TvV THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN. PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter. Tijdschrift voor Verzorgenden

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "TvV THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN. PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter. Tijdschrift voor Verzorgenden"

Transcriptie

1 Nummer 7/8 / juli/augustus 2012 / jaargang 44 TvV Tijdschrift voor Verzorgenden THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter KLINISCHE LES pijn is onderschat probleem SEKS van taboe tot open gesprek kijk ook op TvV_12_07-08.indd 1 27/06/12 4:16 PM

2 verzorgendenbanen.nl Marja van Hulst maakte mede dankzij TvVbanen de overstap naar verzorgende IG in een verzorgingshuis in Leiden. Ik heb nu veel contact met andere hulpverleners meld je nu aan voor de vacaturealert op verzorgendenbanen.nl verzorgendenbanen.nl - Kies je baan met zorg Powered by TvV_12_07-08.indd 2 27/06/12 4:16 PM

3 inhoud 10 Cao-akkoord Het akkoord over de cao VVT ligt er. Verzorgenden krijgen 1,2 procent loon erbij. Een akkoord dat de arbeidsmarkt aantrekkelijker moet maken. Maar de handtekening van de grootste vakbond, Abvakabo FNV, ontbreekt. En die bond zet de strijd voort. 16 Theater op de PG De Veder Methode brengt verlichting op de afdeling Psychogeriatrie. Het is een mix van drama, poëzie, muziek en afstemmen op wie er voor je staat. Het is prettig om een methode te hebben waarmee het contact maken wél lukt. Je ziet de bewoners opbloeien. Alsof ze ontwaken uit een diepe droom. 10 Akkoord cao VVT Maar Abvakabo blijft tegen 12 Klinische les Pijn en pijnbestrijding 16 Veder Methode Theater op de PG 20 Tips van en voor verzorgenden Gewoon praten over seks 22 Palliatieve zorg Extra scholing nodig 28 Interview Ronald Geelen over zijn nieuwe boek 34 Moreel Beraad Nadenken over euthanasie Beroepsverwant Regiomanager Annemiek van de Rijdt Palliatieve zorg Hoe kan ik de pijn van een stervende cliënt verlichten? Hoe reageer ik op vragen als: Waarom moet ik nog zo lijden? Overal in het land zijn consultatieteams palliatieve zorg waar verzorgenden terechtkunnen voor telefonisch advies. De teams worden echter weinig gebeld. Terwijl de behoefte aan meer kennis groot is. FOTO COVER COR MANTEL Rubrieken TvV op proef? 4 Nieuws 7 Rondje bellen 8 Klaasje 15 Column 27 Agenda 30 Prikbord 31 Boeken 36 Kennisquiz Drie nummers voor 7,95 Bel TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 3 27/06/12 4:16 PM

4 nieuws samengesteld door RHIJJA JANSEN studenten Winnen prijs Met zorgriem Studenten Management in de Zorg aan de Haagse Hogeschool hebben met de zorgriem een prijs gewonnen tijdens de regiofinale van Jong Ondernemen. Aan de Grabb-It kunnen verzorgenden en verpleegkundigen hun werkgerei klikken. Medebedenker Asma Hmadouch: Omdat de uniformen in verzorgingshuizen en de thuiszorg zijn afgeschaft, kunnen verzorgenden hun spullen niet meer kwijt. Denk aan een sleutelbos en handschoenen. Wij hebben daarvoor de oplossing: de zorgriem. Aan de Grabb-It, zoals de riem genoemd is, zitten zeven buttons waar vakken aangeklikt kunnen worden. De vakken zijn er in diverse maten, zodat een verzorgende zelf kan kiezen hoeveel en welke vakken zij aan haar riem klikt. Daar kun je dan de benodigde attributen in doen. De ondernemers hebben een pilot gedraaid bij zorginstelling Florence. Zij waren erg enthousiast over de Grabb-It. De jury was lovend: Wat een innovatief en nuttig product! Hier is goed over nagedacht. Ook de marketing zit goed in elkaar. Complimenten! De studenten onderzoeken mogelijkheden om de Grabb-it op de markt te krijgen. Bron en foto: Jong Ondernemen FOTO EVERT ElziNGA (ANP) oranjekoorts De Europese Kampioenschappen voetbal liggen alweer achter ons, maar wat was het fijn om ons weer even onder te dompelen in de oranjegekte. Zoals hier, in de Amsterdamse Orionstraat, waarvan de bewoners hun woningen oranje versierd hadden. Zorgwinkel Salland verkocht voor de liefhebber zelfs een heuse oranje EK-rollator. Eigenaar Gé Nijboer: Ouderen willen meestal niet lopen met een rollator in een opvallende kleur. Maar voor het Europees Kampioenschap voetbal maak ik graag een uitzondering. lees meer over het nieuwe boek van reni de Boer Een jonge vrouw met Ms probeert ondanks alles positief in het leven te staan. Voor meer info zie Prikbord op bladzijde 30. nieuws Nieuw kwaliteitsdocument thuiszorg en zorginstellingen De Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) heeft samen met LOC Zeggenschap in zorg en Zorgverzekeraars Nederland het kwaliteitsdocument voor de sector Verpleging, verzorging en zorg thuis verbeterd. Instellingen in deze sector moeten vanaf 1 mei 2012 het kwaliteitsdocument 2012 gebruiken voor het aanleveren van gegevens. In het kwaliteitsdocument staat welke gegevens zorginstellingen verplicht over het voorgaande jaar aan moeten leveren. De IGZ gebruikt de uitkomsten om te kijken of de zorg veilig en verantwoord is. Voorheen moesten instellingen de gegevens uit het kwaliteitsdocument aanleveren bij Zichtbare Zorg. Dit kan nog tot deze zomer. De rol van Zichtbare Zorg wordt in 2012 geleidelijk afgebouwd. Binnenkort wordt duidelijk waar instellingen de gegevens na de zomer moeten aanleveren. Bron: IGZ Ga voor het nieuwe kwaliteitsdocument naar > Dossiers > Kwaliteistdocument juli/augustus 2012 / TvV TvV_12_07-08.indd 4 27/06/12 4:16 PM

5 Een derde thuiszorg cliënten ondervoed Van alle cliënten boven de 65 in de thuiszorg, zou 35 procent ondervoed zijn. Dat blijkt uit onderzoek van de Vrije Universiteit in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid. Van alle thuiswonende 65-plussers is zeker tien procent ondervoed. Het percentage ondervoede ouderen in instellingen, zoals ziekenhuizen en verpleeghuizen, ligt ook hoog: namelijk tussen de 18 en 33 procent. Marjolein Visser, hoogleraar aan de VU, tegen de NOS: Relatief is het probleem in instellingen dus groter, maar in absolute getallen niet. 95 procent van de ouderen woont namelijk thuis. De VU bracht voor het eerst ondervoeding bij ouderen in kaart. Volgens het onderzoek is een oudere ondervoed als deze in het afgelopen jaar meer dan vier kilo is afgevallen en vermoeidheids- en hongerverschijnselen vertoont. Volgens Visser is het logisch dat ouderen in instellingen en de thuiszorg vaker ondervoed zijn: 'Het is een kwetsbare groep. De ouderen zijn vaak chronisch ziek of hebben psychische problemen waardoor ze te weinig eten.' Ook noemt ze een depressie of rouwverwerking als een van de oorzaken, net als pijn bij het eten hebben vanwege een slechtzittend kunstgebit. Screenen op ondervoeding werd tot voor kort weinig gedaan in de thuiszorg. Vorige week werd bijvoorbeeld bekend dat verpleegkundigen en verzorgenden van Thuiszorgorganisatie ZorgAccent in Twente voor het eerst getraind worden voor het screenen van hun cliënten volgens de SNAQ-score. Ondervoeding heeft al lang onze aandacht', vertelt diëtiste Thea van den Berg in een gesprek met Nursing. Maar er was geen geld om het echt goed aan te pakken. Nu mochten wij met een project komen dat wordt gefinancierd door zorgverzekeraar Menzis en kunnen we er eindelijk wat aan doen.' Niet alleen de wijkteams krijgen scholing, ook de huisartsen worden geïnformeerd Bron: NRC/VU/Nursing FOTO ROOs KOOlE (ANP XTRA) Intiem theater Wat is de Veder Methode? Het is theater voor psychogeriatrische mensen dat wordt uitgevoerd op de afdeling zelf en letterlijk stilstaat bij elke bewoner. Zo kun je dit unieke theater het beste omschrijven. Theater is contact maken, zegt Marieke Westra, artistiek leider van Theater Veder. Zij is van oorsprong verpleegkundige en had ervaring met de ouderenzorg. Het frustreerde haar in haar zorgtijd dat ze weinig contact kreeg met de mensen voor wie ze zorgde. Ze had het gevoel dat het leven er bij die mensen een beetje uit was getrokken. Toen ze later de opleiding dramadocent ging doen ontdekte ze nieuwe aangrijpingspunten om contact te maken met demente mensen. Wat Theater Veder biedt zijn echte huiskamervoorstellingen. Het is intiem en iedereen wordt in zijn waarde gelaten. Alledaagse voorvallen, zoals een verjaardag, zijn aanknopingspunten om sketches, gedichten en herinneringen op te halen. Het is theater waar elke bewoner echt gezien wordt. Sinds 2007 geeft Veder ook cursussen aan verzorgenden en AB ers voor het zelf verzorgen van huiskamervoorstellingen. En zo verspreidt de Veder Methode zich over verpleeghuizen in Amsterdam, Friesland, Noord-Holland en de regio Eindhoven. En uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de methode werkt, dat wil zeggen dat demente mensen twee tot vier uur na de voorstelling een duidelijk betere stemming hadden. Ze waren alerter, luisterden beter naar stemgeluid en haalden meer herinneringen op. Sinds kort is ook het initiatief ondernomen om te proberen deze Veder Methode in de 24 uurszorg op te nemen. Woon- en zorgcentrum Vondelstede in Amsterdam heeft de primeur. Ze leren daar van de theatermethode wat ze kunnen gebruiken in de dagelijkse zorg. Wat de resultaten daarvan zijn is nog niet bekend. Maar wees ervan verzekerd dat we er in TvV aandacht aan gaan besteden wanneer dat wel zo is. Dirk de Rover eindredacteur TvV van de redactie TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 5 27/06/12 4:16 PM

6 nieuws Minder gevallen van dementie dan gedacht Het aantal dementerenden zal minder explosief toenemen dan verwacht. Dit blijkt uit onderzoek van het Erasmus MC, dat gepubliceerd is in het wetenschappelijk tijdschrift Neurology. Er werden twee groepen mensen in de leeftijd van 60 tot 90 jaar bestudeerd. In de groep die in 2000 is gestart, komt dementie per leeftijdscategorie minder vaak voor dan in de groep die in 1990 is gestart. Daarnaast blijkt uit MRI-scans dat het breinvolume in de 2000-groep groter is en minder vaatschade vertoont. Onderzoeker Schrijvers: Een ander opvallend verschil tussen de twee groepen is dat de 2000-groep over het algemeen ongezonder is dan de 1990-groep voor wat betreft risicofactoren voor hart- en vaatziekten, zoals hoge bloeddruk en overgewicht. Tegelijkertijd gebruiken mensen in die groep ook veel meer risicoverlagende medicatie zoals cholesterolverlagers en bloedverdunners. Een direct verband tussen het grotere medicijngebruik en het minder voorkomen van dementie kan echter niet worden aangetoond vanwege te kleine aantallen in de studie. Schrijvers: Dat wordt stof voor nader onderzoek. Bron: Erasmus MC FOTO: ROOs KOOlE (ANP XTRA) Meeste verzorgenden nog niet moe van meldpunten De meeste verzorgenden zijn blij met alle meldpunten in de zorg. Het is goed dat misstanden zo aan de kaak gesteld worden, vindt 35%. Dit blijkt uit een poll die Tijdschrift voor Verzorgenden op zijn website nl hield. De vraag was: word jij moe van nieuwe meldpunten voor misstanden in de zorg? Nee, zo zien mensen hoe het er écht in de zorg aan toegaat, vindt bijna een kwart (24%) van de verzorgenden. De stemmers die wél moe van de meldpunten worden, balen van de negatieve publiciteit die het genereert. Zo komt de zorg steeds negatief in het nieuws, vond 30%. Zes procent van de stemmers denkt dat de meldpunten sowieso geen zin hebben. Ten slotte is vijf procent niet moe van de meldpunten omdat we onze klachten zo nog ergens kwijt kunnen. Stem mee op de nieuwe poll: Word jij moe van nieuwe meldpunten voor misstanden in de zorg? ja, omdat daardoor de zorg steeds negatief in het nieuws komt. 30% [186] ja, die hebben toch geen zin. 6% [35] nee, juist goed dat misstanden zo aan de kaak gesteld worden. 35% [220] nee, zo kunnen we onze 30% klachten nog ergens kwijt. 5% [30] Nee, zo zien mensen hoe het er écht in de zorg aan toegaat. 24% [150] Totaal % 5% 6% 35% nieuws Gouden Bordjes voor verzorgingshuizen met goede maaltijd Haagse zorginstellingen die voornamelijk vers avondeten serveren, in een goede ambiance en met gastvrij serverend personeel, maken kans op een gouden bordje. De Bordjes zijn een waarderingssysteem voor de kwaliteit van de maaltijdvoorziening in de ouderenzorg. Het is bedacht door wethouder Karsten Klein (Jeugd, Sport en Welzijn) en een groep Haagse zorgverleners die samen proberen de kwaliteit van de ouderenzorg in Den Haag te verbeteren. Met behulp van mystery guests wordt het eten in de zorginstellingen gekeurd. Topkok Pierre Wind heeft de eerste twee Gouden Bordjes uitgereikt aan verzorgingshuizen Houthaghe en Swaenesteyn in Den Haag. Daarnaast werden elf Bronzen en twaalf Zilveren Bordjes uitgereikt. De bobo s, de bestuursleden in de zorg, willen dat alles goedkoop is. Maar door de crisis gaat de eigen bijdrage omhoog, waardoor de bewoner meer te kiezen heeft, aldus Wind in het Radio1-programma Casa Luna. Volgens Wind is het vooral belangrijk dat het eten zo vers mogelijk is. Maar ook de hospitality is belangrijk, dat iemand je een aardappeltje bijschept als je er zin in hebt, en dat je van tevoren even mag proeven. Bronnen: Den Haag.nl/Radio 1 6 juli/augustus 2012 / TvV TvV_12_07-08.indd 6 27/06/12 4:16 PM

7 RondjE BEllEn Braziliaanse film over dementie wint prijs De film La Demora heeft op het Latin American Film Festival in Utrecht de Latin Angel Jury Award gewonnen. De film gaat over de relatie tussen een vrouw en haar dementerende vader. Tijdens de prijsuitreiking koos de jury La Demora unaniem tot beste film vanwege het sterke scenario, de uitstekende cast en de reikwijdte van z n thematiek. Uit het juryrapport: La Demora is een minimalistisch verhaal over wat de regisseur een emotioneel ongeluk noemt. In de film staat de relatie tussen een vrouw en haar dementerende vader centraal, maar onder het oppervlak zijn de sociale spanningen en de rauwe randen van de Latijns- Amerikaanse samenleving voelbaar. (...) De film toont beide kanten van een moeizame verhouding tussen vader en dochter zonder een oordeel te vellen. Bron: LAFF Zwarte lijst Demissionair staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten gaat uitzoeken of een zwarte lijst van zorgmedewerkers die stelen, mogelijk is. Dat schrijft zij in antwoord op vragen van de PVV. Volgens de directeur van het Nationaal Ouderenfonds Jan Romme is zo n lijst wenselijk, maar juridisch lastig. Het gaat om het bestelen van zeer kwetsbare mensen. Wat mij betreft hoeven dat soort medewerkers niet meer in de zorg te werken. Staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten zegt te willen onderzoeken of een zwarte lijst van stelende zorgmedewerkers mogelijk is. Bron: Zorgvisie Lees hoe je diefstal in je zorginstelling voorkomt. Surf naar > Dossiers. Bij kleinschalig wonen is koken van essentieel belang. daarom brengt verpleeghuis de Globe in nijmegen een maaltijdglossy voor dementerenden uit: Etenstijd! Coördinator dagbesteding en vrijwilligers Marion Brouwer is de initiatiefneemster. Gaan alle kant-enklaarmaaltijden nu de deur uit? Die zijn al een tijdje de deur uit. In 2009 zijn we begonnen met koken voor de bewoners. Eerst één dag in de week, toen twee dagen enzovoorts. Er was onder verzorgenden behoefte aan een handvat. Vaak werd er pasta of een rijstgerecht gemaakt, maar daar zijn veel ouderen niet bekend mee. Nu Etenstijd! er is, merk je dat verzorgenden minder onzeker zijn over het koken. Ze hebben iets om op terug te vallen. Wat staat erin? Van alles. Uitleg over ouderwetse groenten en bereidingswijzen, recepten en tips hoe je dementerenden kunt verleiden tot eten. Bijvoorbeeld door het mooi op te dienen. Als de maaltijd mooi oogt, eten mensen beter. Daarnaast zijn er allerlei deskundigen geïnterviewd, zoals een logopedist die uitleg geeft over het kauwen en slikken. Vier vrijwilligers zijn er anderhalf jaar mee bezig geweest. De pagina s van het blad zijn verschillend qua structuur, zodat de bewoners hierdoor geprikkeld worden. Hoe reageren bewoners erop? Heel goed. Door belevingsgericht te koken zie je de bewoners helemaal opleven. Een van hen kon zo goed vlees bakken, dat ze de verzorgenden Marion Brouwers heeft geleerd hoe dezen dit het beste kunnen doen. De fysiotherapeut is er ook blij mee: doordat de bewoners zo geconcentreerd meehelpen, staan ze veel langer dan normaal en gebruiken ze hun fijne motoriek meer. Daarnaast geeft de gezamenlijke maaltijd een saamhorigheidsgevoel. Je voelt dan als bewoner dat je deel uitmaakt van het geheel. Zijn de verzorgenden nu topkoks? Dat niet, maar ze leren wel heel erg veel. En lusten zelf ook meer. Een verzorgende lustte nooit witlof, tot ze het hier at. Nu maakt ze het zelf thuis ook geregeld. Hoe kunnen andere verzorgenden aan Etenstijd! komen? We hebben een oplage van 150 stuks, voor alle verzorgenden, familieleden en in de huiskamers. Omdat er ook specifieke hoofdstukken zijn met de eetwensen van de achttien bewoners, is het magazine niet voor iedereen interessant. Maar de algemene gedeeltes over bijvoorbeeld belevingsgericht koken zijn wél heel handig. We merken dat er veel animo voor is. Nu hopen we dat er een uitgever is die zich erover wil ontfermen. Tot die tijd kunnen verzorgenden veel tips vinden op etenstijdmagazine.blogspot.com. TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 7 27/06/12 4:16 PM

8 nieuws Wilsverklaring wel gewild, maar weinig gebruikt Mensen denken wel na over hun wensen ten aanzien van het levenseinde, maar leggen deze (nog) niet vast in een wilsverklaring. Mensen die wel een wilsverklaring hebben, bespreken deze met hun naasten maar niet met hun zorgverlener. Dat blijkt uit de meldactie Wilsverklaring van patiëntenfederatie NPCF waar bijna mensen aan deelnamen. Slechts 13% van de deelnemers heeft een wilsverklaring. De overige 87% heeft (nog) niet de wensen ten aanzien van ziekte, gezondheid en levenseinde vastgelegd. Toch heeft de meerderheid van hen (75%) al wel eens over die wensen nagedacht. De resultaten van de meldactie sluiten aan bij actuele discussies over bijvoorbeeld langer doorbehandelen dan medisch noodzakelijk, de levenseindekliniek en de Euthanasiewet. Bron: NPCF FOTO ROOs KOOlE (ANP XTRA) Winnaars Pieter van Vliet en Marije Dijkstra hebben de Ideeprijs gewonnen, onderdeel van de Support Innovatieprijs Hun winnende idee is de Autostop voor rollators. De Autostop is een automatische rem die de snelheid van de rollator niet ongecontroleerd laat toenemen wanneer gebruikers ermee van een helling aflopen. De Ideeprijs is voor goede ideeën voor een nog te maken hulpmiddel. De winnaar ontvangt professionele begeleiding ter realisatie van het idee. Het oordeel van de jury: De Autostop lost een knelpunt op dat veel rollatorgebruikers ervaren. Ingebouwd in een rollator werkt de rem zonder leertijd of speciale bediening. Hij doet vanzelf zijn werk. Bron en foto: Vilans nieuws 8 juli/augustus 2012 / TvV TvV_12_07-08.indd 8 27/06/12 4:16 PM

9 Museum verzorging en verpleging sluit Het Florence Nightingale Instituut (FNI) sluit op 1 oktober de deuren. Het is in Nederland het enige museum over de geschiedenis van verzorging en verpleging. Het FNI gaat volgend jaar verder als online kenniscentrum met een virtueel museum. Met deze moderniseringsslag wil het FNI de geschiedenis van de verzorging en verpleging op eigentijdse wijze onder de aandacht brengen van alle verzorgenden, verpleegkundigen en studenten. Belangrijk uitgangspunt was ook dat we meer tijd en energie willen steken in het onderzoek doen naar de geschiedenis van de verpleging en verzorging, zegt directeur Nannie Wiegman. 'Die kennis is noodzakelijk om onze educatieve activiteiten en de presentatie van het erfgoed actueel te houden. Onze museumfunctie gaan we online voortzetten. En we blijven met projecten als de Zorgtrailer het land in trekken.' Bron: FNI FOTO ANP incomateriaal met urinestrip wint prijs Pee & See, incomateriaal/luier met een urinestrip, is uitgeroepen tot het beste idee voor Ziekenhuis Gelderse Vallei in Ede. Het product moet het verzorgenden en verpleegkundigen makkelijker maken om urine op te vangen bij bijvoorbeeld demente patiënten én baby s. Arts Esther Bakker bedacht de Pee & See in het kader van de wedstrijd het Beste Idee voor Ziekenhuis Gelderse Vallei. In een promofilm legt ze uit hoe ze op het idee kwam: Bij verdenking van een urineweginfectie, wordt patiënten gevraagd in een potje te plassen zodat de arts de urine kan testen. Voor dementerenden, verstandelijk gehandicapten, kinderen en baby s is het moeilijk om op commando in een potje te plassen. Volgens Bakker verzinnen verzorgenden en verpleegkundigen vaak creatieve oplossingen om te zorgen dat er toch urine in het potje komt. Ze plaatsen watten of gazen in de luier om urine op te vangen die vervolgens boven het potje worden uitgewrongen. Maar hierdoor is de urine niet altijd schoon. In de Pee & See is een urinestrip in de luier verwerkt, die anders in het urinepotje gehangen wordt. Op deze manier komt de urine direct op de urinestrip terecht zodat de verpleegkundige kan zien of de patiënt een urineweginfectie heeft. Voor verpleegkundigen en verzorgenden verhoogt dit het gemak om de patiënt goed te kunnen helpen, aldus Bakker. De Pee & See is nog niet op de markt verkrijgbaar. We gaan nu met een groep deskundigen uit onderwijsinstellingen, het ziekenhuis en het bedrijfsleven kijken hoe we dit idee kunnen doorontwikkelen tot een product voor ons ziekenhuis, vertelt Angelique Groot, woordvoerder van het ziekenhuis. Bron: Nursing Vriendschap tussen Verzorgende en leidinggevende gevaarlijk Een vriendschap tussen een verzorgende en een leidinggevende is niet raadzaam. Je moet er heel voorzichtig mee zijn. Dit zegt Ronald Geelen, verpleeghuispsycholoog en auteur van het boek Zo komt mijn team verder, een handleiding voor leidinggevenden in de zorg. Geelen: Leidinggevenden komen in een soort spagaat wanneer ze bevriend zijn met een teamlid. Als vriend kun je een verzorgende iets gunnen, wat als leidinggevende niet altijd mogelijk is. Bijvoorbeeld het opnemen van vakantiedagen. Ander voorbeeld: het mag niet zo zijn dat wanneer collega A met collega B wrijving heeft, collega B dit meteen merkt in het contact met de leidinggevende die partner/bevriend is met collega A. Soms zijn verzorgenden al vrienden met elkaar als een van hen tot leidinggevende wordt benoemd. Nee, dan hoef je de vriendschap niet te verbreken, vindt Geelen, maar het moet niet te merken zijn in je functioneren op het werk. Dat is wel lastig, vooral als je bijvoorbeeld je partner in het team hebt zitten. Ik denk dat je dan duidelijke afspraken moet maken: als we samen thuis zijn, praten we niet over het werk. Lees een uitgebreid interview met Ronald Geelen op pagina 28. FOTO stockxchng TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 9 27/06/12 4:16 PM

10 Het akkoord over de cao VVT ligt er. Een akkoord dat de arbeidsmarkt aantrekkelijker moet maken. Maar de handtekening van de grootste vakbond, Abvakabo FNV, ontbreekt. En die bond zet de strijd voort. TEKsT JEROEN WApENAAR FOTO ANp CAO VVT GEslOTEN zonder instemming AbVAKAbO FNV Verzorgenden krijgen 1,2 procent loon erbij Dat de onderhandelingen over de nieuwe cao VVT moeizaam verliepen was te verwachten, gezien onderhandelingen over eerdere cao s. Eind maart werden de onderhandelingen afgebroken omdat werkgeversorganisaties ActiZ en BTN de voorstellen van Abvakabo FNV niet realistisch vonden. Toen die vakbond begin april een meldpunt misstanden opende (zie kader) leek het proces zich nog lang voort te slepen. Maar op 22 mei kwam er toch een akkoord, zij het zonder de handtekening van Abvakabo FNV. Een ontwikkeling die niet alleen opvallend is vanwege de loonafspraken, maar ook vanwege de passages over het opnieuw uitvinden van de arbeidsmarkt. Loon Uiteraard was het loon wel een heikel punt van discussie. Uiteindelijk zijn CNV Publieke Zaak, NU 91 en FBZ akkoord gegaan met een loonsverhoging van 1,2 procent in 2012 plus een verhoging van de eindejaarsuitkering, van 4,5 naar 5,5 procent. Vreemd, vindt Lilian Marijnissen van Abvakabo FNV. Ze wezen 1,2 procent loonsverhoging eerder af. En nu doen ze net alsof ze 2,2 procent hebben gekregen, terwijl die uitkering slechts met een paar tientjes 10 juli/augustus 2012 / TvV omhoog gaat. Abvakabo FNV vroeg 2,5 procent loonsverhoging plus onder meer een verhoging van de eindejaarsuitkering, extra verhoging voor de laagste inkomens en wijziging van de loonschalen. In ruil daarvoor deed de vakbond ook voorstellen om geld te besparen, zoals het terugdringen van overhead en het beperken van de inzet van uitzendkrachten. ActiZ noemde de opbrengsten van die voorstellen echter minimaal. Volgens Aad Koster, de directeur van ActiZ, is het uiteindelijke akkoord gezien de economische crisis een prima resultaat voor de werknemers. Hij wijst bovendien op de afspraak om de jeugdschalen gefaseerd af te bouwen. Als je in de verzorging, verpleging of thuiszorg werkt krijg je nu tot je eenentwintigste een jeugdsalaris. Van 2013 tot 2015 wordt dat jeugdsalaris gefaseerd afgebouwd, zodat vanaf 2015 voor 18-plussers dezelfde schalen gelden als voor 21-plussers. ActieprogrAmmA Koster is verheugd dat de drie andere vakbonden instemmen met het plan om de arbeidsmarkt aantrekkelijker te maken. Een belangrijk instrument om dat waar te maken moet het actieprogramma Duurzame inzetbaarheid worden. De ambities zijn het verlagen van de werkdruk, het terugdringen van onnodige flexibiliteit en het nog beter trainen van personeel, aldus Koster. Martien Wijnen, die als weekend-, avond- en nachthoofd werkt bij Amsta, noemt het actieprogramma een nutteloos onderzoek. Kortere diensten en roosters die er doorgedrukt worden, daar gaat het fout en dat weten we allang. De medewerker van Amsta stelt dat er afdwingbare afspraken gemaakt hadden moeten worden over het organiseren van roosters. Veel zorgprofessionals willen graag langer werken. Organiseer roosters dichter bij de medewerkers, pas dan gaat de werkdruk omlaag. Marijnissen benadrukt dat steeds meer werkgevers doorgeslagen zijn in flexibel werken, waardoor de kwaliteit van de zorg omlaag gaat. In de cao hadden afspraken gemaakt moeten worden om werkgevers te verplichten die flexibilisering terug te dringen. Volgens Koster is het echter onverstandig werkgevers een blauwdruk op te leggen. Wij vinden het belangrijk dat werkgevers en medewerkers samen bespreken hoe roosters het beste ingedeeld kunnen worden. Bovendien is er in die regio weer krimp en in die regio weer veel vergrijzing. De drie vakbonden die wel hun handtekening hebben gezet spreken van TvV_12_07-08.indd 10 27/06/12 4:16 PM

11 Volgens Aad Koster, de directeur van ActiZ, is het uiteindelijke akkoord gezien de economische crisis een prima resultaat voor de werknemers Tweede Kamerlid Renske leijten van de sp nam in april het zwartboek van de Abvakabo in ontvangst. een maximaal akkoord. De onderhandelaars: Het komende jaar zal voor de hele sector niet makkelijk worden. Maar met deze cao in de hand hebben wij in elk geval de mogelijkheid om ondanks de crisis de belangen van de werknemers in de VVT veilig te stellen en door te gaan met het aantrekkelijk houden of aantrekkelijker maken van het werken in de VVT. De Abvakabo voert inmiddels druk campagne tegen het negeerakkoord. Medewerkers konden tot 3 juli hun stem uitbrengen op en de vakbond maakt een tour door het land. Volgens Koster moeten we echter niet vergeten dat een cultuuromslag hard nodig is. Wat mogen we van de zorg verwachten? Een goede basisvoorziening, die moet uiteraard blijven, maar 24-uurszorg gaat niet. We zien nu al, gelukkig, dat ook familieleden, buren en andere informele zorgverleners intensief samenwerken met zorgprofessionals. Sites waarop mensen elkaar vinden om bijvoorbeeld boodschappen voor elkaar te doen. Of een cliënt die zelf internet afstruint en muziekmiddagen organiseert voor medebewoners. Zo zal de zorg er in de toekomst steeds meer uitzien. De looptijd van de nieuwe cao is van 1 maart 2012 tot 1 september Meldpunt Misstanden een belangrijke rol in de strijd tussen werkgevers en vakbond Abvakabo fnv speelt het meldpunt misstanden, dat de vakbond begin april opende. Binnen een maand meldden ruim duizend mensen zich, vooral met klachten over werkdruk en flexibilisering, aldus de bond. op 25 april werd de eerste verzameling klachten aangeboden aan de fractievoorzitters Diederik Samsom (pvda), emile roemer (Sp) en Jolande Sap (GroenLinks). een van de eerste melders was Martien Wijnen, medewerker van Amsta. Mijn werkgever heeft met de or een convenant gesloten waardoor het personeel geen invloed heeft. Als je er zelf voor kiest om drie dagen van acht uur te werken, kun je zomaar verplicht worden toch vier dagen van zes uur te werken. Directeur van ActiZ Aad Koster liet weten dat er ook heel veel goed gaat in de zorg en dat wat niet goed gaat aangepakt wordt. een voorbeeld van hoe het goed kan vindt hij BrabantZorg, waar geëxperimenteerd wordt met sociale innovatie. Medewerkers kunnen zelf aangeven hoe de zorg ingericht wordt, en door die sociale innovatie worden ze flexibeler en enthousiaster, aldus programmamanager Bert Visser. een van de doelen is om ervoor te zorgen dat niet het formulier maar de klant leidend is. Marijnissen van Abvakabo benadrukt vooral het lage tempo waarin werkgevers personeelstekorten opvangen. Sinds 5 september vorig jaar geldt het convenant waarin VWS en brancheorganisaties, waaronder ook ActiZ, afspraken extra medewerkers voor de zorg aan te trekken, waarvan voor verpleging en verzorging. Voor het totale project is 636 miljoen euro beschikbaar. Maar met dat geld is nog weinig nuttigs gedaan, constateert Marijnissen. Werkgevers doen veel te weinig. Dat blijkt uit de meldingen die wij nog dagelijks binnenkrijgen. Bovendien is in dat convenant opgenomen dat de afspraken niet afdwingbaar zijn. De werkgevers vragen om tijd en vertrouwen. er zijn diverse plannen gemaakt die eerst goedgekeurd moesten worden door de or, en die nu uitgevoerd worden. er gebeurt bovendien wel degelijk veel om de werkdruk te verlagen, benadrukt de directeur. Carinova Woonzorg stimuleert met de campagne Pak jij die kans mensen om in de zorg te werken, zij hebben al vijftig volwaardige nieuwe medewerkers gevonden. Daarnaast werken diverse aanbieders mee aan regelarme zorginstellingen, een initiatief van VWS om de bureaucratie terug te dringen. TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 11 27/06/12 4:16 PM

12 KliniSChE les Onderzoek wijst uit dat ruim twee derde van de bewoners in verpleeghuizen pijn heeft, en in 93% van de gevallen is dat chronische pijn. belangrijk is het signaleren van pijn door middel van observatie en het routinematig vragen naar pijn. Er bestaan verschillende meetinstrumenten waarmee de ernst van de pijn kan worden aangetoond. TEKsT MARK VAN SEGGELEN FOTO s SHUTTERSTOCK Pijn en pijnbestrijding In de ouderenzorg zijn zorgverleners er zich te weinig van bewust dat ouderen pijn kunnen hebben. Pijn als probleem bij cliënten wordt daarom onderschat. Er zou meer aandacht en oplettendheid moeten worden besteed aan cliënten met pijn. Erkenning van en begrip voor hun klachten zou meer op de voorgrond moeten worden geplaatst. Chronische pijn is namelijk een zeer veel voorkomend probleem bij ouderen. Veel te vaak komt het voor dat ouderen geneigd zijn pijn te accepteren als een gegeven. Het hoort nu eenmaal bij ouderdom, denken zij. Maar dat is een misvatting. In heel veel gevallen kan pijn goed behandeld worden. oorzaken Chronische pijn kan verschillende oorzaken hebben. Het kan zich uiten in vele soorten pijn, zoals spier- en gewrichtsklachten, spasmen, contracturen of een beschadiging van het perifere of centrale 12 juli/augustus 2012 / TvV zenuwstelsel. Reuma, CVA, kanker, vaatklachten, artrose, osteoporose, decubitus, obstipatie en neuropathieën (zenuwpijn) kunnen chronische pijn veroorzaken. De gevolgen van pijn bij ouderen leiden regelmatig tot een verminderde kwaliteit van leven. Juist omdat ouderen fysiek minder actief zijn en een verminderde zelfredzaamheid hebben, heeft dat voor hen een nog groter effect. Daarnaast kan pijn de stemming negatief beïnvloeden en uitputting tot gevolg hebben. Ouderen kunnen slechter gaan slapen. Het langdurig ervaren van pijn gaat vaak gepaard met angst, depressie, verdere achteruitgang van cognitief functioneren en sociale isolatie. Dat zijn allemaal ongunstige gevolgen die voorkomen hadden kunnen worden wanneer er eerder met pijnbestrijding zou zijn ingegrepen. medicatie Schattingen wijzen uit dat ongeveer twintig procent van de ouderen die wel pijn hebben geen pijnmedicatie of onvoldoende pijnbehandeling krijgen voorgeschreven. Artsen schrijven tegenwoordig wel sneller dan voorheen sterke opioïden (morfineachtige middelen) voor. Dat is een groep van matig tot zeer sterk werkzame pijnstillers die hun pijnstillende werking via het centrale zenuwstelsel uitoefenen. Alle opioïden zijn oorspronkelijk afgeleid van opium uit papaver die al duizenden jaren als pijnstiller wordt gebruikt. De bekendste opioïde pijnstiller is morfine. Opioïden kunnen in verschillende vormen worden toegediend. Het onvoldoende behandelen van pijn heeft verschillende redenen. Ten eerste hebben ouderen soms weerstand tegen het gebruik van (pijn)medicatie. Zij willen hun onafhankelijkheid bewaren en er is angst om te veel medicatie te gebruiken. Er heerst soms de angst om verslaafd te raken aan pijnstillers of om van pijnstillers vervelende bijwerkingen te krijgen. Bij ouderen leeft de overtuiging dat kwaaltjes en pijn onvermijdelijk horen TvV_12_07-08.indd 12 27/06/12 4:16 PM

13 Veel dementerende ouderen kunnen pijn niet goed aangeven. bij het ouder worden. Hierdoor geven zij eerder aan tevreden te zijn met de pijnbehandeling. Zorgverleners dienen daar alert op te zijn. Ouderen willen niet lastig zijn, en dus klagen ze niet over pijn. Ze negeren de pijn vaker omdat zij bang zijn dat het betekent dat zij mogelijk een ernstige ziekte hebben of een verslechtering van het bestaande ziekteproces. Advies zorgverleners De verkeerde gedachte dat pijn een normaal onderdeel is van veroudering kan leven bij zorgverleners. Neem de pijnklachten van elke patiënt serieus. Toon begrip en verdiep je in de pijnklachten. Wees ook proactief en vraag alle ouderen of ze pijn ervaren. Vraag dit routinematig, bijvoorbeeld bij of na zorgmomenten. Dit nodigt uit tot een open communicatie. De gesprekken dienen te verlopen in een ontspannen sfeer, en om de pijngeschiedenis volledig te achterhalen zijn wellicht meerdere gesprekken nodig. Vertel de ouderen bij gebruik van opioïden dat het risico op verslaving door deze middelen zeer laag is. Uitleg geven over eventuele bijwerkingen, zoals obstipatie of tijdelijke misselijkheid en vermoeidheid, is van belang. Er dient goed gelet te worden op deze bijverschijnselen. Bij de dagelijkse zorg van kwetsbare ouderen met ernstige cognitieve en of communicatieve beperkingen is observatie een belangrijk middel om eventuele pijnklachten te kunnen onderkennen. De Erasmus Universiteit in Rotterdam heeft daarvoor de Elderly Pain Observation Scale (REPOS) ontwikkeld. i.p.v. de folder over Ouderen en Pijn: de patiëntenfolder Ouderen en pijn Ter ondersteuning van het gesprek kan de folder over Ouderen en Pijn gegeven worden. De folder is te downloaden via de Verenso-website (www.verenso.nl/vakinhoudelijke producten). ziekte Van alzheimer Veel dementerende ouderen hebben last van pijnklachten die niet goed behandeld worden omdat zij hun pijn niet goed kunnen aangeven. Met geagiteerd gedrag geven deze ouderen op hun manier uiting aan het ongerief. Dementerende ouderen die paracetamol of een andere pijnstiller kregen vertoonden 17% minder geagiteerd gedrag dan ouderen die het zonder moesten stellen, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. ouderen met vasculaire dementie rapporteren pijn van een hogere intensiteit dan ouderen zonder dementie en zelfs ook meer dan ouderen met chronische pijngerelateerde condities. er wordt in andere studies echter ook informatie gevonden waaruit blijkt dat de pijnintensiteit niet verschilt tussen verschillende typen dementie. TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 13 27/06/12 4:16 PM

14 meetinstrumenten Er zijn verschillende meetinstrumenten voor het beoordelen van de intensiteit van pijn. Voor cliënten die de opdracht begrijpen en zich verbaal kunnen uiten zijn dat: de numerieke beoordelingsschalen De cliënt geeft de mate van pijn aan door het geven van een cijfer (bijvoorbeeld van 0-10) of het aankruisen van een cijfer op een lijn. De lijn geeft een toenemende pijnintensiteit weer (doorgaans van nul tot tien). verbale beoordelingsschalen De cliënt kiest een woord zoals geen, licht, matig, hevig of ernstig, waarbij de mate van pijnbeleving kan worden vastgesteld. pijnschalen met pictogrammen van gezichtjes De cliënt wijst aan welk gezicht het beste de mate van pijn weergeeft. Het eerste in de rij is een lachend gezicht en komt overeen met geen pijn. Het laatste in de rij is een zeer verdrietig gezicht en komt overeen met heel erge pijn. Aan de patiënten wordt gevraagd het gezicht aan te duiden dat het beste past bij hoe ze zich op dat moment voelen. plaatjes van thermometers met oplopende kleurintensiteit Daarmee kan een cliënt de pijnintensiteit aangeven. Hoe intenser de pijn hoe intenser de kleur waar zit de pijn? De volgende stap is om aan de patiënt te vragen waar hij de pijn voelt. Dat kan door aanwijzen op het lichaam of via een pijnkaart. Een pijnkaart is een tekening van de voor- en achterzijde van het lichaam waarop de cliënt de locatie van de pijn aanwijst. Bij cliënten met ernstige cognitieve Het is verkeerd om te denken dat pijn een normaal onderdeel van veroudering is. en communicatieve stoornissen kan een observatie-instrument worden gebruikt. Waar je als verzorgende op moet letten zijn gelaatsuitdrukkingen, zoals grimassen, verbalisaties in de vorm van geschreeuw of onsamenhangend praten, vocalisaties, zoals gillen of au-zeggen, onrustig bewegen, de zorg afweren, verkrampen, de zit- en lighouding en verandering in interacties met anderen. Ouderen kunnen fysieke beperkingen ervaren bij beweging. Die beperkingen kunnen op pijn wijzen, vooral wanneer ouderen het pijnlijke gebied stevig omklemmen of over dat gebied wrijven. Bij ouderen kunnen guarding en in mindere mate bracing worden gebruikt om door beweging verergerde pijn op te sporen. Guarding is een abnormaal stijve of onderbroken beweging bij verandering van positie. Bracing is een stilstaande positie waarin een volledig gestrekt ledemaat een abnormale verdeling van het gewicht gedurende minstens drie seconden handhaaft. Pijn kan leiden tot agressie of dat een cliënt zich terugtrekt. Dit geldt vaak bij cognitief beperkte patiënten met ernstige communicatieproblemen. Ook meer gaan dwalen, op en neer lopen of voedsel weigeren, kan duiden op pijn. Wanneer pijnherkenning moeilijker wordt, let dan vooral op het gebruik van mechanische hulpmiddelen (wandelstok of rollator), zeer langzaam bewegen, veel liggen, moeite om op te staan, verdrietig of van streek lijken, zuchten/kreunen. Dit blijken namelijk de gedragingen te zijn die wijzen op pijn. FAmiLie De observaties van familieleden vormen een waardevolle aanvulling op de observaties door de zorgverleners. Maar alleen wanneer zij regelmatig de patiënt zien (minimaal eens per week) en vooral wanneer de patiënt geen of weinig cognitieve stoornissen heeft. Neem hen serieus als ze het vermoeden hebben dat hun familielid pijn heeft. Bij opname van een familielid kan gevraagd worden hoe hij of zij omging met pijn. De levensgeschiedenis kan de verzorgende helpen de pijn op de juiste waarde in te schatten. Folder over Ouderen en Pijn; zie vakinhoudelijke producten. Verzorgenden en dementie Verzorgenden letten bij de ziekte van Alzheimer het meeste op lichaamsbewegingen en pas daarna op gezichtsuitdrukkingen. Bij ouderen zonder dementie of met milde dementie wordt minder gelet op pijngedrag omdat ouderen in deze fase pijn nog kunnen aangeven. Maar zelfs onder ouderen met een milde mate van dementie zijn er mensen die pas pijn rapporteren wanneer er expliciet naar gevraagd wordt. Het is dus belangrijk dat verzorgers dat ook blijven doen. ouderen met vergevorderde dementie en pijn vertonen vaker, langer en heviger gedragsstoornissen, zoals: fysiek verzet, agitatie, repetitief gedrag vanuit onrust, territoriaal gedrag vanuit waanbeelden, sociaal ongepast gedrag en dwalen. Multidisciplinaire richtlijn over Herkenning en behandeling van chronische pijn bij kwetsbare ouderen, deel 1 en deel 2. Richtlijnen palliatieve zorg. Tevens is er de richtlijn Elderly Pain Observation Scale te vinden. Met dank aan Harrie Kuiper, verpleeghuisarts Land van Horne in Weert, specialist ouderenzorg en consulent palliatieve zorg in Midden-Limburg. 14 juli/augustus 2012 / TvV TvV_12_07-08.indd 14 27/06/12 4:17 PM

15 op de WERKVloER Wilt u hier even tekenen? Binnen de langdurige zorg doet zich een nieuw verschijnsel voor. Handtekeningen verzamelen. Nee, geen handtekeningen van BZ ers (Bekende Zorgvragers) maar van alle zorgvragers in het algemeen. Veel spookverhalen doen de ronde dat zorg alleen kan worden voortgezet als er onder het plan of verslag een handtekening staat. Het ministerie van VWS schrijft voor dat je een zorgplan met de cliënt moet bespreken. Maar in dat besluit wordt nergens gerept over het zetten van een handtekening. Het ministerie is dus niet verantwoordelijk voor deze handtekeningengekte. Dat hebben de zorgkantoren eigenmachtig gedaan. Ze hebben in hun inkoopeisen gezet dat elk zorgplan moet worden ondertekend. Zorgaanbieders moeten wel volgen want anders krijgen zij te maken met een prijsverlaging. Het is dus helemaal niet zo dat een handtekening onder een zorgplan of verslag MOET. En een zorgkantoor heeft geen enkel recht om te eisen dat een zorgplan of verslag ondertekend wordt. Maar de Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft wel het liefst dat onder elk verhaal en bijgesteld plan een handtekening staat. Maar ook dan is een bewoner niet gedwongen om te tekenen. En je mag de zorg dan zeker niet stoppen. In de zorg staat de cliënt centraal. Maar is dat eigenlijk wel zo? Als we zonder reden om de haverklap een handtekening vragen aan de cliënt, dan dekken de zorgaanbieder en het zorgkantoor zich in. Ze kunnen dan altijd tegen de cliënt zeggen: Ja, maar je hebt er wel voor getekend! En de cliënt staat voor een voldongen feit. Dat is eerlijk gezegd bepaald NIET de cliënt centraal stellen. Stel je voor dat jij elke keer als je in supermarkt komt bij elke transactie een handtekening zou moeten zetten. Omdat anders een keurmerk niet door zou gaan of de groothandel de inkoopprijzen niet gaat verlagen. Laten we in de zorg niet doorschieten. Je moet een cliënt eerlijk vertellen dat hij mag weigeren om te tekenen. Dat is pas echt de cliënt centraal stellen. Lucia van Milaan Van Milaan Scholing & Advies Lid redactieraad TvV TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 15 27/06/12 4:17 PM

16 de Veder Methode brengt verlichting op de afdeling Psychogeriatrie. Het is een mix van drama, poëzie, muziek en afstemmen op wie er voor je staat. Het is prettig om een methode te hebben waarmee het contact maken wél lukt. Je ziet de bewoners opbloeien. Alsof ze ontwaken uit een diepe droom. TEKsT ANNET MASELAND FOTO s COR MANTEL Verzorgenden en Ab ers die zelf huiskamervoorstellingen geven, komen een paar keer per jaar bijeen voor evaluatie en inspiratie. VEdER VERzORGT HUisKAMERVOORsTElliNGEN in VERPlEEGHUizEN Theater op de psychogeriatrie laat bewoners opbloeien In de huiskamer zitten bewoners van het Amsterdamse zorgcentrum St. Jacob stilletjes klaar voor de huiskamervoorstelling als de deur opengaat en een deftig geklede barones naar binnen zwiert. Vergezeld door een schuchtere heer Drommel, gekleed in maatpak, kon het stel zo uit de jaren 30 zijn gestapt. Ze stellen zich aan elke bewoner apart voor en maken een kort praatje. Maar wat spreekt u goed Frans mevrouw, zegt de barones en ze maakt een kleine 16 juli/augustus 2012 / TvV buiging. Ja, ik heb veel gereisd weet u, zegt de vrouw en lacht gevleid. Tijdens de voorstelling haalt de barones samen met meneer Drommel herinneringen op, die gaandeweg meer bijval krijgen van de bewoners. En dat je dan de lange vlecht van het meisje dat voor je zit doopt in de inktpot. Een bewoonster giechelt, ja, ja, dat heeft zij ook wel eens gedaan. En kwáád dat haar moeder was. De spelers larderen hun vertelsels met gedichten, liedjes, rijmpjes en attributen van vroeger, zoals het leesplankje dat bij iedereen gelijk alle deuren naar het verleden wijd openzet. Er wordt een traantje weggepinkt als de barones een serenade voor een Surinaamse bewoner improviseert. Het Surinaamse lied ontroert hem. Wat mooi, dank u wel, zegt de man door zijn tranen heen. Het is moeilijk om niet van de barones te houden, zegt haar tegenspeler na afloop. Ze wekt in luttele seconden het vertrouwen van de bewoners. Ze doet dwaze dingen, terwijl ze ook lief en TvV_12_07-08.indd 16 27/06/12 4:17 PM

17 Westra volgde de opleiding tot dramadocent en ontdekte nieuwe aangrijpingspunten. Theater is contact maken. Poëzie, muziek, herinneringen ophalen, rollen spelen; het zijn allemaal communicatiemiddelen. Muziek boort andere, diepere lagen aan dan wanneer je met iemand praat. Dat maakt het zeer geschikt om mensen met dementie te raken. Westra combineerde de dramatechnieken met succesvolle methodieken als validation en reminiscentie. Zo zijn de types en de verhaallijnen uit de huiskamervoorstellingen gebaseerd op reminiscentie. Dat roept een gevoel van veiligheid op. Bewoners kruipen weer even terug in de eigen identiteit en waardigheid. Uit NLP (neurolinguïstisch programmeren) haalde Westra technieken om beter in te tunen op de persoon die voor je staat. Zo smeedde ze alles ineen tot haar hoogstpersoonlijke Veder Methode. methode Kern van de methode zijn de huiskamervoorstellingen. Een voorstelling wordt vaak opgehangen aan een alledaags voorval, zoals de verjaardag van de barones. Tijdens de voorstelling spreken de spelers met sketches, gedichten en herinneringen het langetermijngeheugen aan. Er gaan tijdens zo n voorstelling zichtbaar deuren open. Er ontstaat contact. belangstellend is en de bewoners raakt met de prachtigste liedjes en verzen. HuiskAmervoorsteLLingen Theater Veder verzorgt sinds een paar jaar huiskamervoorstellingen in onder meer verpleeghuizen. Dat is veelomvattender dan zomaar wat kolder de huiskamer in slingeren. Artistiek leider Marieke Westra, van oorsprong verpleegkundige, vertelt in haar kantoor in Amsterdam over haar zoektocht naar een betere interactie met dementerenden en andere kwetsbare groepen. Die zoektocht begon toen ze dertig jaar geleden in de ouderenzorg werkte. De huiskamers staan haar nog scherp voor de geest. Alsof het leven er een beetje uit was weggetrokken. Het frustreerde haar dat ze altijd tijd tekort kwam voor een goed contact. Terwijl contact de basis is van ons beroep. Daar kies je dit vak voor. Maar goed communiceren met iemand die dementeert of een verstandelijke handicap heeft kost tijd en inspanning. Het gaat niet vanzelf. onderzoek Voor Marieke Westra is het belangrijk om te weten of haar methode ook echt werkt. Theater Veder liet de huiskamervoorstellingen daarom wetenschappelijk onderzoeken. Het onderzoek vond plaats op 22 psychogeriatrische afdelingen in dertien verpleeghuizen. Voor het onderzoek werkten de afdelingen Verpleeghuisgeneeskunde en psychiatrie van het VU medisch centrum samen met Communicatiewetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. De conclusies waren gunstig: een huiskamervoorstelling bleek positiever uit te pakken dan de gebruikelijk groepsactiviteiten reminiscentie. Bewoners lachten meer en waren minder in de war. ook twee tot vier uur na de voorstelling was hun stemming beter. Ze waren alerter, luisterden beter naar stemgeluid en haalden meer herinneringen op. een opvallende bevinding is dat de methode naar twee kanten positief uitpakt. ook de zorgverleners hebben er baat bij. De methode geeft ze houvast in de communicatie en ze kunnen op een meer gevarieerde en creatieve manier communiceren. ook de pilot met 24-uurszorg wordt wetenschappelijk onderzocht. onderzoekers hebben met observaties, werkbezoeken, interviews en bijeenkomsten in beeld gebracht wat er al goed gaat en op welke punten het contact en de zorg nog beter kunnen aansluiten bij de wensen en behoeften van de bewoners. Meten van het welbevinden gebeurt met Dementia Care Mapping (DCM). DCM meet door middel van observaties en een speciale scorelijst het welbevinden van mensen met dementie en let daarbij speciaal op het gedrag en de stemming van de bewoner. ook is gekeken naar het contact tussen de medewerkers en de bewoners. Welke acties hebben een positief effect op het welbevinden van de bewoner en welke acties niet? Deze inzichten vormen de basis voor het project. TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 17 27/06/12 4:17 PM

18 in de Vondelstede zijn mevrouw Chaigneau en verzorgende Maria Kuhlman enthousiast over de 24-uurszorg volgens de Veder Methode. We moeten leren ons meer in de bewoners te verdiepen, de sleutel is je inleven in hun wereld 18 juli/augustus 2012 / TvV Tegelijkertijd wordt het kortetermijngeheugen aangesproken. Mensen onthouden dingen gemakkelijker, worden rustiger en voelen zich beter, vertelt Westra, een effect dat met wetenschappelijk onderzoek* gemeten en bewezen is en dat ook na de voorstelling doorwerkt. Verder is het belangrijk dat de bewoners echt gezien worden. De spelers staan letterlijk bij elke bewoner even stil. Die één-op-ééncontacten zijn wezenlijk. Gezien worden is een vorm van contact, vertelt Marieke Westra. Theater Veder begon in 2007 ook verzorgenden en activiteitenbegeleiders te trainen, zodat zij zelf huiskamervoorstellingen konden geven. Met succes: de Veder Methode rolde dankzij steun van het ministerie van VWS uit over inmiddels dertien zorgkoepels in Amsterdam, Friesland, regio Eindhoven en Noord-Holland. En het aantal groeit nog altijd. BruispLek Maar beklijft de methode ook? Ja, zo blijkt later die dag op de Bruisplek in het kantoor van Theater Veder. Verzorgenden en activiteitenbegeleiders die zelf huiskamervoorstellingen verzorgen komen een paar keer per jaar bij elkaar voor evaluatie en inspiratie. Vanuit de diverse locaties druppelen ze een voor een binnen, al dan niet met een eigen muziekinstrument. De trainer legt uit hoe belangrijk het is om af te stemmen op mensen en rekening te houden met het niveau van de dementie. TvV_12_07-08.indd 18 27/06/12 4:17 PM

19 Als mensen nog weten dat er iets met hen aan de hand is, kunnen ze zich heel onveilig voelen als ik met boa en veren plotseling naast ze opduik. Een van de deelnemers is verpleeghulp Simone Rijkschroeff-van den Briel, die in Amsterdam op een woongroep voor dementerenden staat. Sinds een paar jaar geeft ze zelf voorstellingen. Ze lacht. Ik kan absoluut niet zingen. Maar ik doe de voorstellingen samen met de activiteitenbegeleidster, die dat wél heel goed kan. Ik heb weer het voordeel dat ik mijn eigen bewoners goed ken. Samen verzinnen ze liedjes, gedichten en een verhaallijn rond een thema, zoals de grote schoonmaak. Is het niet verwarrend als Simone ineens verkleed als iemand anders de huiskamer binnenwandelt en een gedicht voordraagt? Simone schudt van nee. Soms is dat in het begin even vreemd en vragen ze: Maar jij bent toch gewoon Simone? Dan geef ik een knipoog en zeg ik: Vandaag ben ik Thea. Oh ja. Bij deze groep, de beginnend dementeren, is de emotie sterk aanwezig. De gedichten komen sterk bij ze binnen. De voorstelling is een welkome afleiding. De bewoners worden zichtbaar blijer en er hangt een positieve energie. We kunnen het ineens ook over dingen hebben die anders wat moeilijker liggen. Je dringt tot ze door. Ik blijf het zeker doen. Het moet wel echts iets bijzonders blijven, zoiets moet je niet elke week doen. Hooguit drie keer per jaar. vondelstede Tot nu toe bestond de Veder Methode voor het grootste deel uit voorstellingen. Maar de impact die de één-op-éénmomenten hebben zette Marieke Westra aan het denken. Zouden delen van de methode misschien benut kunnen worden in de 24-uurszorg? Dit jaar is Theater Veder een proefproject begonnen in woon- en zorgcentrum Vondelstede, hartje Amsterdam. Op de afdeling Psychogeriatrie bekijken trainers en verzorgenden samen welke succesvolle elementen je kunt inbouwen tijdens de dagelijkse handelingen, zoals de wasbeurt en de maaltijden. De eerste trainingsdag zit erop. In Vondelstede gaat teamleider Ivonne van Leijenhorst voor naar haar kantoor. Daar wacht haar collega, afdelingshoofd Joke Bos. Gelijk maar wat misverstanden rechtzetten. Nee, ze worden geen acteurs. Nee, ze gaan niet verkleed met pruiken op de zorg in. Ze leren van de Artistiek leider van Veder Marieke Westra: Theater is contact maken, poëzie, muziek, herinneringen ophalen, rollen spelen theatermethode wat ze kunnen gebruiken in de dagelijkse zorg, legt Bos uit. Zoals het belang van groeten en afscheid nemen. Iemand begroeten, maar het contact ook afsluiten, dat houvast hebben is voor iemand die letterlijk de weg kwijt is heel belangrijk. Of hoe je echt contact maakt. Joke Bos doet de oefening op de training voor. Het maakt nogal verschil of ik praat terwijl ik naast je zit of (en draait haar stoel) zo tegenover je. En als ik dan ook nog eens m n hand op je schouders leg. 24-uurszorg We zijn begonnen met huiskamervoorstellingen van Theater Veder, vertelt Joke. Die waren een eyeopener. Bewoners voelden zich gezien. Er wordt op ze ingespeeld, elke voorstelling is weer totaal anders. Ivonne: Je ziet bewoners opleven. Het is alsof zo n voorstelling iets in ze wakker maakt. Dat is niet alleen op het moment van de voorstelling zelf. Het effect blijft een tijdje. Joke: De pilot met 24-uurszorg is een cadeautje voor onze afdeling. We hadden behoefte aan een methode om beter contact te maken. Door de dementie verloopt de communicatie vaak moeilijk. Het kost meer inspanning om binnen te komen. Het is lastig peilen waar de bewoners behoefte aan hebben. Ivonne vult aan: Waar vooral behoefte aan bestond was een methodiek voor de groep dementerenden die nog te goed is om te snoezelen. Die nog niet in de schemering zit. Joke Bos: We sloegen de plank ook wel eens volledig mis. Dan regelden we een theater Veder artiest die niet zo aansloeg. De Veder Methode zoekt het meer bij de kleine dingen. Liedjes, rijmpjes, een poëziealbum, allemaal dingen die de bewoners weer terugbrengen naar vroeger. Dat geeft ze zelfvertrouwen. Ivonne: De methodiek leert ons de mensen te zien achter de ziekte: gelijkwaardige mensen, zoals jij en ik. We moeten leren ons meer in de bewoners te verdiepen. Dat is de sleutel: je inleven in hun wereld. De twee veteranen in de ouderenzorg begrijpen heel goed dat het voor jongeren extra lastig kan zijn om zich in te leven in de oudere generatie. Joke: Als je bent opgegroeid met liedjes als De wielen van de bus, staat de leefwereld van de bewoners mijlenver weg. Bewust heeft Joke daarom voor de eerste cursus van tien verzorgenden ook jongeren aangezocht. Mooi om te zien hoe de jongste cursist er helemaal voor ging. Na de eerste cursusdag ging ze gelijk een cd kopen met oude liedjes. Weet je wat het is: hoe je contact maakt met dementerenden, leer je eigenlijk op geen enkele opleiding. Dan is het maar wat prettig om een methode aangereikt te krijgen waarmee dat wél lukt. * Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg. AM van Dijk, JCM van Weert & RM Droës (red.) EMGO-instituut voor Gezondheid en Zorgonderzoek, VU medisch centrum Amsterdam en Amsterdam School of Communication Research ASCoR, Universiteit van Amsterdam. Amsterdam In eerste instantie is de Veder Methode gericht op mensen met geheugenproblemen. Het langetermijngeheugen blijft het langst intact. Dit spreekt Theater Veder aan door met theater, zang en poëzie terug te gaan in de tijd. Door training en coaching on the job wordt de Veder Methode overgedragen aan verzorgenden, vrijwilligers en familie. Inmiddels richt de theatergroep zich op alle mensen die moeite hebben met communiceren, of het nu is door ouderdom, een beperking of hun plaats in de maatschappij. Behalve spelen in huiskamers verzorgt de groep ook voorstellingen in het theater en maatwerkproducties. Meer informatie? Bezoek de website of neem dan contact op via TvV / juli/augustus TvV_12_07-08.indd 19 27/06/12 4:17 PM

20 9 TiPS Van En VooR VERzoRGEndEn Seks van taboe tot open g seksualiteit is in zorginstellingen een lastig onderwerp. Vaak ligt er een taboe op, waardoor zorgmedewerkers weinig met bewoners spreken over hun seksuele behoeftes. ingrid, Monica en Paula vertellen over hun werkwijze in woonzorgcentrum Nieuw berkendael in den Haag. zij vinden praten over seksualiteit belangrijk. TEKsT EN FOTO IRENE MULLER-SCHOOF ingrid Paula Monica Monica Grizèl en Ingrid Bal zijn woon-zorgbegeleiders in woon-zorgcentrum Nieuw Berkendael en Paula Boskeljon is daar teamleider. In Nieuw Berkendael wonen mensen met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) en neurologische aandoeningen, de meesten jonger dan 55 jaar. Monica merkte dat men op haar afdeling in de dagelijkse zorg nauwelijks aandacht besteedde aan de ondersteuning van de seksualiteit van de zorgvragers. Ze deed hier onderzoek naar en ontdekte dat de zorgmedewerkers niet goed weten hoe ze een gesprek over seksualiteit moeten beginnen. En in zorgleefplannen bleef het leeg achter het kopje seksualiteit. niet durven Sommige begeleiders willen er wel over praten, maar durven niet. Anderen hebben moeite met het bespreekbaar maken van seksualiteit omdat ze vinden dat het niet hoort. Leeftijd en cultuur spelen hierbij een rol. Monica vindt het erg belangrijk dat gesprekken over seksuele behoeften gevoerd worden en dat de seksualiteitswensen in de zorgleefplannen terechtkomen. Een psycholoog gaat nu klinische lessen geven om de zorgmedewerkers bij te scholen. Daarnaast zijn tweezijdige afspraken over privacy belangrijk. Een zorgmedewerker wacht bijvoorbeeld op antwoord als ze op de deur klopt en een bewoner zegt dat de medewerker even moet wachten als hij met seksuele handelingen bezig is. open over seks Bij Ingrid op de afdeling is men wel zeer open over seksualiteit en heeft men een brede ervaring opgedaan met de diverse vraagstukken van de bewoners. Zo werden twee zorgvragers verliefd op elkaar en ze wilden samen slapen. De zorgmedewerkers maakten dat mogelijk zonder lacherig te doen en zorgden voor privacy. Ingrid zoekt vaak naar een mogelijkheid om over seksualiteit te beginnen en vraagt bijvoorbeeld als opstapje of er een partner is. Daarna brengt ze het gesprek op aanwezige behoeftes. Paula is als teamleider heel open over seksualiteit en ondersteunt zowel zorgvragers als zorgmedewerkers van harte om een goed gesprek over seksualiteit mogelijk te maken. Dat zorgt voor een open sfeer hierover op de afdeling. Ze bestelde deurhangers met de tekst niet storen om meer privacy te waarborgen. Over het stellen van een grens in de seksuele verzorging zijn alle drie de zorgprofessionals duidelijk. De grens ligt bij seksuele handelingen, die doen ze niet. Ook met ongewenste intimiteiten gaan ze professioneel om. Die worden rustig en duidelijk afgekapt met de mededeling: Daar zijn wij niet voor, maar we kunnen er wel over praten. Paula heeft contact met een organisatie die zowel mannen als vrouwen in dienst heeft die seksuele diensten verlenen aan mensen met een beperking. Sommige bewoners moeten echt even sparen om hiervan gebruik te kunnen maken. Monica, Ingrid en Paula vinden het belangrijk dat iedereen bij hen zichzelf kan zijn en dat er openheid is, ook over seksualiteit. Een aantal tips is afkomstig uit de scriptie van Monica Grizèl over het bespreekbaar maken van seksualiteit in Nieuw Berkendael. 20 juli/augustus 2012 / TvV TvV_12_07-08.indd 20 27/06/12 4:17 PM

TvV THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN. PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter. Tijdschrift voor Verzorgenden

TvV THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN. PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter. Tijdschrift voor Verzorgenden Nummer 7/8 / juli/augustus 2012 / jaargang 44 TvV Tijdschrift voor Verzorgenden THEATER OP DE PSYCHOGERIATRIE LAAT BEWONERS OPBLOEIEN PSYCHOLOOG ronald Geelen: Goed leidinggeven maakt team beter KLINISCHE

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg

Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg Evaluatie van de Veder Methode; theater als contactmethode in de psychogeriatrische zorg A.M. van Dijk, J.C.M. van Weert, R.M. Dröes (Red.) Laag licht er is weleens zo n avond dat over het gras in de tuin

Nadere informatie

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise Ons Advies & Behandelteam helpt u graag Zij komen ook bij u thuis Behandeling & expertise Welkom Vertrouwd en verantwoord Woonzorg Flevoland is een organisatie die een breed aanbod heeft aan zorg, diensten

Nadere informatie

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Pijn bij verstandelijk gehandicapten 110.000 mensen met een verstandelijke handicap (VH) Ruim de helft ernstig Veel bijkomende stoornissen,

Nadere informatie

Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015

Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015 Persona s zorgtechnologie ouderenzorg Tangenborgh najaar 2015 Mevrouw van de Berg intramurale zorg bewoner Heidehiem Kim de Jong EVV-er Anna de Vries - medewerker verzorging intramurale zorg en thuiszorg

Nadere informatie

Ouderen en pijn Tips voor patiënten, familie en mantelzorgers

Ouderen en pijn Tips voor patiënten, familie en mantelzorgers Ouderen en pijn Tips voor patiënten, familie en mantelzorgers Als u ouder wordt, kunt u te maken krijgen met pijn. Niet de leeftijd maar sommige ziekten of beperkingen kunnen pijn geven. Dit kan lastige

Nadere informatie

Inhoud presentatie. Pijn in verpleeghuizen. Pijn in verpleeghuizen. A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents

Inhoud presentatie. Pijn in verpleeghuizen. Pijn in verpleeghuizen. A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents Inhoud presentatie Een betere kijk op pijn bij verpleeghuisbewoners Pijn in verpleeghuizen REPOS Ontwikkeling Implementatie Implementatie pijnmeting Conclusie

Nadere informatie

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis...

Inhoudsopgave...2. Voorwoord...3. Inleiding...3. Hoofdstukken...4. 1. Wat is een verpleeghuis?...4. 2. De geschiedenis van het verpleeghuis... Naam: School: Groep: 8 Laurens Tap De Trinoom Datum: 10 december 2012 Hoofdstuk: Inhoudsopgave Pagina 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave...2 Voorwoord...3 Inleiding...3 Hoofdstukken...4 1. Wat is een verpleeghuis?...4

Nadere informatie

Handreiking inzake verhuizing van ouderen naar een andere woonlocatie.

Handreiking inzake verhuizing van ouderen naar een andere woonlocatie. Handreiking inzake verhuizing van ouderen naar een andere woonlocatie. A. Noodzakelijke verhuizing van ouderen uit hun verzorgings- of verpleeghuis - hoe wordt dit zo goed mogelijk begeleid? In deze handreiking

Nadere informatie

14 april 2016 Dr. M. Burin

14 april 2016 Dr. M. Burin 14 april 2016 Dr. M. Burin https://www.youtube.com/watch?v=9pfdtcl jezo https://www.youtube.com/watch?v=xakocii LlwY Ondergediagnosticeerd Onderbehandeld Zelden gebruik van aangepaste pijnschaal Discrepantie

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7)

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7) BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP BEGELEIDING (voorheen ZZP 7) GEBRUIKERSINFORMATIE ZORGPROFIELEN V&V PROTEION 1 2 Inleiding In de kleinschalige

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS

PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS 17803 Inleiding Uw kind is opgenomen op de kinderafdeling. Tijdens het verblijf in het ziekenhuis kan uw kind pijn ervaren, als gevolg van de aandoening,

Nadere informatie

Ouderenpsychiatrie: vergroot uw deskundigheid

Ouderenpsychiatrie: vergroot uw deskundigheid Ouderenpsychiatrie: vergroot uw deskundigheid consultatie, lessen en trainingen GGZ ingeest Bij GGZ ingeest kunnen mensen met psychische klachten rekenen op kwalitatief goede en betrouwbare zorg. Kenmerkend

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 Pijn is een onplezierige, gevoelsmatige en emotionele beleving die wordt geassocieerd met een daadwerkelijke of dreigende beschadiging

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Zorg in vrijheid. Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie. Versie 4

Zorg in vrijheid. Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie. Versie 4 Zorg in vrijheid Vrijheidsbeperkende maatregelen Informatie over beleid Voor cliënten en familie Versie 4 Inleiding Vrijheid is voor de meeste mensen in Nederland een gegeven. Toch komt het in zorginstellingen

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Business case Mantelzorg & Familieparticipatie: vragenlijst over baten

Business case Mantelzorg & Familieparticipatie: vragenlijst over baten Business case Mantelzorg & Familieparticipatie: vragenlijst over baten Investeren in participatie van mantelzorgers & familieleden levert de organisatie baten op. Denk dan aan tijdwinst, meer aandacht

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek.

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek. Azora Advies- en behandelcentrum Industrieweg 115, 7061 AP Terborg T (0315) 33 81 11 E behandelcentrum@azora.nl I www.azora.nl Meer weten? Wanneer maak ik een afspraak? Het Azora Advies- en behandelcentrum

Nadere informatie

Abvakabo FNV Enquête Ouderenzorg

Abvakabo FNV Enquête Ouderenzorg Abvakabo FNV Enquête Ouderenzorg Dit is een uitgave van Abvakabo FNV 2 Abvakabo FNV Enquête Ouderenzorg VOORWOORD November 214 Abvakabo FNV heeft afgelopen week een vragenlijst voorgelegd aan haar leden.

Nadere informatie

Func/onele achteruitgang

Func/onele achteruitgang Veroudering Vergeetach/gheid Func/onele achteruitgang DEMENTIE Leeftijdsafhankelijk geheugenverlies 0 Lee?ijd 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 % Geheugen - 5-10 - 15-20 - 25 Leeftijdsafhankelijk

Nadere informatie

Wat als je niet kunt zeggen dat je pijn hebt? Gabrielle van de Graaf en Anneke Boerlage

Wat als je niet kunt zeggen dat je pijn hebt? Gabrielle van de Graaf en Anneke Boerlage Wat als je niet kunt zeggen dat je pijn hebt? Gabrielle van de Graaf en Anneke Boerlage Prevalentie cijfers Volwassenen met een VB (instelling): 15% 1 Kinderen met een VB: 84% 2 Instelling voor VB: 85%

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Wat kunt u zelf doen? mca.nl Inhoudsopgave Patiëntveiligheidskaart 3 Gebruiksaanwijzing 3 Bereid uw ziekenhuisopname voor 4 Laat u ook uw naasten de brochure

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen Inleiding U bent opgenomen of onder behandeling in het Leids Universitair Medisch Centrum. Wanneer u door uw opname minder aan lichaamsbeweging doet, kan uw conditie achteruit gaan. Door actief te blijven,

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen

Delier. Informatie voor familie en betrokkenen Delier Informatie voor familie en betrokkenen Inleiding Op onze verpleegafdeling is een familielid, vriend(in) of kennis van u opgenomen. Tijdens uw bezoek aan de patiënt heeft u waarschijnlijk gemerkt

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te gaan. Waarom deze informatie? 2 Gebruiksaanwijzing 3 Cartoon 1 bereid uw ziekenhuisopname

Nadere informatie

21 augustus 2015. Onderzoek: Een naaste met dementie

21 augustus 2015. Onderzoek: Een naaste met dementie 21 augustus 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 50.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten

Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis. Handleiding voor patiënten Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis Handleiding voor patiënten Waarom deze handleiding? Deze handleiding hoort bij de patiëntveiligheidskaart Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie...

Inhoud. Inleiding... 3. Algemene gegevens... 4. Gevoel van veiligheid... 5. De mate waarin agressie voorkomt... 7. Omgaan met agressie... Inhoud Inleiding... 3 Algemene gegevens... 4 Gevoel van veiligheid... 5 De mate waarin agressie voorkomt... 7 Omgaan met agressie... 8 Ontwikkeling van agressie... 11 Kwalitatieve analyse... 11 Conclusies...

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM-leden Enquête Mantelzorg en dementie In juni 2013 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun ervaringen met mantelzorg en dementie. Hiervoor hebben PGGM

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober

Depressie. Informatiefolder voor cliënt en naasten. Zorgprogramma Doen bij Depressie UKON. Versie 2013-oktober Depressie Informatiefolder voor cliënt en naasten Zorgprogramma Doen bij Depressie Versie 2013-oktober Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen en welke oorzaken

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn

Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn 1 Kaders bij zelfsturing: financieel gezond zijn Zelfsturende teams hebben in de meeste organisaties 4 doelen: Tevreden cliënten Tevreden medewerkers Kwaliteit van zorg Financieel gezond zijn Financieel

Nadere informatie

Informatie over zorgzwaartepakketten

Informatie over zorgzwaartepakketten Informatie over zorgzwaartepakketten voor cliënten, familie en andere betrokkenen Voor wie is deze folder? Deze informatie is voor mensen met psychiatrische problemen die voor langere tijd bij GGZ ingeest

Nadere informatie

Depressie bij verpleeghuiscliënten

Depressie bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor cliënt en naasten Depressie bij verpleeghuiscliënten Folder 3 Inleiding Deze folder bevat informatie over de klachten die bij een depressie horen

Nadere informatie

De huisarts aan het. Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan?

De huisarts aan het. Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan? SP Onderzoek De huisarts aan het woord deel 3 Kunnen ouderen langer thuis blijven wonen en kan de mantelzorg dit aan? Renske Leijten, SP-Kamerlid Volksgezondheid, Welzijn en Sport Ineke Palm, Wetenschappelijk

Nadere informatie

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed -

Algemene informatie. Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - Algemene informatie Voorkom onnodige achteruitgang in het ziekenhuis - Kom uit het bed - 1 U zult misschien wel schrikken als u leest dat drie maanden na ontslag ongeveer 30% van de ouderen die behandeld

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger!

Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Psychisch verzuim voorkomen kán! Zo werk je prettiger! Vooraf Psychisch verzuim Problemen. Op het werk of privé. Die Psychisch verzuim is ziekteverzuim vanwege hebben we allemaal wel eens. Uw psychische

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling

Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling In deze folder willen wij u informeren over het belang van een goede pijnbehandeling na uw operatie en hoe de pijn na de operatie onder controle

Nadere informatie

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz.

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz. Wat is het verschil tussen Dementie en Alzheimer? Blz. 1 Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2 Wat zijn de verschijnselen bij de verschillende fasen? Blz. 3 Afb eeldingen van gezonde hersenen en een

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP VERZORGING/VERPLEGING (voorheen ZZP 8)

BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP VERZORGING/VERPLEGING (voorheen ZZP 8) BESCHERMD WONEN MET ZEER INTENSIEVE ZORG, VANWEGE SPECIFIEKE AANDOENINGEN, MET DE NADRUK OP VERZORGING/VERPLEGING (voorheen ZZP 8) GEBRUIKERSINFORMATIE ZORGPROFIELEN V&V PROTEION 1 2 Inleiding In de kleinschalige

Nadere informatie

Thema s voor het Alzheimer Café. Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek

Thema s voor het Alzheimer Café. Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek Thema s voor het Alzheimer Café Verzameld, kopjes gekozen en geordend door Franklin Roos van Alzheimer Café Zuidelijk Westerkwartier te Leek Medische aspecten Wat is dementie? Medische aspecten Verschillende

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding

Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 7 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen, met de nadruk op begeleiding Pakket 7 is bestemd voor ouderen die al heel lang

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

(titel) Instructieboekje Bewegen tijdens chemo

(titel) Instructieboekje Bewegen tijdens chemo Instructieboekje Bewegen tijdens chemo Introductie De behandeling van kanker, in het bijnder de chemotherapie en/of raotherapie, kan aanleing zijn tot langdurige vermoeidheid en contieverlies. De afgelopen

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

De diëtist voor een gezonde leefstijl

De diëtist voor een gezonde leefstijl De diëtist voor een gezonde leefstijl GroenekruisDomicura: voor alle zorg bij u thuis Als het om uw gezondheid gaat, of om die van uw kind of iemand anders die u dierbaar is, dan neemt u geen enkel risico.

Nadere informatie

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje)

Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleiding & instructieboekje) Bewegen tijdens chemotherapie (Oncomove, inleing & instructieboekje) Inleing De behandeling van kanker kan vermoeidheid en contieverlies tot gevolg hebben. De vermoeidheid neemt meestal toe gedurende de

Nadere informatie

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging

Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 6 Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging Het pakket Beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging is wonen in een verpleeghuis

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2

Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2 Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2 1. Pijnkenniscentrum Erasmus MC, Rotterdam 2. Verpleeghuis Antonius Ijsselmonde; Laurens,

Nadere informatie

ENQUÊTE KWALITEIT VAN ZORG VERPLEEG- EN VERZORGINGSHUIZEN 2015

ENQUÊTE KWALITEIT VAN ZORG VERPLEEG- EN VERZORGINGSHUIZEN 2015 ENQUÊTE KWALITEIT VAN ZORG VERPLEEG- EN VERZORGINGSHUIZEN 2015 2 Enquête kwaliteit van zorg VOORWOORD Vandaag is het een jaar geleden dat meneer Ben Oude Nijhuis overleed. De vrouw van Ben Oude Nijhuis

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling

28-11-12. Leren en hulpmiddelen. Roy Kessels. Mariëlle Hammer-Schilderman. Mevrouw Wesseling Mevrouw Wesseling Leren en hulpmiddelen Roy Kessels Hooglereaar neuropsychologie Radboud Alzheimer Centrum & RU Nijmegen Mariëlle Hammer-Schilderman Ergotherapeut, Zorggroep Sint Maarten Wat is leren?

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie In deze folder willen wij u informeren over het belang van een goede pijnbehandeling na uw operatie en hoe de pijn na de operatie onder controle

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Verminderde nierfunctie en medicijnen

Verminderde nierfunctie en medicijnen Verminderde nierfunctie en medicijnen VERMINDERDE NIERFUNCTIE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL VERMINDERDE

Nadere informatie

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte

Omgaan met de ziekte. Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Omgaan met de ziekte Inhoud Omgaan met de ziekte, januari 2014 3 Inleiding 4 Invloed op mijn leven 4 Omgaan met klachten 5 In de rouw 6 Onzekerheid 7 Een ander zelfbeeld 8 Reactie

Nadere informatie

Zorgt u voor een ander?

Zorgt u voor een ander? Zorgt u voor een ander? Doe de test: bent u mantelzorger? 1. Bent u mantelzorger? Doe de test! Beantwoord deze vragen om te zien of u mantelzorger bent. 1. Zorgt u voor een familielid, vriend of goede

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Pijn meten bij ouderen met dementie; hoe doe je dat?

Pijn meten bij ouderen met dementie; hoe doe je dat? Pijn meten bij ouderen met dementie; hoe doe je dat? Dr. Sandra Zwakhalen Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dialogen rond dementie Lijden deze ouderen pijn? Hoe kunnen we pijn

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging Pakket 8 is voor mensen met een ernstige

Nadere informatie