Stress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Stress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten"

Transcriptie

1 Het stressmechanisme: The missing link Stress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten

2 Het stressmechanisme: The missing link Stress, stressgerelateerde aandoeningen en hart- en vaatziekten Dit rapport is uitgebracht in het kader van het programma Hart voor Mensen, Redactie Jos van Erp Rebecca Schouten Birgitte Wammes Ineke van Dis ISBN/EAN NUR-code Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

3 Sprekers / Auteurs Prof. dr. Marleen van Baak, Bijzonder Hoogleraar Fysiologie van Obesitas, Universiteit Maastricht Dr. Jan van Dixhoorn, Arts, Adem- en Ontspanningstherapeut, Centrum voor Adem- en Ontspanningstherapie, Amersfoort Prof. dr. Lorenz van Doornen, Hoogleraar Gezondheidspsychologie, Universiteit Utrecht Patrick, Medewerker De Hart&Vaatgroep, Soesterberg Prof. dr. Eco de Geus, Hoogleraar Biologische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Prof. dr. Boudewijn van Houdenhove, Psychiater, Buitengewoon Hoogleraar Medische en Gezondheidspsychologie, Katholieke Universiteit Leuven Prof. dr. Peter de Jonge, Hoogleraar Depressie en Somatische Ziekte, Interdisciplinary Center of Psychiatric Epidemiology (ICPE), Center of Research on Psychology in Somatic Diseases (CoRPS), Universitair Medisch Centrum Groningen en Universiteit van Tilburg Dr. Nina Kupper, Universitair Docent departement Medische Psychologie en Neuropsychologie, Center of Research on Psychology in Somatic Diseases (CoRPS), Universiteit van Tilburg Dr. Joost van Melle, Cardioloog, Universitair Medisch Centrum Groningen Dr. Ivan Nyklíček, Universitair Hoofddocent departement Medische Psychologie en Gezondheidspsychologie, Center of Research on Psychology in Somatic Diseases (CoRPS), Universiteit van Tilburg 2 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

4 Drs. Marianne van Oosterhout, Projectmanager project Checkstandaard, Nederlandse Hartstichting Prof. dr. Brenda Penninx, Hoogleraar Epidemiologie van Psychiatrische Aandoeningen, VU Medisch Centrum Dr. Frans Pouwer, Onderzoeker departement Medische psychologie en Neuropsychologie, Center of Research on Psychology in Somatic Diseases (CoRPS), Universiteit van Tilburg Prof. dr. Harold Snieder, Hoogleraar Genetische Epidemiologie, Universitair Medisch Centrum Groningen Drs. Anne-Margreet Strijbis, Projectmanager Zorgstandaard vasculair risicomanagement, Nederlandse Hartstichting Drs. Frank Vernooij, Klinisch Psycholoog, Cliëntgericht Psychotherapeut, Mesos Medisch Centrum Met dank aan De deelnemers aan de expertmeeting Het stressmechanisme: The missing link die plaatsvond op 31 oktober 2008 in De Hartenark te Bilthoven. 3 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

5 Inhoudsopgave Ten geleide 6 Aanleiding 6 Inleiding 6 Programma 7 Leeswijzer 9 Deel 1: Theoretisch kader Het stressmechanisme: begrippenkader 12 Jos van Erp 2. Stress: mijlpalen in theorie en onderzoek 18 Lorenz van Doornen 3. Een perspectief over stress, levensstijl en het ontstaan van ziekte 33 Boudewijn van Houdenhove 4. De relatie tussen stress en hart- en vaatziekten 47 Joost van Melle 5. Vraagtekens bij stress 57 Peter de Jonge Deel 2: Werkingsmechanismen Pathofysiologische mechanismen in de relatie tussen stress en hart- 70 en vaatziekten: van autonoom zenuwstelsel tot immuunsysteem Nina Kupper 7. Multicausaliteit bij het ontstaan van hart- en vaatziekten: 81 interactie tussen erfelijkheid en omgeving bij hoge bloeddruk Harold Snieder 8. Individuele verschillen in stressreactiviteit 91 Eco de Geus 4 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

6 Deel 3: Comorbiditeit Stress als mechanisme in comorbiditeit tussen hart- en vaatziekten 102 en depressie Brenda Penninx 10. De rol van het stressmechanisme in de relatie tussen diabetes type 2, 109 depressie en hart- en vaatziekten Frans Pouwer 11. De rol van stress bij de ontwikkeling van obesitas en de relatie met 128 hart- en vaatziekten Marleen van Baak Deel 4: Interventies Biomedische interventies bij depressie en de invloed op hart- en vaatziekten 137 Peter de Jonge 13. De invloed van ontspanningsinstructie op het hanteren van stressoren 143 Jan van Dixhoorn 14. De invloed van aandachtgerichte training (mindfulness) op een 152 ontspoord stressmechanisme en de relatie met hart- en vaatziekten Ivan Nyklíček Deel 5: Zorg Stresshantering in de zorgpraktijk: mindfulnesstraining in het 159 Mesos Medisch Centrum Frank Vernooij & Patrick 16. Stress onderbrengen in richtlijnen voor zorg: schipperen tussen 163 wetenschap en zorgpraktijk Anne-Margreet Strijbis & Marianne van Oosterhout Samenvatting 171 Referenties 175 Conclusie Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

7 Ten geleide Aanleiding Stress is verworden tot een containerbegrip dat zo algemeen is dat het weinig toegevoegde waarde heeft bij de verklaring van relaties tussen hart- en vaatziekten (HVZ) en stress. In de volksmond is stress een term die verwijst naar negatief ervaren spanning. Hierbij kan stress verwijzen naar een gebeurtenis die spanning veroorzaakt maar ook naar de spanning die het gevolg is van die gebeurtenis. Deze spanningen worden vervolgens weer beschouwd als de oorzaak voor allerlei psychische en lichamelijke ongemakken en aandoeningen. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat er verbanden zijn tussen stress en HVZ. Specificering van deze verbanden is echter moeilijk in verband met de geschetste onduidelijkheid van het begrip stress. In dit verslag wordt het begrip stress verduidelijkt door het op te vatten als een proces of werkingsmechanisme dat verbanden duidelijk maakt tussen variabelen op psychisch en fysiologisch gebied. Deze benadering wordt ondersteund door wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat er onderscheid gemaakt moet worden tussen verschillende soorten stress, dat er mediërende en modererende factoren zijn, dat er rekening moet worden gehouden met persoonlijke of erfelijke kwetsbaarheid en dat omgeving en leefstijl een rol spelen. Het uitgangspunt bij de verduidelijking van het begrip is dan ook dat stress geen onafhankelijke op zichzelf staande variabele is, maar een proces waarin interactie plaatsvindt tussen omgeving, psyche en lichaam. Centraal hierbij staat het stressmechanisme dat bij (ingrijpende) veranderingen in de omgeving aanpassingen op psychisch en lichamelijk gebied aanstuurt. Inleiding Met het programma Hart voor Mensen werkt de Nederlandse Hartstichting aan de verbetering van de kwaliteit van leven van mensen met een hart- of vaatziekte. Dit gebeurt door het realiseren van een meer integrale zorg bij hart- en vaatziekten. Dit is zorg waarin zowel aandacht is voor de lichamelijke als de psychosociale aspecten van de ziekte. Uitgangspunt hierbij is dat het bevorderen van de kwaliteit van leven op zichzelf een belangrijk doel is en dat, hiernaast, door de bevordering van welbevinden ook de lichamelijke gezondheid verbetert. Het programma beweegt zich dan ook op het grensgebied tussen het psychosociale 6 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

8 en het biomedische domein. Belangrijke vragen vanuit het programma betreffen de relatie tussen stress en stressgerelateerde aandoeningen, zoals angst en depressie, en het ontstaan en de verdere ontwikkeling van HVZ. Een antwoord op deze vragen vormt de basis voor de ontwikkeling van zorg op dit gebied. Om kennis op dit gebied te inventariseren werd de expertmeeting Het stressmechanisme: The missing link georganiseerd waarvan hier verslag wordt gedaan. Wat is stress, hoe heeft het invloed op hart- en vaatziekten en wat kunnen we er aan doen? Deze vragen stonden bij de expertmeeting centraal. De term stressmechanisme uit de titel verwijst naar het mechanisme dat de interactie beschrijft tussen subjectief ervaren spanning en de fysiologie van het lichaam, waaronder het cardiovasculaire systeem. Met The missing link wordt verwezen naar dit stressmechanisme als de verbindende schakel tussen de psyche en het lichaam en daarmee tussen het psychosociale en het biomedische domein. De laatste decennia worden steeds meer leemtes in de beschrijving van dit stressmechanisme ingevuld via de psychologie, (neuro)fysiologie, immunologie, genetische epidemiologie en endocrinologie. Hierdoor wordt steeds duidelijker hoe psychische en fysiologische factoren samenhangen en hoe langdurige overbelasting van het stressmechanisme kan resulteren in psychische en fysiologische pathologie. Voor het realiseren van meer integrale zorg is behoefte aan een werkingsmechanisme dat de verbanden tussen biologische, psychologische en sociale aspecten bij gezondheid en ziekte verklaart. Door een beter begrip van dit werkingsmechanisme kunnen de verschillende domeinen van zorg beter op elkaar worden afgestemd of geïntegreerd. Het stressmechanisme is het mechanisme dat een verklaring vormt voor het verband tussen deze gebieden. Met deze expertmeeting hopen we bij te dragen aan de verdere beschrijving hiervan zodat het stressmechanisme de plaats in kan nemen van het containerbegrip stress. We hopen dat er zo meer duidelijkheid ontstaat over de verbanden tussen de psychosociale en biomedische aspecten bij HVZ. Programma Tijdens de expertmeeting werden in de ochtend plenaire inleidingen gegeven die het theoretische kader van het onderwerp schetsten. In de middag vonden vier minisymposia plaats over elk een ander deelonderwerp, namelijk werkings- 7 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

9 mechanismen, comorbiditeit, interventies en zorg. Specialisten belichtten het deelgebied vanuit hun vakgebied, waarna een discussie volgde. Hieronder een opsomming van de titels van de inleidingen en de namen van de inleiders. Theoretisch kader Stress: mijlpalen in theorie en onderzoek. Prof. dr. Lorenz van Doornen Een perspectief over stress, levensstijl en het ontstaan van ziekte. Prof. dr. Boudewijn van Houdenhove De relatie tussen stress hart- en vaatziekten. Dr. Joost van Melle Vraagtekens bij stress. Prof. dr. Peter de Jonge Werkingsmechanismen Pathofysiologische mechanismen in de relatie tussen stress en hart- en vaatziekten: van autonoom zenuwstelsel tot immuunsysteem. Dr. Nina Kupper Multicausaliteit bij het ontstaan van hart- en vaatziekten: interactie tussen erfelijkheid en omgeving bij hoge bloeddruk. Prof. dr. Harold Snieder Individuele verschillen in fysiologische stressactiviteit. Prof. dr. Eco de Geus Comorbiditeit Stress als mechanisme in comorbiditeit tussen hart- en vaatziekten en depressie. Prof. dr. Brenda Penninx De rol van het stressmechanisme bij de ontwikkeling van diabetes type 2, depressie en de relatie met hart en vaatziekten. Dr. Frans Pouwer De rol van stress bij de ontwikkeling van obesitas en de relatie met hart- en vaatziekten. Prof. dr. Marleen van Baak Interventies Biomedische interventies bij depressie en de invloed daarvan op hart- en vaatziekten. Prof. dr. Peter de Jonge De invloed van ontspanningsinstructie op het hanteren van stressoren. Dr. Jan van Dixhoorn De invloed van aandachtgerichte training (mindfulness) op een ontspoord stressmechanisme en de relatie met hart- en vaatziekten. Dr. Ivan Nyklíček 8 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

10 Zorg Stresshantering in de zorgpraktijk: mindfulnesstraining in het Mesos Medisch Centrum. Drs. Frank Vernooij & Patrick Stress onderbrengen in richtlijnen voor de zorg: schipperen tussen wetenschap en zorgpraktijk. Drs. Anne-Margreet Strijbis & drs. Marianne van Oosterhout Leeswijzer Dit rapport bestaat uit vijf delen, Theoretisch kader, Werkingsmechanismen, Comorbiditeit, Interventies en Zorg, waarin verschillende deelgebieden met betrekking tot het stressmechanisme belicht worden. Deze deelgebieden worden door verschillende auteurs beschreven vanuit hun specialisme en expertise. Door het stressmechanisme centraal te stellen en dit te belichten vanuit verschillende invalshoeken wordt duidelijk hoe factoren uit verschillende onderzoeksdomeinen elkaar beïnvloeden en bijdragen aan processen op het gebied van ziekte en gezondheid. In deel 1, Theoretisch kader, worden ontwikkelingen op het gebied van onderzoek en theorie met betrekking tot stress, stressgerelateerde aandoeningen, ziekte en hart- en vaatziekte geschetst. Dit deel vormt een algemene inleiding op het onderzoeksgebied. In dit deel worden eerst belangrijke begrippen met betrekking tot het stressmechanisme toegelicht. Dan volgt een helikopterview op het onderzoeksgebied stress waarna via de relatie tussen stress en ziekte steeds meer ingezoomd wordt op de relatie tussen stress en HVZ. In deel 2, Werkingsmechanismen, worden de verschillende componenten van het stressmechanisme en hun onderlinge samenhang beschreven. Er wordt duidelijk hoe bij overbelasting van het stressmechanisme verschillende van deze componenten bij kunnen dragen aan de ontwikkeling van HVZ. Verder komt naar voren dat voor de verklaring van de relatie tussen stressoren en HVZ uitgegaan moet worden van een multicausaal model waarbij variabelen op het gebied van erfelijkheid, omgeving, fysiologie, psychologie en gedrag met elkaar interacteren. In deel 3, Comorbiditeit, wordt de ontwikkeling van comorbide aandoeningen -depressie, diabetes type 2 en obesitas- beschreven die het risico op HVZ doen 9 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

11 toenemen. Een verklaring voor het verband tussen deze aandoeningen en HVZ wordt gezocht in overbelasting van het stressmechanisme. Beschreven wordt dat de ontregeling van het autonome zenuwstelsel en het endocriene systeem die hierdoor kan ontstaan een gemeenschappelijke factor zou kunnen zijn bij het ontstaan van al deze aandoeningen. In deel 4, Interventies, worden enkele interventies beschreven op het gebied van stresshantering. In het eerste hoofdstuk wordt de tegenvallende effectiviteit van interventies, en met name van antidepressiva, bij hartpatiënten op medische uitkomstmaten besproken. In de daarop volgende hoofdstukken wordt beschreven hoe ontspanningstherapie en aandachtgerichte training vanuit een gedragsmatige en psychologische invalshoek kan bijdragen aan de regulering van het stressmechanisme. In deel 5, Zorg, volgen eerst twee verhalen uit de praktijk van de zorg. Het eerste vanuit het perspectief van de, psychosociale, behandelaar en het tweede vanuit de hartpatiënt die hulp zoekt in verband met zijn angsten die ontstaan zijn door zijn hartaandoening. In het laatste hoofdstuk wordt beschreven waarom het, door gebrek aan wetenschappelijk bewijs, zo moeilijk is om stress en stressgerelateerde aspecten van HVZ tot onderdeel te maken van richtlijnen en zorgstandaarden en daarmee van de dagelijkse zorgpraktijk. 10 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

12 Deel 1: Theoretisch kader Hoofdstuk 1: Het stressmechanisme: begrippenkader Jos van Erp Hoofdstuk 2: Stress: mijlpalen in theorie en onderzoek Lorenz van Doornen Hoofdstuk 3: Een perspectief over stress, levensstijl en het ontstaan van ziekte Boudewijn van Houdenhove Hoofdstuk 4: De relatie tussen stress en hart- en vaatziekten Joost van Melle Hoofdstuk 5: Vraagtekens bij stress Peter de Jonge 11 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

13 Hoofdstuk 1 Het stressmechanisme: begrippenkader Drs. Jos van Erp, Psycholoog / Programmacoördinator Hart voor Mensen, Nederlandse Hartstichting Inhoudsopgave 1.1 Inleiding 1.2 Het onderscheid tussen stressor en stressrespons 1.3 Fysiologie van het stressmechanisme 1.4 Stressoren en stressgevoeligheid 1.5 Chronische stress en pathologie 1.6 Stressreductie 1.7 Referenties 1.1 Inleiding Het stressmechanisme is een gedurende het evolutieproces ontstaan aanpassingsmechanisme dat zorgt voor het vermogen om snel en adequaat te reageren op veranderende (nood)situaties. Het betreft bedreigende situaties, zoals confrontatie met een roofdier, waarin een snelle en krachtige reactie, zoals vluchten, bepalend is voor overleving. Dit stressmechanisme heeft een hoge reactiesnelheid door zijn autonome en reflexmatige werking. Het reageert direct op bedreigende stimuli zonder dat deze eerst op een hoger cognitief niveau verwerkt worden. Binnen fracties van seconden wordt de fysiologie van het lichaam afgestemd op vlucht- of vechtgedrag. Deze afstemming bestaat uit aanpassingen die een adequate reactie mogelijk maken, zoals een verhoogde hartslag, een toegenomen bloedstroom naar de ledematen en hersenen en een snellere ademhaling waardoor een grotere alertheid en een stroom van voedingstoffen naar de relevante spieren ontstaat. Hiernaast stolt het bloed eerder om eventuele verwondingen te overleven en komen endorfines vrij die de pijndrempel verhogen. De energie om dit alles te bewerkstelligen komt beschikbaar doordat fysiologische systemen die niet direct noodzakelijk zijn voor het overleven van de noodsituatie, zoals spijsvertering, doorbloeding van de huid en herstelprocessen, worden stilgelegd. 12 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

14 Houdt de dreiging langer aan dan zet dit mechanisme een vervolgproces in werking dat zorgt voor de mobilisatie van energie die nodig is voor het volhouden van de stressreactie. Na afloop van de bedreigende situatie komt door een systeem van hormonale terugkoppeling het mechanisme tot rust waardoor energie en tijd vrijkomen voor herstelprocessen. Het stressmechanisme kan zich echter ook tegen ons keren. Dit komt door de reflexmatige, autonome en dwingende werking van dit mechanisme en het feit dat het reageert op waargenomen dreiging. Dit betekent dat hetzelfde mechanisme in werking kan treden door de subjectieve ervaring van dreiging. Dus gedachtes, interpretaties en persoonlijke achtergrond spelen een rol bij het activeren van dit mechanisme. Hierdoor is het mogelijk dat deadlines, examenvrees, werkdruk en relationele spanningen hetzelfde mechanisme in werking zetten dat bij onze voorouders zorgde voor overleving bij de confrontatie met een sabeltandtijger. Wanneer dit mechanisme, bij chronische stress, langdurig werkzaam is kan het fysiologische en psychologische schade veroorzaken door effecten op cardiovasculaire-, immunologische-, neurologische- en stofwisselingssystemen en doordat het mechanisme zelf uit balans raakt. 1.2 Het onderscheid tussen stressor en stressrespons In de volksmond wordt met de term stress soms verwezen naar de gebeurtenis of stimulus die spanning oproept en soms naar de psychologische en fysiologische spanning die een reactie zijn op deze gebeurtenis. Om verwarring op dit gebied te voorkomen wordt bij de beschrijving van het stressmechanisme onderscheid gemaakt tussen stressor en stressrespons. Hierbij is de stressor de stimulus die de spanning veroorzaakt en de stressrespons de reactie op de stressor. De stressor stelt het stressmechanisme in werking en de stressrespons is hiervan het resultaat. 1.3 Fysiologie van het stressmechanisme Bij confrontatie met een stressor, ontstaat een verhoogde fysiologische activiteit, de vecht- of vluchtreactie. Deze stressrespons komt via twee routes tot stand. De eerste, snelle, reactie komt tot stand via activatie van het sympathische deel van het autonome zenuwstelsel. Hierdoor wordt het bijniermerg aangezet tot het vrijgeven van adrenaline en noradreline in de bloedbaan. De tweede, langzamere, reactie ontstaat door middel van endocriene boodschappen via de hypothalamushypofyse-bijnierschors-as (in Engels: HPA-axis). Door de stressprikkel produceert 13 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

15 de hypothalamus het peptide CRH. Dit stimuleert de hypofyse tot de productie van het hormoon ACTH, dat op zijn beurt de bijnierschors aanzet tot de productie van corticosteroïden waaronder het stresshormoon cortisol. Figuur 1: Stroomschema van de stressrespons (Lovallo, 2005) 14 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

16 Het autonome zenuwstelsel bestaat uit een sympathisch en een parasympathisch zenuwstelsel. Hierbij kan het sympathische stelsel gezien worden als het gaspedaal van het systeem dat door activatie van bepaalde fysiologische systemen zorgt voor verhoogde alertheid en snelle reacties. Het parasympathische gedeelte is de rem die zorgt voor rust en herstelprocessen. Wanneer een stressor de hypothalamus activeert neemt de sympathische activiteit toe en de parasympathische activiteit af. Dit resulteert in verhoogde activiteit van verschillende doelorganen. Hieronder een overzicht van de invloed van beide systemen op enkele van deze organen. Orgaan Sympathisch Parasympathisch Oog Pupilverwijding Pupilconstrictie Speekselklieren Viscoos speeksel Waterig speeksel Longen Verwijding brochiën Constrictie brochiën Hart Toenemen hartslag en kracht Afnemen hartslag en kracht Bloedvaten Constrictie Geen effect Ingewanden Afname secretie en peristalsis Toenamesecretie en peristalsis Blaas Ontspanning Contractie Bijniermerg Secretie adrenaline Geen effect (Lovallo, 2005) Naast de hierboven staande gevolgen van de activatie van het sympathisch systeem activeert dit systeem ook de productie van adrenaline in het bijniermerg. Adrealine is een endocriene boodschapper die veel orgaansystemen beïnvloedt. Het zorgt voor een versterking van de effecten van de sympathische zenuwen op deze systemen. Wanneer een stressor langer aanhoudt komt via de werking van de HPA-as cortisol vrij. Cortisol zorgt ervoor dat er meer opgeslagen glucose en vetten vrijgemaakt worden. Deze vormen de brandstof die nodig is voor het volhouden van de stressrespons. Ook heeft cortisol invloed op de werking van het immuunsysteem en daarmee op ontstekingsreacties. Hiernaast heeft cortisol een regulerende functie met betrekking tot de stressrespons. Via een negatieve feedbackloop naar de hypofyse en hypothalamus zorgt het voor een remmende werking op de stressrespons. Wanneer de stressor wegvalt zorgt cortisol ervoor dat de stressrespons beëindigd wordt. 15 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

17 Het stressmechanisme is een door het centraal zenuwstelsel aangestuurd systeem dat ervoor zorgt dat de activiteit van weefsels en organen op elkaar afgestemd worden voor het overleven van noodsituaties. 1.4 Stressoren en stressgevoeligheid De stressrespons is de reactie op een stressor. Een stressor is echter niet geheel objectief definieerbaar maar samengesteld uit een (objectieve) gebeurtenis of stimulus en een (subjectieve) interpretatie hiervan. Een stimulus wordt dan pas een stressor als deze als bedreigend waargenomen of ervaren wordt. Persoonlijke beleving kan hierbij dus een grote rol spelen. Eenzelfde stimulus kan daarom bij de ene persoon wel een stressrespons oproepen en bij de andere niet. Veel is afhankelijk van de aard van de stimulus en de achtergrond van de persoon. Zo zijn bepaalde stressoren sterk stimulusgebonden. Denk hierbij aan hitte, koude en pijn. Dit zijn condities die door de meeste mensen als stressvol ervaren worden en waarvan de werking het dichtst tegen het stimulusmodel van stress aan ligt; stress als een kracht die rechtstreeks op het lichaam inwerkt. Hiernaast kan er sprake zijn van een respons die ontstaat als voorbereiding op een te leveren inspanning. Denk bijvoorbeeld aan een atleet die in de startblokken staat voor een sprint. Het spanningsniveau in zijn lichaam is al verhoogd en afgestemd op deze sprint. Training heeft ervoor gezorgd dat zijn fysiologie door middel van die respons afgestemd wordt op de eisen van de wedstrijd. Maar ook bij minder intensieve inspanning wordt dit mechanisme geactiveerd. Wanneer de wekker s ochtends afgaat zorgt dit mechanisme ervoor dat het lichaam vanuit een ontspannen toestand gereed wordt gemaakt voor het leveren van inspanning. Het stressmechanisme draagt er zo ook aan bij dat het lichaam zich aanpast aan veranderingen. Dan zijn er nog stressoren die meer afhankelijk zijn van psychologische factoren. Hierbij kan gedacht worden aan ingrijpende gebeurtenissen zoals het overlijden van een geliefde, verkeersongelukken, ontslag of faillissement en de diagnose van een ernstige ziekte. De negatieve emoties en spanningen die dergelijke gebeurtenissen op kunnen roepen zijn enerzijds afhankelijk van de intensiteit van de gebeurtenissen en anderzijds van de persoonlijke evaluatie van de persoon die ze overkomen. Bij de heftigheid en duur van de stressrespons spelen erfelijkheid, persoonlijkheid, leefstijl, sociale omgeving en gedragsstrategie een rol. 16 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

18 1.5 Chronische stress en pathologie Chronische stress ontstaat bij aanhoudende stressoren zoals een oorlogssituatie, aanhoudende werkdruk of bij het hanteren van de gevolgen van een chronische ziekte. Wanneer als reactie op dergelijke stressoren angststoornissen of depressie ontstaan kunnen deze zelf ook weer een bron van stress gaan vormen. Wanneer er sprake is van chronische stress of wanneer stress te intens is (bij een psychotrauma) kan dit nadelige gevolgen hebben op zowel psychisch als lichamelijk gebied. Chronische stress kan via verschillende routes invloed hebben op de ontwikkeling van risicofactoren voor bepaalde ziektes. Ten eerste de route via leefstijl. Mensen met chronische stress hebben vaker een ongezonde leefstijl, ze bewegen minder, roken en drinken meer, eten ongezonder, gebruiken meer medicijnen en houden zich minder goed aan therapievoorschriften. Bovendien ontstaat vaak een vicieuze cirkel omdat bij mensen met chronische stress veel aandacht en energie weggezogen wordt door emotionele problematiek waardoor ze minder goed in staat zijn om hun leefstijl te veranderen. Ten tweede de route via het biologische systeem van het stressmechanisme. Door langdurige activatie van het sympathisch systeem en de HPA-as en hiermee samenhangende gedragsveranderingen ontstaan veranderingen in fysiologische systemen die op termijn weefselbeschadigingen veroorzaken. Hierdoor kunnen weer bepaalde ziektebeelden ontstaan waaronder hart- en vaatziekten (HVZ). 1.6 Stressreductie Interventies op het gebied van stressreductie worden steeds meer aangeboden binnen zorgprogramma s voor chronisch zieken. Doelstellingen daarbij zijn het verbeteren van de kwaliteit van leven, het voorkomen van psychopathologie (angst, depressie), het ondersteunen van gedragsverandering en verbetering van de lichamelijke gezondheid. Interventies zijn gericht op het bewust worden en hanteren van lichamelijke en mentale spanning en het aanleren van strategieën voor het hanteren van stressoren. Veel van deze interventies worden groepsgewijs aangeboden. Hiernaast zijn er specifieke interventies voor angststoornissen en depressie die op individuele basis bij de psycholoog of psychiater gegeven worden. 1.7 Referenties Lovallo, W.R. (2005). Stress & Health, Newbury Park, CA: Sage publications. 17 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

19 Hoofdstuk 2 Stress: mijlpalen in theorie en onderzoek Prof. dr. Lorenz van Doornen, Hoogleraar Gezondheidspsychologie, faculteit Sociale Wetenschappen, afdeling Gezondheidspsychologie, Universiteit Utrecht Inhoudsopgave 2.1 Stressdefinities 2.2 Coping (rise en fall) 2.3 De crisis in coping onderzoek ( ) 2.4 Dieronderzoek naar copingstijlen 2.5 Humaan onderzoek naar stress 2.6 Lange termijn aanpassingen op stress: De HPA-as Mijlpalen in het onderzoek naar het stresssysteem Paradoxen over de werking van cortisol 2.7 Stress en het immuunsysteem 2.8 Referenties 2.1 Stressdefinities In de oorspronkelijke definitie van stress ging men uit van stress als een omgevingsfactor: de zogenaamde life events (levensgebeurtenissen) benadering. Life events kunnen zowel positief (huwelijk, vakantie) als negatief (verlies partner, echtscheiding, ontslag, pensioen) zijn. Holmes en Rahe (1967) stelden dat elke aanpassing aan de omgeving voor een individu een bron van stress is. De mensen die hier het meest mee geconfronteerd worden zouden dan het meest vatbaar zijn voor ziektes. Hierbij valt te verwachten dat negatieve, oncontroleerbare, onverwachte life events een betere voorspeller van ziektes zijn dan positieve, controleerbare en verwachte life events. Voor het kwantificeren van stress bedachten Holmes en Rahe een puntenstelsel, dat aangeeft hoeveel aanpassing een reeks van gebeurtenissen vereist. De basis voor het bepalen van de stressscore van een persoon werd nu gevormd door het optellen van de punten van ingrijpende gebeurtenissen in zijn leven. Deze benadering ging voorbij aan het feit dat de mate van spanning die een gebeurtenis oproept ook afhankelijk is van de gevoelens van een persoon ten opzichte van de gebeurtenis. Later introduceerde men ook de ervaren ernst van een event 18 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

20 als weging en werd de stressscore bepaald op basis van het product van wat er is gebeurd (soort event) en de ervaren ernst ervan (de subjectieve beoordeling van stress). Door middel van deze procedure kwamen Holmes en Rahe tot een hiërarchische Life Event-lijst, die ze de SRRS, de Social Readjustment Rating Scale noemden. De SRRS verschafte nu de standaard waarmee de stresslast van individuele patiënten kon worden gemeten. Op het gebied van werkstress werd stress veelal gedefinieerd op basis van de eigenschappen van de werksituatie. Het bekende Job-Demand-Control model van Karasek (1979) is hier een voorbeeld van. Dit model heeft de theorievorming en onderzoek naar stress en werk in de laatste kwart eeuw sterk beïnvloed. Het model van Karasek legt de nadruk op de eigenschappen van de situatie waardoor een beroep stressvol is. Het model focust op twee dimensies van de werkomgeving: eisen (job demands) en controle (job control). De werkeisen refereren naar de werkbelasting en worden meestal geoperationaliseerd in termen van tijdsdruk, werktempo en rolconflicten. Zoals het woord zelf zegt refereert werkcontrole naar de mogelijkheid van de werknemers om hun werkactiviteiten te controleren; bijvoorbeeld door de autoriteit om beslissingen te nemen en het volledig kunnen ontplooien van hun vaardigheden. Het model van Karasek gaat echter voorbij aan de individuele eigenschappen van de werknemers. Later werd bij de bestudering van stress meer aandacht gericht op de interactie tussen de persoon en zijn omgeving: dus de subjectieve perceptie van stress. Een klassiek voorbeeld van het laten meewegen van het subjectieve oordeel is het bepalen van de mate van geluidshinder. Uit onderzoek bleek namelijk dat gemeten decibels nauwelijks samenhangen met door mensen ervaren geluidshinder. Subjectieve klachten zijn blijkbaar moeilijk te verklaren vanuit objectief gemeten prikkels. Tussen de subjectieve ervaring en de objectieve omgeving spelen moderatoren een grote rol: hoe stressvol een persoon de omgeving ervaart blijkt afhankelijk te zijn van de copingstijl die hij of zij hanteert en persoonlijkheidsfactoren. Met andere woorden is dit de stressgevoeligheid van een persoon. 2.2 Coping (rise en fall) De overlap tussen de situationele definitie en de subjectieve definitie van stress wordt beschreven in het stress-coping model van Folkman & Lazarus (1984). Binnen dit model is de interactie tussen de persoon en de situatie bepalend voor de ervaren stress. 19 Nederlandse Hartstichting / Het stressmechanisme: The missing link

Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep. Stress en gezondheid

Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep. Stress en gezondheid Jos van Erp Hartstichting / De Hart&Vaatgroep Stress en gezondheid Acute stress Het stressmechanisme is een overlevingsmechanisme Stressor Het stressmechanisme: Een fysiologisch systeem dat functioneert

Nadere informatie

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten

Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl. Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Stress en hart- en vaatziekten Indeling Het stressmechanisme Psychologische stress Stress en het ontstaan

Nadere informatie

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening 1. Wat is stress? 2. Een aandoening als oorzaak voor stress en psychosociale problematiek 3. Problematiek

Nadere informatie

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep

Stress en hart- en vaatziekten. Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Stress en hart- en vaatziekten Jos van Erp, psycholoog/beleidsadviseur Hartstichting/De Hart&Vaatgroep Wat is ons standpunt m.b.t. de relatie tussen stress en HVZ? Probleem: Is er een relatie tussen stress

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

WORK EXPERIENCE PROFILE

WORK EXPERIENCE PROFILE WORK EXPERIENCE PROFILE VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Werkstress is een verschijnsel dat al jaren sterk de aandacht trekt. Statistieken van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid geven aan dat

Nadere informatie

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104

SAMENVATTING bijlage Hoofdstuk 1 104 Samenvatting 103 De bipolaire stoornis, ook wel manisch depressieve stoornis genoemd, is gekenmerkt door extreme stemmingswisselingen, waarbij recidiverende episoden van depressie, manie en hypomanie,

Nadere informatie

Stress, depressie en cognitie gedurende de levensloop

Stress, depressie en cognitie gedurende de levensloop SAMENVATTING Stress, depressie en cognitie gedurende de levensloop Inleiding Cognitief functioneren omvat verschillende processen zoals informatieverwerkingssnelheid, geheugen en executief functioneren,

Nadere informatie

Workshop: eigen regie en zelfmanagement. Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep

Workshop: eigen regie en zelfmanagement. Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep Workshop: eigen regie en zelfmanagement Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur Hartstichting / De Hart&Vaatgroep j.v.erp@hartstichting/.nl Definitie zelfmanagement (Chronic care model) Het individuele

Nadere informatie

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting Perseverative cognition: The impact of worry on health Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Perseveratieve cognitie: de invloed van piekeren op gezondheid Iedereen maakt zich wel eens zorgen.

Nadere informatie

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Omgaan met Chronische ziekte & stress Informatie Wat is stress? Draagkracht

Nadere informatie

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een

de jaren van de vorige eeuw lag de focus op de beschrijving van stressreacties en onderzoek van de (karakteristieken van) stimuli die een Samenvatting Werkstress bij verpleegkundigen is al jaren wereldwijd een probleem. Werkstress kan negatieve gevolgen hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid en kan het plezier in het werk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Bij de ontwikkeling van metabole ziekten zoals overgewicht, type 2 diabetes en Anorexia Nervosa spelen omgevingsfactoren zoals dieet en fysieke activiteit een belangrijke rol. Er zijn echter grote individuele

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer

VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER. Noortje Wiezer VAN WERKDRUK NAAR WERKPLEZIER Noortje Wiezer Themagebieden van TNO Waarom is het belangrijk om over werkdruk, werkstress en werkplezier te praten? Wat is stress? Een (noodzakelijke) reactie op een bedreigende

Nadere informatie

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc

Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Onverklaarde klachten: een houdbaar concept? Guus Eeckhout Polikliniek Onverklaarde Klachten Afdeling Ziekenhuispsychiatrie VUmc Netwerk OLK (NOLK) Conceptrichtlijn 2009: Somatisch Onvoldoende verklaarde

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Topsporters werken onder grote druk. In veel beroepen werken mensen onder grote druk, bijvoorbeeld docenten, advocaten, artsen en piloten.

Topsporters werken onder grote druk. In veel beroepen werken mensen onder grote druk, bijvoorbeeld docenten, advocaten, artsen en piloten. We lopen allemaal het risico er last van te krijgen: chronische stress, langdurige blootstelling aan een omgeving die meer van je vraagt dan je aan kunt. Wanneer de draaglast groter is dan de draagkracht.

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Groepsverslag Stress Reductie Effect Meting na HeartMath coachtraject maart 2016

Groepsverslag Stress Reductie Effect Meting na HeartMath coachtraject maart 2016 Onderzoeksbureau Groepsverslag Stress Reductie Effect Meting na HeartMath coachtraject maart 2016 In opdracht van HeartMath Benelux Periode november 2012 tot en met maart 2016 De stress-rem (Stress Reductie

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Stress

Gezonde Leefstijl: Stress Gezonde Leefstijl: Stress 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Wat is stress? Stressoren Gevolgen van teveel stress Tips bij stress Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Jaarlijks worden 30.000 mensen afgekeurd wegens

Nadere informatie

24-2-2011. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen. Diabetes en nierziekte: het toekomstbeeld.

24-2-2011. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen. Diabetes en nierziekte: het toekomstbeeld. Complexiteit van zelfzorg en coping bij mensen met diabetes en nierfalen Indeling Introductie: Diabetes en Nierfalen, wat vraagt dat van mensen? (JW) Stress en Coping (JK) Een programma om mensen effectiever

Nadere informatie

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden

Psychologische behandeling van bipolaire patiënten. Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Psychologische behandeling van bipolaire patiënten Dinsdag 17 januari 2017 Dr. Manja Koenders PsyQ Rotterdam/Universiteit Leiden Omgaan met stessoren (1) Stressgevoeligheid Stress Generation theory The

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen

Registratie-richtlijnen BEROEPSGEBONDEN BURNOUT/OVERSPANNING (niet in Europese Lijst van Beroepsziekten) (CAS: Burnout P611 en Overspanning P619) 1 Achtergrondinformatie Van burnout wordt gesproken indien sprake is van een langdurige

Nadere informatie

Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl. Stress

Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl. Stress Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Stress Inleiding Stress is een heel breed begrip. Sommigen beschrijven stress aan de hand van gebeurtenissen of omstandigheden waarmee ze geconfronteerd worden,

Nadere informatie

SAMENVATTING. 140 Samenvatting

SAMENVATTING. 140 Samenvatting Samenvatting 140 Samenvatting SAMENVATTING Diabetes mellitus, ofwel suikerziekte, is een veelvoorkomende stofwisselingsziekte die gekenmerkt wordt door hyperglykemie (verhoogde bloedsuikerspiegels) als

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum

Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Hoe blijf ik (psychisch) gezond?! Simone Traa Klinisch psycholoog psychotherapeut Medische Psychologie, Máxima Medisch Centrum Inhoud Definitie gezond Biopsychosociaal model Psychische gezondheid Stress

Nadere informatie

Heleen Schoots-Wilke

Heleen Schoots-Wilke Heleen Schoots-Wilke Principe 7 Principe 7 Leerlingen: Heb vertrouwen in je zelf Maak het jezelf niet te gemakkelijk Docenten: Geef vertrouwen Zorg voor voldoende uitdaging Stress. 100 biljoen neuronen

Nadere informatie

Opleidingsniveau Basisschool 46 VMBO 26 Havo / VWO 77 MBO 170 HBO / WO 343 Wil ik niet beantwoorden 7 Niet van toepassing 6 Missende waardes 128

Opleidingsniveau Basisschool 46 VMBO 26 Havo / VWO 77 MBO 170 HBO / WO 343 Wil ik niet beantwoorden 7 Niet van toepassing 6 Missende waardes 128 Onderzoeksbureau Groepsverslag stress REM vragenlijsten maart 2016 In opdracht van Robert Erdbrink Periode november 2012 tot en met maart 2016 De stress-rem (Stress-Reductie Effect Meting) meet de begrippen:

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Lesgeven aan getraumatiseerde kinderen

Lesgeven aan getraumatiseerde kinderen Lesgeven aan getraumatiseerde kinderen AIT Studiedag 21 november 2016 Leony Coppens Klinisch psycholoog Programma Trauma: wat is het en welke vormen zijn er? Gevolgen van vroegkinderlijk trauma op de ontwikkeling

Nadere informatie

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN

Chronische ziekten In cijfers? 2.2 FORMELE ONTWIKKELING VAN GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE 2.3 HET BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF 2.4 VERWANTE TERREINEN 1 OVERZICHT 2 INLEIDING: GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1 VERBAND GEDRAG EN GEZONDHEID 2.1.1 Ziekte- en sterftecijfers 2.1.2 Belangrijkste doodsoorzaken 2.1.3 Ontwikkelingen in de geneeskunde 2.1.4 Ontwikkelingen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Oefening buikademhaling

Oefening buikademhaling Omgaan met stress Oefening buikademhaling Adem langzaam in gedurende drie tellen (door je neus) Adem langzaam uit gedurende vijf tellen (door je mond) Leg je hand op je buik om te voelen of je buik beweegt:

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127 125 Samenvatting Het metabool syndroom is een clustering van risicofactoren, zoals overgewicht/obesitas, verhoogd cholesterol, hoge bloeddruk (hypertensie) en metabole insulineresistentie (verminderde

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

SD Worx - 7 en 8 oktober. Griet Verstraete Griet Van Dingenen

SD Worx - 7 en 8 oktober. Griet Verstraete Griet Van Dingenen SD Worx - 7 en 8 oktober Griet Verstraete Griet Van Dingenen Welkom Wat gaan we doen? Stresssignalen herkennen bij jezelf Leren hoe je de ademhaling kan gebruiken om deze stress te verminderen of te hanteren

Nadere informatie

Mindfulness in tijden van tegenslag

Mindfulness in tijden van tegenslag monique hulsbergen Mindfulness in tijden van tegenslag Boom Amsterdam 2013 M.L. Hulsbergen 2013 Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de of krachtens de in de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

De psychofysiologische effecten van angst

De psychofysiologische effecten van angst De psychofysiologische effecten van angst Wat stress doet met je hart Center of Research on Psychology in Somatic diseases Nina Kupper PhD Wat zou jij voelen in deze situatie? Schrijf op het gekleurde

Nadere informatie

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Rode wangen, zweethanden en coy-smiles: De rol van emotionele en socio-cognitieve

Nadere informatie

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Van DSM IV naar DSM 5 DSM IV - somatisatie stoornis, - somatoforme

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht

Vermoeidheid na kanker. Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Anneke van Wijk, GZ psycholoog Helen Dowling Instituut Utrecht Helen Dowling Instituut: Begeleiding bij kanker voor (ex-) kankerpatienten en hun naasten: Onder andere: Individuele begeleiding Lotgenotengroepen

Nadere informatie

Niet alleen, wel eenzaam

Niet alleen, wel eenzaam De partner leren omgaan met de gevolgen van hersenletsel Voor Het NAH Netwerk Zuidoost Brabant Door Peter Vrancken, docent van AXON leertrajecten Niet alleen, wel eenzaam De partner leren omgaan met de

Nadere informatie

Ambulant gemeten variatie in autonome zenuwstelselactiviteit

Ambulant gemeten variatie in autonome zenuwstelselactiviteit Ambulant gemeten variatie in autonome zenuwstelselactiviteit Het centrale thema van dit proefschrift is het meten van variatie in autonome zenuwstelselactiviteit. Zowel variatie binnen personen als tussen

Nadere informatie

INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD. Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid

INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD. Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid VRIJE UNIVERSITEIT NERDERLANDS REGISTER TWEELINGEN INFORMATIEFOLDER BIJ HET ONDERZOEK GETITELD Tweelingfamilieonderzoek naar genetische invloeden op lichamelijke en geestelijke gezondheid 2 Tweelingfamilieonderzoek

Nadere informatie

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel De psychologische aspecten van pijn Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel Wat is pijn? Definitie: pijnis eenonplezierige, zintuiglijkeen emotioneleervaring

Nadere informatie

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink

Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie. Anja Huizink Individuele gevoeligheid voor riskant middelengebruik in de adolescentie Anja Huizink Adolescentie = grenzen verkennen Op zoek naar prikkels Brein in ontwikkeling Nucleus accumbens (basale ganglia): -

Nadere informatie

180 NEDERLANDSE SAMENVATTING

180 NEDERLANDSE SAMENVATTING 180 NEDERLANDSE SAMENVATTING ALGEMENE INTRODUCTIE Depressieve en angststoornissen komen vaak voor. Bijna twintig procent van de mensen krijgt ooit in het leven een depressieve of angststoornis. Deze aandoeningen

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

STRESS EN HARTCOHERENTIE

STRESS EN HARTCOHERENTIE Dendermondsesteenweg 29 9270 LAARNE-KALKEN 0474 30 85 84 www.dekrachtbron.be info@dekrachtbron.be MASSAGECENTRUM DE KRACHTBRON STRESS EN HARTCOHERENTIE Het autonome zenuwstelsel is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting

Inleiding. Familiale kwetsbaarheid en geslacht. Samenvatting Inleiding Depressie en angst zijn veel voorkomende psychische stoornissen. Het ontstaan van deze stoornissen is gerelateerd aan een breed scala van risicofactoren, zoals genetische kwetsbaarheid, neurofysiologisch

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19103 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Pisanti, Renato Title: Beyond the job demand control (-support) model : explaining

Nadere informatie

Lezing, 10 december 2004. Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte

Lezing, 10 december 2004. Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte Lezing, 10 december 2004 Relatie tussen sociaal isolement en psychiatrische ziekte Dr. Ludwien Meeuwesen, Sociaal psychologe verbonden aan de Universiteit Utrecht, Afdeling Algemene Sociale Wetenschappen,

Nadere informatie

Illustraties: Wilfred Ottenheim

Illustraties: Wilfred Ottenheim Stress, hart- en vaatziekten, mindfulness (TAB) (1) Inleiding Jos van Erp Psycholoog / Beleidsadviseur De Hart&Vaatgroep / Hartstichting j.v.erp@hartstichting.nl Illustraties: Wilfred Ottenheim 1 Indeling

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Inhoud cursus stresspreventie

Inhoud cursus stresspreventie Inhoud cursus stresspreventie Verschil tussen distress en eustress. Mensen moeten weten dat niet alle stress slecht voor je is en dat je stress ook nodig hebt. Maar waar zit het omslagpunt van goede en

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek

Achtergrond van het onderzoek Samenvatting 138 Samenvatting Achtergrond van het onderzoek Verenpikken bij leghennen vormt een groot welzijnsprobleem in de huidige (commerciële) leghennenhouderij. Hennen pikken en trekken aan elkaars

Nadere informatie

Hoe ga je om met stress?

Hoe ga je om met stress? Hoe ga je om met stress? Bij stress ontstaat er in ons lichaam een natuurlijke reactie die ons in staat stelt om snel en alert te reageren op gevaar: onze polsslag en ademhaling versnellen, de spieren

Nadere informatie

Het klopt! Van hard naar hart.

Het klopt! Van hard naar hart. Het klopt! Van hard naar hart. In stressvolle situaties krijg je lichamelijk reacties. Soms zijn die zo subtiel dat ze niet worden opgemerkt terwijl de reacties lang kunnen aanhouden en ongezond zijn.

Nadere informatie

CHRONISCHE VERMOEIDHEIDS- SYNDROOM (CVS)

CHRONISCHE VERMOEIDHEIDS- SYNDROOM (CVS) CHRONISCHE VERMOEIDHEIDS- SYNDROOM (CVS) HYPE, WETENSCHAP, en UITDAGING B. Van Houdenhove K.U.Leuven DIAGNOSE CVS: abnormale vermoeidheid,, > 6 maanden, niet organisch of psychiatrisch verklaard minstens

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie

Samenvatting. Inleiding en theoretische achtergrond van de studie Samenvatting Jaarlijks wordt in Nederland bij meer dan 57.000 personen kanker vastgesteld en sterven 37.000 personen aan deze ziekte. Dit maakt kanker, na hart- en vaatziekten, de belangrijkste doodsoorzaak

Nadere informatie

Psychosociale belasting op het werk

Psychosociale belasting op het werk Psychosociale belasting op het werk Rik Op De Beeck Manager Consultancy Centre www.prevent.be Stressforum Verzekeringssector 29 oktober 2004 1 Prevent Instituut voor preventie, bescherming en welzijn op

Nadere informatie

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress

Bronnen van stress Persoonlijkheidskenmerken en coping (= wijze van omgaan met of reageren op stress) Effecten van stress WORK EXPERIENCE SCAN VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Voor elk bedrijf is het van belang de oorzaken van stresserende factoren zo snel mogelijk te herkennen om vervolgens het beleid hierop af te kunnen

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

In deze folder leest u meer over het doel en de mogelijkheden van het programma en welke hulpverleners erbij betrokken zijn.

In deze folder leest u meer over het doel en de mogelijkheden van het programma en welke hulpverleners erbij betrokken zijn. Hartrevalidatie Inleiding De cardioloog, de hartfalenverpleegkundige of de ICD-verpleegkundige heeft u geadviseerd het poliklinische hartrevalidatieprogramma te gaan volgen. Het hartrevalidatie-programma

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND

HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND HEEL NEDERLAND MENTAAL STERK EN GEZOND Een bijdrage vanuit de klinische Psycho-Neuro-Immunologie Door Erik Schut Klinisch Psycho-Neuro-Immunoloog, Orthomoleculair kpni therapeut 1 Acupuncturist en Fysiotherapeut

Nadere informatie

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven

Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven De invloed van psychologische factoren op het ontstaan van kanker Bert Garssen Helen Dowling Instituut, begeleiding bij kanker, Bilthoven Uitgangspunt Zijn er fysiologische mechanismen die zouden kunnen

Nadere informatie

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige L I L I A N F I G E E S E N I O R V E R P L E E G K U N D I G E P O L I D E R M A T O L O G I E U M C / W K Z U T R E C H T Kwaliteit van leven Definitie

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN

HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN HOOGSENSITIVITEIT BIJ KINDEREN Reinhilde Vermeulen 1. Inleiding: hooggevoeligheid Pionier: Elaine N. Aron en Arthur Aron Begrip HSP in 1997 geïntroduceerd in de wetenschappelijke literatuur Uitgangspunt:

Nadere informatie