcoholgebruik tot prioriteit bestempelt, dient te investeren in de toegankelijkheid van de zorg. Deze investering zal zichzelf terugverdienen in de vorm van gezondheidswinst voor cliënten en vermindering van maatschappelijke en economische kosten. Noot Een onderneming die internetbehandelingen ontwikkelt op het gebied van verslaving en psychische problemen. literatuur Blankers, M., Kerssemakers, R., Schramade, M., & Schippers, G. (2007). Eerste ervaringen met internet-zelfhulp voor probleemdrinkers. Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 62, 12, Boon, B., & Huiberts, A. (in voorbereiding). Drinking less on fewer drinking days. The effect of computer tailored education on alcohol consumption in a randomized controlled triai. Boon, B., Risselada, A., Huiberts, A., & Smit, F. (in voorbereiding). Reduced alcohoi consumption in male adults due to a one time computer tailored advice: a randomised controlled trial. Manhal-Baugus, M. (2001). E-therapy: Practical, ethical, and legal issues. Cyberpsychology & Behavior, 4, 5, Ouwehand, A.W., Kuijpers, W.G.T., Wisselink, & Delden, EB. van (2007). Kerncijfers Verslavingszorg Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem. Houten: Stichting Informatie Voorziening Zorg. Ouwehand, A.W., Kuijpers, W.G.T., Wisselink, D.J., & van Delden, E13. (2008). Kerncijfers Verslavingszorg 2007 (voorpublicatie). Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem. Houten: Stichting Informatie Voorziening Zorg. Postel, M.G., Haan, H.A. de, & Jong, C.A.J. de (geaccepteerd). Evaluation of an e-therapy program for problem drinkers:a pilot study. Substance Use

16 POSTEL, TER HUURNE E.A. and Misuse. Postel, M.G., Jong, C.A.J. de, & Haan, H.A. de (2005). Does e-therapy for problem drinking reach hidden populations? The American Journal of Psychiatry, 162, 12, Prochaska, J.0., & Diclemente, CC. (2983). Stages and Processes of Self-Change of Smoking - Toward an Integrative ModeI of Change..lournal of Consulting and Clinical Psychology, 51, 3, Rietdijk, E.(2000). Effectiviteit van Cognitieve Gedragstherapie bij verslaving: een review van de empirische evidentie. Amsterdam: Amsterdam Institute for Addiction Research (AIAR). Riper, H., Kramer, J., Smit, F., Conijn, B., Schippers, G., & Cuijpers, P. (2008). Web-based self-help for problem drinkers: a pragmatic randomized trial. Addiction,103, 2, Riper, H., Smit, F., Zanden, R. v. d., Conijn, B., Kramer, J., & Mutsaers, K. (2007). E-Mental Health: High Tech, High Touch, High Trust. Utrecht: Trimbosinstituut. Ruwaard, J., & Lange, A.(2007). [Bespreking van:] H. Riper, F. Smit, R. van der Zanden, 'B. Conijn, J. Kramer & K. Mutsaers, Programmeringsstudie E- mental Health: High Tech, High Touch, High Trust, Maandblad Geesteljke volksgezondheid, 62, 12, Zwart, D. (2006). Met internet alcohol de baas. Ervaringen van hulpverleners en cliënten. Saxion Hogeschool Enschede, Enschede. Samenvatting Marloes Postel, Elke ter Huurne, Hein de Haan & Cor nieuw deel van de populatie probleemdrinkers wordt bereikt, dat het alcoholgebruik fors daalt en dat de alcoholgerelateerde klachten afnemen. Deelnemers zijn positief over de online behandeling. De pilotstudie heeft eind 2008 een vervolg gekregen in de vorm van een gerandomiseerde trial, waarin o.a. meer zicht zai worden verkregen op de redenen voor uitval tijdens de internetbehandeling. Personalia Drs M.G. Postel (1977), psycholoog, is werkzaam bij Tactus Verslavingszorg en Tactive en als onderzoeker verbonden aan het Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction (NisFA). Institutenweg 7521 PH Enschede, of E.D. ter Huurne, MSc. (1982) is communicatiewetenschapper en onderzoeker bij Tactus Verslavingszorg en Tactive H.A. de Haan (1956), psychiater NIFP, is eerste geneeskundige/psychiater bij Tactus Verslavingszorg. Prof. dr C.A.J. de Jong (1950) is hoogleraar Verslaving en Verslavingszorg aan de Radboud Universiteit Nijmegen en wetenschappelijk directeur van het Nijmegen Institute for Scientist Practitioners in Addiction (NISPA). de Jong 'Alcoholdebaas.nl. Drie jaar online hulpverlening voor probleemdrinkers' De internetbehandeling Alcoholdebaas.nlomvat een gestructureerd behandelprogramma waarbij de cliént via het internet persoonlijke één op één begeleiding krijgt van een professionele hulpverlener. De resultaten van de pilotstudie laten zien dat een

Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 2005 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl?

Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 2005 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl? Stand van zaken 19 april 6 Wat gebeurde er met de 578 deelnemers die sinds 21 maart 5 van start zijn gegaan bij www.alcoholdebaas.nl? 181 deelnemers hebben de behandeling afgerond. Onder te verdelen in:

Nadere informatie

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer

Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg. Marielle Brenninkmeijer Verslaving de baas bij Tactus verslavingszorg Marielle Brenninkmeijer Inhoud workshop Online alcoholdebaas.nl Onderzoek en resultaten Verslaving de baas Oefening Online Wat is www.alcoholdebaas.nl? Website

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING Het is niet te laat, het is nimmer te laat. Het is pas te laat als er geen weg terug is en zelfs dan is er berouw en kun je denken hoe het ooit zou zijn geweest Anna Eva op het

Nadere informatie

Eerste ervaringen met internetzelfhulp voor probleemdrinkers

Eerste ervaringen met internetzelfhulp voor probleemdrinkers 2007 12 MGv 62 1032-1043 matthijs blankers, roel kerssemakers, mark schramade & gerard schippers Eerste ervaringen met internetzelfhulp voor probleemdrinkers Mensen met een drankprobleem zoeken niet gemakkelijk

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Effectiviteit van online hulpverlening

Effectiviteit van online hulpverlening 9 Effectiviteit van online hulpverlening Dr. Matthijs Blankers, dr. Tara Donker, prof.dr. Heleen Riper en drs. Frank Schalken.1 Inleiding 30. Het belang van wetenschappelijk onderzoek 30.3 Effectiviteit

Nadere informatie

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts

Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts Zorgpad alcohol en ouderen t.b.v. Huisarts 1. De rol van de huisarts De huisarts kijkt op basis van de anamnese m.b.v. de Audit C of ICD 10 de cliënt alcoholafhankelijk is en doorverwezen moet worden naar

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk?

Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Begeleide internetbehandeling, een goed alternatief binnen de huisartsenpraktijk? Folder voor patiënten Een project van de afdeling Huisartsgeneeskunde van het UMCG, in samenwerking met de afdeling klinische

Nadere informatie

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN Inhoud presentatie Wat is Smart4U Doel van het onderzoek

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

E-HEALTH IN DE HUISARTSENPRAKTIJK EN BASIS GGZ

E-HEALTH IN DE HUISARTSENPRAKTIJK EN BASIS GGZ E-HEALTH IN DE HUISARTSENPRAKTIJK EN BASIS GGZ PROF. DR. ANNEMIEKE VAN STRATEN, VU & ACADEMISCHE WERKPLAATS DRS. MARCEL DIJKENS, RELATIEMANAGER BASIS GGZ, PREZENS (GGZ INGEEST) 19 JUNI 2014 E-HEALTH IN

Nadere informatie

Centrale vraag Uitkomsten Waarom dit onderzoek?

Centrale vraag Uitkomsten Waarom dit onderzoek? Samenvatting SAMENVATTING Centrale vraag De centrale vraag is of problematisch alcoholgebruik gereduceerd kan worden door de inzet van een nieuwe generatie van digitale zelfhulpinterventies. Uitkomsten

Nadere informatie

Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk. Bart Schrieken

Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk. Bart Schrieken Interapy Online Psychotherapie 10 jaar Onderzoek & Praktijk Bart Schrieken Presentatie Soorten e-mental health Onderzoek Voorbeelden praktijk Conclusies & aanbevelingen Online aanbod door GGZ in Nederland

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli

NAH-poli Heliomare en E-mental health. Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli NAH-poli Heliomare en E-mental health Mechteld Dijkman, klinisch psycholoog coördinator NAH-poli Opzet workshop Wat doet de NAH-poli Heliomare? E-mental health: waarom en hoe? Ervaringen patiënten Ervaringen

Nadere informatie

ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN. De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa

ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN. De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa WIJ ZIJN IXTA NOA IXTA NOA. OFTEWEL IK STA NIEUW. IXTA NOA IS EEN EIGENZINNIGE VERZAMELING VAN MENSEN DIE ZELFBEWUST EN

Nadere informatie

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS

PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Informatie voor huisartsen PATIËNTEN VERWIJZEN BIJ PROBLEMEN MET ALCOHOL EN DRUGS Wanneer verwijst u naar de BasisGGZ (Novae) of de Specialistische GGZ (VNN)? WANNEER VERWIJST U NAAR DE BASISGGZ (NOVAE)

Nadere informatie

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp

Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Vroegsignalering alcoholgebruik op de Spoedeisende hulp Samenwerking tussen algemeen ziekenhuis en GGZ Roxanne Izendooren Projectleider Vroegsignalering alcoholgebruik 23 april 2012 Opdracht: Vragenlijst

Nadere informatie

Laat kopzorgen geen probleem worden. Anna-Linde Schermerhorn Productmanager Online Zelfhulp 26 oktober 2015 @Stichting_mirro

Laat kopzorgen geen probleem worden. Anna-Linde Schermerhorn Productmanager Online Zelfhulp 26 oktober 2015 @Stichting_mirro Laat kopzorgen geen probleem worden Anna-Linde Schermerhorn Productmanager Online Zelfhulp 26 oktober 2015 @Stichting_mirro Inhoud Stichting mirro Online zelfhulp Observationeel onderzoek online zelfhulp

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft

Alcohol en drugs. Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? Hersenschade 21-11-2013. Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Verbinding maken. met datgene wat onbesproken blijft Alcohol en drugs Waar denken we aan? Nadine Mouchart, MSc Medewerker Verslavingspreventie Wat zien we binnen de huisartsenvoorziening? En wat missen

Nadere informatie

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst!

Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! Staat uw leven in het teken van drank en drugs? Een opname biedt uitkomst! KLINISCHE BEHANDELING: ALS U DE CONTROLE OVER UW LEVEN TERUG WILT Onderdeel van Arkin Stoppen met alcohol of drugs en uw manier

Nadere informatie

Samenvatting. Grip Op Je Dip

Samenvatting. Grip Op Je Dip Samenvatting Grip Op Je Dip Online depressie-interventie voor adolescenten en jongvolwassenen: effectiviteit, veranderingsmechanismen, en taalgebruik als psychologische marker 163 Hoofdstuk 1 is de algemene

Nadere informatie

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden

Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden Als er meer nodig is om uw verslaving de baas te worden DAGBEHANDELING: DRIE DAGEN PER WEEK, TWAALF WEKEN LANG Onderdeel van Arkin De intensieve behandeling tijdens de Dagbehandeling helpt om uw verslaving

Nadere informatie

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker

Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers. Onderzoeker Symposium E-coaching: Start van een nieuw tijdperk? Drs. Anne Ribbers Onderzoeker Universiteit van Tilburg, Faculteit Sociale Wetenschappen Departement Personeelswetenschappen E-coaching belicht vanuit

Nadere informatie

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012

Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Expertmeeting Alcohol en Zwangerschap 6 december 2012 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap 2008-2012 Nickie van der Wulp, MSc 12, Ciska Hoving, PhD 2, Wim van Dalen, MSc 1, & Hein de Vries, PhD 2 1 Nederlands

Nadere informatie

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen

Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Opzet alcoholbeleid voor werknemers binnen een instelling of bedrijf in de gemeente Raalte Alcoholpreventie volwassenen Tactus Verslavingszorg Preventie & Consultancy Brink 40 7411 BT Deventer 088 3822

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007)

Alcohol en ouderen in de verslavingszorg in Nederland (1998-2007) in Nederland (1998-2007) Juni 2009 In het kort Het aantal 55-plussers met een alcoholhulpvraag is sinds 1998 met 130% gestegen (89% gecorrigeerd voor vergrijzing). Het aandeel alcoholcliënten van 55 jaar

Nadere informatie

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP)

Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) Integrated treatment for Substance abuse and Partner violence (I-StoP) De effectiviteit van een gecombineerde behandeling gericht op problematisch middelengebruik en partnergeweld bij plegers van partnergeweld

Nadere informatie

Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen

Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen Kiezen voor Pillen of Praten?: Voorkeuren en Besluitvorming omtrent de Behandeling van Stemmings- en Angststoornissen Een wetenschappelijk onderzoek naar behandelvoorkeuren, gezamenlijke besluitvorming

Nadere informatie

Mindfulness en kanker

Mindfulness en kanker Mindfulness en kanker Else Bisseling 3 oktober 2015 augustus 2014 00 maand 0000 Mindfulness (Kabat-Zinn, 1990; Teasdale, Segal & Williams, 1995) Aandacht geven aan wat we van moment tot moment doen en

Nadere informatie

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online

Jaarverslag 2012. Stichting 113Online Jaarverslag 2012 Stichting 113Online Voorwoord Stichting 113Online is er voor iedereen die te maken krijgt met zelfmoord. Voor mensen die zelf suïcidale gedachten of gevoelens hebben, voor mensen die een

Nadere informatie

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE

MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MINDFULNESS EN ACT INTERVENTIES ALS E-HEALTH: EEN META-ANALYSE MARION SPIJKERMAN VGCT CONGRES, 13 NOVEMBER 2015 OVERZICHT Introductie Methode Resultaten Discussie Mindfulness en ACT interventies als ehealth:

Nadere informatie

Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant

Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant Internet hulpverlening Dementie de Baas Peter Paul Feith Stichting Geriant Symposium Dementie & ICT 26-03-2012 Windesheim Samenwerking Stichting Geriant Alzheimer Nederland Trimbos-instituut Dementie de

Nadere informatie

emental health bij depressie

emental health bij depressie INFORMATIEDAG DEPRESSIE UTRECHT, 12 APRIL 2014 emental health bij depressie Dr. Tara Donker, GZ-Psycholoog t.donker@vu.nl Klinische Psychologie OVERZICHT Wat is emental health? Geschiedenis van emental

Nadere informatie

Online behandeling vanuit je vertrouwde omgeving aan je problemen werken

Online behandeling vanuit je vertrouwde omgeving aan je problemen werken Online behandeling vanuit je vertrouwde omgeving aan je problemen werken Ik kan nu op mijn eigen manier en in mijn eigen tijd werken aan mijn problemen Inleiding Het gemak van internet is niet meer weg

Nadere informatie

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving?

Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Wat doen zelfhulp en vroeghulp aan verslaving? Dag van de verslaving 12 oktober 2007 Gerard M. Schippers Academisch Medisch Centrum Universiteit van Amsterdam Tijdschrift sinds 2005 Bohn Stafleu Van Loghum

Nadere informatie

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc.

HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN. Nadine Köhle, MSc. HOUVAST, VOOR ELKAAR EEN ONLINE ZELFHULPCURSUS VOOR PARTNERS VAN KANKERPATIËNTEN Nadine Köhle, MSc. Contactdag Leven met blaas- en nierkanker 11-04-2015 Amersfoort ACHTERGROND Kanker heb je niet alleen!

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet

Partnerschap van de familie in de behandeling. Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Partnerschap van de familie in de behandeling Het investeren in de kracht van naastbetrokkenen René Keet Interventie doelen EPA (parallelle zorg) persoonlijk herstel nastreven psychiatrische symptomen

Nadere informatie

Onderzoek naar een zelfhulpcursus voor het vergroten van zelfcompassie en welbevinden. Informatie voor deelnemers

Onderzoek naar een zelfhulpcursus voor het vergroten van zelfcompassie en welbevinden. Informatie voor deelnemers Onderzoek naar een zelfhulpcursus voor het vergroten van zelfcompassie en welbevinden Informatie voor deelnemers Geachte heer, mevrouw, Enschede, september 2015 Wij vragen u vriendelijk om mee te doen

Nadere informatie

Dat scheelt een slok op een borrel?

Dat scheelt een slok op een borrel? Dat scheelt een slok op een borrel? Alcoholpoli voor MDL-patiënten Tamara van Lieshout Verpleegkundig Specialist GGZ Onze Lieve Vrouwe Gasthuis 550 bedden Toonaangevend Gastvrij Businessunits PBU Psychiatrie

Nadere informatie

A nimal A ssisted T herapy

A nimal A ssisted T herapy C l i ë n t i n f o r m a t i e A nimal A ssisted T herapy b i j o n d e r z o e k s p r o j e c t bij volwassenen met een autismespectrumstoornis bij volwassenen met een autismespectrumstoornis Cliënteninformatie

Nadere informatie

Ergotherapeutische internetinterventie voor alcohol- en drugsproblemen Bachelor thesis

Ergotherapeutische internetinterventie voor alcohol- en drugsproblemen Bachelor thesis Ergotherapeutische internetinterventie voor alcohol- en drugsproblemen Bachelor thesis Naam: Yvet Welman Studentnummer: 500646560 Plaats, datum: Amsterdam, 17 maart 2014 Opleiding: Ergotherapie, Hogeschool

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

Psychische zorg voor ouderen

Psychische zorg voor ouderen Psychische zorg voor ouderen Wist u dat een op de vijf ouderen last heeft van depressieve gevoelens? Te vaak blijven mensen er in hun eentje mee zitten. 5,$ :7. IROGHU 28' LQGG U bent niet de enige Ouder

Nadere informatie

GHB hulpvraag in Nederland

GHB hulpvraag in Nederland GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor GHB problematiek in de verslavingszorg 2007-2012 Houten, mei 2013 Stichting IVZ GHB hulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Inzicht in de praktijk van online therapie. Stijn Bornewasser Behandelcoördinatie Interapy

Inzicht in de praktijk van online therapie. Stijn Bornewasser Behandelcoördinatie Interapy Inzicht in de praktijk van online therapie Stijn Bornewasser Behandelcoördinatie Interapy Inhoud Kenmerken online therapie? Welke behandelingen biedt Interapy aan? Voor wie is het geschikt (en voor wie

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1

E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1 E-Mental Health Interventies Bronnen: Robuust, Trimbos Instituut, Lijn1 Doelgroep Inhoud Waar? Type cursus Kosten* Volwassenen Mentaal Vitaal Informatie over psychische gezondheid en overzichtssite met

Nadere informatie

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap

Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Pagina 1 Onderzoek Alcohol en Zwangerschap Juni 2011 - Nieuwsbrief Nr 3 Beste verloskundige en assistente, Dit is de derde nieuwsbrief over het onderzoek Alcohol en Zwangerschap van het Nederlands Instituut

Nadere informatie

Informatie voor deelnemers aan het onderzoek naar een zelfhulpcursus voor uw veerkracht en welbevinden

Informatie voor deelnemers aan het onderzoek naar een zelfhulpcursus voor uw veerkracht en welbevinden Informatie voor deelnemers aan het onderzoek naar een zelfhulpcursus voor uw veerkracht en welbevinden Bent u gemotiveerd om het plezier in uw leven en uw persoonlijke ontwikkeling een impuls te geven?

Nadere informatie

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal!

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Resultaten van het evaluatieonderzoek in 2008/2009 Achtergrond De negen gemeenten van West-Friesland, de gemeente Schagen, organisaties in de preventieve gezondheidszorg,

Nadere informatie

Onlinehulp rond alcohol en drugs Philippe Bocklandt en Davy Nijs Juni 2011 Onlinehulp Hulp die instellingen bieden bij psychische, sociale of maatschappelijke problemen waarbij gebruik gemaakt wordt van

Nadere informatie

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga

Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Psychosocial Problems in Cancer Genetic Counseling: Detecting and Facilitating Communication W. Eijzenga Nederlandse samenvatting INLEIDING Mensen met een mogelijk verhoogde kans op kanker kunnen zich

Nadere informatie

SAMENVATTING Veel voorkomende psychiatrische stoornissen zoals depressieve- en angststoornissen, ook wel common mental disorders genoemd (CMDs), hebben een hoge prevalentie en dragen substantieel bij aan

Nadere informatie

Begeleiding van online zelfhulp alcoholgebruik in de huisartsenzorg

Begeleiding van online zelfhulp alcoholgebruik in de huisartsenzorg Improving Mental Health by Sharing Knowledge Begeleiding van online zelfhulp alcoholgebruik in de huisartsenzorg Eerste bevindingen van een implementatietraject Anouk de Gee en Els Bransen Wat komt aan

Nadere informatie

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp

. Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Nickie van der Wulp . Preventie van alcoholgebruik tijdens de zwangerschap Nickie van der Wulp 7-02-2014 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen

ZORGAANBODPLAN. Reflectie. Beweegprogramma. Hartfalen ZORGAANBODPLAN 2010 2011 2012 2013 2014 2015 Reflectie Hartfalen Het hartfalenprogramma wordt in 4 huisartsenpraktijken geïmplementeerd. Er is een selectie gemaakt van patiënten die geïncludeerd moeten

Nadere informatie

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn

Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn Informatie voor proefpersonen over het onderzoek: Haal meer uit je leven, met pijn Enschede, februari 2011 Geachte heer/mevrouw, We vragen u vriendelijk om mee te doen aan een wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten.

Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. 1 Informatie over het wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van psychologische behandeling bij dwangklachten. Geachte heer, mevrouw, Bij u is na de intakeprocedure de diagnose obsessief-compulsieve

Nadere informatie

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt

Middelen, delictgedrag en leefstijltraining. Marscha Mansvelt Middelen, delictgedrag en leefstijltraining Marscha Mansvelt Inhoud Hoe gaat de Waag om met middelengebruik als risicofactor voor delictgedrag? Leefstijltraining 1. Alcohol is de meest sociaal geaccepteerde

Nadere informatie

Werkgerichte interventies bij psychische klachten

Werkgerichte interventies bij psychische klachten Werkgerichte interventies bij psychische klachten Dr. Karen Nieuwenhuijsen voor Arbeid en Gezondheid, AMC Goed Gestemd aan het werk, 20 maart 2013 Inhoud I. Psychische aandoeningen en problemen in werk

Nadere informatie

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online?

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Mecheline van der Linden Afdeling medische oncologie VU medisch centrum 2011 1 Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie:

Nadere informatie

E-health depressiepreventie Lekker in je Vel. Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant

E-health depressiepreventie Lekker in je Vel. Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant E-health depressiepreventie Lekker in je Vel Maria Naus & Lieke-Peters-Greijn Indigo Brabant STUDIEDAG DEPRESSIEPREVENTIE BIJ ADOLESCENTEN / 27-11-2015 Programma in hoofdlijnen Welkom Doel van de workshop

Nadere informatie

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel

Diagnostiek fase. Behandelfase. Resocialisatiefase. Psychosociale behandeling. Medicamenteuze behandeling. Terugvalpreventie Herstel Diagnostiek fase Samenvattingskaart WANNEER, HOE? 1. Diagnostiek middelengebruik 2. Vaststellen problematisch middelengebruik en relatie met delict Aandacht voor interacties psychische problemen en middelengebruik

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie

Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Cognitieve gedragstherapie een effectieve psychotherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 3 Cognitieve gedragstherapie Een effectieve psychotherapie In deze brochure kunt u lezen

Nadere informatie

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling? Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Waarom is het nuttig en prettig gezinsleden te betrekken bij uw behandeling?

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage

Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Clienttevredenheid verslavingskliniek Solutions Voorthuizen, een tussenrapportage Auteurs: Dr. Gert-n Meerkerk Dr. Tim M. Schoenmakers Rotterdam, december 2011 IVO Instituut voor Onderzoek naar Leefwijzen

Nadere informatie

Het MILON onderzoek Mindfulness bij longkanker

Het MILON onderzoek Mindfulness bij longkanker Het MILON onderzoek Mindfulness bij longkanker De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak emoties en reacties op. Niet alleen bij de patiënt, maar ook bij zijn of haar naasten. Uit onderzoek blijkt

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

Vrijfijn.nl Online hulp voor jongeren met seksuele problemen

Vrijfijn.nl Online hulp voor jongeren met seksuele problemen Vrijfijn.nl Online hulp voor jongeren met seksuele problemen Sense Noord-Nederland Projectcoördinator: Jolanda Hiemstra 2 Inhoudsopgave 1. Aanleiding online hulp voor jongeren met seksuele problemen 4

Nadere informatie

Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn

Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn Stepped care bij Angst & Depressie: van eerste tot tweede lijn Het SAD-project Een onderzoek naar de behandeling van angst- en stemmingsklachten. Informatie voor deelnemers Drs. L. Kool Dr. A. van Straten

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. U ontvangt deze

Nadere informatie

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken

Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken Stoppen met drank of drugs en gewoon blijven werken AVONDPROGRAMMA Onderdeel van Arkin U wilt uw leven niet meer laten overheersen door uw verslaving. Maar tijdens de behandeling wel blijven werken. Met

Nadere informatie

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan

Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan Ouderen en verslaving Dick van Etten Verpleegkundig Specialist GGZ Centrum Maliebaan U moet de bakens verzetten en noch sterke drank, noch bier meer gebruiken: houdt u aan een matig gebruik van een redelijke

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25!

Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25! 1 Informatiebrief CONNECT-IN studie (De effecten van CenteringPregnancy in Nederland) NL44319.058.13 Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25! Geachte mevrouw, Wij vragen u

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie

Inhoud. Nieuw in de NHG Standaard Angst. Vraag 2. Vraag 1. Vraag 3. Nieuw in de NHG standaard in beleid. Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie Inhoud Nieuw in de NHG Standaard Angst Christine van Boeijen PAO H 2012 Nieuw?! Diagnose en beleid RCT Implementatie En verder Wat hebt u geleerd? Vraag 1 Waarmee presenteert een patient met een angststoornis

Nadere informatie

specialistische hulp kleinschalig dichtbij

specialistische hulp kleinschalig dichtbij P R A K T I S C H E I N F O R M A T I E specialistische hulp kleinschalig dichtbij De Hoofdlijn De menselijke maat in hulpverlening Doorverwijzing Als u bent doorverwezen naar De Hoofdlijn, meestal door

Nadere informatie

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders.

Onderzoeksrapport. Hou vol! Geen alcohol. Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Onderzoeksrapport Hou vol! Geen alcohol Een alcohol preventieprogramma gericht op basisschool leerlingen en hun moeders. Suzanne Mares, MSc Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Prof. Dr. Rutger Engels Inleiding

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker

BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker BREATH Online zelfhulpprogramma voor vrouwen met borstkanker prof. dr. Judith Prins drs. Sanne vd Berg- dr. Marieke Gielissen dr. Nelleke Ottevanger Medische Psychologie UMC St Radboud Nijmegen 8 maart

Nadere informatie

OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT

OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT OVERGANG ONLINE NAAR AMBULANT Binnen een geïntegreerd model van geestelijke gezondheidszorg volgens het stepped care model (getrapte zorg) kan er best gestreefd worden naar een vloeiende overgang tussen

Nadere informatie

Alcoholhulpvraag in Nederland

Alcoholhulpvraag in Nederland Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste ontwikkelingen van de hulpvraag voor alcoholproblematiek in de verslavingszorg 25-214 Houten, december 215 Stichting IVZ Alcoholhulpvraag in Nederland Belangrijkste

Nadere informatie

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU. Online Alcohol- en Drughulp in Europa

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU. Online Alcohol- en Drughulp in Europa 1 Online Alcohol- en Drughulp in Europa 2 1. DOEL PRESENTATIE» Geen wetenschappelijk onderzoek, wel idee van wat bestaat» Voorzichtige conclusies» Probleem: taal 3 2. INLEIDING Hoe werden de gegevens verzameld?»

Nadere informatie

INTERNETBEHANDELING VOOR PROBLEEMDRINKERS. Lange termijn evaluatie Internetbehandeling Alcoholdebaas.nl

INTERNETBEHANDELING VOOR PROBLEEMDRINKERS. Lange termijn evaluatie Internetbehandeling Alcoholdebaas.nl INTERNETBEHANDELING VOOR PROBLEEMDRINKERS Lange termijn evaluatie Internetbehandeling Alcoholdebaas.nl Bachelorthese Psychologie Mariëlle Vos INTERNETBEHANDELING PROBLEEMDRINKERS: Lange termijn evaluatie

Nadere informatie