INZETTEN VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID Pleidooi voor meer ervaringsdeskundigen op topfuncties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INZETTEN VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID Pleidooi voor meer ervaringsdeskundigen op topfuncties"

Transcriptie

1 INZETTEN VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID Pleidooi voor meer ervaringsdeskundigen op topfuncties Frits Bovenberg, Greet Wilrycx, Michiel Bähler & Gijs Francken Cliënten dragen als ervaringsdeskundigen positief bij aan de zorg. Maar hoe breed en waar in Nederland worden ervaringsdeskundigen goed ingezet en ondersteund? De geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg staan voor een grote uitdaging. De komende jaren moeten instellingen kwalitatief goede zorg blijven leveren met minder middelen in een krimpende arbeidsmarkt. Met name de krappe arbeidsmarkt voor professionals in de zorg wordt een grote uitdaging. Een mogelijke oplossing is een grotere en bredere inzet van ervaringsdeskundigen. Ervaringsdeskundigheid vindt in toenemende mate erkenning binnen de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Dit wordt langzaam vertaald in betaalde banen. In het visiedocument voor de langdurige zorg pleit brancheorganisatie GGZ Nederland voor een grotere inzet van ervaringsdeskundigen. Voormalige cliënten dragen als ervaringsdeskundigen positief bij aan de ontwikkeling van de GGZ. Cliënten voelen zich over het algemeen beter begrepen door ex-cliënten. Ervaringsdeskundigen staan dicht bij cliënten en brengen in hun team een andere kijk mee. De ervaringsdeskundige heeft zijn intrede in de GGz plus minus vijftien jaar geleden gedaan. De opmars is versneld door de opkomst van (functie) assertive community treatment teams. Binnen de (f)act teams wordt ernaar gestreefd de ervaringsdeskundige een prominente plaats te laten innemen. Op meerdere plaatsen in Nederland gebeurt dit al. Veel weerstanden moeten vaak worden overwonnen(wilrycx, 2007) maar daar waar eenmaal de weerstand is doorgewerkt nemen zij een volwaardige positie in binnen het team en is hun inbreng onmisbaar. Vooral wanneer het gaat over initieel contact met nieuwe cliënten en het onderhouden van begeleidingscontacten zijn zij onontbeerlijk. In dit artikel wordt ingegaan op de volgende vragen. Hoe en waar binnen deze organisaties worden ervaringsdeskundigen werkelijk goed ingezet? Worden ervaringsdeskundigen echt gezien als collega's? Wat is het belang van de inzet van ervaringsdeskundigheid? Wat zijn de ervaringen van werken met ervaringsdeskundigen tot nu toe? Hoe kunnen ervaringsdeskundigen nog beter 'gecoacht' worden, zodat vroegtijdige uitval kan worden voorkomen? Op deze vragen geven wij antwoord in dit artikel. De context: herstelondersteunende zorg Binnen de langdurende zorg van de GGz en verslavingszorg is herstelondersteunende zorg een begrip geworden. Herstelondersteunende zorg blijkt effectief op meerdere fronten. (Boevink, e.a.,2002; Deegan, 1993; Onken, e.a.,2002; van Gestel, 2010). Het verhoogt het mentaal welbevinden van mensen met een psychische stoornis, verhoogt de kwaliteit van leven, leidt tot vermindering van hun zorgconsumptie en verbetert hun maatschappelijke zelfstandigheid. Ter aanvulling op de bestaande zorg investeren steeds meer instellingen in herstelondersteuning aan mensen met ernstige psychiatrische problematiek (Anthony, 1993; Boevink, e.a.,2009). Er worden verschillende cursussen gegeven waaronder de cursus 'herstellen doe je zelf' waarin cliënten met behulp van getrainde ervaringsdeskundigen (Boevink, e.a. 2009; Karbouniaris & Brettschneider, 2008) met elkaar op zoek gaan naar bronnen van kracht, hoop en inspiratie om zo een nieuw beeld van zichzelf en hun eigen mogelijkheden te ontwikkelen. De universiteit van Tilburg, afdeling Tranzo heeft rond het thema herstelondersteunende zorg (HOZ) recent wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd. SP Augustus

2 Daarbij werden de ervaringen van 165 deelnemers aan herstelondersteuning vergeleken met die van een controlegroep. Uit deze studie blijkt dat de experimentele groep cliënten steevast hoger scoort wat betreft empowerment, hoop, kwaliteit van leven, zelfvertrouwen en gezondheid(van Gestel e.a., 2009). Daarnaast zijn er sterke vermoedens dat bij mensen die gaan werken als ervaringsdeskundige hun individuele zorgconsumptie drastisch af neemt. Meer onderzoek moet hier echter nog duidelijkheid in verschaffen. Als dit aangetoond kan worden kan dit leiden tot enorme besparingen op zorgkosten. Wat is een ervaringsdeskundige? Om duidelijk te maken wat een ervaringsdeskundige is, is het van belang eerst stil te staan bij het begrip ervaringskennis (Timmer & Plooy, 2009). Ervaringskennis wordt gedefinieerd als 'het hebben van kennis en inzichten die ontwikkeld zijn op basis van reflectie op en analyse van geëxpliciteerde, concrete eigen ervaren beperkingen, opgedaan door de persoon zelf en door anderen'( van Haaster & van Wijnen, 2005; Timmer & Plooy, 2009). Van ervaringsdeskundigheid is sprake wanneer iemand in staat is om ervaringskennis aan derden over te dragen (Boevink, Plooy & van Rooijen, 2006). Daarbij is de persoon in staat de eigen ervaring te overstijgen, de situatie los te laten en de leermomenten daaruit benutten voor het algemene doel, namelijk: anderen ermee helpen (Wilrycx, 2007). De ervaringsdeskundige ontleent zijn kennis aan zijn ervaring met psychisch lijden; het herstel en zijn (oude) cliëntenrol. Cliënten dienen op hun eigen proces te kunnen reflecteren. En dat is iets waartoe niet iedereen in staat is (Boevink, 2006; Boevink, e.a., 2006; Boevink e.a. 2008; Solomon & Draine, 2001). In de Verenigde Staten, Australië, Nieuw Zeeland en het Verenigd Koninkrijk is het begrip al langer bekend. In de eerste publicaties van Mead en zijn collega's (2001) wordt gesproken over Peer support. Definitie: Ervaringsdeskundigheid / peer support Men spreekt van ervaringsdeskundigheid wanneer mensen emotionele, sociale of praktische hulp bieden en hun eigen kennis en ervaringen inzetten om personen met vergelijkbare kenmerken/ervaringen te helpen. Het begrip wordt vaak gebruikt daar waar getrainde ervaringswerkers worden ingezet in de zorg. Ervaringsdeskundigen worden regelmatig ingezet als mentor, counselor en als begeleider. Het begrip ervaringsdeskundigheid wordt gebruikt en aan gerefereerd bij initiatieven waar collega's of leden van zelfhulporganisaties en anderen elkaar ontmoeten als gelijkwaardige om elkaar te steunen op wederkerige basis. De relatie kenmerkt zich door gelijkwaardigheid doordat beide personen, zowel cliënt als begeleider, over dezelfde expertise beschikken. Een ervaringsdeskundige herkent zaken bij de persoon die hij/zij begeleidt, want hij/ zij 'was daar ook' en deed dezelfde dingen, zij hebben dezelfde ervaringen. Daarom kan een ervaringsdeskundige zich goed verhouden tot personen in een vergelijkbare situatie. Vaak is het zo dat van deze professionals scholing wordt verwacht en dat zij zich regelmatig bijscholen net als andere niet ervaringsdeskundige begeleiders binnen de zorg. Waarom werken met ervaringsdeskundigen? Onderzoek naar de effectiviteit van ervaringsdeskundige ondersteuning is nog beperkt in omvang en wetenschappelijke "hardheid" (Solomon & Draine, 2001, Solomon, 2004). De door Mead c.s. en Solomon geïdentificeerde kenmerken van peer support worden erdoor noch bewezen, noch ontkracht (Plooy, 2007). 22 SP Augustus 2011

3 Een belangrijke bijdrage van een ervaringsdeskundige is de voorbeeldfunctie of het rolmodel (Solomon, 2004) voor cliënten. De ervaren cliënt of ex-cliënt is een bron van hoop. Hij of zij draagt bij aan de vermindering van het stigma en zorgt ervoor dat de focus gericht blijft op herstel en empowerment (Plooy, 2007; Plooy, en 2). Uit onderzoek van Van Erp e.a. (2008) kwam naar voren dat cliënten een meerwaarde van het inzetten van ervaringsdeskundigen zien. Zij vinden dat een ervaringsdeskundige over meer inlevingsvermogen beschikt dan andere hulpverleners en voelen zich beter begrepen. Tevens hebben zij aangegeven dat zij het contact met een ervaringsdeskundige op gelijkwaardiger niveau vinden; dat een ervaringsdeskundige handvatten geeft om naar situaties te kijken en leert om met deze situaties om te gaan. Een andere belangrijke functie is het contact leggen en behouden met nieuwe deelnemers aan zorgprogramma's, aangeduid als brugfunctie. (Koppenaal e.a. 2009; Plooy, 2007). De ervaringsdeskundigen vertegenwoordigen het cliëntenperspectief en herkennen over het algemeen sneller de onvervulde behoeften. Ook voor het aanleren van effectieve copingstrategieën kan de ervaringswerker ingezet worden (Mowbray e.a.,1997). Opleidingen Een steeds groter aantal ervaringsdeskundigen heeft een zorggerelateerde opleiding gevolgd. Een van de meest bekende zorggerelateerde opleidingen is de opleiding begeleider geestelijke gezondheidszorg met ervaringsdeskundigheid (BGE). (Ex-)psychiatrische cliënten worden opgeleid tot begeleider met ervaringsdeskundigheid op SPW 4 niveau, als professionele begeleider binnen de GGz. Gedurende de driejarige opleiding lopen de studenten drie dagen per week stage. Een dag per week worden ze gecoacht en volgen ze de opleiding. Ze leren tijdens de opleiding hun cliëntervaring om te zetten naar de deskundigheid die vereist is om huidige cliënten te ondersteunen. Daarbij mag hun verleden geen al te groot stempel op hun werkzaamheden drukken. De studenten hebben enige vooropleiding nodig, krijgen een uitgebreide intake en worden streng geselecteerd. Regionale opleidingscentra (ROC's) in o.a. Utrecht, Eindhoven, Rotterdam, Zwolle en Apeldoorn leiden op tot BGE. De beroepsopleiding leidt op tot begeleiders in de sociale psychiatrie, maar zij kunnen ook aan de slag in andere functies binnen de zorg, bijvoorbeeld als woon- of activiteitenbegeleider. Omdat het om een deeltijdopleiding gaat, hebben de studenten geen recht op studiefinanciering. Dit is een obstakel. Opleidingen voor ervaringsdeskundigen en leer- en werkplekken in de GGz moeten beter op elkaar worden afgestemd. Dat is de conclusie uit onderzoek van het Trimbos-instituut naar de inzet van ervaringsdeskundigen in de GGz (Van Erp e.a.,2008). Dit onderzoek bestond uit een literatuurstudie en een twintigtal interviews met ervaringsdeskundigen, ervaringsdeskundigen in opleiding en GGz-teams. De helft van de ondervraagde ervaringsdeskundigen vindt dat de opleiding BGE goed aansluit op hun huidige werksituatie als professioneel begeleider binnen de GGz. Breed inzetbaar GGZ Nederland hield in 2009, samen met de Vakvereniging voor Ervaringswerkers (VvE) in en rondom de GGz, een enquête onder alle aangesloten instellingen naar de inzet van ervaringsdeskundigen. (Karbouniaris & Brettschneider, 2008). Van de 44 instellingen die aan het onderzoek meededen, waren bij het merendeel - 28 instellingen - een of meer ervaringsdeskundigen werkzaam. Bij de een ging het om één cliënt, maar er zijn ook instellingen waar meer dan vijftig ervaringsdeskundigen aan het werk zijn. Meestal als voorlichter, cursusleider of trainer en als ervaringswerker in wijkteams (ACT of fact). Instellingen die geen gebruik maken van ervaringsdeskundigen, noemen als belangrijkste reden dat er onvoldoende geschikte functies beschikbaar zijn. SP Augustus

4 Het werk van een ervaringsdeskundige omvat een steeds breder en omvangrijker takenpakket. Ervaringsdeskundigen voeren o.a. herstelgesprekken met cliënten, helpen hen met het uitschrijven van herstelverhalen, coachen andere ervaringsdeskundigen, ontwikkelen en geven voorlichting aan cliënten en medewerkers, zowel in- als extern. (Solomon & Draine, 2002; Boevink e.a. 2006). Ook voeren zij in samenwerking met andere professionals crisisinterventies uit (Van Slooten e.a., 2005). Ervaringsdeskundigen kunnen ook worden ingezet op andere niveaus.(lyons e.a.,1996; Dixon e.a.,1997). In Engeland, de Verenigde Staten, Nieuw Zeeland en Australië is een nieuwe trend gesignaleerd. In de Angelsaksische landen worden ervaringsdeskundigen ook op strategisch belangrijke posities ingezet. Denk bijvoorbeeld aan een positie als ondersteuner van het management of de raad van bestuur, of de raad van toezicht. Wij denken dat ervaringsdeskundigheid bij het nadenken over belangrijke beleidsbeslissingen en bij het formuleren van beleid voor de toekomst heel goed van pas komt. Het is een goede ontwikkeling dat de ervaringsdeskundige op steeds meer en verschillende niveaus kan worden ingezet: als medewerker van een wijkteam, als beleidsadviseur, ontwikkelaar en coördinator van projecten en/of voorlichter (Paulson e.a., 1999; Plooy, 2007). Op dit moment worden in Nederland slechts enkele ervaringsdeskundigen als adviseur voor management- of bestuur ingezet. Hier valt nog veel winst te behalen. Inmiddels breidt de functie van de ervaringsdeskundige op de werkvloer zich langzaam uit en is niet meer weg te denken in de langdurende zorg. Onlangs liet een bestuurder van GGZE in Eindhoven zich ontvallen, dat wat hem betreft twintig procent van het personeel uit ervaringsdeskundigen zou mogen bestaan. Zover is het nog niet. De ervaringsdeskundige heeft momenteel in veel organisaties nog een kwetsbare en geïsoleerde en daardoor eenzame functie. Soms de enige in een team en soms ook nog de enige binnen een instelling. Een team van Arkin in Amsterdam Zuid-Oost en een opnamekliniek binnen de divisie langdurende zorg in Heiloo hebben er voor gekozen om twee ervaringswerkers in het team op te nemen. Dit wordt in beide teams zeer positief ontvangen. In dit innovatieve concept kunnen beide ervaringsdeskundigen elkaar steunen en vervangen bij een terugval. Het is de moeite waard om te onderzoeken of deze oplossing minder uitval teweegbrengt. Minder middelen, meer banen Op het terrein van werkgelegenheid, arbeidsproductiviteit en sociale uitkeringen hebben interessante veranderingen plaatsgevonden. Cliënten laten zich meer opleiden tot ervaringsdeskundige en kunnen hierdoor voor een deel hun eigen inkomsten genereren door aan de slag te gaan bij een instelling. Ex-clienten komen hierdoor - nog te langzaam- op de loonlijst bij de GGz. Eerder werd hen voornamelijk 'vrijwilligerswerk' toegeschoven. De meest essentiële ontwikkeling op dit vlak is het nu snel doorbrekende besef dat ervaringsdeskundigheid een onmisbare bijdrage kan leveren aan het verbeteren van de zorg. Dit plaatst cliënten of ex-cliënten, als ervaringsdeskundigen, voor het eerst in een positie waarin vooroordelen en stigmatisering worden vervangen door echte waardering en een goed salaris (Dröes, 2008). Ervaringswerkers in (f)act-teams worden meestal voor hun werk betaald, al worden ze betrekkelijk laag ingeschaald. Er is sinds enkele jaren een splitsing tussen junior (FWG 35/40) en senior (FWG 45) ervaringsdeskundig begeleider. Voor beide functies zijn op instellingsniveau aparte functieomschrijvingen gemaakt. Enkele instellingen lieten weten dat de ervaringsdeskundigen niet bij hen in dienst zijn, maar dat ze op detacheringbasis vanuit een cliëntgerunde organisatie ingezet worden. Ze krijgen dan wel betaald. Bij veel instellingen zijn de ervaringsdeskundigen maar een beperkt aantal uren werkzaam, zelden fulltime. De precieze en totale omvang van hun werkzaamheden is onbekend. 24 SP Augustus 2011

5 Coaching Regelmatig lijken ervaringsdeskundigen uit te vallen. Exacte cijfers hierover worden in Nederland niet bijgehouden. Een belangrijke vraag is: wat veroorzaakt de uitval? Tijdelijke uitval is vaak gerelateerd aan de ziekte. Een terugval ligt altijd op de loer en kan versneld worden door onduidelijkheid ten aanzien van de functie en de vaak geïsoleerde positie. Uitval voor langere periode wordt mogelijk veroorzaakt door matige 'coaching' vanuit de instelling. Het is van belang dat deze 'relatief nieuwe' professional goed ondersteund wordt. GGZ Noord Holland Noord heeft hier inmiddels goede ervaring mee opgedaan. Ondersteuning kan op verschillende manieren plaatsvinden. Allereerst wordt bij de start met de ervaringswerker en het team onder leiding van ervaren ervaringsdeskundigen uitleg gegeven over de functie. De bekende valkuilen worden besproken. Er wordt uitgebreid ingegaan op de wensen, behoeften, (on)mogelijkheden, verwachtingen en doelen van de ervaringswerker. Na een maand of 4-5 wordt deze eerste fase met het team geëvalueerd en worden nieuwe doelen geformuleerd. Daarnaast wordt in deze eerste fase de ervaringsdeskundige inhoudelijk gecoacht door bij voorkeur een ervaren collega ervaringsdeskundige. Tevens is er binnen GGz NHN een interne scholing op herstel gestart en vindt er intervisie plaats met collega ervaringsdeskundigen. Aangezien de meeste ervaringswerkers een uitkering hebben (WAO, WIA of WAJONG) en langere tijd niet gewerkt hebben, kan er bij het UWV een aanvraag gedaan worden op jobcoaching. Binnen GGz NHN wordt deze jobcoaching geleverd door trajectbegeleiders, die geschoold zijn in Individual Placement & Support (IPS). Deze jobcoaches zijn verbonden aan de eigen instelling. De coaching is vooral gericht op de rol van werknemer en alle praktische bezwaren of problemen die er kunnen zijn bij het starten van een nieuwe baan. Ook een landelijk platform draagt bij aan minder uitval en een verhoogde productiviteit en kwaliteit van de ervaringsdeskundigen. Op dit moment zijn er vergevorderde plannen om ervaringsdeskundigen vanuit het hele land te ondersteunen met behulp van e-learning. Spreiding en borging Het is belangrijk dat deze pioniers in de GGZ vaker ingezet worden, ook op strategische posities, en hun domein bewaken. In 2005 is het landelijk Platform ervaringswerkers in ACT- en fact-teams opgericht. Doel van het platform is het uitwisselen van ervaringen en het bespreken van de diverse rollen. Denk hierbij aan de rol als personeelslid, de rol als teamlid, de rol als hulpverlener en/of ervaringswerker. Het is van belang om de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden helder te krijgen en vast te leggen. Ook het vergroten van kennis, het op peil houden van de ervaring en deskundigheid zijn speerpunten van het Platform. In de praktijk signaleren wij een trend. De trend heeft te maken met 'de maximale houdbaarheidsdatum' van de recente ervaring. De ervaring dateert na enige jaren. De ervaringsdeskundige wordt steeds meer ingebed binnen de professionele organisatie. De reële kans bestaat dat de ervaringsdeskundige de cultuur, gebruiken en het jargon van het hulpverleningsteam overneemt. De frisse en onbevangen kijk verdwijnt naar de achtergrond en de ervaringsdeskundige ontwikkelt zich tot hulpverlener. Het specifieke karakter van de functie verandert. Een mogelijke oplossing om dit probleem tegen te gaan zou het frequenter wisselen van werkplek zijn wat centraal gecoördineerd kan worden vanuit regionale service centra. Het uitwisselen van het personeel over organisaties heen op verschillende werkplekken borgt mogelijk de uniciteit van de ervaringsdeskundige. Een deel van de Nederlandse ervaringsdeskundigen is doorgegroeid naar de traditionele beroepen in de zorg. Mede omdat deze functies beter betaald worden. Zoals al eerder geconstateerd zijn er nog weinig groeikansen in de lijn- en staffuncties binnen een organisatie. In de Angelsaksische landen worden steeds vaker zogenaamde Peer Support Servicecentra opgericht. SP Augustus

6 Een PSSC bewaakt de belangen van de doelgroep en draagt bij aan de professionalisering van de ervaringsdeskundigen. Het is zelfs mogelijk om ervaringdeskundigen vanuit een PSSC te detacheren naar GGZ-instellingen. Op die manier kan verdeeldheid en ongelijkheid voorkomen worden en kunnen kennis en krachten beter gebundeld worden. Slot De kracht van de inzet van ervaringsdeskundigheid wordt meer en meer onderkend. Er zijn verschillende initiatieven om ervaringsdeskundigheid beter op de kaart te zetten, o.a. vanuit GGZ Nederland n.a.v. het visiedocument Herstel en Burgerschap (GGZ Nederland, 2009) en het recent gestarte LIVE project (Landelijk steunpunt Inzet Van Ervaringsdeskundigheid in de GGZ, bij Kenniscentrum Phrenos en het Trimbos-instituut). Ervaringsdeskundigen werken momenteel vooral in zorggerelateerde functies op mbo- niveau. Dit heeft te maken met het geringe opleidingsaanbod. Wij zijn van mening dat, wanneer het opleidingsaanbod verbreed wordt, ook het perspectief en de salarissen passend kunnen worden in verhouding tot die van professionals. Tevens is het mogelijk, wanneer er meer opleidingsmogelijkheden zijn op verschillende niveaus, dat ervaringsdeskundigen ingezet kunnen worden in verschillende functies. Implementatie, spreiding en professionalisering van de ervaringsdeskundigen in Nederland is aan een opmars bezig. De laatste vijf jaar is er een opmerkelijke groei zichtbaar in vergelijking met de jaren ervoor. Er is echter nog sprake van weinig uniformiteit en veel willekeur in de dagelijkse praktijk. Ervaringsdeskundigen worden met name ingezet op laagbetaalde zorggerelateerde posities. In het management en de bestuurslagen komen zij in Nederland nauwelijks voor. Het is zaak om de positie van de ervaringsdeskundige in Nederland eenduidig te faciliteren en te borgen door de oprichting van een 'Peer support servicecentrum'. Het LIVE-project zou hier een goede aanzet toe kunnen geven. Het is nodig dat er duidelijke, uniforme functieomschrijvingen komen die bij alle instellingen gelden. Ook moet het werk dat ervaringsdeskundigen verzetten naar waarde betaald worden. Verder is er nog meer onderzoek nodig naar de inzet van ervaringsdeskundigen in de rehabilitatie en dient de GGz, volgens Van Weeghel (2010), een proeftuin te zijn voor arbeidsintegratie. 'Het gaat immers niet vanzelf dat de ervaringsdeskundigen succesvol en tevreden aan het werk kunnen blijven'. Over de auteurs Frits Bovenberg is sociaal psychiatrisch verpleegkundige, werkzaam als zelfstandig organisatieadviseur en voorzitter van Stichting GGZ+. Voor contact: Greet Wilrycx is klinisch psycholoog, psychotherapeut en momenteel werkzaam bij de GGZ Breburg Groep en verbonden als science practitioner aan Tranzo, Universiteit van Tilburg, daarnaast heeft zij een psychotherapiepraktijk aan huis. Michiel Bähler is beleidsadviseur zorgontwikkeling, werkzaam bij GGZ Noord Holland Noord, en voorzitter van het Landelijk platform ervaringwerkers in ACT & fact-teams. Gijs Francken is bouwkundige en ervaringsdeskundige, oprichter van Anoiksis, en momenteel werkzaam in de functie van maatschappelijk werker bij het ACT-team van Rivierduinen in Leiden, daarnaast is hij projectcoördinator bij Stichting GGZ+. 26 SP Augustus 2011

7 Literatuur Anthony, W.A. (1993). Recovery from mental illness: the guiding vision of the mental health system in the 1990s. Psychosocial Rehabilitation Journal, 16, 4, p Boevink W., J. van Beuzekom, E. Gaal, A. Jadby, F. Jong, M. Klein Bramel, M. Kole, N. te Loo, S. Scholtus en C. van der Wal. Samen werken aan herstel. Van ervaringen delen naar kennis overdragen. 2002, Utrecht, Trimbos-instituut. Boevink W., From being a disorder to dealing with life. An experiential exploration. Schizophrenia Bulletin, Turkish Excerpted Edition , Volume 1, Issue 2. Boevink W., A. Plooy en S. van Rooijen, red. (2006). Herstel, Empowerment en Ervaringsdeskundigheid van mensen met psychische aandoeningen. Amsterdam, SWP. Boevink,W.A., A. Plooy, F.B.M. Giesen en H. Kroon (2008). Lijfsbehoud, levenskunst, verbondenheid en goede hulp. In: Annette Plooy, Sonja van Rooijen en Jaap van Weeghel (red.) Psychiatrische rehabilitatie. Jaarboek , Amsterdam: SWP. Boevink, W. (2008). Lijfsbehoud, levenskunst en lessen om (van) te leren. In Lies Korevaar en Jos Dröes (red.), Handboek Rehabilitatie voor zorg en welzijn, p Bussum: Coutinho. Boevink W., Madeleine Prinsen, Lenneke Elfers, Jos Dröes, Mitchell Tiber en Greet Wilrycx (2009). Herstelondersteunende zorg; een concept in ontwikkeling. In Tijdschrift voor Rehabilitatie, april Deegan, P. (1993) Recovering our sense of value after being labeled mentally ill. Journal of Psychosocial Nursing, 31, 4, Dixon L, A. Hackman & A. Lehman, " Consumers as Staff in Assertive Community Treatment Programs ", Administration and Policy in Mental Health, Vol. 25, Dröes, J. (2008). Werk voor ervaringsdeskundigen. Voordracht bij de aftrap van het Transitie experiment GGzE Erp van N., Hendriksen-Favier A., Hoeve M., Boer M., (2008). Werken met Begeleiders in de ggz met ervaringsdeskundigheid. Een onderzoek naar voordelen, valkuilen en belangrijke condities voor de inzet en scholing van BGE-ers. Utrecht: Trimbos-instituut. Gestel van, J.A.W.M., Brouwers, E.P.M. & Nieuwenhuizen van, Ch. (2010). Recovery is up to you, a peer run course. Psychiatric Services. In Press. Haaster, H. van, Jacobs, H., Knooren, J., Poppel, W. van & Wesenbeek, C. (1999). Ontwikkeling van ervaringsdeskundigheid. Maandblad Geestelijke volksgezondheid, 54, Haaster,H. van, Wijnen, A. van, (2005). Ervaringskennis werkt! De inzet van ervaringskennis van mensen met een functiebeperking of chronische aandoening bij de ontwikkeling van instrumenten voor arbeidsparticipatie. Uitg. Versiegroep in opdracht van CWP. Amsterdam/Harmelen. Henkens, H. (2009) Geld is wat je betaalt, waarde is wat je krijgt. Lezing congres Herstelondersteunende zorg, de nieuwe uitdaging. 8 december 2009 te Utrecht. Isarin, J. (2005) Ervaringsdeskundigheid? In: Haaster, H. van en Y. Koster-Dreese (red.) Ervaren en Weten. p Utrecht: Jan van Arkel? Karbouniaris S., E. Brettschneider (2008). Inzet en waarde van ervaringsdeskundigheid in de GGz. Utrecht: Kenniscentrum Innovatie - Hogeschool Utrecht. Knooren J., H. van Haaster (2008). Onderwijsprogramma's voor ervaringsdeskundigen. Maandblad Geestelijke volksgezondheid 6, 63, Koppenaal, S., Ploeg, T. & Holwey, A.. (2009). Samen ervaringsdeskundig. Christelijke Hogeschool Windesheim, School of social worh (SPH). Lyons J., J. Cook, A. Ruth, M. Karver & H. Slagg, 'Service delivery using consumer staff in a mobile crisis assessment program', Community Mental Health Journal, Vol. 32, Mead S., D. Hilton & L. Curtis, 'Peer Support: a Theoretical Perspective', Psychiatric Rehabilitation Journal, Vol. 25, Mowbray C.T., D.P. Mosley, C. Jasper & L Howell (eds.), 'Consumers as providers in psychiatric rehabilitation', Columbia Mowbray, C.T., D. Mosley & M.E. Collins, 'Consumers as Mental Health Providers: First Person Accounts of Benefits and Limitations', The Journal of Behavioral Health Services & Research, Vol. 25, Onken S., J. Dumont, P. Ridgway, D. Dorman & R. Ralph (2002). Mental Health Recovery: what helps and what hinders? NTAC/NASMPHD. Onken, S.J., Craig, C.M., Ridgway, P., Ralph, R. & Cook, J.A. (2007) An Analysis of the Definitions and Elements of Recovery: A Review of the Literature. Psychiatric Rehabilitation Journal, 31(1), Paulson, R., Herinckx, H., Demmler, J., Clarke, G., Cutler D. & Birecree, E. (1999). Comparing practive patterns of consumer and non-consumer mental health providers. Community Mental Health Journal, 35, 3, SP Augustus

8 Plooy, A. (2007). Ervaringsdeskundigen in de hulpverlening. Bruggenbouwers of bondgenoten? Tijdschrift voor Rehabilitatie 2007(2). Plooy, A. (2009, 1) Ervaringsdeskundige is in de eerste plaats bondgenoot. Psy, 5, Plooy, A. (2009, 2) Ervaringsdeskundigen in de GGZ. Deviant, 16, 62, Sell, D., Davidson, L., Jewell, C., Falzer, P. & Rowe, M. (2006). The treatment relationship in peer-based and regular case management for clients with severe mental illness. Psychiatric Services, 57, 6, Solomon Ph. & J. Draine, 'The efficacy of a consumer case management team: 2-year outcomes of a randomized trial', The Journal of Mental Health Administration, Vol 22, Solomon, Ph. & J. Draine, 'The State of Knowledge of the Effectiveness of Consumer Provided Services', Psychiatric Rehabilitation Journal, Vol. 25, Solomon, Ph., 'Peer Support/Peer Provided Services, Underlying Processes, Benefits, and Critical Ingredients', Psychiatric Rehabilitation Journal, Vol. 27, Slooten, J.D.F. van, C.A.J. van Bekkum (2005). Ervaringsdeskundigheid in ACT: de winst en de weerstand. In C.L. Mulder en H. Kroon (red.). Assertive Community Treatment, Nijmegen: Cure and Care Publishers. Timmer, H. en A. Plooy (2009). Weten over Leven. Ervaringskennis van mensen met langdurende psychische aandoeningen. Uitgeverij SWP, Amsterdam White, H., C. Whelan, J. Derrick Barnes & B. Baskerville, 'Survey of Consumer and Non-Consumer Mental Health Service Providers on Assertive Community Treatment Teams in Ontario', Community Mental Health Journal, Vol 39, nr 3, pg Wilrycx, G. (2007) Cliëntparticipatie en ervaringsdeskundigheid in de geestelijke gezondheidszorg, Tilburg:Tranzo: Wetenschappelijk Centrum voor Zorg en Welzijn. 28 SP Augustus 2011

Ervaring is de beste leermeester

Ervaring is de beste leermeester Jeroen Ruis 1 Ervaring is de beste leermeester De meerwaarde en positie van ervaringsdeskundigen Opinie Begin eens te kijken wat iemand wél kan. Anouk, een vrouw van begin 40, zit tegenover ons en praat

Nadere informatie

Daan Schinning Dorothé van Slooten

Daan Schinning Dorothé van Slooten Ervaringswerkers: ervaringsdeskundigen als zorgverleners Daan Schinning Dorothé van Slooten Daan Schinning Ervaringswerker ACT Team Vroege Psychose Eindhoven Dorothé van Slooten Beleidsmedewerker Psycope

Nadere informatie

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema

Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen. Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Kennissynthese arbeid en psychische aandoeningen Dr. F.G.Schaafsma Dr. H. Michon Prof. dr. J.R. Anema Ernstige Psychische Aandoeningen (EPA) Definitie consensus groep EPA¹ - Sprake van psychische stoornis

Nadere informatie

Arbeidsrehabilitatie en herstel

Arbeidsrehabilitatie en herstel Arbeidsrehabilitatie en herstel Ontwikkelingen in kennis H. Michon, symposium GGNET Alternatief; werken aan perspectief 11 oktober 2011 Inhoud Arbeidsparticipatie Arbeidsrehabilitatie Herstel Gezamenlijk

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigen in de hulpverlening bruggenbouwers

Ervaringsdeskundigen in de hulpverlening bruggenbouwers Ervaringsdeskundigen in de hulpverlening bruggenbouwers of bondgenoten? Annette Plooy Volgens het uit de Verenigde Staten afkomstige model van Assertive Community Treatment behoort elk ACT-team een ervaringsdeskundige

Nadere informatie

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen

Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Publicaties vanaf 1992, Dr J. Dröes, op datum van verschijnen Dröes, J.T.P.M. (1992) Het proceskarakter van deïnstitutionalisering. In: H. Beijers, H. Henkens, K.Klein Ikkink (Red.) Psychiatrie als sociale

Nadere informatie

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN

Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap. Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Herstelondersteunende zorg in een veranderend zorglandschap Michiel Bähler Adviseur/ psycholoog GGZ NHN Geen belangen Disclosure Persbericht 15 oktober 2014 Veranderend zorglandschap vraagt om vernieuwde

Nadere informatie

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge HEE in de praktijk Improving Mental Health by Sharing Knowledge inhoud Wat is HEE Wat doet HEE Wie is HEE Waar is HEE Herstel Empowerment Wat is HEE Ervaringsdeskundigheid HEE geeft invulling aan deze

Nadere informatie

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013

Bestemming: werk. Supported employment en herstel. H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Bestemming: werk Supported employment en herstel H. Michon, symposium Goed gestemd aan het werk AMC, 20 maart 2013 Inhoud Mensen met ernstige psychische aandoeningen Arbeidsparticipatie Arbeidsre-integratie

Nadere informatie

Panelgesprek, met sleutelfiguren uit de cliëntenbeweging in Brabant o.l.v. Mariet Paes, directeur PRVMZ

Panelgesprek, met sleutelfiguren uit de cliëntenbeweging in Brabant o.l.v. Mariet Paes, directeur PRVMZ Conferentie over Hoop en Herstel in Brabant: Op weg naar herstellen met een psychiatrische ziekte Datum: vrijdagmiddag 3 juli 2009 Locatie: Fontys Hogeschool te Tilburg Mollergebouw Professor Goossenslaan

Nadere informatie

Studiedagen en trainingen IRB

Studiedagen en trainingen IRB Studiedagen en trainingen IRB Informatie over studiedagen en trainingen in 2013 De studiedagen en trainingen IRB De Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB) is ontwikkeld ten behoeve van mensen met ernstige,

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Wanneer we praten over cliëntenparticipatie is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen enerzijds de individuele en de collectieve cliëntenparticipatie.

Nadere informatie

IK BEN NIET MIJN STOORNIS, IK KIES

IK BEN NIET MIJN STOORNIS, IK KIES IK BEN NIET MIJN STOORNIS, IK KIES ERVOOR TE WERKEN AAN MIJN HERSTEL Een advies over het ruimte maken voor herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid van mensen met psychische kwetsbaarheden door hulpverleners

Nadere informatie

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg 1 Uit de missie van Brijder: De wensen en mogelijkheden van onze patiënten, hun omgeving en onze expertise vormen de bouwstenen van

Nadere informatie

Voortgang lopend onderzoek

Voortgang lopend onderzoek Voortgang lopend onderzoek Een helicopterview Anneloes van den Broek Inhoudsopgave: 5 locaties Tilburg Breda Traverse Fontys Eindhoven Tilburg: Project efficiënte gegevensverzameling t.b.v. WO Promovendus:

Nadere informatie

Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO

Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO Position paper Integratie Ervaringskennis binnen het HBO Hogeschool Overleg Ervaringskennis en Ervaringsdeskundigheid (HOED) A. Weerman (Hogeschool Windesheim) C. van Slagmaat (Hogeschool Utrecht) J.A.

Nadere informatie

Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen. Promenzo werkt

Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen. Promenzo werkt Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en de Kempen Promenzo werkt Promenzo begeleidt en ondersteunt mensen met ernstige psychiatrische of psychische problemen bij het zoeken naar, vinden en behouden van

Nadere informatie

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR

Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR Illness Management & Recovery Ervaringen met de modelgetrouwe implementatie van IMR GGZ Groep Europoort Trimbos-instituut instituut 9 september 2005 Bronnen Evidence-based practice implementation resource

Nadere informatie

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg?

Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? 13-11- 12 Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Ga je mee verdwalen? Weet jij de weg? Herstelverlenen Drs. I. Schaap Lectoraat herstelondersteunende zorg en cliëntempowerment Saxion Kom verder.

Nadere informatie

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg 1 DE THERAPEUTISCHE RELATIE Procesbevorderend Herstelgericht Zingevend Walter Krikilion Studiedag Geel 04/12/14 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG Fundamentele component van kwaliteitsvolle

Nadere informatie

10 jaar Lectoraat Rehabilitatie

10 jaar Lectoraat Rehabilitatie 10 jaar Lectoraat Rehabilitatie Overzicht Goede Tijden, Slechte Tijden Onderweg naar Morgen Goede Tijden Lectoraat Rehabilitatie, Hanzehogeschool Groningen Willem Marrie Jannie Ben Caroline Peter Hanny

Nadere informatie

Platform Mantelzorg Amsterdam

Platform Mantelzorg Amsterdam Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op het conceptrapport Naar een continuüm van respijtzorg in 2015 RIGO Research en Advies 8 maart 2013 Reactie van het Platform Mantelzorg Amsterdam op de concept

Nadere informatie

Rehabilitatie & Herstel

Rehabilitatie & Herstel Symposium Rehabilitatie & Herstel Welkom Groningen 27 juni 2011 Betoging in Den Haag tegen de bezuinigingen in de GGz Teken de petitie!! http://www.ggznederland.nl/actueel/nieuwslijsten/petitie.html Lectoraat

Nadere informatie

Dr. G.K.M.L. Wilrycx Promotor: Prof. dr. Ch. van Nieuwenhuizen Copromotoren: Dr. A.H.S. van den Broek Dr. M.A. Croon

Dr. G.K.M.L. Wilrycx Promotor: Prof. dr. Ch. van Nieuwenhuizen Copromotoren: Dr. A.H.S. van den Broek Dr. M.A. Croon Dr. G.K.M.L. Wilrycx Promotor: Prof. dr. Ch. van Nieuwenhuizen Copromotoren: Dr. A.H.S. van den Broek Dr. M.A. Croon Je takken worden weggerukt, Hard en meedogenloos, Even lijkt het leven niet meer te

Nadere informatie

Supported Employment modelgetrouwheid in Vlaamse arbeidsrehabilitatieprogramma s Knaeps J. & Van Audenhove Ch. GGZ-congres, 2012 Overzicht Inleiding Onderzoek Onderzoeksvragen Methode Analyse Resultaten

Nadere informatie

Centrum Chronisch Ziek en Werk.

Centrum Chronisch Ziek en Werk. Centrum Chronisch Ziek en Werk. Het kenniscentrum werd in 2012 opgericht door, voor en met mensen die zelf een chronische aandoening hebben en specialist zijn op het thema mens en arbeid. Uniek! Twee oprichters,

Nadere informatie

Actieve Patiëntenparticipatie. Jan Delvaux Gent

Actieve Patiëntenparticipatie. Jan Delvaux Gent Actieve Patiëntenparticipatie Jan Delvaux Gent Participatie start vanuit een stevige basis Poco Loco WED OXOt UilenSpiegel Art. 107 PsyGent Wisselwerkingen Aanloophuis Poco Loco Voor mensen met een psychosociale

Nadere informatie

Studiedagen en trainingen IRB. Informatie over studiedagen en trainingen in 2013

Studiedagen en trainingen IRB. Informatie over studiedagen en trainingen in 2013 Studiedagen en trainingen IRB Informatie over studiedagen en trainingen in 2013 De studiedagen en trainingen IRB Overzicht studiedagen en trainingen IRB in 2013 De Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB)

Nadere informatie

herstelgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat

herstelgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat hgerichte visie als leidend principe Hoe doe je dat > fasen h h empowermentgericht coachen rehabilitatiegericht benaderen visie op de cliënt inleiding1.5 1 > fasen h h empowermentgericht coachen rehabilitatiegericht

Nadere informatie

Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers

Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers Waarom de inzet van ervaringsdeskundigen bijdraagt aan herstel en participatie van kwetsbare burgers Wie/wat is de ervaringsdeskundige in het wijkgericht werken? Waarin onderscheidt zij zich? Wat is haar

Nadere informatie

Steun in netwerkverband Onderzoek naar steun aan studenten die deelnemen aan het Begeleid Leren-programma in Rotterdam.

Steun in netwerkverband Onderzoek naar steun aan studenten die deelnemen aan het Begeleid Leren-programma in Rotterdam. Steun in netwerkverband Onderzoek naar steun aan studenten die deelnemen aan het Begeleid Leren-programma in Rotterdam. Henny Oosterbaan & Lies Korevaar Hulp en steun spelen naast vaardigheden een belangrijke

Nadere informatie

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Aanleiding onderzoek Meer kennis over cliëntgestuurde interventies nodig; belangrijk voor ontwikkelingen GGz Interventies door cliënten:

Nadere informatie

Herstel gericht werken Een gezamenlijk item bij de SGGZ (Dimence) en BGGZ (Mindfit)

Herstel gericht werken Een gezamenlijk item bij de SGGZ (Dimence) en BGGZ (Mindfit) Herstel gericht werken Een gezamenlijk item bij de SGGZ (Dimence) en BGGZ (Mindfit) Yvonne van den Broek & Anne Varenbrink 2 Wat is herstel Herstel is het unieke, persoonlijke proces waarin iemand met

Nadere informatie

Project I GGz-jongeren aan het werk

Project I GGz-jongeren aan het werk Project I GGz-jongeren aan het werk Met het project GGz-jongeren aan het werk willen het Landelijk Platform GGz en het Fonds Psychische Gezondheid (PG) de persoonlijke ervaringen van de jongeren uit goedlopende

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

'Hoe geven wij herstelondersteuning vorm in onze organisaties en wat zijn daarbij de noodzakelijke voorwaarden?'

'Hoe geven wij herstelondersteuning vorm in onze organisaties en wat zijn daarbij de noodzakelijke voorwaarden?' Position Paper Werkplaats Herstelondersteuning Dienke Boertien, Marianne van Bakel, Martijn Kole maart 2012 I Inleiding Herstel is binnen de GGz een vernieuwend concept dat heeft geleid tot een steeds

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

PE,PEPP en Samen Werken

PE,PEPP en Samen Werken PE,PEPP en Samen Werken Permanente Educatie Platform voor Pedagogische Professionals Begeleiding, Ondersteuning, Tijd en Moeite 15-10-2015 Alex Cornellissen Kleine Ikke lid AGOOP 1 Permanente Educatie

Nadere informatie

Basismodule 3. Ervaringsdeskundigheid

Basismodule 3. Ervaringsdeskundigheid Basismodule 3 Ervaringsdeskundigheid 45 Basismodule 3 Ervaringsdeskundigheid Inleiding De begrippen ervaringskennis en ervaringsdeskundigheid vormen de basis van het werk van ervaringsdeskundigen. Een

Nadere informatie

Functioneringsgerichte Herstelondersteuning

Functioneringsgerichte Herstelondersteuning Functioneringsgerichte Herstelondersteuning bij stagnatie of terugval bij het eigen herstel Paul Andreoli & Benno Wiegers Phrenos Rehabilitatiecongres 21 mei 2015 Wat kan een functioneringsgerichte kijkwijze

Nadere informatie

ERVARINGEN MET DE INZET VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID ERVARINGSDESKUNDIGHEID

ERVARINGEN MET DE INZET VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID ERVARINGSDESKUNDIGHEID ERVARINGEN MET DE INZET VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID ERVARINGEN MET DE INZET VAN ERVARINGSDESKUNDIGHEID WHO KNOWS?! De inzet van ervaringsdeskundigheid in de beroepspraktijk van geestelijke gezondheidzorg,

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR. 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d.

FUNCTIEBESCHRIJVING ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR. 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d. ERVARINGSDESKUNDIG BEGELEIDER SENIOR Divisie/afdeling: FWG: 45 Centrum/Afdeling: Functiecode: 012359 Versie: 1.1 Vastgesteld Raad van Bestuur: d.d. 26-7-2011 paraaf Registratie HRM: d.d. 8-8-2011 1. Plaats

Nadere informatie

PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013

PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013 PROJECTPLAN: HANDBOEK INZET ERVARINGSDESKUNDIGEN Vakvereniging voor Ervaringswerkers april 2013 ACHTERGROND In allerlei sectoren in zorg, dienstverlening en maatschappelijke participatie werken ervaringsdeskundigen.

Nadere informatie

10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie. Welkom

10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie. Welkom 10 Jaar Lectoraat Rehabilitatie Welkom Groningen 7 oktober 2013 Annemarie Zijlstra, Promens Care a.zijlstra@promens-care.nl In deze bijdrage Kenniscirculatie Partners 3 thema s: praktijk, onderzoek & innovatie,

Nadere informatie

Nanda van de Vorst ( Samenvatting Inleiding

Nanda van de Vorst ( Samenvatting Inleiding AFSTUDEREN NA PSYCHOSE! Begeleid leren, over ondersteuning van mensen met psychiatrische problematiek bij het kiezen,verkrijgen en behouden van een reguliere opleiding. Nanda van de Vorst (^) heeft als

Nadere informatie

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts

Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden. Petri Embregts Wetenschap en praktijk: door co-creatie verbonden Petri Embregts 11 april 2013 Kwaliteit van zorg- en hulpverlening vindt in de meest wezenlijke vorm plaats in een betekenisvolle relatie tussen de cliënt

Nadere informatie

Herstel en ervaringsdeskundigheid

Herstel en ervaringsdeskundigheid Herstel en ervaringsdeskundigheid in het maatschappelijk domein Notitie van de werkgroep ervaringsdeskundigheid van de Regiokamer (LPGGZ) juni 2014 Samenstelling: Stichting Door en Voor RCO De Hoofdzaak

Nadere informatie

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Kennisdossier: De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Deel 2 - Praktijkvoorbeelden en literatuur 1 Inhoudsopgave Uit de praktijk... 3 Interessante publicaties op een rij... 4 Online meer

Nadere informatie

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN

INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN INDIVIDUELE PLAATSING EN STEUN Ellen Otto IPS projectcoördinator Kenniscentrum Phrenos docent IPS leergang Phrenos Arbeidsrehabilitatie Traditionele aanpak: langdurige, stapsgewijze voorbereiding (SV)

Nadere informatie

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid Voorlichtingsen cursusaanbod ervaringsdeskundigheid De ZOG MH is een belangenorganisatie voor cliënten en naastbetrokkenen in de geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg en maatschappelijke opvang

Nadere informatie

Zichtbaar beter? 10-11-2010. Cliëntmonitor. Knelpunten in de Langdurige Zorg INHOUD. Inleiding. Telezorg in 2 wijkteams. Onderzoeksresultaten

Zichtbaar beter? 10-11-2010. Cliëntmonitor. Knelpunten in de Langdurige Zorg INHOUD. Inleiding. Telezorg in 2 wijkteams. Onderzoeksresultaten 10-11-2010 Zichtbaar beter? INHOUD 1 Inleiding 2 Telezorg in 2 wijkteams 3 Onderzoeksresultaten 4 Kansen en belemmeringen 5 DVD Aanraken en je hebt contact Lex Hulsbosch, onderzoeker Trimbos-instituut

Nadere informatie

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP)

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) I/ Inleiding Het aantal kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen is goed bekend. Zowel in Nederland als in andere landen

Nadere informatie

Werken, leren en activiteiten

Werken, leren en activiteiten Werken, leren en activiteiten Het beste uit het leven halen Meedoen in de samenleving. Voor sommige mensen is dat niet vanzelfsprekend. Ze hebben door psychische of psychosociale problematiek bijvoorbeeld

Nadere informatie

FACT GGZ NOORD HOLLAND NOORD

FACT GGZ NOORD HOLLAND NOORD FACT GGZ NOORD HOLLAND NOORD 1. De lokale context Geografisch GGZ NHN is werkzaam in de zorgkantoorregio Noord-Holland-Noord. Dit is globaal het gebied boven de lijn Hoorn-Alkmaar, inclusief Texel. De

Nadere informatie

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij

ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij ACT en FACT: zorg en behandeling in de maatschappij Gecertificeerde zorg voor mensen met met ernstige psychiatrische ernstige psychiatrische aandoeningen

Nadere informatie

Inzet ervaringsdeskundigheid in de ggz: van stigma naar succes

Inzet ervaringsdeskundigheid in de ggz: van stigma naar succes 2011 7 8 MGv 66 506-517 thomas den oude, lideke van oosterum & rob de leeuw Inzet ervaringsdeskundigheid in de ggz: van stigma naar succes Ervaringsdeskundigen in een behandelteam kunnen de brug tussen

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Juryrapport Douglas Bennett Award 2010

Juryrapport Douglas Bennett Award 2010 Juryrapport Douglas Bennett Award 2010 Het is mij een eer en genoegen namens het bestuur van Kenniscentrum Phrenos hier te mogen staan. In Kenniscentrum Phrenos, ontstaan vanuit een fusie van de Schizofreniestichting

Nadere informatie

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014

NAH & Ervaringsdeskundigheid. Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 NAH & Ervaringsdeskundigheid Aftrap Hersenletselcentra 27 juni 2014 Korte introductie Drs. J. (Jeroen) Kwak Manager zorgconsumenten Zorgbelang Brabant (o.a. NAH-Cafés en hersenletselnetwerken) Manager

Nadere informatie

Stichting. Beleidsvoornemens 2014-2016

Stichting. Beleidsvoornemens 2014-2016 Stichting Beleidsvoornemens 2014-2016 Stichting Door & Voor Beleidsvoornemens 2014-2016 De ontwikkelingen 3 Voor de komende jaren staan enkele thema s centraal: meegaan in ontwikkeling van de Geestelijke

Nadere informatie

Onze visie is gebaseerd op literatuur, ervaringen van cliënten en de vele ontmoetingen met allerlei mensen, instellingen, onderwijs, gemeenten etc.

Onze visie is gebaseerd op literatuur, ervaringen van cliënten en de vele ontmoetingen met allerlei mensen, instellingen, onderwijs, gemeenten etc. Inleiding Het Zwarte Gat en Herstelgroep Nederland hebben een gezamenlijke visie ontwikkeld over herstel en herstelondersteuning. Met deze visie willen beide een discussie opstarten binnen de publieke

Nadere informatie

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden

Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz. Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Wegwijzer Stigmabestrijding in de ggz Gids naar praktijken die werken. Lessen, praktijken en voorbeelden Colofon Opdrachtgevers Stuurgroep Toolkit Antistigma-interventies: Kenniscentrum Phrenos, Stichting

Nadere informatie

FA10A. FACT (Functie ACT) Basisopleiding. mensenkennis

FA10A. FACT (Functie ACT) Basisopleiding. mensenkennis FA10A Basisopleiding FACT (Functie ACT) mensenkennis Basisopleiding FACT (Functie ACT) FACT-casemanager Het werken als casemanager in multidisciplinaire FACT-wijkteams stelt hoge eisen aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz

De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz De ervaringsdeskundige, de nieuwe collega in de ggz Simona Karbouniaris, Paulina Sedney en Eefje Driessen 1 2 De komst van ervaringsdeskundigen in de beroepspraktijk van de langdurige geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs?

HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs? HOE INTEGREER JE ERVARINGSDESKUNDIG HEID IN EEN ROL ALS PROFESSIONELE HULPVERLENER? Hoe kan ervarings kennis beter benut worden in zorg en onderwijs? DRIE KENNISBRONNEN VAN BELANG IN DE VERSLAVINGSZORG

Nadere informatie

Basismodule 4. Herstelondersteunende zorg

Basismodule 4. Herstelondersteunende zorg Basismodule 4 Herstelondersteunende zorg 57 Basismodule 4 Herstelondersteunende zorg Inleiding In deze module staan de begrippen herstelondersteuning en herstelondersteunende zorg centraal. Herstelondersteunende

Nadere informatie

Wat heb je aan rehabilitatie bij angst en depressie?

Wat heb je aan rehabilitatie bij angst en depressie? Wat heb je aan rehabilitatie bij angst en depressie? Hans Kroon Studiedag NEDKAD 1 juli 2010 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Drie rehabilitatiegoeroes "Over rehabilitatie bij chronische depressie

Nadere informatie

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider

Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Post HBO opleiding Jobcoach/Trajectbegeleider Combo Emonomy Combo Emonomy heeft een lange historie en traditie in methodiekontwikkeling, onderzoek, opleiding, coaching en advies op het gebied van arbeidsontwikkeling,

Nadere informatie

Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie

Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie Verbeterproject GGZ NHN Divisie Langdurende Psychiatrie Anja Reilman en Saskia van Duin Expertverpleegkundigen Projectleiders implementatie zorgprogramma s schizofrenie & dubbele diagnose GGZ Noord Holland

Nadere informatie

Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes!

Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes! Peiling: uw mening over de aanpak van eenzaamheid Welkom Bedankt voor het meedoen aan deze peiling. Het invullen duurt ongeveer 10 minuten. Succes! Vraag 1 Ik ben werkzaam bij / zet mij in voor de volgende

Nadere informatie

innovatie Wellness Recovery Action Plan in Nederland Een herstelmethode bij psychische ontwrichting

innovatie Wellness Recovery Action Plan in Nederland Een herstelmethode bij psychische ontwrichting 276 innovatie Wellness Recovery Action Plan in Nederland Een herstelmethode bij psychische ontwrichting Als je leven wordt bepaald door ziekte en zorg, begint herstel met het hervinden van je eigen verhaal.

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

introductie workshop ACT Frits Bovenberg & Gijs Francken Stichting GGZ+

introductie workshop ACT Frits Bovenberg & Gijs Francken Stichting GGZ+ introductie workshop ACT Frits Bovenberg & Gijs Francken Stichting GGZ+ inhoud historie doelgroep methodiek evidentie & onderzoek ACT implementeren historie ACT gestart in Mendota Mental Health Institute,

Nadere informatie

ondersteunen van zelfregie

ondersteunen van zelfregie Wat zijn werkzame elementen? Werkzame elementen zijn de onderdelen van een aanpak of interventie die bijdragen aan de werkzaamheid (effectiviteit) van een aanpak of interventie. Databank Effectieve Sociale

Nadere informatie

Betekenis voor beroepsonderwijs

Betekenis voor beroepsonderwijs Betekenis voor beroepsonderwijs Paul Vlaar Landelijk overleg Wmo-werkplaatsen Opbouw inleiding Transities sociale domein Wat zijn Wmo-werkplaatsen? Waar zitten werkplaatsen en wat doen zij? Urgentie van

Nadere informatie

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1

JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 JEZELF ONTWIKKELEN TOT VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST GGZ? DAT KAN BIJ DE DIMENCE GROEP! Dimence Groep Pagina 1 Ben jij een gedreven senior- of gespecialiseerd psychiatrisch verpleegkundige, werk je al geruime

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen

Ambtenaren / managers Ambtenaren die werken met moeilijk bereikbare groepen Bijlage Overzicht Doelgroepen Overzicht Doelgroepen participerend in Wmo-werkplaatsen Wmo werkplaats Participerende doelgroepen praktijken Actieve burgers Actieve burgers Actieve buurtbewoners / managers

Nadere informatie

"Ik neem dingen veel sneller aan van een maatje dat naast mij staat, dan een hulpverlener die boven mij staat." (Maurits Boote van 31 juli 2014)

Ik neem dingen veel sneller aan van een maatje dat naast mij staat, dan een hulpverlener die boven mij staat. (Maurits Boote van 31 juli 2014) Een startdocument over ervaringsdeskundigheid in de jeugdhulp "Ik neem dingen veel sneller aan van een maatje dat naast mij staat, dan een hulpverlener die boven mij staat." (Maurits Boote van 31 juli

Nadere informatie

Effecten van een herstelprogramma van/voor mensen met psychische handicaps

Effecten van een herstelprogramma van/voor mensen met psychische handicaps Improving Mental Health by Sharing Knowledge Effecten van een herstelprogramma van/voor mensen met psychische handicaps Hans Kroon Onderzoeksteam Wilma Boevink Hans Kroon Maaike van Vugt Philippe Delespaul

Nadere informatie

2 Lijfsbehoud, levenskunst en lessen om (van) te leren 37

2 Lijfsbehoud, levenskunst en lessen om (van) te leren 37 Inhoudsopgave Inleiding 17 Deel 1 Theorie 1 Rehabilitatie en herstel 25 Jos Dröes, Tom van Wel & Lies Korevaar 1.1 Inleiding 25 1.2 Definities 26 1.2.1 Rehabilitatie 26 1.2.2 Herstel 28 1.3 Doelgroep en

Nadere informatie

Informatieleaflet voor werkgevers

Informatieleaflet voor werkgevers Informatieleaflet voor werkgevers Werk en verslaving Het aantal verslaafden aan alcohol, drugs en medicijnen in Nederland groeit. Het merendeel van deze mensen heeft een baan en kampt met de verslaving

Nadere informatie

ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN. De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa

ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN. De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa ZIJN WIE JE BENT EN WIE JE WILT ZIJN De waarde van de praktijkhuizen van Ixta Noa WIJ ZIJN IXTA NOA IXTA NOA. OFTEWEL IK STA NIEUW. IXTA NOA IS EEN EIGENZINNIGE VERZAMELING VAN MENSEN DIE ZELFBEWUST EN

Nadere informatie

Informele Zorg in de ggz Een eerste verkenning

Informele Zorg in de ggz Een eerste verkenning Informele Zorg in de ggz Een eerste verkenning GGZ Nederland, augustus 2013 Ellen de Haan (edhaan@ggznederland.nl of 033-4608958) De informele zorg krijgt een steeds belangrijkere positie ten opzichte

Nadere informatie

Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk

Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk Inwoners met een ernstig psychiatrische aandoening in de wijk Vanuit Taskforce EPA Utrecht: Gerard de Valk, Leidinggevende Altrecht F-ACT Projectleider proeftuinen Taskforce EPA MWU Marga Vink, beleidsmedewerker

Nadere informatie

Vechten tegen windmolens?

Vechten tegen windmolens? Vechten tegen windmolens? Een oproep aan hulpverleners om ruimte te maken voor herstel voor cliënten met een ernstige psychiatrische aandoening Afstudeerartikel Hettie Aardema GGZ-VS 2008 A Praktijkopleider:

Nadere informatie

Informatie voor cliënten en familieleden. FACT Centrum. Locatie Zuiderpoort

Informatie voor cliënten en familieleden. FACT Centrum. Locatie Zuiderpoort Informatie voor cliënten en familieleden FACT Centrum Locatie Zuiderpoort Wat is FACT? FACT staat voor Flexible Assertive Community Treatment'. Het is een vorm van behandeling en begeleiding, waarbij cliënten

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner?

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner? REFLECTIEVE PRACTITIONER Hoe wordt je een scientist-practitioner? 29 januari 2016 Boukje Dijkstra Inituïtie, fingerspitzengefühl, patiënt en zijn verschillen staan centraal, patiënt is uniek, geen standaard

Nadere informatie

Ik ben. Eerlijk. Geduldig. Creatief. Gestructureerd. Communicatief. Geïnteresseerd. Geeft aandacht WWW.IKBENHARRIE.NL

Ik ben. Eerlijk. Geduldig. Creatief. Gestructureerd. Communicatief. Geïnteresseerd. Geeft aandacht WWW.IKBENHARRIE.NL Ik ben Geïnteresseerd Creatief WWW.IKBENHARRIE.NL Communicatief Geeft aandacht Eerlijk Gestructureerd Geduldig Harrie is ontwikkeld door CNV Jongeren en Vilans, met dank aan de support van UWV en Instituut

Nadere informatie

Jaarverslag BJ 2013. Stichting Wetenschap Balans. 1 augustus 31 december. Tel 06-46741683 Keileweg 8 3029 BS Rotterdam

Jaarverslag BJ 2013. Stichting Wetenschap Balans. 1 augustus 31 december. Tel 06-46741683 Keileweg 8 3029 BS Rotterdam Jaarverslag BJ 2013 1 augustus 31 december Stichting Wetenschap Balans Tel 06-46741683 Keileweg 8 3029 BS Rotterdam www.swbalans.nl info@swbalans.nl Inhoudsopgave Inhoud Highlights... 1 Strategische highlights...

Nadere informatie

KADERDOCUMENT ERVARINGSDESKUNDIGHEID (versie 2)

KADERDOCUMENT ERVARINGSDESKUNDIGHEID (versie 2) KADERDOCUMENT ERVARINGSDESKUNDIGHEID (versie 2) januari 2011, Harrie van Haaster (IGPB), David Hidajattoellah (Anoiksis), Jean Knooren (Fontys Hogescholen) en Jean Pierre Wilken (Hogeschool Utrecht/Rino

Nadere informatie

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Maringa de Weerd, Henny Sinnema, Bauke Koekkoek, Ton van Balkom,

Nadere informatie

FAMILIE- ERVARINGSDESKUNDIGHEID. door familie-organisaties: Ypsilon Eindhoven en De Kempen en Stichting Labyrint~In Perspectief Eindhoven en omstreken

FAMILIE- ERVARINGSDESKUNDIGHEID. door familie-organisaties: Ypsilon Eindhoven en De Kempen en Stichting Labyrint~In Perspectief Eindhoven en omstreken FAMILIE- ERVARINGSDESKUNDIGHEID door familie-organisaties: Ypsilon Eindhoven en De Kempen en Stichting Labyrint~In Perspectief Eindhoven en omstreken September 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding en aanleiding

Nadere informatie

ERVARINGSDESKUNDIGHEID in de armoedesector en de geestelijke gezondheidszorg in Vlaanderen en Nederland Prof. dr. Tine Van Regenmortel De Factorij, 19 december 2012 1 Waarom de verbinding van professionele

Nadere informatie