Naar een opleiding voor imams in België. Referentiepunten in België en Europa

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Naar een opleiding voor imams in België. Referentiepunten in België en Europa"

Transcriptie

1 Naar een opleiding voor imams in België Referentiepunten in België en Europa

2 Cette publication est également disponible en français sous le titre: Pour une formation des imams en Belgique Points de référence en Belgique et en Europe Een publicatie van de Koning Boudewijnstichting, Brederodestraat 21 te 1000 Brussel Auteur: Jean-François Husson, coördinator van ORACLE, secretaris-generaal van CIFoP, met medewerking van Julie Dury, wetenschappelijk medewerkster aan het CIFoP Vertaling naar het Nederlands : Herman Jacobs Coördinatie voor de Koning Boudewijnstichting Guido Knops, directeur Benoît Fontaine, programma-adviseur Jan Blondeel, projectverantwoordelijke Sonja De Koninck, assistente Grafische vormgeving: Casier/Fieuws Drukkerij: Weissenbruch Deze uitgave kan gratis worden gedownload van de website Ze kan (gratis) besteld worden : online via per naar of telefonisch bij het contactcentrum van de Koning Boudewijnstichting, tel , fax ISBN Wettelijk Depot: D/2006/2893/01 NUR: 740 Januari 2006 Met de steun van de Nationale Loterij

3 Rapport op vraag van de Koning Boudewijnstichting, gerealiseerd door Jean-François Husson, coördinator van ORACLE, secretaris-generaal van CIFoP, met de medewerking van Julie Dury, wetenschappelijk medewerkster aan het CIFoP. Januari 2006 Centre Interuniversitaire de Formation permanente Association sans but lucratif Av. Général Michel 1B 6000 Charleroi Observatoire des Relations Administratives entre les Cultes, la Laïcité organisée et l Etat Av. Général Michel 1B 6000 Charleroi 1

4 Inhoudstafel Woord Vooraf Inleiding...pagina 9 Eerste Deel: België 1. Erkenning en financiering van de erediensten en van de georganiseerde vrijzinnigheid...pagina Verdeling van de bevoegdheden 1.2. De erkenning van de erediensten 1.3. De betrekking van bedienaars van de eredienst en van vrijzinnige afgevaardigden 1.4. De plaatselijke Godsdienstige gemeenschappen 2. De opleiding van de bedienaars van de erediensten...pagina Algemene opmerkingen 2.2. Katholieke eredienst 2.3. Protestantse en evangelische eredienst 2.4. Georganiseerde vrijzinnigheid 2.5. Islamitische eredienst 3. De buitenlandse bedienaars van de erediensten...pagina Voorwaarden die aan de bedienaars van de erediensten gesteld kunnen worden...pagina Buitenlandse bedienaars van de erediensten 4.2. Openbare orde 4.3. Screening 4.4. Taalvereisten 4.5. Bestaande regels leeftijdsgrenzen 4.6. Aanstelling en ontslag Bijlagen...pagina 32 Bijlage 1. Samenstelling schematisch overzicht Bijlage 2. Representatieve organen: algemeen overzicht Bijlage 3. Basisgemeenschappen: algemeen overzicht Bijlage 4. Basisgemeenschappen: coordinatie en interventieniveau van de lokale overheden Bijlage 5. Fiscale tegemoetkomingen Tweede deel: Europese vergelijkingen Inleiding...pagina Algemeen overzicht...pagina Aanwezigheid van de Islam 5.2. Verhouding tussen de Kerken en de staat 5.3. Opleiding van de bedienaars van de erediensten Bijlage bij hoofdstuk 5: de opleiding van het religieus personeel in Turkije 6. Frankrijk...pagina Inleiding 6.2. Godsdienstige overtuigingen en structuur van de erediensten 6.3. Verhouding tussen de Kerken en de staat 6.4 Vertegenwoordiging van de islamitische eredienst 6.5. De opleiding van de bedienaars van de eredienst Algemene context - overige erediensten Islamitische eredienst 2

5 7. Nederland...pagina Inleiding 7.2. Religieuze overtuiging en structurering van de erediensten 7.3 Verhouding tussen de Kerken en de staat 7.4. De vertegenwoordiging van de islamitische eredienst 7.5. De opleiding van de bedienaars van de erediensten Algemene context - andere erediensten Instellingen voor islamitisch onderwijs Recente politieke ontwikkelingen 8. Groot-Brittannië...pagina Inleiding 8.2. Godsdienstige overtuigingen en structurering van de erediensten 8.3. Verhouding tussen de Kerken en de staat 8.4 Vertegenwoordiging van de islamitische eredienst 8.5. De opleiding van de bedienaars van de eredienst Algemeen overzicht - andere erediensten Opleidingsinstellingen - islamitische eredienst 8.6. Overige aspecten 9. Duitsland...pagina Inleiding 9.2. Godsdienstige overtuigingen en structurering van de erediensten 9.3. Verhouding tussen de Kerken en de staat Juridische context Financiering 9.4. Vertegenwoordiging van de islamitische eredienst 9.5. De opleiding van de bedienaars van de erediensten Algemene context - andere erediensten Islamitische eredienst 9.6. Diversen 10. Zweden...pagina Inleiding Godsdienstige overtuigingen en structuur van de erediensten 10.3 Verhouding tussen de Kerken en de staat Vertegenwoordiging van de islamitische eredienst De opleiding van de bedienaars van de erediensten Algemene context - andere erediensten Islamitische eredienst Diversen Buitenlandse imams immigratie Onderwijs - moslimscholen 11. Bij wijze van slotopmerkingen...pagina Algemene context Opleidingsvereiste Ter overweging Gebruikte afkortingen...pagina 79 Bronnen en bibliografie Publicaties Websites en elektronische tijdschriften 3

6 Woord vooraf Er wonen ongeveer mensen van moslimorigine in België en, naargelang de bronnen, tussen 9 en 15 miljoen in Europa. De aanwezigheid van de moslims in België en in Europa houdt kansen in, maar zorgt ook voor spanningen en conflicten. De discussies en vraagstellingen dienaangaande getuigen dikwijls van een gebrek aan kennis over het onderwerp en van een onvoldoende duurzame dialoog. Daarom lanceerde de Koning Boudewijnstichting in september 2003 een project over dit onderwerp. Dit project wil een sereen debat mogelijk maken waarin zowel culturele, religieuze als maatschappelijke vragen aan bod kunnen komen. De beoogde doelstellingen zijn: een bijdrage leveren tot een betere kennis, een vollediger perceptie van de kansen en uitdagingen, verbonden aan de aanwezigheid van de islam en de moslims in België en in Europa; bijdragen tot de verspreiding van deze kennis en goede praktijken, vooral naar beleidsverantwoordelijken die in verschillende sectoren van de samenleving (openbare diensten, burgersamenleving, ondernemingen, onderwijs ) beslissingen moeten nemen gelinkt aan deze materie. Om deze doelstellingen te verwezenlijken, organiseert de Stichting een meerjarig discussieforum voor uitwisseling en reflectie. Dit forum nodigt mensen met verschillende achtergronden en culturen, vanuit diverse maatschappelijke sectoren, uit om met elkaar de discussie aan te gaan. Het forum omvat twee luiken: een Belgisch luik dat zich concentreert op de uitdagingen die zich stellen in de context van ons land, en een Europees luik. Voor het Belgisch luik is een begeleidingscomité opgericht onder het voorzitterschap van Jan GRAULS, voorzitter van het Directiecomité van de Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Deze groep is samengesteld met personen uit verschillende sectoren van de Belgische samenleving, gekozen omwille van hun expertise en ervaringsdeskundigheid in de materie. De groep helpt de Stichting bij het bepalen en het behandelen van de thema s waarover het debat moet gaan. Het Europese luik wordt hoofdzakelijk ontwikkeld in samenwerking met het European Policy Centre. In de zomer van 2005 publiceerde de Stichting een rapport over Moslims en de gezondheidszorg. De opleiding van imams en leerkrachten islamitische godsdienst is een thema waar het comité al geruimere tijd aan werkt. In oktober 2004 werd een eerste stand van zaken opgemaakt in een rapport met de titel Moskeeën, imams en islamleerkrachten in België. Stand van zaken en uitdagingen. 4

7 In opvolging hiervan organiseerde het comité twee rondetafels op de Koning Boudewijnstichting met de belangrijkste actoren uit het beleid en de moslimgemeenschappen. Deze bijeenkomsten resulteerden in een sterke consensus rond de noodzaak om op termijn over een vorming voor imams in België te kunnen beschikken. Tegelijk werd de noodzaak aan bijkomende referentiekaders duidelijk. Hoe verloopt de vorming van de bedienaars van de erediensten en van de vrijzinnige afgevaardigden binnen de andere herkende erediensten en vrijzinnigheid in ons land? Hoe organiseren de ons omringende landen deze vorming? Voorliggend rapport wil dus antwoord bieden op deze twee vragen; het wil alle betrokken actoren informatie bieden die het mee moet mogelijk maken scenario s voor een opleiding in België uit te tekenen. Zowel de moslimsgemeenschappen als het beleid zijn vragende partij om vooruitgang te boeken in dit dossier; hopelijk biedt dit rapport enkele referentiepunten die hiervoor nuttig zijn. De Stichting houdt eraan de auteur, Jean-François Husson te bedanken voor de kwaliteit en de precisie van het geleverde werk. Wij danken eveneens de representatieve organen van de erediensten en van de georganiseerde vrijzinnigheid die de verzamelde informatie in het eerste deel van dit rapport hebben gevalideerd. Ook dank aan de Belgische ambassades die informatie hebben bezorgd over de landen die aan bod komen in het tweede gedeelte. Koning Boudewijnstichting Volgende publicaties werden eveneens uitgebracht in het kader van het project islam en moslims. Ze kunnen gratis gedownload worden op - Islam en moslims in België. lokale uitdagingen en algemeen denkkader. Synthesenota voorbereid door Hassan Bousetta, FNRS-ULG & Brigitte Maréchal, UCL - Islam en moslims in België. Uitdagingen en kansen voor een multiculturele samenleving. Verslag van colloquium Ceci n est pas un voile Brussel. - Moskeeën, imams en islamleerkrachten in België. Stand van zaken en uitdagingen, oktober Gezondheid en diversiteit. Het voorbeeld van de moslimpatiënten. augustus

8 6

9 Samenstelling van het begeleidingscomité Islam en moslims in België en Europa van de Koning Boudewijnstichting - De heer Jan Grauls Voorzitter van het begeleidingscomité Islam en moslims in België en Europa Voorzitter van het Directiecomité Federale Overheidsdienst Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking - De heer Jozef De Witte Directeur Centrum voor Gelijke Kansen en voor Racismebestrijding Madame Fatima Hanine, Collaboratrice au service juridique du Centre pour l égalité des chances et la lutte contre le racisme - Mevrouw Nadia Fadil FWO-Aspirant, Doctoraatsstudent rond het thema religieuze beleving van maghrebijnse moslims in België, Departement Sociologie - K.U.Leuven - De heer Piet Janssen Directeur Vlaams Minderheden Centrum - Monsieur Ural Manço Chercheur Facultés Universitaires Saint-Louis - Madame Brigitte Maréchal Chercheuse Université Catholique de Louvain - Madame Firouzeh Nahavandi Directrice Institut de Sociologie de l ULB - Mevrouw Christiane Timmerman Onderzoeker UA UFSIA Faculteit Politieke en Sociale Wetenschappen - Katrien Van der Heyden, Onderzoekster allochtonen, Steunpunt Gelijke Kansenbeleid, Universiteit Antwerpen - Monsieur Fathi Tlatli Professeur à l ICHEC, Network Global Industry Director - pharmaceuticals & healthcare DHL Worldwide - Monsieur Dan Van Raemdonck Président de la Ligue des droits de l Homme Madame Ouardia Derriche, Viceprésidente - De heer Sami Zemni Voorzitter Centrum voor Islam in Europa (C.I.E.) Universiteit Gent Vakgroep Studie van de Derde Wereld Mevrouw Meryem Kanmaz, onderzoekster 7

10 8

11 Inleiding In het kader van haar reflectie over de imamopleiding in België wilde de Koning Boudewijnstichting een rapport over de huidige toestand van de erediensten en de georganiseerde vrijzinnigheid in België. Meer in het bijzonder was het de bedoeling een overzicht te geven van de opleiding van de bedienaars van de andere erkende erediensten en van de vrijzinnige afgevaardigden. Vervolgens hebben we ook een overzicht gemaakt van de situatie in Frankrijk, Nederland, Groot-Brittannië, Duitsland en Zweden. Bij het opstellen van een dergelijk rapport stuit men op diverse obstakels. Een van de moeilijkheden waar we voor geplaatst werden, is dat de dingen op dit terrein ingrijpend kunnen veranderen: tot op het laatste ogenblik is het nodig gebleken nieuwe elementen op te nemen. Voorts hebben we op sommige gegevens niet de hand kunnen leggen; in het geval van cijfergegevens hebben we soms onze toevlucht genomen tot schattingen, die vanzelfsprekend met de nodige omzichtigheid geïnterpreteerd moeten worden. Ook hadden we af te rekenen met de traditionele moeilijkheden van wie in het buitenland inlichtingen wil verzamelen. Ten slotte stelde ook het korte tijdsbestek ons voor bepaalde keuzen; we hebben voorrang gegeven aan onderzoek en informatieverwerking, eventueel ten koste van de stijl of de kwaliteit van schrijven. Zo ook zijn sommige appellations d origine bewaard in die delen van het rapport die situaties in het buitenland behandelen; we danken de lezers voor hun begrip. Over de lekenleden van instellingen voor de eredienst (zoals de leden van katholieke kerkfabrieken) en de aalmoezeniers zullen we het vrijwel niet hebben, behalve wanneer het verband houdt met het thema van de bedienaars van de erediensten. Zoals de Stichting ons had verzocht te doen, is de vergaarde informatie in de eerste plaats in tabellen gepresenteerd. De duidelijkheid die daarbij wordt gewonnen heeft evenwel haar keerzijde: sommige nuances en kleinere data zijn eruit weggelaten, ook als ze mogelijk wel in de teksten worden vermeld. Ten slotte is de representatieve organen van de verschillende erediensten en de georganiseerde vrijzinnigheid verzocht de verzamelde gegevens te controleren. Op het ogenblik dat dit rapport werd afgesloten had ons evenwel nog steeds geen commentaar van de orthodoxe en de anglicaanse eredienst bereikt. 9

12 10

13 Eerste deel: België 1. Erkenning en financiering van de erediensten en van de georganiseerde vrijzinnigheid Het Belgische systeem is in meer dan één opzicht origineel. Hoewel België geen concordaatstelsel kent, komt het huidige financieringssysteem van de erediensten grotendeels overeen met de uitgaven die bij het concordaat met het Franse keizerrijk werden vastgelegd (uitbetaling van de wedden, aanzuiveren van verliezen die godsdienstige instellingen lijden, vergoeding voor de huisvesting van de bedienaars van de erediensten), zonder gepaard te gaan met toezicht vooraf op de beoefening van de godsdiensten noch met bemoeienis met het aanwijzen van de bedienaars van de erediensten. En hoewel de kern van de wetgeving reeds uit de negentiende eeuw stamt, is het systeem erin geslaagd ook de islam (hoewel daarvoor nog steeds niets echt concreet is gemaakt), de orthodoxie en de georganiseerde vrijzinnigheid in zich op te nemen Verdeling van de bevoegdheden 1 Wet van 2 augustus 1974 betreffende de wedden van de bekleders van bepaalde functies in openbare dienst, van de bedienaars van de erediensten en van de afgevaardigden van de Centrale Vrijzinnige Raad. 2 Algemene wet van 21 juli 1844 op de burgerlijke en de kerkelijke pensioenen. 3 Deze bevoegdheid is door het Waalse Gewest overgedragen aan de Duitse Gemeenschap op het grondgebied van de laatste. 4 Iedere verwarring dient vermeden te worden tussen de godsdienstige gemeenschappen (kerkbesturen, parochies...) en de niet-confessionele levensbeschouwelijke gemeenschappen, door de Centrale Vrijzinnige Raad gedefinieerd als het geheel van individuen binnen een welbepaalde gebiedsomschrijving (provincie of administratief arrondissement Brussel- Hoofdstad) die zich kunnen terugvinden in de waarden van de verenigingen (met of zonder rechtspersoonlijkheid) die de twee vleugels van de Centrale Vrijzinnige Raad, namelijk de Unie Vrijzinnige Verenigingen en het Centre d Action Laïque, vormen. Verder zijn centra voor morele dienstverlening op plaatselijk niveau erkend bij Koninklijk Besluit (Parl. Doc., Kamer v. Volksvert., zittingsper. 50 ( ), nr. 1556/001, pp. 8 en 13). 5 Art. 69, 22, van de provinciewet. 6 We gaan hier niet in op de kwestie van de federale of gewestelijke bevoegdheid inzake de huisvestingsvergoeding voor bedienaars van de erediensten (zie F. AMEZ, 2004). Ten gevolge van de staatshervorming van 2001 is de bevoegdheid op het gebied van de erediensten en de vrijzinnigheid asymmetrisch verdeeld tussen de federale overheid (veelal de FOD Justitie) en de Gewesten. Schematisch ziet dat er als volgt uit. De federale overheid is bevoegd voor: alles wat verband houdt met de georganiseerde vrijzinnigheid (wet van 21 juni 2002); de erkenning van de erediensten; het toewijzen van de betrekkingen aan de bedienaars van de erediensten, de uitbetaling van de wedden1 en de pensioenen2 van de bedienaars van de erediensten en van de vrijzinnige afgevaardigden, conform art (erediensten) en 2 (vrijzinnigheid) van de grondwet. De Gewesten3 zijn bevoegd voor: de organieke wetgeving betreffende de godsdienstige instellingen (in het bijzonder het vastleggen van criteria op grond waarvan de godsdienstige basisgemeenschappen4 in de toekomst erkend zullen worden); de erkenning van de godsdienstige basisgemeenschappen. Financieel zullen zij op geen andere wijze interveniëren dan via subsidies voor gebedsplaatsen en voor vrijzinnige instellingen, meer bepaald door werkzaamheden of patrimonium te subsidiëren. In de overige gevallen komen de gemeenten (voor de katholieke, protestantse, joodse en anglicaanse eredienst) en de provincies (voor de islamitische en orthodoxe eredienst) tegemoet in de verliezen van godsdienstige instellingen en in de kosten voor grote onderhoudswerken, en voorzien zij in huisvesting (of in een compenserende vergoeding) voor de bedienaars van de erediensten. De provincies moeten ook de uitgaven voor de instellingen voor niet-confessionele morele dienstverlening voor hun rekening nemen5. Omvang en aard van dergelijke tegemoetkomingen worden dan weer vastgelegd door de Gewesten (erediensten) of de federale staat (georganiseerde vrijzinnigheid) 6. 11

14 Omdat het wenselijk lijkt een zekere evenredigheid tussen de erkenning van een godsdienstige basisgemeenschap (door het Gewest) en de toewijzing van een betrekking als bedienaar van een eredienst in acht te nemen, bleken overlegmechanismen noodzakelijk. Een en ander is uitgemond in het samenwerkingsakkoord van 27 mei 2004, dat trouwens de bevoegdheidsverdeling tussen federale overheid en gewesten precies vastlegt, aangezien de bijzondere wet van 13 juli 2001 daarover enigszins in het vage was gebleven. We gaan hier niet verder in op de lessen godsdienst en niet-confessionele moraal7 in het leerplichtonderwijs, die tot de bevoegdheid van de Gemeenschappen behoren. Wel is het zo dat volgens de Raad van State de Gemeenschappen andere representatieve organen zouden kunnen aanwijzen dan de federale staat, terwijl de Gewesten zich daar wel naar dienen te voegen De erkenning van de erediensten We komen hier niet terug op de geschiedenis van de erkenning van de erediensten en van de georganiseerde vrijzinnigheid. Verschillende erediensten waren al erkend voor de Belgische onafhankelijkheid (katholieke, protestantse, joodse); de anglicaanse eredienst werd feitelijk erkend toen de wet van 4 maart 1870 werd goedgekeurd. De islam en de orthodoxie zijn erkend in respectievelijk 1974 en 1985 doordat artikels werden toegevoegd aan de genoemde wet van De financiering van de georganiseerde vrijzinnigheid werd in 1981 door een subsidiewet geregeld. Daarop volgden een aanpassing van de grondwet in 1993 (toevoeging van art ) en het goedkeuren van de wet van 21 juni Bij gebrek aan tekst die de criteria voor de erkenning van een eredienst stipuleert, hebben de opeenvolgende ministers van Justitie de volgende criteria vooropgesteld, die een soort jurisprudentie op dit gebied vormen: een minimumaantal volgelingen tellen, derwijze gestructureerd zijn dat er een representatief orgaan bestaat dat de desbetreffende godsdienst kan vertegenwoordigen in haar contacten met de burgerlijke overheid, gedurende een voldoende lange periode al in het land gevestigd zijn, van een zeker maatschappelijk belang zijn, geen enkele activiteit ontwikkelen die tegen de openbare orde indruist. Het criterium van de gestructureerdheid en van de erkenning van een representatief orgaan is nauwelijks een probleem voor het sterk gecentraliseerde katholicisme, maar dat ligt anders bij de overige erkende erediensten, die traditioneel gedecentraliseerd zijn. Deze laatste hebben zich in een federatie verenigd of hebben diverse manieren van administratieve organisatie gevonden (bijvoorbeeld de orthodoxie of de Administratieve Raad van de Protestants-Evangelische Eredienst (ARPEE)). Deze kwestie ligt des te gevoeliger omdat het representatieve orgaan de aanvragen tot erkenning van de plaatselijke gemeenschappen en tot toewijzing van de betrekkingen van bedienaar van de eredienst zal indienen. Het ministerie van Justitie wil dat het representatieve orgaan van de betrokken eredienst zoveel mogelijk belangrijke gestructureerde verenigingen omvat. De problemen die zijn gerezen bij de samenstelling van het hoofdorgaan voor de islam zijn ondertussen genoegzaam bekend. Er dient ook te worden opgemerkt dat het financieringssysteem van de erediensten berust op hun maatschappelijk belang en niet expliciet voorziet in financiering van de centrale organen. Die vindt niettemin haar beslag in de uitbetaling van de wedden van een zeker aantal staffuncties, de toekenning door de FOD Justitie van een (voorlopige?) subsidie voor de activiteiten van de islamitische eredienst en de vergoeding van bepaalde kosten van de katholieke bisschoppen (huisvesting, kantoren...) door de provincies9. De wet van 21 juni 2002 heeft voorts een subsidie 7 Cfr. Art. 24, 1, al. 3 van de grondwet. 8 F. AMEZ (2004). 9 Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest oefent de provinciale bevoegdheden uit op zijn grondgebied. 12

15 ingesteld voor de activiteiten van de Centrale Raad der niet-confessionele levensbeschouwelijke Gemeenschappen van België (of Centrale Vrijzinnige Raad)10. De minister van Justitie heeft herhaaldelijk aangekondigd dat zij van plan was een ontwerp van kaderwet voor de erediensten in te dienen, dat meer bepaald de erkenningsvoorwaarden stipuleerde. Het samenwerkingsakkoord van 27 mei 2004 bepaalt dan weer dat de federale overheid om een voorafgaand advies van elke gewestregering zal verzoeken wanneer zij kennisneemt van een aanvraag tot erkenning van een eredienst De betrekking van bedienaars van de eredienst en van vrijzinnige afgevaardigden 10 Art. 2 van de wet van 21 juni HUSSON J.F. (2003). 12 Behalve enkele betrekkingen die voortvloeien uit keizerlijke decreten. Het raamwerk voor de georganiseerde vrijzinnigheid is vastgelegd door het Koninklijk Besluit van 4 april 2003 betreffende het organieke kader van de afgevaardigden aangesteld bij het federaal secretariaat, de erkende niet-confessionele levensbeschouwelijke gemeenschappen en de erkende centra voor morele dienstverlening. 13 Zie met name J.F. Husson (http://www.uvcw.be/matieres/administration/0310_reconnaissance_cultes.cfm), A. Coenen (http://www. uvcw.be/matieres/administration/0204_ coenen_cultes.cfm ) in de bijdrage van F. Amez aan het colloquium De financiering van de erediensten en van de vrijzinnigheid: internationale vergelijking en perspectieven (8/10/2004) (moet nog verschijnen). 14 De Gewesten hebben evenwel enkele mogelijkheden tot interventie vanuit het toezicht op de lokale overheden en op de kredieten voor gesubsidieerde werken. 15 Het lijkt evenwel dat de laatste parochie die op grond van dit criterium is erkend die van Louvain-la-Neuve is, meer dan 25 jaar geleden. 16 Decreet van 7 mei Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft zijn bevoegdheden al gebruikt om kleine wijzigingen aan te brengen aan het decreet van 1809, dat uitsluitend de katholieke eredienst betreft. 18 Geïnspireerd door het Koninklijk Besluit van 5 mei De aanstellingen bij de erediensten worden verleend bij Koninklijk Besluit12. Die welke overeenkomen met een aanstelling bij een basisgemeenschap vormen de lagere geestelijkheid ; de staffuncties vormen de hogere geestelijkheid. Voor de staatshervorming van 2001 was de groei van het aantal lagere geestelijken afhankelijk van de erkenning van een nieuwe parochie bij Koninklijk Besluit, dat ook een of enkele betrekkingen van bedienaars van de eredienst toewees, afhankelijk van het belang van de erkende parochie. Die twee elementen vallen van nu af aan onder verschillende bevoegdheden: de federale voor de toewijzing van de betrekking van bedienaar van de eredienst en de uitbetalingen van de wedden, de gewestelijke voor de erkenning van plaatselijke gemeenschappen. Er is in overlegmechanismen voorzien om een zekere evenredigheid tussen beide processen te garanderen13. Daartegenover staat, dat de georganiseerde vrijzinnigheid integraal onder de federale bevoegdheid blijft ressorteren14. De erkenningscriteria voor een parochie lopen uit elkaar: 600 inwoners voor een katholieke parochie15; 250 gelovigen voor de andere erkende erediensten; 200 gelovigen voor de joodse en de orthodoxe eredienst. Het Vlaams Gewest heeft, ingevolge het decreet van 7 mei 2004, recent criteria voor de erkenning van de godsdienstige basisgemeenschappen opgesteld. Wat de georganiseerde vrijzinnigheid betreft, daar berusten de niet-confessionele levensbeschouwelijke gemeenschappen op provinciale instellingen; er is bovendien bepaald dat er centra voor morele dienstverlening worden opgericht op arrondissementeel niveau. Recentelijker is de oprichting van lokale cellen ter sprake gebracht. Hier gaat men dus uit van een territoriale benadering De plaatselijke Godsdienstige gemeenschappen Het is raadzaam onderscheid te maken tussen de bepalingen in verband met de erkenning en het functioneren van plaatselijke godsdienstige gemeenschappen enerzijds en die in verband met de financieringskanalen anderzijds. Het Vlaams Gewest heeft een decreet16 op het functioneren en de organisatie van de erkende erediensten aangenomen dat stipuleert dat bepaalde punten, zoals de erkenningscriteria van een basisgemeenschap, gepreciseerd moeten worden in een besluit van de Vlaamse regering, dat recent werd goedgekeurd. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bereidt een ordonnantie voor die naar wij vernemen deze erkenningscriteria zou vastleggen17. In het Waals Gewest wordt uitgegaan van de besluiten van de Waalse regering18 betreffende de moskeeën en neemt men de tijd om de vereiste raadplegingen te houden met het oog op de uitwerking van een decreet. We herinneren er nog even aan dat het samenwerkingsakkoord van 27 mei 2004 bepaalt dat het representatief orgaan de aanvraag bezorgt aan de bevoegde gewestoverheid (of, in voorkomend geval, aan de bevoegde gewestoverheden) en 13

16 dat er een advies wordt gevraagd aan de federale overheid, die binnen vier maanden antwoord moet geven; de federale overheid of het betrokken Gewest kan om een gemeenschappelijk overleg vragen binnen de door het samenwerkingsakkoord ingestelde Informatie- en Overlegcommissie. Het akkoord preciseert bovendien dat indien een negatief advies van de federale overheid gebaseerd is op elementen in verband met de nationale veiligheid of de openbare orde, de erkenningsprocedure wordt opgeschort 19. Wat de financiering betreft, die wordt in essentie geregeld met gemeentelijke en provinciale wetten, die in grote lijnen voortvloeien uit de bepalingen van het concordaat die nog van voor de onafhankelijkheid dateren. Het nieuwe Waalse provinciedecreet heeft zo deze financiële bijdragen bekrachtigd door expliciet bijdragen ten voordele van de orthodoxe en de islamitische eredienst toe te voegen aan die ten voordele van de kerkbesturen van de kathedralen. De als bijlage gepresenteerde tabellen brengen het bovenstaande in schema. 19 J.F. HUSSON (2003). 14

17 2. De opleiding van de bedienaars van de erediensten 2.1. Algemene opmerkingen Geen enkele wettelijke bepaling of regel stelt eisen van een zekere basisopleiding in ruil voor de uitbetaling door de staat van de wedde van een bedienaar van de eredienst of van een vrijzinnige afgevaardigde. Interne regels, op basis van de artikelen 21 en 181 van de grondwet, bepalen dus de opleidingsvereisten. Die laatste kunnen overigens wel aan het persoonlijk traject van de geïnteresseerde worden aangepast. Bovendien kunnen er binnen dezelfde godsdienst leerstellige verschillen bestaan tussen zijn diverse aanhangers, en dus bestaan er ook verschillen in opleidingswegen of -instituten (zie hieronder de situatie in de Protestants-Evangelische Kerk). Tenslotte, de seminaristen en de studenten die een door de Gemeenschappen erkende opleiding volgen kunnen in aanmerking komen voor het algemene stelsel van de studiebeurzen voor zover ze aan de gestelde voorwaarden voldoen. Net zo tellen de studenten die een door de Gemeenschap erkende opleiding volgen in voorkomend geval mee voor de berekeningswijze per student van de financiering van de betrokken universiteit. Met de Universitaire Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid in Brussel is het evenwel anders gesteld: zij krijgt een vast bedrag van de Vlaamse en van de Franse Gemeenschap; de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven geniet daarentegen tot nog toe geen enkele subsidie. Ten slotte dragen twee Vlaamse provincies ook nog bij in de kosten van de katholieke seminaries, terwijl aan Waalse kant alle seminaries vervallen verklaard zijn, wat wil zeggen dat ze geen steun van de provincies meer hoeven te verwachten. Voor zover wij weten is het enige voorbeeld van een verband tussen de grootte van de vergoeding en de genoten opleiding te vinden bij de georganiseerde vrijzinnigheid. De wet van 23 januari 1981, herroepen door art. 68 van de wet van 21 juni 2002, kent een jaarlijkse subsidie toe aan de Centrale Vrijzinnige Raad, die erkend is als coördinerend orgaan20. Het Koninklijk Besluit van 8 november 1988, dat het verlenen van een subsidie aan de vzw Centrale Raad der niet-confessionele levensbeschouwelijke Gemeenschappen van België (tegenwoordig obsoleet) regelt, preciseerde de aard van de uitgaven die ten laste van de staat kunnen komen. Dit KB legt bijvoorbeeld bovengrenzen voor de personeelsvergoedingen vast: voor personen met een universitair diploma, voor personen met een universitair getuigschrift van morele dienstverlening en voor twee bestuursfuncties was de bovengrens loonschaal 501 van het ministerie van Onderwijs; voor personen met een diploma van hoger middelbaar onderwijs werd de bovengrens vastgelegd door loonschaal 20/2 voor de staatsambtenaren21. De volgende tabellen geven een algemeen overzicht van de stand van zaken, die verderop meer in detail zal worden toegelicht. 20 Zie C. Sägesser in J.F. Husson, 2002, pp. 11 e.v. 21 Art. 7 van het besluit van 8 november

18 Tabel 1. Basisopleiding: interne voorschriften en/of praktijk Islamitische eredienst Katholieke eredienst Protestantse en evangelische eredienst Vereiste opleiding om bedienaar van de eredienst / vrijzinnige afgevaardigde te worden Varieert volgens herkomst en religieuze oriëntatie. Bijv.: - imams van de Diyanet (Turkse staat): diploma in de theologie en beroepsopleiding van min. 4 jaar; - meeste Maghrebijnse imams: klassieke opleiding in religieuze instituten of traditionele dorpsopleiding (beperkt tot uit het hoofd leren van de koran) onontbeerlijk om de gebedsdiensten te verzorgen. (KBS) Cf. apostolische constitutie Sapientia christiana (15/4/1979). De verleende titels zijn die van baccalaureus, licenciaat en doctor. Met de licentiaatstitel kan men lesgeven op een seminarie of een gelijkwaardige instelling; met de doctorstitel kan men lesgeven op universitair niveau De ARPEE moet nog tot een concretere uitwerking komen van een tekst die be-paalt onder welke voorwaarden iemand kan w. beschouwd als bedienaar van de erkende protestantse eredienst. De huidige toestand is als volgt: VPKB: Licenciaat in de protestantse godgeleerdheid, en dan 2 jaar stage. SF: Opleidingsvereisten kunnen variëren volgens de versch. kerkgenootschappen. In de praktijk gaat het opleidingsniveau van licentiaat in de theologie tot autodidact. De meerderheid heeft evenwel hoger onderwijs gevolgd. Tabel 2. Organisatie van de opleiding Belangrijkste opleidingsinstellingen - Diocesane seminaries - Faculteiten godgeleerdheid van KUL en UCL (institutionele banden tussen aartsbisschop/bisschoppen in deze instellingen) - Universitaire Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid in Brussel (heeft banden met VPKB): staat open voor zowel Frans- als Nederlandstalige studenten - Evangelische Theologische Faculteit in Heverlee (Leuven): alleen voor Nederlandstalige studenten Verscheidene bijbelinstituten Verantwoordelijke instantie Moslimexecutieve Ieder bisschop is voor zijn bisdom de verantwoordelijke instantie voor de vorming van de pastorale bedienaars en dit in samenspraak met de Bisschoppen-conferentie onder supervisie van de Romeinse Congregatie voor de katholieke opvoeding. Geen apart departement; opleiding in handen vd. versch. kerkgenootschappen. Tevoren binnen de VPKB: Commissie voor het Predikambt 16

19 Joodse eredienst Anglicaanse eredienst Orthodoxe eredienst Georganiseerde vrijzinnigheid Traditioneel model: talmoedstudie aan een jesjiva Niet één specifieke opleiding. Hogere theologische opleiding. (1) Bron: Overzicht van de beleidsregels van het Centre d Action Laïque, aangenomen door de raad van bestuur van het CAL op de bijeenkomst van 18/12/2004. Wij hebben de functies waarvoor de vergoeding is vastgelegd met verwijzing naar de loonschalen 15A, 13D, 13A, 10C, 10A overgenomen als Niveau 1; die waarvoor de vergoeding is vastgelegd met verwijzing naar de loonschalen 26I, 26F, 22A als Niveau 2+; die waarvoor de vergoeding is vastgelegd met verwijzing naar de loonschalen 20D en 20A als Niveau 2. De speciale gevallen die in het overzicht worden genoemd zijn buiten beschouwing gelaten; het gaat dus om interne voorschriften en niet om voorschriften die bij de wet zijn vastgelegd. Een vroegere versie vermeldde het getuigschrift van morele dienstverlening. Ter vergelijking: de opleiding die vereist is om moreel consulent bij de strijdkrachten te kunnen zijn is een universitair diploma of een diploma van het hoger onderwijs van het korte type gecombineerd met tien jaar feitelijke ervaring op het gebied van de vrijzinnigheid (KB 26/9/1994). - Functies Niv. 1 : Master of universitair diploma; - Functies Niv. 2+ : Specialiserend baccalaureaat of diploma van hoger niet-universitair onderwijs van het korte type of van een graduaat van onderwijs voor sociale promotie; - Functies Niv. 2 : Getuigschrift van hoger middelbaar onderwijs (1) - Ook feitelijke beroepservaring wordt in aanmerking genomen bij de toelating tot de verschillende titels die de wet van 21 juni 2002 heeft vastgelegd. Geen specifieke opleidingsinstelling Geen opleidingsinstelling in België - Orthodox Vormingscentrum H. Johannes de Theoloog, Brussel (opleidingen met als hoofddoel vorming v. godsdienstleraren) - Institut de Théologie orthodoxe Saint Serge (Parijs) (1) - andere (2) - Licenciaat in de assistance morale aan de ULB. - Universitaire opleidingen in de moraalwetenschappen in in de morele dienstverlening aan de VUB en aan de UGent. Anglicaans centraal comité (1) Eveneens erkend door het besluit van de regering van de Franse Gemeenschap van 8/9/1997 ter aanpassing van de regelgeving betreffende het administratief statuut van de godsdienstonderwijzers, de godsdienstleraars en de godsdienstinspecteurs van de katholieke, protestantse en joodse godsdienst van de onderwijsinstellingen van de Franse Gemeenschap. - CAL en UVV hebben elk een directeur human resources en een opleidingscommissie. - Een selectiejury gaat over de rekrutering van permanente medewerkers van het CAL en de UVV. (2) De instellingen waar het over gaat zijn hogere theologie-instituten in Griekenland (theologische faculteiten van de universiteiten van Athene en van Thessaloniki), in Rusland(theologische seminaries en academies van Moskou, Sint- Petersburg), in Bulgarije, Servië en Roemenië. 17

20 2.2. Katholieke eredienst De regels van de Katholieke Kerk in zaken van opleiding zijn vastgelegd in de apostolische constitutie Sapientia christiana (15/4/1979). De verleende titels zijn die van baccalaureus, licentiaat en doctor. Met de licentiaatstitel kan men lesgeven op een seminarie of een gelijkwaardige instelling; met de doctorstitel kan men lesgeven op universitair niveau. Volgens deze constitutie hebben de theologische faculteiten de plicht toe te zien op de opleiding van diegenen die zich op het priesterschap of op enig kerkelijk ambt voorbereiden23. De opleiding die zij geven omvat een eerste cyclus van drie à vijf jaar (afhankelijk van de vooraf gestelde eisen op het gebied van kennis van de wijsbegeerte) die tot de baccalaureustitel leidt. Behalve speciale cursussen voor seminaristen moeten de theologische faculteiten ook een pastoraal jaar van voorbereiding op het priesterschap organiseren, dat aansluit bij de eerste cyclus (art. 74 nr. 2), die dan dus vier tot zes jaar duurt. Verplichte leerstof in die eerste cyclus zijn24: filosofische vakken die vereist zijn voor de theologie; theologische vakken: de Heilige Schrift, fundamentele godgeleerdheid (inbegrepen oecumenisme, niet-christelijke godsdiensten en atheïsme); dogmatische godgeleerdheid; geestelijke en moraaltheologie; pastorale theologie; liturgie; kerkgeschiedenis; canoniek recht); hulpvakken (menswetenschappen, Latijn ). Een tweede cyclus (specialisatie) van twee jaar geeft toegang tot de licentiaatstitel; in een eventuele derde cyclus kan men de doctorstitel behalen. Uit de inlichtingen verstrekt door de Belgische seminaries is op te maken dat zij zich aan de bovengenoemde regels houden; veelal wordt daarbij gepreciseerd dat de opleiding van de toekomstige priesters25 een periode van zes jaar beslaat, met eventueel een voorbereidend jaar erbij. Die zes jaar zijn verdeeld in twee onderscheiden cycli26. De eerste cyclus kan zoals gezegd beginnen met een inleidend (propedeutisch) jaar, gevolgd door twee jaar filosofie. Behalve een inleiding in de bijbel, in de godgeleerdheid en de spiritualiteit (persoonlijk gebed en liturgie), bestaat deze uit een uitgebreid filosofisch traject evenals uit een opleiding in de menswetenschappen (geschiedenis, psychologie, enz.).. De tweede cyclus bestaat uit vier jaar theologie en geeft toegang tot de graad van baccalaureus in de theologie. De opleiding van de diakens bedraagt voor de bisdommen Brugge, Gent, Hasselt, Luik, Namen en Doornik vier jaar. Voor het bisdom Antwerpen en het aartsbisdom Mechelen-Brussel volgen de kandidaten eerst de opleiding pastoraal werker en daarna nog twee jaar specifieke opleiding diaken. Voor de pastoraal werkers bestaat er in ieder bisdom een geëigende opleiding op theologisch en pastoraal vlak. In de regel vier jaar of in geval van een andere theologische en pastorale vooropleiding drie jaar. In de regel volgt ook een stage van een jaar. De belangrijkste steunpunten van de opleiding der geestelijken zijn dus enerzijds de diocesane seminaries en anderzijds de theologische faculteiten (KUL en UCL). De diocesane seminaries Aan Franstalige kant zijn de seminaries van Luik, Namen, Doornik en Ottignies (dat laatste ressorterend onder Mechelen-Brussel), het Centre Lumen Vitae27 en het Institut Théologique Inter-Monastères (ITIM)28 verbonden met de faculteit van de godgeleerdheid en het canoniek recht van de UCL. Vanaf september 2005 wordt de tweede cyclus van de opleiding, wat de seminaries van Luik, Doornik en Mechelen-Brussel betreft, gegeven in Louvain-la-Neuve (UCL en het seminarie). 22..http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_i i/apost_constitutions/documents/hf_jpii_apc_ _sapientiachristiana_en.html 23 Vrije vertaling. 24 Art. 51 van de apostolische constitutie Sapientia Christiana. 25 Er zijn 88 seminaristen (55 F en 30 N) in , tegenover 85 in De passages tussen aanhalingstekens zijn uittreksels uit de websites van seminaries. 27 Dit instituut wordt hier verder niet besproken; zie lumen/presentation_fr.html. 28 Het ITIM, opgericht in 1984, richt zich op de contemplatieve gemeenschappen, en dus niet op de bedienaars van de erediensten. 18

BIJLAGE I. Bekwaamheidsbewijzen en weddeschalen voor de leermeesters godsdienst en voor de godsdienstleraars

BIJLAGE I. Bekwaamheidsbewijzen en weddeschalen voor de leermeesters godsdienst en voor de godsdienstleraars BIJLAGE I Bekwaamheidsbewijzen en weddeschalen voor de leermeesters godsdienst en voor de godsdienstleraars Periode: van 01/09/1990 tot en met 31/08/2006 Islamitische godsdienst Vereiste Code dd. 4 GVSO-groep

Nadere informatie

OPLEIDING TOT PERMANENT DIAKEN PASTORAAL WERK(ST)ER

OPLEIDING TOT PERMANENT DIAKEN PASTORAAL WERK(ST)ER AARTSBISDOM MECHELEN - BRUSSEL OPLEIDING TOT PERMANENT DIAKEN EN PASTORAAL WERK(ST)ER INFORMATIEBROCHURE 2011 INHOUD Permanent diakens Pastoraal werk(st)ers Parochieassistent(e) Pastoraal werk(st)er in

Nadere informatie

OPLEIDING TOT PASTORAAL WERK(ST)ER PERMANENT DIAKEN

OPLEIDING TOT PASTORAAL WERK(ST)ER PERMANENT DIAKEN AARTSBISDOM MECHELEN - BRUSSEL OPLEIDING TOT PASTORAAL WERK(ST)ER EN PERMANENT DIAKEN INFORMATIEBROCHURE INHOUD Pastoraal werk(st)ers Parochieassistent(e) Pastoraal werk(st)er in het ziekenhuispastoraat

Nadere informatie

N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S. over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT

N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S. over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT N Landmeters A05 Brussel, 29.9.2005 MH/BL/LC A D V I E S over DE GELIJKWAARDIGHEID VAN DIPLOMA'S VOOR HET BEKOMEN VAN DE TITEL VAN LANDMETER-EXPERT (bekrachtigd door de Hoge Raad voor de Zelfstandigen

Nadere informatie

Ontwerp van samenwerkingsakkoord

Ontwerp van samenwerkingsakkoord Ontwerp van samenwerkingsakkoord Tussen: de Franse Gemeenschap Vertegenwoordigd door Mevrouw Fadila LAANAN, Minister van Cultuur, Audiovisuele Zaken, Gezondheid en Gelijkheid van Kansen En: de Vlaamse

Nadere informatie

PASTORAAL WERKERS EN WERKSTERS IN HET AARTSBISDOM MECHELEN-BRUSSEL FINANCIËLE REGELINGEN

PASTORAAL WERKERS EN WERKSTERS IN HET AARTSBISDOM MECHELEN-BRUSSEL FINANCIËLE REGELINGEN PASTORAAL WERKERS EN WERKSTERS IN HET AARTSBISDOM MECHELEN-BRUSSEL FINANCIËLE REGELINGEN 1. Onbezoldigd of bezoldigd... 2 1.1. De parochieassistent(e)... 2 1.2 De pastoraal werk(st)er... 2 2. Verzekering...

Nadere informatie

Aanvraagformulier toelatingsprocedure Faculteit Theologie en Religiewetenschappen

Aanvraagformulier toelatingsprocedure Faculteit Theologie en Religiewetenschappen AANVRAAGFORMULIER TOELATINGSPROCEDURE FACULTEIT THEOLOGIE EN RELIGIEWETENSCHAPPEN NEDERLANDSTALIG PROGRAMMA 2014-2015 Bachelor met verminderde studieomvang Certificaat voor het godsdienstonderwijs Rechtstreekse

Nadere informatie

EXECUTIEVE VAN DE MOSLIMS VAN BELGIË

EXECUTIEVE VAN DE MOSLIMS VAN BELGIË Charter bedienaar van de islamitische eredienst (imam/predikante) Organigram Minister van Justitie Executieve van de Moslims van België Bedienaar islamitische eredienst Beheerraad van de moskee De Executieve

Nadere informatie

INHOUDSTAFEL. Ten geleide... xv Dankwoord... xvii Inleiding... xxi Lijst van gebruikte afkortingen... xxv

INHOUDSTAFEL. Ten geleide... xv Dankwoord... xvii Inleiding... xxi Lijst van gebruikte afkortingen... xxv Kerk-staatTOC.fm Page i Friday, November 8, 2002 3:35 PM I Ten geleide................................................. xv Dankwoord................................................ xvii Inleiding....................................................

Nadere informatie

Bijlage 1. Diplomavoorwaarden (koppeling diploma - administratief niveau)

Bijlage 1. Diplomavoorwaarden (koppeling diploma - administratief niveau) Bijlage 1. Diplomavoorwaarden (koppeling diploma - administratief niveau) 1. De volgende diploma's en getuigschriften worden, naargelang van het administratieve niveau, in aanmerking genomen voor aanwerving:

Nadere informatie

Reglement betreffende de erkenning en subsidiëring van verenigingen met een specifiek educatieve werking

Reglement betreffende de erkenning en subsidiëring van verenigingen met een specifiek educatieve werking 9e Directie Dienst 91 Kunst en Cultuur Reglement betreffende de erkenning en subsidiëring van verenigingen met een specifiek educatieve werking HOOFDSTUK I - ALGEMENE BEPALINGEN Artikel 1 Binnen de perken

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD ONTWERP VAN DECREET

VLAAMSE RAAD ONTWERP VAN DECREET Stuk 123 (1981-1982) - Nr. 1 VLAAMSE RAAD TERUGBEZORGEN VLAAMSE RAAD ZITTING 1981-1982 23 JUNI 1982 ONTWERP VAN DECREET houdende goedkeuring van het Cultureel Akkoord tussen de Regering van het Koninkrijk

Nadere informatie

Verkort bachelorprogramma Certificaat voor het godsdienstonderwijs

Verkort bachelorprogramma Certificaat voor het godsdienstonderwijs FACULTEIT THEOLOGIE EN RELIGIEWETENSCHAPPEN Godgeleerdheid en godsdienstwetenschappen Verkort bachelorprogramma Certificaat voor het godsdienstonderwijs Ben je geboeid door religie en spiritualiteit?

Nadere informatie

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1

VLAAMS PARLEMENT DECREET. houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat. van Kinderrechtencommissaris. Artikel 1 VLAAMS PARLEMENT DECREET houdende oprichting van een Kinderrechtencommissariaat en instelling van het ambt van Kinderrechtencommissaris Artikel 1 Dit decreet regelt een gemeenschaps- en gewestaangelegenheid.

Nadere informatie

Hoger Instituut voor Godsdienstwetenschappen

Hoger Instituut voor Godsdienstwetenschappen aartsbisdom mechelen-brussel Hoger Instituut voor Godsdienstwetenschappen programmabrochure 2012-2013 kandidaat-leraars en kandidaat-leraressen rooms-katholieke godsdienst, zowel voor het lager onderwijs

Nadere informatie

3 ministers : de Leden van het Verenigd College, bevoegd voor het beleid inzake Bijstand aan personen;

3 ministers : de Leden van het Verenigd College, bevoegd voor het beleid inzake Bijstand aan personen; 15 OKTOBER 1998. Besluit van het Verenigd College betreffende de erkenning, de opleiding van het personeel en de kostprijs van de bemiddeling van de instellingen voor schuldbemiddeling. HOOFDSTUK I. -

Nadere informatie

Officieus gecoördineerde versie: oorspronkelijke tekst met opname van alle wijzigingen

Officieus gecoördineerde versie: oorspronkelijke tekst met opname van alle wijzigingen Opschrift Datum Gewijzigd bij Decreet houdende de ondersteuning en stimulering van het lokaal jeugdbeleid en de bepaling van het provinciaal jeugdbeleid 6 juli 2012 Decreet van 19 december 2014 houdende

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Gelet op de bijzondere wet van 12 januari 1989 betreffende de Brusselse Instellingen, inzonderheid op de artikelen 42 en 63;

Gelet op de bijzondere wet van 12 januari 1989 betreffende de Brusselse Instellingen, inzonderheid op de artikelen 42 en 63; Samenwerkingsakkoord tussen de staat, de gemeenschappen, de gemeenschappelijke gemeenschapscommissie en de gewesten tot oprichting van een algemene gegevensbank Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus

Nadere informatie

Vlaamse Trainersschool

Vlaamse Trainersschool Vlaamse Trainersschool DOSSIER KANDIDAAT SPORTGEKWALIFICEERDE AMBTENAAR MET ELDERS VERWORVEN COMPETENTIES BINNEN HET SPORTBELEID Dossier in te dienen bij: Vlaamse Trainersschool t.a.v. Paul Eliaerts, afdelingshoofd

Nadere informatie

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven.

In artikel 23 van dezelfde wet, worden de onderdelen b), c), d) en f) opgeheven. HOOFDSTUK 1 Geestelijke gezondheidszorg-beroepen Afdeling 1 Wijziging van de wet van 4 april 2014 tot regeling van de geestelijke gezondheidszorgberoepen en tot wijziging van het koninklijk besluit nr.78

Nadere informatie

Gecoördineerde tekst:

Gecoördineerde tekst: Gecoördineerde tekst: Decreet van 27 oktober 1998 houdende de erkenning en subsidiëring van organisaties voor volkscultuur en de oprichting van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur (B.S.22-12-1998) Decreet

Nadere informatie

Audiologen en audiciens

Audiologen en audiciens Audiologen en audiciens Alles wat u wilt weten over uw erkenning 2 Audiologen en audiciens Inhoudsopgave De erkenning of de toelating om het beroep uit te oefenen...5 De audioloog en de audicien volgens

Nadere informatie

DECREET. houdende de erkenning en de subsidiëring van organisaties voor volkscultuur en de oprichting van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur

DECREET. houdende de erkenning en de subsidiëring van organisaties voor volkscultuur en de oprichting van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur VLAAMS PARLEMENT DECREET houdende de erkenning en de subsidiëring van organisaties voor volkscultuur en de oprichting van het Vlaams Centrum voor Volkscultuur HOOFDSTUK I Algemene bepalingen Artikel 1

Nadere informatie

Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015

Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING FFTR 2014-2015 Deel 2 Opleidingsspecifiek deel: Master Theologie Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING Stuk 167 (1985-1986) - Nr. 1 VLAAMSE RAAD ZITTING 1985-1986 13 OKTOBER 1986 VOORSTEL VAN DECREET - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING DAMES

Nadere informatie

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 64359 FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG N. 2004 3391 (2004 2305) [2004/202310] 12 MEI 2004. Koninklijk besluit waarbij algemeen verbindend wordt verklaard de collectieve

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» 1 Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZG/15/116 ADVIES NR. 08/05 VAN 8 APRIL 2008, GEWIJZIGD OP 6 MEI 2008, OP 4 MAART 2014 EN OP 7 JULI 2015,

Nadere informatie

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs NEDERLAND Pre-basis onderwijs Leeftijd 2-4 Verschillend per kind, voor de leeftijd van 4 niet leerplichtig Omschrijving Peuterspeelzaal, dagopvang etc Tijd Dagelijks van 9:30 15:30 (verschilt pers school)

Nadere informatie

GECOÖRDINEERDE STATUTEN

GECOÖRDINEERDE STATUTEN GECOÖRDINEERDE STATUTEN Statuten van de vzw Interdiocesane Dienst voor het Katholiek Godsdienstonderwijs zoals gewijzigd door de algemene vergadering op 11 september 2003. N. 4999 [S-C 46030] Interdiocesane

Nadere informatie

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel

Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Kerkelijk initiatief voor sociale huisvesting in Brussel Herman COSIJNS, Adjunct van Mgr De Kesel INLEIDING De problematiek van de sociale huisvesting enerzijds en de wens van de Kerk om mee te werken

Nadere informatie

STEUNKREDIET VOOR HUMAAN VOEDINGSONDERZOEK REGLEMENT

STEUNKREDIET VOOR HUMAAN VOEDINGSONDERZOEK REGLEMENT STEUNKREDIET VOOR HUMAAN VOEDINGSONDERZOEK REGLEMENT ARTIKEL 1 "Het steunkrediet voor humaan voedingsonderzoek" heeft als doel, in de schoot van Belgische Instellingen van universitair niveau, wetenschappelijke

Nadere informatie

Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s

Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s In het decreet betreffende het onderwijs XXIII werden een aantal nieuwe maatregelen doorgevoerd met betrekking tot huisonderwijs. Daarin werd ook een rol voorzien

Nadere informatie

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst HOGER INSTITUUT VOOR WIJSBEGEERTE Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst Combineer filosofie met een andere opleiding (rechten, sociologie, psychologie, geschiedenis ) Beste (toekomstige)

Nadere informatie

Gids met algemene informatie rond Cultuur en Onderwijs in België

Gids met algemene informatie rond Cultuur en Onderwijs in België Ambassade van België in Spanje Gids met algemene informatie rond Cultuur en Onderwijs in België Paseo de la Castellana 18 6º E-28046 Madrid +34 915 776 300 +34 914 318 166 @: madrid@diplobel.fed.be http://countries.diplomatie.belgium.be/nl/spanje

Nadere informatie

BISDOM GENT DECREET TOT VASTSTELLING VAN DE TARIEVEN EN VERGOEDINGEN VOOR KERKELIJKE DIENSTEN

BISDOM GENT DECREET TOT VASTSTELLING VAN DE TARIEVEN EN VERGOEDINGEN VOOR KERKELIJKE DIENSTEN Bisdom Gent tarieven en vergoedingen kerkelijke diensten 1 BISDOM GENT DECREET TOT VASTSTELLING VAN DE TARIEVEN EN VERGOEDINGEN VOOR KERKELIJKE DIENSTEN 1. Misstipendium 1.1 Overeenkomstig het decreet

Nadere informatie

BS 20/05/2014. HOOFDSTUK 3. - Psychotherapie. Afdeling 1. - Uitoefening van de psychotherapie

BS 20/05/2014. HOOFDSTUK 3. - Psychotherapie. Afdeling 1. - Uitoefening van de psychotherapie 4 APRIL 2014. Wet tot regeling van de geestelijke gezondheidszorgberoepen en tot wijziging van het koninklijk besluit nr. 78 van 10 november 1967 betreffende de uitoefening van de gezondheidszorgberoepen

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

TOETREDINGSFORMULIER. Instituut voor bedrijfsjuristen

TOETREDINGSFORMULIER. Instituut voor bedrijfsjuristen TOETREDINGSFORMULIER terug te sturen naar het IBJ, Stuiversstraat 8, 1000 Brussel Hierbij wens ik mij kandidaat te stellen als lid van het Instituut voor bedrijfsjuristen GELIEVE IN HOOFDLETTERS TE SCHRIJVEN

Nadere informatie

De jaarlijkse statistieken van de hoven en de rechtbanken

De jaarlijkse statistieken van de hoven en de rechtbanken Wegwijs in justitie In de hoofdrol bij justitie De instellingen Meer informatie Justitie in de praktijk De jaarlijkse statistieken van de hoven en de rechtbanken [ Gegevens 2003 ] Notariaat Met dank aan

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, KONINKRIJK BELGIE 1000 Brussel, Zetel : Ministerie van Justitie Poelaertplein 3 Tel. : 02/504.66.21 tot 23 Fax : 02/504.70.00 COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER O. ref. : 10

Nadere informatie

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1 Erasmus + 2015 2016 Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden 10-12-2014 pag. 1 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO administratie door SAC 10-12-2014 pag. 2 Erasmus

Nadere informatie

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Studeren kost geld: cursussen, een kot, inschrijvingsgeld,. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het voor jou toch de moeite om een aanvraag in te dienen.

Nadere informatie

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten)

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Faculteit Rechten Universiteit Hasselt Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Versie 25 augustus 2010 Artikel 1: Algemene doelstellingen De bachelorscriptie is een bijzondere

Nadere informatie

Publicatie KB omtrent zorgkundige

Publicatie KB omtrent zorgkundige Publicatie KB omtrent zorgkundige Op 3 februari 2006 verscheen in het Staatsblad het KB van 12 januari 2006 omtrent de verpleegkundige activiteiten die zorgkundigen mogen uitvoeren en de voorwaarden waaronder

Nadere informatie

Rolnummer 786. Arrest nr. 14/95 van 7 februari 1995 A R R E S T

Rolnummer 786. Arrest nr. 14/95 van 7 februari 1995 A R R E S T Rolnummer 786 Arrest nr. 14/95 van 7 februari 1995 A R R E S T In zake : het beroep tot gedeeltelijke vernietiging van artikel 10 van het decreet van de Franse Gemeenschap van 5 september 1994 tot regeling

Nadere informatie

8 NOVEMBER 1993. - Wet tot bescherming van de titel van psycholoog.

8 NOVEMBER 1993. - Wet tot bescherming van de titel van psycholoog. 8 NOVEMBER 1993. - Wet tot bescherming van de titel van psycholoog. HOOFDSTUK I. - Beroepstitel. Artikel 1. Niemand mag de titel van psycholoog dragen, indien hij niet aan de volgende voorwaarden voldoet

Nadere informatie

Gewesten en gemeenschappen

Gewesten en gemeenschappen Staten en kiesstelsels België België is, anders dan Nederland, een federatie. Juist ook omdat België een land is met verschillende taalgebieden, is de structuur van deze staat veel ingewikkelder dan die

Nadere informatie

Internationale religieuze instituten in Vlaanderen/België: naar een efficiënte en gewaarborgde archiefzorg en -valorisatie

Internationale religieuze instituten in Vlaanderen/België: naar een efficiënte en gewaarborgde archiefzorg en -valorisatie Internationale religieuze instituten in Vlaanderen/België: naar een efficiënte en gewaarborgde archiefzorg en -valorisatie Kristien Suenens (KADOC-KU Leuven) 29/11/2013 1 1. Inleiding DiBIKAV-project:

Nadere informatie

OPLEIDING LEVENSBESCHOUWING, OVERHEID EN SAMENLEVING

OPLEIDING LEVENSBESCHOUWING, OVERHEID EN SAMENLEVING OPLEIDING LEVENSBESCHOUWING, OVERHEID EN SAMENLEVING Tweejarige deeltijdse academische opleiding voor professionals centrum voor migratie en interculturele studies Universiteit Antwerpen SITUERING Eén

Nadere informatie

DECREET. betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap

DECREET. betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap VLAAMS PARLEMENT DECREET betreffende de hervorming van het hoger onderwijs in de kinesitherapie en de revalidatiewetenschappen in de Vlaamse Gemeenschap HOOFDSTUK I Inleidende bepalingen Artikel 1 Dit

Nadere informatie

Projectoproep / Commemoraties 1914-18

Projectoproep / Commemoraties 1914-18 1. Algemene Informatie 1.1 Context Herdenkingsplechtigheden Eerste Wereldoorlog (1914-18) in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest maakt zich op voor de herdenking van honderd

Nadere informatie

HOOFDSTUK I. Definities. Artikel 1. Voor de toepassing van dit besluit wordt verstaan onder :

HOOFDSTUK I. Definities. Artikel 1. Voor de toepassing van dit besluit wordt verstaan onder : Koninklijk besluit van 20 januari 2003 betreffende het programma, de voorwaarden en de examenjury voor het praktisch bekwaamheidsexamen van de erkende boekhouders en erkende boekhouders-fiscalisten Bron

Nadere informatie

Voorwaarden voor het secundair onderwijs

Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Koken kost geld. En studeren ook. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het toch de moeite om een aanvraag in te dienen. De reglementering voor het hoger onderwijs

Nadere informatie

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN Hoger onderwijs Werkstudenten Onder

Nadere informatie

STUDIEGIDS MASTER THEOLOGIE ALGEMEEN

STUDIEGIDS MASTER THEOLOGIE ALGEMEEN STUDIEGIDS MASTER THEOLOGIE ALGEMEEN Inhoud Eindkwalificaties... 2 Afstudeerrichtingen... 3 Structuur van de opleiding... 3 Beroepsperspectief... 3 Excellentietraject... 4 Toelating en inschrijving...

Nadere informatie

Opleidingsspecifiek deel MA Religie en theologie. toelatingseisen opleiding

Opleidingsspecifiek deel MA Religie en theologie. toelatingseisen opleiding Opleidingsspecifiek deel Art.2.1 toelatingseisen opleiding 1. Toelaatbaar tot de opleiding is de bezitter van een Nederlands of een buitenlands diploma van hoger onderwijs, die aantoont te beschikken over

Nadere informatie

NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP

NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP 6 (1971-1972) - N 1 ARCWIE~ VWMSE RAAR TERUG0EZORGEN VOOR DE NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP ZITTING 1971-1972 13 DECEMBER 1971 VOORSTEL VAN DECREET tot aanmoediging van de deelneming aan cursussen voor

Nadere informatie

Gerechtelijk Wetboek

Gerechtelijk Wetboek Bron: Belgische wetgeving - FOD Justitie Gerechtelijk Wetboek HOOFDSTUK Vquater De gerechtelijke stage Art. 259octies. 1. De Koning

Nadere informatie

KANDIDAATSDOSSIER. Projectrekening Streekfonds Een Hart voor Limburg

KANDIDAATSDOSSIER. Projectrekening Streekfonds Een Hart voor Limburg Een Hart voor Limburg streekfonds beheerd door de Koning Boudewijnstichting HERCKENRODESINGEL 10 B-3500 HASSELT TEL +32-11-87 85 99 FAX +32-11-87 85 57 WWW.EENHARTVOORLIMBURG.BE EENHARTVOORLIMBURG@CONCENTRA.BE

Nadere informatie

Cursussenaanbod Grootseminarie Brugge 2014-2015

Cursussenaanbod Grootseminarie Brugge 2014-2015 Cursussenaanbod Grootseminarie Brugge 2014-2015 In het bisdom Brugge is het Grootseminarie het diocesaan huis voor de opleiding en permanente vorming van de bedienaars van de eredienst: diocesane priesters,

Nadere informatie

NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP

NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP 7 (1971-1972) - N 1 VOOR DE NEDERLANDSE CULTUURGEMEENSCHAP ZITTING 1971-1972 13 DECEMBER 1971 VOORSTEL VAN DECREET tot activering en subsidiëring van plaatselijk cultureel werk, jeugdwerk, sport en lichamelijke

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden

CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en. Uniforme technische standaarden CENTRALE COMMISSIE VOOR DE RIJNVAART RV (14) 11 RV/G (14) 26 JWG (14) 22 14 februari 2014 Or. en fr/de/nl/en COMITÉ REGLEMENT VAN ONDERZOEK WERKGROEP REGLEMENT VAN ONDERZOEK GEMEENSCHAPPELIJKE WERKGROEP

Nadere informatie

S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING. 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM).

S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING. 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM). S T A T U T E N TITEL I: DE VERENIGING ARTIKEL 1: naam 1 De feitelijke vereniging draagt de naam Alumni Gentse Filosofen en Moraalwetenschappers (AGFM). ARTIKEL 2: zetel 1 De zetel van de vereniging is

Nadere informatie

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten)

Faculteit Rechten. Universiteit Hasselt. Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Faculteit Rechten Universiteit Hasselt Reglement betreffende de bachelorscriptie (derde bachelor rechten) Versie mei 2013 met het oog op het academiejaar 2013-2014. Artikel 1: Algemene doelstellingen De

Nadere informatie

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer,

De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, 1 COMMISSIE VOOR DE BESCHERMING VAN DE PERSOONLIJKE LEVENSSFEER ADVIES Nr 19 / 94 van 6 juni 1994 ------------------------------------------- O. ref. : A / 94 / 011 BETREFT : Ontwerp van koninklijk besluit

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

VLAREL Opleidingscentra vloeibare brandstof, gasvormige brandstof, verwarmingsaudit (> 100 kw), controle en onderhoud stookolietanks.

VLAREL Opleidingscentra vloeibare brandstof, gasvormige brandstof, verwarmingsaudit (> 100 kw), controle en onderhoud stookolietanks. VLAREL Opleidingscentra vloeibare brandstof, gasvormige brandstof, verwarmingsaudit (vermogen > 100 kw), controle en onderhoud stookolietanks. Wilfried Huybrechts (Afdeling Milieuvergunningen) VLAREL Opleidingscentra

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2014. Deze plenaire vergaderingen vonden plaats op 14 maart, 6 juni, 19 september en 12 december.

JAARVERSLAG 2014. Deze plenaire vergaderingen vonden plaats op 14 maart, 6 juni, 19 september en 12 december. JAARVERSLAG 2014 1. Plenaire vergaderingen In 2014 kwam de Psychologencommissie vier maal bijeen in een plenaire zitting, met respect voor de per KB bepaalde vereisten in termen van taalgroep- en sectorvertegenwoordiging

Nadere informatie

1. De bevindingen en de behoeften

1. De bevindingen en de behoeften 1/7 17 juin 2014 1. De bevindingen en de behoeften Het symposium over studentenhuisvesting van 29-11-2013 te Brussel heeft een schrijnend gebrek aan accommodatie aangetoond; zowel voor studenten als voor

Nadere informatie

HUISHOUDELIJK REGLEMENT. Opleiding Pastoraal werk(st)er in de zorg

HUISHOUDELIJK REGLEMENT. Opleiding Pastoraal werk(st)er in de zorg HUISHOUDELIJK REGLEMENT Opleiding Pastoraal werk(st)er in de zorg 1. ORGANISATIE 1.1 De BasisVorming Theologie (verder in de tekst afgekort als BVT) is een samenwerkingsovereenkomst tussen de vzw Bisdom

Nadere informatie

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen HOOFDSTUK 1: ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Art. 1 De GRO..M is de advies- en participatieraad van de stad Mechelen met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange?

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden administratie door SAC 13-10-2014 pag. 1 13-10-2014 pag. 2 Waarom

Nadere informatie

Het Huis der Talen. «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013. Agnes De Rivière

Het Huis der Talen. «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013. Agnes De Rivière Het Huis der Talen «Immersie onderwijs in de provincie Luik» Luik 10.06.2013 Agnes De Rivière Wie zijn wij? Opgericht in 2008 Platform Ondersteuning van de economische ontwikkeling in de regio. Promotie

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie

Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034)

Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034) 1/6 Advies nr 05/2010 van 3 februari 2010 Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034) De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

De leerkracht als getuige en inspiratiebron. UCSIA godsdienstonderwijscongres. Dinsdag 17 november 2009 Theologisch Pastoraal Centrum Antwerpen

De leerkracht als getuige en inspiratiebron. UCSIA godsdienstonderwijscongres. Dinsdag 17 november 2009 Theologisch Pastoraal Centrum Antwerpen De leerkracht als getuige en inspiratiebron godsdienstonderwijscongres Dinsdag 17 november 2009 Theologisch Pastoraal Centrum Antwerpen THEMA In overleg met de Vlaamse onderwijsvicarissen en het Vlaamse

Nadere informatie

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, inzonderheid op artikel 5, 1;

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, inzonderheid op artikel 5, 1; Besluit van de Vlaamse Regering van 13 januari 2006 betreffende de boekhouding en het financieel verslag voor de voorzieningen in bepaalde sectoren van het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin

Nadere informatie

7 JULI 1994. Decreet betreffende de erkenning van instellingen voor schuldbemiddeling

7 JULI 1994. Decreet betreffende de erkenning van instellingen voor schuldbemiddeling 7 JULI 1994. Decreet betreffende de erkenning van instellingen voor schuldbemiddeling (Vertaling) Artikel 1. Dit decreet is van toepassing op de openbare of privé-instellingen voor schuldbemiddeling zoals

Nadere informatie

mevr. Voornaam : Naam :... Adres :... Mail :. ...

mevr. Voornaam : Naam :... Adres :... Mail :. ... Kader 1 : Identificatie van de candidaat «EPB-Adviseur» De heer mevr. Voornaam : Naam :...... Nationaliteit : Adres :... Tel. :.. Fax :... Mail :. Naam van het studiebureau of van de firma waarvoor U werkt

Nadere informatie

Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord

Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord Splitsing kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde in Vraag en Antwoord Inleiding Een zuivere splitsing van de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde De splitsing van de kieskring BHV is ruim 50 jaar de eis van de

Nadere informatie

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat

FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat FAQ Frequently Asked Questions Master na master Notariaat TOELATINGSVOORWAARDEN... 1 INSCHRIJVING... 2 STUDIETRAJECT... 2 STAGE... 4 WERKEN EN STUDEREN... 4 CURSUSMATERIAAL... 5 LESSENROOSTER... 5 EXAMENS...

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Informatie-bijeenkomst voor nieuw benoemde leden van kerkbesturen in het bisdom van s-hertogenbosch

Informatie-bijeenkomst voor nieuw benoemde leden van kerkbesturen in het bisdom van s-hertogenbosch Welkom in de Bisdomzaal Informatie-bijeenkomst voor nieuw benoemde leden van kerkbesturen in het bisdom van s-hertogenbosch Programma 19.30 u. Opening met gebed 19.35 u. Toelichting programma 19.40 u.

Nadere informatie

Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten

Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten Parochiekerkenplan: klus of kans? Ervaringen uit enkele pilootprojecten Oorsprong van het Parochiekerkenplan Conceptnota Minister Bourgeois Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerk Dateert van 24 juni

Nadere informatie

POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen. Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH

POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen. Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH POSTGRADUAAT Pediatrische revalidatie bij neurologische aandoeningen Academiejaar 2013-2014 ABBV BOBATH Inschrijving en inschrijvingsgeld Het studiegeld bedraagt 123 euro per studiepunt plus een vast jaarlijks

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.8 - Mei 2008-179- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

(Mededelingen) EUROPEES PARLEMENT

(Mededelingen) EUROPEES PARLEMENT 4.8.2011 Publicatieblad van de Europese Unie C 229/1 II (Mededelingen) MEDEDELINGEN VAN DE INSTELLINGEN, ORGANEN EN INSTANTIES VAN DE EUROPESE UNIE EUROPEES PARLEMENT Reglement van de Conferentie van de

Nadere informatie

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid»

Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid Afdeling «Sociale Zekerheid» SCSZ/09/024 BERAADSLAGING NR 09/019 VAN 7 APRIL 2009 MET BETREKKING TOT DE MEDEDELING VAN PERSOONSGEGEVENS AAN

Nadere informatie

6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar.

6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar. 6 SEPTEMBER 1993. - Koninklijk besluit tot bescherming van de beroepstitel en van de uitoefening van het beroep van vastgoedmakelaar. Gelet op de kaderwet van 1 maart 1976 tot reglementering van de bescherming

Nadere informatie

IV.8. ASSOCIATIEOVEREENKOMST MET DE PROTESTANTSE KERK IN NEDERLAND (PKN) OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 15 LID 2 VAN HET HUISHOUDELIJK REGLEMENT

IV.8. ASSOCIATIEOVEREENKOMST MET DE PROTESTANTSE KERK IN NEDERLAND (PKN) OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 15 LID 2 VAN HET HUISHOUDELIJK REGLEMENT IV.8. ASSOCIATIEOVEREENKOMST MET DE PROTESTANTSE KERK IN NEDERLAND (PKN) OVEREENKOMSTIG ARTIKEL 15 LID 2 VAN HET HUISHOUDELIJK REGLEMENT B. TOELICHTING Artikel 3 De kern van de overeenkomst is dat we elkaar

Nadere informatie

Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag. Geachte Voorzitter,

Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag. Geachte Voorzitter, Aan de Voorzitter van het OCMW van Kalmthout Heuvel 39 2920 Kalmthout Geïntegreerd inspectieverslag POD MI Inspectiedienst POD MI KALMTHOUT/RMIB-STOF/2015 2 Betreft: Geïntegreerd inspectieverslag Geachte

Nadere informatie

Imam / islamitisch geestelijk werker

Imam / islamitisch geestelijk werker Imam / islamitisch geestelijk werker Rimke van der Veer Rasit Bal 10 april 2008 1 Inhoudsopgave 1.Wat ging er aan vooraf 2.Intentieverklaring 3.Projectgroep en stuurgroep 4.Resultaten 2006 / Speerpunten

Nadere informatie