Psychologie voor managers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Psychologie voor managers"

Transcriptie

1 Psychologie voor managers Leidinggeven aan verschillende karakters MANON BONGERS

2 Psychologie voor managers Manon Bongers

3 Psychologie voor managers Leidinggeven aan verschillende karakters Het boek over het begrijpen van en omgaan met verschillende karakters en uiteenlopend gedrag van medewerkers, waarmee je jouw effectiviteit van leidinggeven kunt vergroten. Manon Bongers

4 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus EA Den Haag tel.: Sdu Uitgevers bv, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Redactie en coördinatie: Annet Talsma, Rotterdam Omslag: Het Noorden Communiceert Zetwerk: Holland Graphics, Amsterdam Druk- en bindwerk: Drukkerij Wilco, Amersfoort ISBN NUR 801 Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, pro). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

5 Inhoud Voorwoord 7 1 Doelgericht werken Doelgericht werken Probleemontkenning Contractmanagement Werken met een TA-contract Criteria voor haalbare doelen Niveaus van ontwikkeling Een vertrouwensrelatie Opdracht 29 2 Persoonlijkheidscategorieën Persoonlijkheidscategorieën De eerste persoonlijkheidscategorie: jezelf zijn De tweede persoonlijkheidscategorie: vluchten De derde persoonlijkheidscategorie: vechten De vierde persoonlijkheidscategorie: jezelf onder druk zetten Opdracht 58 3 Verschillende persoonlijkheidstrekken Verschillende persoonlijkheidstrekken herkennen De dwangmatige persoonlijkheid De manisch-depressieve persoonlijkheid De narcistische persoonlijkheid De theatrale persoonlijkheid De paranoïde persoonlijkheid De borderline persoonlijkheid De passief-agressieve persoonlijkheid De afhankelijke persoonlijkheid De ontwijkende persoonlijkheid De depressieve persoonlijkheid Opdracht 81

6 6 Psychologie voor managers 4 Gewoontepatronen Gewoontepatronen van denken, voelen en doen De gedragscyclus Werkstijlen De werkstijl Doe plezier De werkstijl Doe je best De werkstijl Wees perfect De werkstijl Schiet op De werkstijl Wees sterk De werkstijl Wees de beste Remmers Opdracht De bril van waaruit je leiding geeft Vier brillen Gedrag en effect Opdracht Managementstijlen Beïnvloeding Vijf managementstijlen Interactiepatronen Leidinggeven: een proces van volgen en leiden Opdracht Autonomiebevorderend leidinggeven Leidinggeven vanuit vertrouwen Afhankelijkheid en de persoonlijkheid Passief gedrag Een autonome werkrelatie opbouwen Spelmatig gedrag op de werkvloer Spelmatige patronen doorzien en doorbreken Opdracht Je eigen leiderschap Je eigen persoonlijkheid Zelfkennis en zelfbewustzijn Je vertrekpunten Opdracht 187 Geraadpleegde literatuur 189

7 Voorwoord Beste lezer, Voor je ligt het boek over het begrijpen van en omgaan met verschillende karakters en uiteenlopend gedrag van medewerkers, waarmee je jouw effectiviteit van leidinggeven kunt vergroten. Dit boek is bedoeld als theoretisch kader voor leidinggevenden en bevat vele concrete concepten en opdrachten om inzicht in je eigen en andermans denken, voelen en doen te verkrijgen. Vanuit inzicht en bewustzijn kun je gerichte interventies en opties toepassen om de ontwikkeling van je medewerkers optimaal te stimuleren. Al jaren speel ik met de gedachte om een boek te schrijven over mijn werk. Deze langgekoesterde droom ging in vervulling toen ik hiervoor werd gevraagd door Sdu Uitgevers. Zij hadden een van mijn trainingsprogramma s, Effectief samenwerken met verschillende karakters, onder ogen gekregen. Hierdoor was de interesse voor een boek, specifiek gericht op leidinggevenden, gewekt. Sinds 2005 verzorg ik voor deze doelgroep de vijfdaagse ervaringsgerichte leergang Psychologie voor managers. Dit boek is een waardevolle aanvulling op het managementprogramma en natuurlijk een geweldige gelegenheid om mijn kennis, kunde en ervaring met nog meer leidinggevenden te kunnen delen. Mijn ervaringen met de leidinggevenden die in de loop der jaren aan dit programma hebben deelgenomen, hebben mij geïnspireerd bij het schrijven van dit boek. Ik wil alle oud-deelnemers dan ook hartelijk danken voor hun vertrouwen en inbreng! Behalve uit mijn praktijkervaringen heb ik bij het schrijven van dit boek geput uit mijn eigen leerweg van de afgelopen 14 jaar. In de opleidingen die ik heb gevolgd, ben ik onder andere bekend geraakt met de psychologische theorieën: Transactionele Analyse (TA), Neuro Linguïstisch Programmeren (NLP) en Persoonlijkheidsstructuren (diagnostisch instrument). Het theoretische kader en de bron van dit boek zijn op deze theorieën gebaseerd. Het heeft mij persoonlijk geholpen in mijn ontwikkeling als mens en in mijn werk als psychosociaal trainer, coach en therapeut.

8 8 Psychologie voor managers Ik wil mijn dierbare collega Co tje Admiraal bedanken voor het meelezen van alle 8 hoofdstukken. Haar positief kritische feedback, de fijne sparmomenten en haar ondersteuning gedurende mijn schrijfproces hebben mij enorm geholpen. Mieke van Dalen wil ik bedanken voor haar technische en inhoudelijke input. De manier waarop zij haar input gaf, mild en toegankelijk, sprak mij enorm aan. Tevens wil ik de opleiders die mij hebben begeleid in mijn eigen leerproces, en waar inhoudelijk de basis van dit boek uit voortgekomen is, bedanken. Dit zijn: Piet Weisfelt, Wibe Veenbaas, Karien van Lohuizen (overleden), Sander Reinalda, Conny ten Klooster, Joost Levy en Bea Verzaal. Dit boek biedt je inzicht in de manier waarop je leidinggeeft aan jezelf. In feite is dat een weerspiegeling van hoe je je opstelt en gedraagt tegenover je medewerkers. Zelfkennis en zelfbewustzijn zijn een must om effectief leiding te kunnen geven aan je medewerkers. Dit boek ondersteunt je als leidinggevende bij het belangrijkste wat je bezit: jezelf! Ik wens je veel leesplezier en toepassingsmogelijkheden in je dagelijkse praktijk! Een warme groet, Manon Bongers

9 1 Doelgericht werken 1.1 Doelgericht werken 1.2 Probleemontkenning 1.3 Contractmanagement 1.4 Werken met een TA-contract 1.5 Criteria voor haalbare doelen 1.6 Niveaus van ontwikkeling 1.7 Een vertrouwensrelatie 1.8 Opdracht 1.1 Doelgericht werken Je wilt graag dat je medewerkers zich op persoonlijk en professioneel vlak ontwikkelen. Daarom is het belangrijk om doelgericht te werken. Dat betekent dat je in onderling overleg met je medewerkers output- en inputgerelateerde doelen gaat formuleren. Outputgerichte doelen zijn harde doelen, bijvoorbeeld over de omzet. Outputgerichte doelen worden bijna altijd wel gesteld. Als er geen geld binnenkomt, kan een organisatie niet overleven. Daarom ligt de focus veelal op de output. Outputgerichte doelen geven aan welke resultaten de organisatie, het team en je medewerkers moeten behalen. De manier waarop je medewerkers deze resultaten bereiken, noem je de inputgerichte doelen, anders gezegd de zachte doelen. Bijvoorbeeld de ontwikkeling van de medewerker met betrekking tot zijn persoonlijke profilering, persoonlijk leiderschap of communicatieve vaardigheden. Zachte doelen vloeien voort uit de competentieontwikkeling die een medewerker moet doormaken, gezien vanuit zijn functie met bijbehorende taken en verantwoordelijkheden. Ze zijn richtinggevend voor de persoonlijke en professionele ontwikkeling. Het gaat hierbij om de manier waarop de medewerker zichzelf in zijn werk als instrument inzet en wat de effecten daarvan zijn. Zachte doelen worden lang niet altijd gesteld. Gemiddeld genomen vinden managers en medewerkers deze doelen lastiger te formuleren, doordat er

10 10 Psychologie voor managers veel bij komt kijken. Het vraagt onder meer inzicht in het competentieniveau, het interne en externe gedrag van je medewerkers en de effecten hiervan op de werkvloer. Bewust of onbewust heb je als leidinggevende en medewerker doelen die je wilt bereiken op je werk. Het komt nogal eens voor dat deze doelen niet uitgesproken en vastgelegd worden, waardoor doelloos werken kan ontstaan. Dit gebeurt bijvoorbeeld wanneer je de ontwikkeling van je medewerkers op hun beloop laat en denkt: Ik kijk wel hoe ze functioneren en wat er op mijn pad komt, ter plekke bedenk ik dan wel wat ik doe. Dit lijkt vrij en ruimtegevend, maar het tegendeel is waar. Je kunt de weg kwijtraken en grip verliezen wanneer je voor jezelf en je medewerkers geen zachte doelen stelt. Medewerkers voelen zich dan minder snel geïnspireerd om zelf in de spiegel te kijken, verantwoordelijkheid voor hun gedrag te nemen en stappen in hun ontwikkeling te zetten. Je doet dan maar wat, waardoor je de menselijke richting uit het oog kunt verliezen. Natuurlijk kun je ervaringen opdoen zonder doel. Je kunt daardoor dingen bereiken waar je nooit bij stil hebt gestaan. Het lijkt dan meer op toeval; iets komt onverwachts op je pad, zonder dat het gebaseerd is op het maken van bewuste keuzes. Gestelde doelen fungeren als richtingaanwijzers. Je kunt vanuit zachte doelen een constructieve bijdrage leveren aan de persoonlijke ontwikkeling van je medewerkers. Een doel is geen vaststaand gegeven, het is veranderbaar. Een doel geeft focus. Focus in de route die je met je medewerker gaat bewandelen. Op weg naar het doel kun je tijdens de wandeling het leerproces bijstellen en waar nodig bijsturen. Bij het stellen van zachte ofwel mensgerichte doelen help je de medewerker om van het huidige (ongewenste) functioneren naar het gewenste functioneren in de werksituatie te komen. Als voor zowel jou als je medewerkers helder is wat je wilt bereiken, geeft dit richting aan jullie werk. Je weet welke kant je met elkaar op wilt. Je kunt als leidinggevende en als medewerker je energie gericht inzetten, wat motiverend werkt. Op weg naar de gestelde doelen komen je medewerkers ook in contact met hun persoonlijke weerstand. Weerstand komt van binnenuit. Het is een interne kracht die zich door merkbare tegenwerking naar buiten richt. Deze tegenwerking komt tot uiting in verschillende afweermechanisme, zoals: Ontkennen Het miskennen of verdraaien van de werkelijkheid Rationaliseren Het goedpraten of rechtvaardigen van je eigen gedrag Intellectualiseren Het vermijden van je gevoelens door te praten over de inhoud

11 1 Doelgericht werken 11 In de aanval gaan Door verwijtende opmerkingen de schuld buiten jezelf neerleggen In de verdediging schieten Uit onzekerheid uitleg gaan geven Afweermechanismen zijn gedragsvormen waarmee (on)bewuste innerlijke weerstand naar buiten wordt gebracht. Dit afweermechanisme zet je in om (oude of huidige) pijn te vermijden of als verdediging bij stress. Weerstand van je medewerkers confronteert je met jezelf. Het is een teken van het verliezen of ontbreken van contact met je medewerker. Dit kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer je niet of onvoldoende stilstaat bij de onderliggende problematiek van de medewerker. Bart krijgt van zijn leidinggevende te horen dat er een nieuwe werkwijze wordt geïntroduceerd. Bart wil zich deze nieuwe werkwijze niet eigen maken, omdat dit betekent dat hij openheid van zaken moet geven aan zijn collega s over de manier waarop hij invulling geeft aan zijn werk. Hij is gewend om zijn werk zelfstandig uit te voeren en vanaf nu zal zijn werk door meerdere mensen uitgevoerd moeten worden om de flexibiliteit tegenover de interne en externe klanten te vergroten. Bart schiet in de verdediging: Ja maar, ik heb mijn werk altijd al alleen gedaan en ook goed! Bart moet leren om zich flexibeler op te stellen. Hier staat hij niet voor open. Hij moest altijd al doen wat hem werd opgelegd. Daar is hij nu nog boos over; hij brengt zijn innerlijke weerstand via afweermechanismen naar buiten. Medewerkers die werken zonder doelen, nemen geen verantwoordelijkheid voor zichzelf, hun ontwikkeling en het bijbehorende leerproces. Hierdoor zijn zij niet aanspreekbaar op hun gedrag en kunnen ze de schuld buiten zichzelf neerleggen. Dit leidt tot Spelmatig gedrag (zie hoofdstuk 7), wat tot uiting kan komen via klachten. Stel, één van je medewerkers legt de schuld bij een collega neer wanneer je hem attentendeert op het niet halen van zijn deadline: Dat komt door Paul, die levert steeds zijn input onvolledig aan, waardoor ik mijn deadline niet haal. Door de schuld buiten zichzelf neer te leggen, hoeft de medewerker geen verantwoordelijkheid voor zijn eigen aandeel te nemen. Of een medewerker zegt: Door de onduidelijkheid vanuit het management weet ik niet waar ik aan toe ben. Kortom, op het moment dat een medewerker de schuld op het bordje van een ander legt, ontstaan er klachten. Klachten zuigen energie uit je. Klachten kun je herkennen aan JIJ-boodschappen ( Doordat jij dit of dat... ). Wanneer je een JIJ-gerichte opmerking vertaalt naar een probleem, ontstaat er

12 12 Psychologie voor managers een IK-gerichte opmerking. Hiermee leert de medewerker zijn eigen verantwoordelijkheden op te pakken. Hij kiest dan de kant van de oorzaak in plaats van de kant van het gevolg. Voorbeeld van een klacht vertaald naar een probleem Klacht: Het eigenlijke probleem: Leerdoel: Jij geeft geen antwoord op mijn inhoudelijke vraag over hoe ik met mijn collega Esther moet omgaan. Ik vind het lastig om na te denken over mezelf en het effect van mijn gedrag op collega s. Ik wil mijn zelfbewustzijn vergroten door te ervaren wat het effect van mijn gedrag op mijn collega s is. Daarnaast wil ik zelf nadenken over de mogelijkheden die ik heb om de samenwerking te verbeteren. Een probleem daagt je uit tot persoonlijke en professionele groei. Als je problemen ervaart, is dit meestal de start van een leer- en groeiproces. Het is namelijk een teken van bewustwording van jezelf. In je werk kom je steeds voor nieuwe uitdagingen te staan die je confronteren met jezelf. Deze confrontatie aangaan betekent groeien in bewustwording. Als het probleem helder is, kun je het vertalen in een leerdoel, zodat je richting kunt geven aan de ontwikkeling van je medewerker. Er kan een contract of Persoonlijk Ontwikkel Plan (POP) gemaakt worden. Bij doelgericht werken is het van belang dat je jouw eigen verantwoordelijkheid oppakt. Verantwoordelijkheid voor je denken, voelen, handelen en het effect hiervan op anderen en je (werk)omgeving. Dit geldt zowel voor jezelf als voor je medewerkers. En je hebt ook beiden een verantwoordelijkheid bij het formuleren van zachte ontwikkelingsgerichte leerdoelen.

13 2 Persoonlijkheidscategorieën 2.1 Persoonlijkheidscategorieën 2.2 De eerste persoonlijkheidscategorie: jezelf zijn 2.3 De tweede persoonlijkheidscategorie: vluchten 2.4 De derde persoonlijkheidscategorie: vechten 2.5 De vierde persoonlijkheidscategorie: jezelf onder druk zetten 2.6 Opdracht 2.1 Persoonlijkheidscategorieën In je werk heb je te maken met verschillende typen of categorieën medewerkers. De één komt flexibel en meedenkend op je over, de ander star of betweterig. Er zijn medewerkers waarmee je makkelijk overweg kunt, en andere waarmee je iets meer moeite hebt in het leidinggeven. Of je merkt dat de interactie niet effectief blijkt te zijn. Het is menselijk dat je zelf of je medewerkers af en toe vreemd of onhandig reageren. Waar het om draait, is de mate waarin het lastige gedrag zich voordoet en wat de invloed ervan is op het functioneren van de medewerker en zijn werkomgeving. Inzicht in je eigen en andermans persoonlijkheidstype werkt verhelderend. Je begrijpt dan wat ervoor zorgt dat jijzelf en anderen doen wat ze doen. Het is mede richtinggevend voor de interventies die je het beste kunt toepassen, zodat je aansluiting kunt maken en behouden met verschillende typen medewerkers. Persoonlijkheid betekent het totaal aan interne en externe gedragingen van jezelf. Het gaat om de manier waarop je jezelf kenbaar maakt. Hoe ga je met jezelf om van binnen en van buiten? Je kunt een onderscheid maken tussen functioneel en disfunctioneel gedrag. Functioneel gedrag draagt bij aan de effectiviteit van het functioneren van mensen. Disfunctioneel gedrag belemmert dit. Ieder mens heeft func-

14 32 Psychologie voor managers tionele en disfunctionele delen in zijn persoonlijkheid ontwikkeld. Gemiddeld genomen zul je voornamelijk functioneel gedrag zien op de werkvloer. Als je disfunctioneel gedrag ziet, heeft dit te maken met een verschil in de binnen- en de buitenwereld. Iemand ervaart intern iets anders dan wat hij in zijn gedrag naar buiten laat zien. Bijvoorbeeld: Timo zegt tegen zichzelf: Dit werk moet vandaag af. Als ik niet klaar ben om uur, moet ik vanavond weer doorwerken en morgen eerder beginnen. Als zijn collega Bas vijf minuten later vraagt hoe het met hem gaat en of hij nog even naar een door hem geschreven artikel wil kijken, zegt Timo met een glimlach op zijn gezicht: Met mij gaat het uitstekend hoor. Ik kijk nog wel even naar je artikel. Of hij zegt geïrriteerd: Regel je eigen klussen! Beide reacties corresponderen niet met wat Timo intern ervaart. Hij ervaart van binnen druk, maar uit dit naar zijn collega Bas door zijn boosheid weg te lachen of door een extreem geïrriteerde reactie te geven. Timo geeft geen blijk van wat er aan de hand is. Dit draagt niet bij aan zijn eigen gemoedstoestand. Hij spaart zijn boosheid op in plaats van een authentieke reactie te geven. Voor zijn collega Bas is dit onduidelijk of verwarrend. Wanneer je signaleert dat medewerkers veelvuldig lastig, afwijkend of extreem reageren, is er meer aan de hand. Iemand heeft dan het disfunctionele stuk voor een groot deel in zijn persoonlijkheid ontwikkeld, wat zich uit in een ineffectief gedragsrepertoire. Andere signalen van disfunctioneel gedrag zijn: Je hebt regelmatig problemen, ruzie of onderlinge strubbelingen Je vermijdt conflictsituaties of situaties die aanleiding geven tot een mogelijk conflict Je maakt je onzichtbaar, trekt je terug door geen deel te nemen aan het sociale aspect in de samenwerking Je bent snel geïrriteerd, voelt je gauw aangevallen of schiet in de verdediging Je hebt moeite om je aan te passen aan nieuwe of veranderde werkomstandigheden Je vindt het lastig als er iets anders van je wordt verwacht dan wat je gewend bent om te doen Je raakt snel in de stress, wat tot uiting komt door een rebelse, aangepaste of juist teruggetrokken reactie In stressvolle werksituaties ben je soms even niet in staat om effectief te reageren. Op dit soort momenten van druk kom je in een disfunctioneel deel van jezelf terecht. Ieder mens heeft in zijn leven pijnlijke of teleurstellende

15 2 Persoonlijkheidscategorieën 33 ervaringen opgedaan, waardoor je deukjes hebt opgelopen in je ontwikkeling. Deze deukjes maken dat je reacties hebt ontwikkeld die op dat moment beschermend waren voor jezelf. Hierdoor heb je delen in jezelf ontwikkeld die vroeger functioneel waren als reactie en nu disfunctioneel zijn geworden. Bijvoorbeeld: als kind trok je jezelf terug wanneer je ouders ruzie maakten om iets wat jij had gedaan. Dit deed je om jezelf te beschermen. Wanneer je dat nu op je werk doet, is dat in situaties waarin je zelf onderdeel uitmaakt van het conflict, geen functionele reactie meer. Als de druk op je werk wordt opgevoerd of als je intern stress opbouwt, ben je er gevoelig voor om overlevingsgedrag in te zetten als afweer tegen de pijnlijke ervaring van vroeger. Dit is een proces dat zich buiten je bewustzijn afspeelt. Ieder mens heeft bepaalde trekken van een specifiek persoonlijkheidstype. Ontwikkelingspsychologisch gezien kan dat ook niet anders. In iedere fase van je ontwikkeling kan een bepaald persoonlijkheidstype zich (verder) ontwikkelen mede afhankelijk van wat je erfelijk hebt meegekregen en hoe je omgeving hiermee omgaat. Je kunt iets versterken of juist minimaliseren. Met name als je weet welke symptomen passen bij een specifiek persoonlijkheidstype. Wellicht hoor je een medewerker weleens zeggen: Zo ben ik nou eenmaal en je moet me maar nemen zoals ik ben. Dat is te makkelijk en klopt niet. Ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag en zijn aandeel in de relatie met anderen. Daar mag je medewerkers op aanspreken. Het komt ook voor dat mensen niet weten of en hoe ze anders kunnen omgaan met de ongemakken waarvan ze last hebben. Om inzicht te krijgen in disfunctioneel gedrag, ofwel overlevingsstrategieën, kun je kijken naar de verschillende persoonlijkheidstypen. Je hebt je op verschillende manieren aangepast. Het gaat hierbij om typisch menselijke eigenschappen en persoonlijkheidstrekken en niet om stoornissen. Er zijn vier gradaties waarin een persoonlijkheidstype in je ontwikkeld kan zijn, namelijk: 1. Mechanisme Je functioneert goed en reageert af en toe in een geringe mate disfunctioneel. 2. Symptoom Je functioneert goed, waarbij er regelmatig sprake is van disfunctionele reacties naar aanleiding van specifieke aanleidingen.

16 34 Psychologie voor managers 3. Syndroom Het disfunctionele gedrag maakt deel uit van je persoonlijkheid. Hierdoor heb je er vaker en langer last van. Tegelijkertijd heb je nog wel een keuze en andere mogelijkheden tot je beschikking. 4. Structuur Je persoonlijkheid is doorspekt met disfunctionele reacties en je hebt geen andere opties meer tot je beschikking. Je zit erin vast. Je kunt ook naar een andere indeling van de gradatie kijken: eerste, tweede en derde graad. De eerste graad houdt in dat je soms disfunctioneel reageert. Bijvoorbeeld: je reageert af en toe fel als iemand je aanspreekt op je gedrag. De tweede graad betekent dat je regelmatig disfunctioneel reageert, wat ten koste gaat van je eigen en andermans functioneren. Bijvoorbeeld: je wordt veelvuldig driftig als iets in jouw ogen verkeerd gaat. Bij de derde graad ben je een gevaar voor jezelf, anderen en je omgeving. Bijvoorbeeld: je wordt gewelddadig als iemand iets doet wat jou niet zint. Het gaat hier over mechanismen en symptomen die je in je persoonlijkheid hebt ontwikkeld. Door de ervaringen die je hebt opgedaan in de loop van je leven, heb je een reactiepatroon op je omgeving ontwikkeld. Dit wordt ook wel een overlevingsstrategie of afweermechanisme genoemd. Dit mechanisme wordt zichtbaar door je non-verbale en verbale communicatie. De manier waarop jij je gedraagt: je houding, gebaren, gezichtsuitdrukking, wat je zegt en hoe je dat zegt. Je hebt bepaalde karaktereigenschappen, waarden en overtuigingen van waaruit je handelt, je gedachtepatronen, een manier van omgaan met je gevoelswereld. Dit alles maakt dat jij je op een specifieke manier manifesteert. Zoals je zult lezen in hoofdstuk 4 herhaal je steeds patronen van denken, voelen en handelen. Door deze patronen in kaart te brengen, kun je je een beeld vormen van jezelf en anderen. Een gezond mens heeft meestal van alles een beetje. Door jezelf en je medewerkers nog beter te leren kennen, kun je winst boeken wat betreft je effectiviteit in het leidinggeven. Inzicht in de basisaanpassing van jezelf en je medewerkers verbreedt je blik. Het geeft je de mogelijkheid om aansluiting te maken en te behouden met je medewerker en je interventies af te stemmen op zijn behoefte en mogelijkheden, wat stimulerend werkt in zijn ontwikkeling. Het onderscheid tussen functioneel en disfunctioneel gedrag bij mensen is betrekkelijk. Dit wordt mede bepaald door de omstandigheden waarin je werkt en leeft. Een kader geeft je richting bij het maken van een inschatting

17 2 Persoonlijkheidscategorieën 35 van de persoonlijkheid. Dit kader is niet bedoeld om je medewerkers in hokjes te plaatsen of te oordelen die neiging kan al snel ontstaan, met name als je hier net mee aan de slag gaat. Ieder mens is verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag. Je medewerker is dus verantwoordelijk voor zijn eigen disfunctionele gedrag. Dit gedrag kan je tegelijkertijd confronteren met je eigen schaduw, ofwel tekortkoming. Het is belangrijk om te weten wat je eigen tekortkomingen zijn, wie je als persoonlijkheid bent en de uitgangspunten van waaruit je leidinggeeft helder te hebben. Vanuit zelfinzicht en zelfbewustzijn kun je jouw leidinggevende capaciteiten vergroten (zie hoofdstuk 8). Je kunt een persoonlijkheidscategorie herkennen aan: Uiterlijk Lichamelijke verzorging Kleding Manifestatie Non-verbaal Lichaamshouding van het boven- en onderlijf, lichaamsbeweging, van het boven- en onderlijf, gebaren en gezichtsuitdrukking Verbaal Taalgebruik, taalpatroon, woordkeus, zinsbouw, spreektempo, intonatie en stemvolume Omgang met jezelf Energie Ademhaling Spierspanning (Verhaal van je) handen en voeten De manier waarop je de werkrelatie hanteert Actief of passief Meegaand of rebels Constructief of afbrekend De manier waarop je op stress reageert Vecht-,vlucht- of bevriesgedrag Aanjagergedrag Rollen en gedrag uit de dramadriehoek (zie hoofdstuk 7): Aanklager, Slachtoffer en Redder

18 36 Psychologie voor managers Wat kun je met de herkenning van een bepaald persoonlijkheidstype? Wees je ervan bewust dat je nooit volledig onbevangen bent in contact met je medewerkers. Je kunt niet anders waarnemen dan vanuit je eigen referentiekader, persoonlijkheid, associaties, waarden en uitgangspunten hoe je in je werk (en privéleven) staat. Je kunt je medewerkers niet zorgvuldig waarnemen wanneer je jezelf onvoldoende kent. Zelfkennis, zelfbewustzijn en zelfreflecterend vermogen zijn daarbij essentieel. Cirkel over de persoonlijkheid Ervaar je wel eens een verschil tussen wat je van binnen beleeft en wat je aan je omgeving laat zien? Dan is er sprake van incongruent gedrag. Wat je naar buiten toe doet, komt niet overeen met wat er van binnen in je omgaat. Een ander voelt dat vaak feilloos aan. Om bij je kern te komen, moet je een ontdekkingstocht naar binnen maken. Vanuit je kern kun je gehoor geven aan datgene waar je werkelijk behoefte aan hebt en waar je uiting aan wilt geven. Op deze manier komen de kwaliteiten in je persoonlijkheid optimaal tot zijn recht. Persoonlijkheid Masker Strategieën Gevoelens Imago Leegte Authenticiteit Zijnskwaliteiten Eenzaamheid Gebaseerd op de cirkel van het superego van Almaas, A.H. (1996) Figuur 2.1 De buitenste laag, de eerste ring, is je omhulsel, je persoonlijkheidsstructuur, het gezicht van je ego. Aan de hand van de persoonlijkheidscategorieën en de persoonlijkheidstrekken kun je zien wat er in jouw persoonlijkheidsstructuur op de voorgrond staat.

19 2 Persoonlijkheidscategorieën 37 Wat je vanuit je persoonlijkheid naar buiten toe kenbaar maakt. Ook wel je masker naar de buitenwereld genoemd. Het imago dat je hebt. In de tweede ring bevinden zich jouw overlevingsstrategieën. De gewoontepatronen en de gedragscyclus, bestaande uit: je aanjager, vermijder, verwijter en pay off. In de middelste, derde ring zitten je gevoelens van pijn, verdriet, angst en boosheid. Deze onderdrukte gevoelens zijn gerelateerd aan jonge ervaringen en houd je in stand door je persoonlijkheidsstructuur, je masker naar buiten toe. Door de lagen van je persoonlijkheid af te pellen en je gevoelens door te werken, kom je uit bij de vierde ring. Dit is de laag van leegte en eenzaamheid, waar je doorheen moet om uit te komen bij de binnenste, vijfde ring, je kern, je ware zelf. Hierin bevinden zich jouw zijnskwaliteiten. Als je vanuit je kern functioneert, ben je authentiek. Robert is leidinggevende van een afdeling met 35 medewerkers. Zijn uitgangspunt in het leidinggeven is: openheid en eerlijkheid. Van het bestuur heeft hij te horen gekregen dat er een ingrijpende reorganisatie gaat plaatsvinden. Dit betekent voor zijn afdeling dat er vijf mensen ontslagen moeten worden. Robert heeft hier veel moeite mee. Hij heeft het gevoel in een spagaat te zitten. Hij moet iets gaan doen waar hij niet achter staat. Hij besluit de mededeling achter te houden, omdat hij zijn medewerkers niet wil teleurstellen en ze ook niet wil opzadelen met een onzekere situatie. Door informatie achter te houden, handelt hij in feite tegen zijn eigen uitgangspunten in. Bij stress zie je aan de buitenkant meestal iets anders dan wat je van binnen ervaart. Je hebt dan vaak de neiging om de binnen- en de buitenkant van elkaar te scheiden. Je functioneert vanuit een masker, omdat je je anders voordoet dan hoe je werkelijk denkt, voelt en ervaart. Het is een teken van blijven hangen in sociaal gedrag. In essentie gebeurt er dan niet zoveel, omdat je op dit soort momenten niet helemaal jezelf bent en ook niet helemaal eerlijk bent tegenover je medewerkers. Je schermt jezelf af. In grote lijnen zijn er vier persoonlijkheidscategorieën op basis waarvan je reageert op stresssituaties: 1. Jezelf zijn Je reageert authentiek vanuit je eigen autonomie. Met andere woorden: je neemt verantwoordelijkheid voor je eigen denken, voelen en handelen in het hier en nu. Je bent bewust, open, spontaan en handelt oplossingsgericht. 2. Vluchten Je reageert door je terug te trekken en met je aandacht uit het hier en nu te vluchten. Je bent mentaal afwezig of verliest contact met wat je voelt. Hier-

20 38 Psychologie voor managers door ga je uit je volwassen bewustzijn, terwijl dit bewustzijn nu juist zo van belang is. 3. Vechten Je reageert door de strijd aan te gaan. Je gaat erop af en kiest ervoor te vechten. Je laat je niet raken door wat er gebeurt in de wisselwerking tussen jou en anderen. Je wilt winnen en kiest de aanval als de beste verdediging. Je legt het aandeel voor ontstane of toekomstige problemen bij de ander neer. 4. Jezelf onder druk zetten Je voert een innerlijke kritische dialoog met jezelf waarin je jezelf klein maakt. Je reageert naar anderen door je groter voor te doen dan je bent. Je neemt veel verantwoordelijkheid op je schouders. Je maakt jezelf probleemeigenaar door het probleem van de ander ongevraagd over te nemen. Je doet dit vanuit de angst om de ander teleur te stellen. Je wilt het vooral goed doen in de ogen van de ander en verontschuldigt je al snel. Je hebt als goed functionerend of gezond mens van alles wel een beetje. Op een autonome en authentieke manier functioneren is een proces, geen status. Er is een voortdurende beweging van jezelf gerelateerd aan: De omgeving waarin je werkt en leeft De invloed van de cultuur waaruit je komt en waarin werkt en leeft De tijd waarin je werkt en leeft In de volgende paragrafen worden de vier persoonlijkheidscategorieën verder uitgewerkt.

Vervolgopleiding Psychologie voor Managers - Deel II

Vervolgopleiding Psychologie voor Managers - Deel II Vervolgopleiding Psychologie voor Managers - Deel II Dé opvolger van deel I, met een gemiddelde waardering van 9.2! Wil je dit?: Leidinggeven vanuit innerlijke kracht Slim schakelen met managementstijlen

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

Kiezen voor coaching als managementstijl

Kiezen voor coaching als managementstijl Kiezen voor coaching als managementstijl Druk, druk druk! Bijna iedere manager kent wel dit gevoel. Beter leren delegeren dus! Om te kunnen delegeren heb je echter verantwoordelijke en zelfsturende medewerkers

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Manon Bongers. Versterk. je werkrelaties door inzicht in jezelf je leidinggevende je collega s

Manon Bongers. Versterk. je werkrelaties door inzicht in jezelf je leidinggevende je collega s Manon Bongers Versterk je werkrelaties door inzicht in jezelf je leidinggevende je collega s Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL

KINDEREN LEKKER IN HUN VEL KINDEREN LEKKER IN HUN VEL 1. Welkom wij zijn Karin Hallegraeff en Noelle van Delden van Praktijk IKKE Karin stelt zich voor en er komt een foto van Karin in beeld. Noelle stelt zich voor en er komt een

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn Onderhandelen in 90 minuten Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen en Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Het Noorden Communiceert, Loon Binnenwerk: The DocWorkers, Almere Redactie: Richard

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs

Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs Haal meer energie uit je werk op school Martian Slagter NUR 190, 808 ISBN 978-94-62542-11-2 Eerste druk

Nadere informatie

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2

Ronald Geelen. Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Ronald Geelen Dementiezorg in de praktijk deel 2 Van Aanpassingsproblemen tot Zingeving Houten 2015 ISBN 978-90-368-0771-5 2015 Bohn Stafleu van Loghum,

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding

Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Groei in Leiderschap & Management - Jaaropleiding Zakenwijzer Het is tijd voor nieuw en ander leiderschap en management We kunnen ons niet meer verloven te blijven doen wat we deden. Als alles verandert,

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training Ons brein en ons gedrag Het mensenbrein is voor een groot deel geautomatiseerd maar is ook voor een nog groter deel door onszelf (opnieuw) te programmeren. Op ieder moment kunnen mensen als het ware vanaf

Nadere informatie

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen!

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Workshop NEVI Inkoopdag, 25 juni 2015 Joost van Eijk Remco Kramers Agenda Even voorstellen Wat is Het NIC? Wat zijn jullie verwachtingen? Jouw grondhouding

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven

ecourse Moeiteloos leren leidinggeven ecourse Moeiteloos leren leidinggeven Leer hoe je met minder moeite en tijd uitmuntende prestaties met je team bereikt 2012 Marjan Haselhoff Ik zou het waarderen als je niets van de inhoud overneemt zonder

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching Cobi Brouwer Copyright: Uitgeverij boom/nelissen & Cobi Brouwer, 2011 Omslag: Marry van Baar Omslagfoto: Lex Olthof, Heeten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Agressie? Het doet mij (n)iets!

Agressie? Het doet mij (n)iets! Gerard de Bruin Agressie? Het doet mij (n)iets! Het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Gerard de Bruin 2011 Omslag: Bureau van den Tooren, Amsterdam

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013 N W O LOL Z Module Zelfbewust Versie 0.1: oktober 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 INTEGER De reden voor deze module is dat

Nadere informatie

Liever assertiever op het werk

Liever assertiever op het werk Waarom een assertiviteitstraining? Voor veel mensen is het niet gemakkelijk om in een werkomgeving bijvoorbeeld voor de eigen mening uit te komen, neen te zeggen, om te gaan met de boosheid van een collega

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Hebben en zijn Hebben en zijn Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Hebben en zijn Den Haag, 2016 Eerste druk, februari 2016 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright 2016 Eric

Nadere informatie

Wat maakt je zo boos?

Wat maakt je zo boos? Shari Klein en Neill Gibson Wat maakt je zo boos? 10 stappen om boosheid te transformeren naar een win-win situatie. Een presentatie van de ideeën van Geweldloze Communicatie en hoe je ze kunt toepassen

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER

Drijfveren. Een belangrijke (on)bewuste drijfveer is dat ZELF beter wil zijn dan de ANDER Inleiding Kennis over het tot stand komen van gedrag Bewustwording van de invloed van ons eigen gedrag op onze omgeving? Ervaren wat JIJ kan doen om je eigen gedrag en dat van anderen te verbeteren Drijfveren

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL VERBIND HART EN HARD START: ZIE AGENDA KLANTWAARDERING: Master in Leadership: Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Communiceren en continue verbeteren met

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Training: (gast)psychologie

Training: (gast)psychologie Training: (gast)psychologie Training 3 Laura de la Mar Gemeente Oldenzaal Facilitair 8 januari 2015 1. Terugblik training 2 en opdracht bespreken 2. Zelfkennis 3. Wie is je klant? 4. Wat zijn je uitdagingen?

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Leven met een lichamelijke beperking

Leven met een lichamelijke beperking Nadia Garnefski Vivian Kraaij Maya Schroevers Leven met een lichamelijke beperking Boom Hulpboek amsterdam mmx 2010 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Training Persoonlijke Kracht!

Training Persoonlijke Kracht! Training Persoonlijke Kracht! Zet binnen acht weken stevige stappen in je persoonlijke ontwikkeling en leer te werken vanuit jouw persoonlijke kracht! Training Persoonlijke Kracht! Persoonlijk leiderschapsprogramma

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 -

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 - Workshops Top Secretaries 2012 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2-1 TRAININGSCARROUSEL - 3-1.1. Projectmanagement - 3-1.2. Overtuigend beïnvloeden - 4-1.3. Communiceren met NLP - 5-1.4. Effectiever met emotionele

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Oud worden met de oorlog

Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 3 F.A. Begemann Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 4 Elsevier, Maarssen 2001 Omslagontwerp en lay-out: Henri

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Goed Communiceren kun je leren

Goed Communiceren kun je leren Goed Communiceren kun je leren Als manager communiceer je geregeld met medewerkers.eel problemen die zich voortdoen tussen mensen, vinden hun oorsprong in gebrek aan effectieve communicatie. m je als manager

Nadere informatie

Vitaliteit en inzetbaarheid: mensen in beweging brengen

Vitaliteit en inzetbaarheid: mensen in beweging brengen Vitaliteit en inzetbaarheid: mensen in beweging brengen Medewerkers vitaal, gezond en inzetbaar houden. Succesvol beleid realiseren op dit vlak is een hele uitdaging. Leidinggevenden ervaren dit thema

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden

Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden zeker gedeeltelijk niet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Voor discussies heb ik geen tijd, ík beslis. Medewerkers met goede voorstellen

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Compaen pakt aan.

<prikkelaar toevoegen> Compaen pakt aan. Compaen pakt aan. Ik weet hoe ik jou kan bereiken Versterk je leerkracht: Hoe bereik ik de kinderen in mijn klas? 19 maart 2014 Jelte van der Kooi trainer/ adviseur schoolbegeleider

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie