Foetale en neonatale screening op aangeboren afwijkingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Foetale en neonatale screening op aangeboren afwijkingen"

Transcriptie

1 Foetale en neonatale screening op aangeboren afwijkingen

2 Sommige mensen lezen om een bevestiging te krijgen van wat ze al wisten en anderen lezen om iets nieuws te vernemen. Kristien Hemmerechts In: De dood heeft mij een aanzoek gedaan: over dood, leven en liefde. Breda: De Geus; Statistieken zijn per definitie ontoegankelijk voor wat mensen beleven, vrezen of hopen en dus voor hun ware bestaan. H.W. van der Dunk

3 Foetale en neonatale screening op aangeboren afwijkingen Leidraad voor besluitvorming Redactie H.I.J. Wildschut J.B. van Goudoever N.S. den Hollander E. Keirse G. de Wert Reed Business, Amsterdam

4 Reed Business, Amsterdam 2011 Omslagontwerp: Studio Bassa, Culemborg Basisontwerp binnenwerk: Martin Majoor, Arnhem Reed Business bv, Postbus 152, 1000 AD Amsterdam. Aan de totstandkoming van deze uitgave is de uiterste zorg besteed. Voor informatie die nochtans onvolledig of onjuist is opgenomen, aanvaarden auteur(s), redactie en uitgever geen aansprakelijkheid. Voor eventuele verbeteringen van de opgenomen gegevens houden zij zich gaarne aanbevolen. Waar dit mogelijk was, is aan auteursrechtelijke verplichtingen voldaan. Wij verzoeken eenieder die meent aanspraken te kunnen ontlenen aan in dit boek opgenomen teksten en afbeeldingen, zich in verbinding te stellen met de uitgever. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. ISBN NUR 876

5 Medewerkers Redactie Dr. H.I.J. Wildschut Afdeling Verloskunde en Gynaecologie, Westfriesgasthuis, Hoorn Prof. dr. J.B. van Goudoever Afdeling Kindergeneeskunde, Academisch Medisch Centrum en VU Medisch Centrum Amsterdam Mw. dr. N.S. den Hollander Afdeling Klinische Genetica, Leids Universitair Medisch Centrum, Leiden Prof. dr. E. Keirse Afdeling Klinische Psychologie, Katholieke Universiteit, Leuven Prof. dr. G. de Wert Afdeling Gezondheid, Ethiek en Maatschappij, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Maastricht Overige auteurs Mw. dr. T.E. Cohen-Overbeek Afdeling Verloskunde en Gynaecologie, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Mw. dr. K. Cransberg Afdeling Nierziekten, Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Dr. W. Dondorp Afdeling Gezondheid, Ethiek en Maatschappij, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Maastricht

6 Mw. I.M.E. Frohn-Mulder Afdeling Kindercardiologie, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Mw. dr. S.J. Gischler Afdeling Kinderchirurgie, Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Mw. dr. A. de Jong Afdeling Gezondheid, Ethiek en Maatschappij, Maastricht Universitair Medisch Centrum, Maastricht Mw. B. Prick Afdeling Verloskunde en Gynaecologie, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Mw. dr. S.R.D van der Schoor Afdeling Kindergeneeskunde, Academisch Medisch Centrum en VU Medisch Centrum, Amsterdam Dr. M.F. Wildhagen Afdeling Verloskunde en Gynaecologie en afdeling Urologie, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Mw. dr. M. Williams Afdeling Kindergeneeskunde, Sophia Kinderziekenhuis, Erasmus Medisch Centrum, Rotterdam Met speciale dank aan: Hein Bogers, Helen Brandenburg, Semiha Denktaş, Niek Exalto, Robert-Jan Galjaard, Els Grijseels, Ronald de Krijger, Marina Molenaar-Hoogendijk (beeldredactie), Barbara Mulder, Eva Snoijink en Krista Stibbe (beeldredactie) en de medeauteurs van diverse hoofdstukken in dit boek.

7 Inhoud Medewerkers 5 Inleiding 15 1 Screening op aangeboren afwijkingen: medisch-epidemiologische overwegingen 19 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Hans van Goudoever 1.1 Inleiding Wetenschappelijke onderbouwing Counseling Definities Oorzaken Incidentie Wijze van rapporteren Registratie van aangeboren afwijkingen Selectiebias Verificatiebias Cijfers en geboortestatistieken Prenatale screening Wet op het bevolkingsonderzoek Doel van prenatale screening Het aangedane kind Multidisciplinair perinataal overleg Handelingsopties Voorbereiding op de geboorte van een kind met aangeboren afwijking Kwaliteitsbewaking Neonatale screening Conclusies 37

8 Deel I Eerstetrimesterscreening met de combinatietest 39 2 Downsyndroom 41 Hajo Wildschut, Mark Wildhagen, Nicolette den Hollander, Hans van Goudoever 2.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Differentiaaldiagnose Verloskundig beleid Neonataal beleid Conclusies en aanbevelingen 66 3 Trisomie 13 (patau-syndroom) en trisomie 18 (edwards-syndroom) 71 Hajo Wildschut, Mark Wildhagen, Nicolette den Hollander, Hans van Goudoever 3.1 Inleiding Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Differentiaaldiagnose Verloskundig beleid Neonataal beleid Conclusies en aanbevelingen 84 Deel II Tweedetrimesterscreening met structureel echoscopisch onderzoek (SEO) 87 4 Centraal zenuwstelsel: schedel 89 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Titia Cohen-Overbeek, Sophie van der Schoor, Hans van Goudoever 4.1 Anencefalie/exencefalie Meningo-encefalokèle Microcefalie Craniosynostose Holoprosencefalie Ventriculomegalie en hydrocefalie 120

9 4.7 Corpuscallosumagenesie Dandy-walker-complex Vena-galeni-malformatie Arachnoïdale cyste Schizencefalie Plexuschoroideuscyste Orofaciale schisis Centraal zenuwstelsel: wervelkolom 159 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Titia Cohen-Overbeek, Sophie van der Schoor, Hans van Goudoever 5.1 Spina bifida Caudaal regressiesyndroom Hartritmestoornissen en aangeboren hartafwijkingen 173 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Ingrid Frohn-Mulder 6.1 Foetale hartritmestoornissen Septumdefecten Tetralogie van Fallot Double-outlet right ventricle Transpositie van de grote arteriën Coarctatio aortae Hypoplastisch linkerhartsyndroom Ebstein-anomalie Aortastenose Echodense focus in het hart Congenitale cysteuze adenomatoïde malformatie van de long (CCAML) 229 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Saskia Gischler 7.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Differentiaaldiagnose Verloskundig beleid Neonataal beleid Conclusies en aanbevelingen 235

10 8 Congenitale hernia diaphragmatica 237 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Saskia Gischler 8.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Differentiaaldiagnose Verloskundig beleid Neonataal beleid Conclusies en aanbevelingen Buikwanddefecten 247 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Saskia Gischler 9.1 Omfalokèle Gastroschisis Tractus digestivus 259 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Saskia Gischler 10.1 Oesofagusatresie Darmatresie of -stenose Overige intra-abdominale darmafwijkingen Ascites Nieren en urinewegen 285 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Saskia Gischler, Karlien Cransberg 11.1 Nierafwijkingen Primaire aanlegstoornissen van de nier Milde pyelectasie en obstructieve uropathie Skelet- en ledemaatafwijkingen 305 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 12.1 Algemeen Artrogrypose Pes equinovarus adductus 319

11 Deel III Screening van de pasgeborene met de hielprik Adrenogenitaalsyndroom 327 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 13.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Neonataal beleid Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen Congenitale hypothyreoïdie 331 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 14.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Behandeling Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen Fenylketonurie (PKU) 335 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Babette Prick, Monique Williams 15.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Behandeling Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen Stoornissen in het aminozuurmetabolisme 339 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Monique Williams 16.1 Glutaaracidurie type I Isovaleriaanacidemie 341

12 16.3 Maple syrup urine disease Tyrosinemie type Homocystinurie Methylcrotonyl-CoA-carboxylasedeficiëntie Conclusies en aanbevelingen Stoornissen in de vetverbranding 353 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 17.1 Algemeen MCAD-deficiëntie LCHAD-deficiëntie VLCAD-deficiëntie HMG-CoA-lyasedeficiëntie Stoornissen van het biotinemetabolisme 363 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 18.1 Multipele-CoA-carboxylasedeficiëntie Biotinidasedeficiëntie Galactosemie 367 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 19.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Behandeling Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen Hemoglobinopathieën 369 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander 20.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Behandeling Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen 375

13 21 Taaislijmziekte 377 Hajo Wildschut, Nicolette den Hollander, Mark Wildhagen 21.1 Algemeen Screening Relevant aanvullend onderzoek Prognose Valkuilen Behandeling Conclusies en aanbevelingen Toekomstige zwangerschappen 383 Deel IV Reflectie Psychologische reflectie 387 Manu Keirse 22.1 Inleiding Grondhoudingen van ouders en artsen Informeren Slecht nieuws goed communiceren Eerste stap: meedelen van het slechte nieuws Tweede stap: stoom laten afblazen Derde stap: helpen greep te krijgen op het gebeuren Reacties op de mededeling Praktische aanbevelingen bij het slechtnieuwsgesprek Een beslissing nemen Een rouwproces Eerste rouwopvang Ethische reflectie 405 Antina de Jong, Wybo Dondorp, Guido de Wert 23.1 Inleiding Prenatale screening: selectieve abortus als handelingsoptie? Aanvaardbaarheid van abortus Aanvaardbaarheid van selectieve abortus Prenatale screening: het normatieve kader Screening op downsyndroom Combinatietest Geïnformeerde besluitvorming: tussen information overload en screeningsval 410

14 Uitbreiding van de combinatietest Nekplooimeting Diagnostische vervolgtest breed of smal? Screening op foetale afwijkingen met structureel echoscopisch onderzoek (SEO) Geïnformeerde deelname aan het SEO? Het SEO en de abortusgrens Prenatale tests met brede reikwijdte Veelsoortige en onduidelijke bevindingen Generic consent en het recht op (niet-)weten Reikwijdte van prenatale tests: wie bepaalt? Niet-invasieve prenatale diagnostiek NIPD: haalbaarheid van geïnformeerde besluitvorming? Normalisering en trivialisering van testen en abortus? Niet-medische toepassing? Ethische implicaties van teststrategieën Neonatale screening Inleiding Normatief kader voor neonatale screening op behandelbare ziekten Neonatale screening op niet-behandelbare ziekten? Genoombrede neonatale screening? Conclusie: dynamiek en ethiek van prenatale en neonatale screening 436 Literatuur 439 Register 471

15 Inleiding Dit boek is bedoeld voor verloskundigen, huisartsen en gynaecologen die betrokken zijn bij de zorg aan zwangere vrouwen. De informatie in dit boek kan worden gebruikt als leidraad voor het counselinggesprek voorafgaand aan het eventuele foetale en neonatale screeningsonderzoek op aangeboren afwijkingen. Ook kan dit boek als leidraad worden gebruikt voor counseling en voorlichting op het moment dat er afwijkingen bij het pre- of postnataal onderzoek zijn geconstateerd. De informatie in dit boek is multidisciplinair en op een zorgvuldige, wetenschappelijk verantwoorde wijze samengesteld. Daarnaast is aandacht geschonken aan de psychologische gevolgen en de medisch-ethische dilemma s voor de betrokken ouders als zij worden geconfronteerd met een aangeboren afwijking van hun kind. Keuzes Aanstaande ouders beseffen vaak onvoldoende dat er tegenwoordig op het terrein van screening op aangeboren afwijkingen vele keuzes zijn. 1,2 De keuze om zich al of niet te laten informeren over de inhoud van het pre- en postnatale screeningsprogramma en de keuze om zich al of niet te laten testen. Als ouders tijdens het eerste trimester van de zwangerschap op het prenatale screeningsaanbod ingaan en kiezen voor de combinatietest ter detectie van downsyndroom, komen zij misschien opnieuw voor een keuze te staan. Dat geldt vooral als uit de testuitslag een verhoogde kans op downsyndroom blijkt. Kiezen zij voor een vlokkentest of een vruchtwaterpunctie, met het risico op een (late) miskraam ten gevolge van de ingreep? Of zien zij daarvan af? In het tweede trimester van de zwangerschap staan zij voor de keuze om al of niet in te gaan op het aanbod van structureel echoscopisch onderzoek, waarmee aangeboren afwijkingen van hun kind kunnen worden geconstateerd. Als zij hiervoor kiezen, komen zij bij afwijkende bevindingen voor de keuze van eventueel vervolgonderzoek te staan. Daarbij moeten zij soms de moeilijke beslissing nemen de zwangerschap al of niet te continueren als uit onderzoek blijkt dat het kind niet gezond is. 3,4 Het krijgen van kinderen met aangeboren afwijkingen is in veel gevallen niet langer

16 16 foetale en neonatale screening op aangeboren afwijkingen een onafwendbaar noodlot, maar een vrijwillige keuze van ouders. 2 Ook voor de hielprik gelden er complexe keuzeopties. De overheid verwacht van het landelijke screeningsprogramma dat aanstaande ouders weloverwogen keuzes maken tussen de voor- en nadelen van de verschillende opties. Keuzes moeten het liefst aansluiten bij eigen opvattingen van de ouders. 5-7 Om een weloverwogen keuze te maken is kennis nodig: kennis van de doelstellingen van screening op aangeboren afwijkingen en kennis van de betekenis van normale en afwijkende testresultaten. 8,9 De verloskundige zorgverlener is bij uitstek degene die deze kennis aanreikt. Achtergrond In het kader van de Wet op het bevolkingsonderzoek (Wbo) verleende de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) eind 2006 een voorlopige vergunning voor prenatale screening op downsyndroom en neuralebuisdefecten. 10 Op advies van de Gezondheidsraad werd in 2011 het screeningspakket uitgebreid met trisomie 13 en trisomie ,12 De huidige vergunning is geldig tot 1 juli In het advies aan de minister van VWS stelde de commissie van de Gezondheidsraad (2007): Het desgewenst aanbieden van informatie over prenatale screening heeft tot doel zwangere vrouwen en hun levenspartners in volle vrijheid een weloverwogen keuze te bieden tussen wel of niet gebruikmaken van de screening. De screening zelf heeft tot doel hen te informeren over de eventuele aanwezigheid van de aandoening in kwestie om hun tijdig handelingsopties te verschaffen, waaronder de mogelijkheid zich voor te bereiden op de geboorte van een kind met de aandoening en de mogelijkheid te besluiten tot zwangerschapsafbreking. 11 Per 1 januari 2007 werd het postnatale screeningsprogramma (hielprik) uitgebreid van 3 naar 17 aandoeningen. Recentelijk is taaislijmziekte hieraan toegevoegd. 13 In tegenstelling tot het postnatale screeningsprogramma streeft het prenatale screeningsprogramma niet naar maximalisatie van het aantal deelnemers. Formeel biedt de overheid geen prenatale screening op downsyndroom en neuralebuisdefecten aan, maar stelt via de Wbo waarborgen bij een programma dat verder in de zwangerschapszorg is opgenomen. Daarbij moet aan elke zwangere vrouw worden gevraagd of zij inhoudelijke informatie over deze prenatale screeningsprogramma s wenst. Interessant is dat de minister, in aansluiting op het advies van de commissie Wbo van de Gezondheidsraad (2007), een vergunning verleende voor uitvoering van individuele risicobepaling op downsyndroom en het structureel echoscopisch onderzoek naar neuralebuisdefecten. 14 Weliswaar stelt de commissie Wbo dat bij prenatale screening vele andere aandoeningen en afwijkingen kunnen worden gevonden, maar deze worden in het rapport niet nader gespecificeerd. De commissie Wbo stelt dat er, voor een uitwerking van de screening op andere aandoeningen en afwijkingen, nog te veel cijfers en wetenschappelijke feiten ontbreken om een verantwoord advies te kunnen geven. Dit geldt in

17 inleiding 17 het bijzonder voor foetale afwijkingen die met het structureel echoscopisch onderzoek worden vermoed of vastgesteld. Hierdoor staat de Wbo op gespannen voet met de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo), waarin wordt verlangd dat de zorgverlener de betrokken vrouw op duidelijke wijze informeert over wat zij redelijkerwijs dient te weten over het doel en de uitkomsten van het onderzoek (http//www.kiesbeter.nl/patienteninformatie/overzicht-wetten). In het landelijke voorlichtingsmateriaal over prenatale screening ontbreekt momenteel informatie over de aard en de implicaties van vrijwel alle afwijkingen die met het huidige prenatale screeningsprogramma kunnen worden ontdekt. Tot op zekere hoogte geldt dat ook voor postnataal onderzoek. Het is voor de aanstaande ouders dan ook lastig een weloverwogen keuze te maken als hun belangwekkende informatie over de gevolgen van eventueel afwijkende bevindingen wordt onthouden! Gelukkig worden bij de overgrote meerderheid van vrouwen die op het aanbod van prenatale screening ingaat, geen afwijkingen vastgesteld. Zij zien de normale bevindingen van prenatale screening dan ook als een geruststelling. 15 Ook zijn de meeste ouders zich ervan bewust dat normale bevindingen geen garantie bieden op een gezond kind. Anders ligt dat bij de relatief kleine groep vrouwen bij wie wel een verontrustende bevinding wordt vermoed of vastgesteld. Zij zijn hierop meestal niet voorbereid. 16 Het bericht over een ernstige afwijking leidt vaak tot ontreddering, verdriet en vertwijfeling. 3,17,18 Dit beïnvloedt rationele keuzes. 3 Ouders putten kennis uit steeds meer bronnen, waaronder internet, en stuiten algauw op een zee van vaak tegenstrijdige en niet-geautoriseerde informatie over behandelingsmogelijkheden en prognose. Dit boek beoogt een leidraad te zijn voor deze situaties en geeft op een heldere en beknopte manier de achtergronden, pathofysiologie, behandelopties en prognose van pre- en postnataal vastgestelde afwijkingen. Hajo Wildschut, gynaecoloog Hans van Goudoever, kinderarts-neonatoloog Nicolette den Hollander, klinisch geneticus Manu Keirse, klinisch psycholoog Guido de Wert, medisch ethicus

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Musculoskeletale aandoeningen in de sport

Musculoskeletale aandoeningen in de sport Musculoskeletale aandoeningen in de sport 9357_Schouderaandoeningen.indd 1 06-10-2008 10:14:17 9357_Schouderaandoeningen.indd 2 06-10-2008 10:14:18 Musculoskeletale aandoeningen in de sport De schouder

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

NIPT: dynamiek & ethiek van prenatale screening. 31 maart 2014 SPSZN - Rotterdam dr mr Antina de Jong - Health, Ethics & Society

NIPT: dynamiek & ethiek van prenatale screening. 31 maart 2014 SPSZN - Rotterdam dr mr Antina de Jong - Health, Ethics & Society NIPT: dynamiek & ethiek van prenatale screening 31 maart 2014 SPSZN - Rotterdam dr mr Antina de Jong - Inhoud Context prenatale screening NIPT: 3 scenario s Dubbele doelstelling prenatale screening De

Nadere informatie

Deskundigheidsbevordering NIPT i.v.m. counseling prenatale screening

Deskundigheidsbevordering NIPT i.v.m. counseling prenatale screening Deskundigheidsbevordering NIPT i.v.m. counseling prenatale screening Programma: 1. Inleiding (10 minuten): recente ontwikkelingen rond NIPT, aandacht in de pers, belangstelling van publiek, toelichting

Nadere informatie

Wielrennen en wetenschap

Wielrennen en wetenschap 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 10:57 Pagina 3 Wielrennen en wetenschap dr. Tim Takken elsevier gezondheidszorg, maarssen 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 13:47 Pagina 4 Elsevier gezondheidszorg,

Nadere informatie

Veranderingen in de counseling voor (en na) de combinatietest

Veranderingen in de counseling voor (en na) de combinatietest Veranderingen in de counseling voor (en na) de combinatietest Ilse Feenstra Klinisch geneticus Wat verandert er in de counseling voor de screening op trisomie? Wat & wanneer? Vanaf 1 april 2014: - Alle

Nadere informatie

Prenataal testen met de NIPT

Prenataal testen met de NIPT ALGEMENE INFORMATIEFOLDER Prenataal testen met de NIPT Deze folder hoort bij een wetenschappelijke studie (TRIDENT-studie) van de Nederlandse Universitair Medische Centra 2014 www.meerovernipt.nl 1 In

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 1 maart 2016 Betreft stand van zaken prenatale screening

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 1 maart 2016 Betreft stand van zaken prenatale screening > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Prenataal testen met de NIPT

Prenataal testen met de NIPT ALGEMENE INFORMATIEFOLDER Prenataal testen met de NIPT Deze folder hoort bij een wetenschappelijke studie (TRIDENT-studie) van de Nederlandse Universitair Medische Centra 2014 www.meerovernipt.nl 1 In

Nadere informatie

Gespreksleidraad voor counselors prenatale screening. Informeren over NIPT

Gespreksleidraad voor counselors prenatale screening. Informeren over NIPT Gespreksleidraad voor counselors prenatale screening Informeren over NIPT Inhoudsopgave blz. 1 De kernboodschap: wat vertel je over de NIPT? 3 2 Achtergrondinformatie NIPT 3 2.1 De belangrijkste feiten

Nadere informatie

Position Paper. Prenatale Screening

Position Paper. Prenatale Screening Position Paper Prenatale Screening Vastgesteld door de Werkgroep Genetisch Onderzoek (2011/2012) Geaccordeerd door het VSOP bestuur, februari 2012 Achtergrond In 2001 en 2004 verschenen rapporten van de

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Van je nachtmerries af

Van je nachtmerries af Van je nachtmerries af 2 van je nachtmerries af Dit boek, Van je nachtmerries af, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor

Nadere informatie

Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling

Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling Overeenkomst Regionaal Centrum Prenatale Screening en praktijk voor counseling Partijen, Het Regionaal Centrum prenatale screening (naam) WBO vergunninghouder in het kader van landelijke organisatie van

Nadere informatie

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom

Er zijn twee onderzoeken mogelijk: 1. Met de combinatietest wordt onderzocht of er een verhoogde kans bestaat dat uw ongeboren kind Downsyndroom Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naardownsyndroomen lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek naar Downsyndroom 2.2 Onderzoek

Nadere informatie

Een patiënt met stress en burnout

Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout Een patiënt met stress en burnout in de huisartspraktijk Bart Verkuil Arnold van Emmerik Roelf Holtrop Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening?

In het kort. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Wat is prenatale screening? prenatale screening Inhoudsopgave In het kort 3 Wat is prenatale screening? 3 Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? 3 Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale screening plaats? 3 Wie

Nadere informatie

Intuïtie in de geneeskunde

Intuïtie in de geneeskunde Intuïtie in de geneeskunde 1 De Tijdstroom uitgeverij, 2011. De auteursrechten der afzonderlijke bijdragen berusten bij de auteurs. Omslagontwerp: Cees Brake bno, Enschede. De Tijdstroom uitgeverij BV,

Nadere informatie

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down

Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Prenatale screening: de combinatietest Kansbepaling vroeg in de zwangerschap op het syndroom van Down Albert Schweitzer ziekenhuis polikliniek Gynaecologie april 2012 Pavo 0530 Inleiding Iedere ouder wenst

Nadere informatie

Dynamiek & ethiek van prenatale screening

Dynamiek & ethiek van prenatale screening Dynamiek & ethiek van prenatale screening Studium Generale Maastricht 16 April 2013 dr Wybo Dondorp, Maastricht University CAPHRI / GROW Opzet Prenatale screening Ethische en juridische achtergrond (

Nadere informatie

Organisatie en uptakevan. naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen. Marian Bakker

Organisatie en uptakevan. naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen. Marian Bakker Organisatie en uptakevan de prenatale screening naar downsyndroom en ernstige foetale afwijkingen Marian Bakker Organisatie van de prenatale screening Ingevoerd in 2007 Niet gericht op preventie of behandeling,

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

trisomie 13 en trisomie 18: de prenatale diagnose

trisomie 13 en trisomie 18: de prenatale diagnose trisomie 13 en trisomie 18: de prenatale diagnose Katelijne Bouman, klinisch geneticus Afdeling Genetica Universitair Medisch Centrum Groningen Trisomie 13 en 18: de prenatale diagnose Geboorteprevalentie

Nadere informatie

TRIDENT studie. Mireille Bekker Gynaecoloog Radboud umc

TRIDENT studie. Mireille Bekker Gynaecoloog Radboud umc TRIDENT studie Mireille Bekker Gynaecoloog Radboud umc Historie April 2011 oprichting NIPT consortium Nederland TRIDENT studie: implementatie van lab tot uitslag ESPRIT studie: ethisch, economisch, maatschappelijk

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

2006 Medisch Contact 30 september 2010 65 nr. 39

2006 Medisch Contact 30 september 2010 65 nr. 39 2006 Medisch Contact 30 september 2010 65 nr. 39 De dynamiek van prenatale screening Steeds breder testaanbod maakt morele keuzes noodzakelijk mr. drs. Antina de Jong, ethicus en jurist, Universiteit Maastricht,

Nadere informatie

Beleidsadvies Onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie

Beleidsadvies Onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie Prenatale screening Downsyndroom en SEO Beleidsadvies Onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie Inleiding Bij de voorlichting aan het begin van de zwangerschap,

Nadere informatie

Samenvatting. Huidige prenatale screening

Samenvatting. Huidige prenatale screening Samenvatting De afgelopen jaren zijn nieuwe tests ontwikkeld om bij een foetus chromosoomafwijkingen op te sporen, zoals bijvoorbeeld het syndroom van Down. Kenmerk van deze tests is dat ze niet invasief

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

Beleidsadvies onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie

Beleidsadvies onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie Beleidsadvies onverwachte bevindingen bij het SEO opgesteld door de Werkgroep Foetale Echoscopie Inleiding Bij de voorlichting aan het begin van de zwangerschap, dient de zwangere vrouw die informatie

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo

Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo Echo onderzoek tijdens de zwangerschap De termijnecho, combinatietest en de 20 weken echo Elke zwangere in Almere mag gebruik maken van 2 echo-onderzoeken: een termijnecho in het begin van de zwangerschap

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo

Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde De 20-weken echo Prenatale diagnostiek Obstetrie & Gynaecologie Verloskunde Inleiding In deze folder leest u meer over de 20-weken echo. De informatie is bedoeld voor

Nadere informatie

Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Prenatale screening: het berekenen van de kans op aangeboren afwijkingen in het begin van de zwangerschap Afdeling Verloskunde/Gynaecologie In het kort De meeste kinderen worden gezond geboren, maar een

Nadere informatie

1. Algemene cijfers Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld.

1. Algemene cijfers Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld. 1. Algemene cijfers Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld. Het aantal geboortes in Noord Nederland In tabel 1 is weergegeven hoeveel kinderen levend en dood geboren

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld.

Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld. 1. Algemene cijfers Noot voor de lezer: waar wordt gesproken over kind wordt ook foetus bedoeld. Het aantal geboortes in Noord Nederland In tabel 1 is weergegeven hoeveel kinderen levend en dood geboren

Nadere informatie

NIPT: Een nieuwe mogelijkheid voor prenatale screening. Prof.dr. Martina Cornel www.vumc.com/researchcommunitygenetics

NIPT: Een nieuwe mogelijkheid voor prenatale screening. Prof.dr. Martina Cornel www.vumc.com/researchcommunitygenetics NIPT: Een nieuwe mogelijkheid voor prenatale screening Prof.dr. Martina Cornel www.vumc.com/researchcommunitygenetics Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Zie hieronder Voor

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING. Versie 1.5. Verantwoording Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie VERLOSKUNDE PRENATALE SCREENING Versie 1.5 Datum Goedkeuring Verantwoording 01 03 2006 NVOG Inhoudsopgave Algemeen...1 Wat is prenatale screening?...1

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie NVOG - KWALITEITSNORM richtlijnen Prenatale screening op foetale afwijkingen 1 INLEIDING Prenatale screening heeft als doel de zwangere vrouw en haar partner te informeren over de kans op een aangeboren

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Definitieve versie 13-3-2007 1 INHOUD 1. Wat leest u in deze brochure? 2. Onderzoek naar Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen 2.1 Onderzoek

Nadere informatie

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale

Inleiding 2 Wat is prenatale screening? 2 2. Welke testen zijn er mogelijk bij prenatale screening? Bij welke zwangerschapsduur vindt prenatale Inleiding De meeste kinderen worden gezond geboren, maar een klein percentage (ongeveer 3 tot 4%) van alle kinderen heeft bij de geboorte een aangeboren aandoening, zoals het Down-syndroom ('mongooltje')

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN

PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN PRENATALE SCREENING OP FOETALE AFWIJKINGEN Versie 1.0 Datum Goedkeuring 01-11-2005 Methodiek Evidence based Discipline Verantwoording NVOG 1. Inleiding Prenatale screening heeft als doel de zwangere vrouw

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Het voorliggende advies, opgesteld door een commissie van de Gezondheidsraad, is een antwoord op vragen die de Minister van VWS de Raad heeft voorgelegd over methodologische,

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Vlokkentest of vruchtwaterpunctie

Vlokkentest of vruchtwaterpunctie Vlokkentest of vruchtwaterpunctie U overweegt een vlokkentest of vruchtwaterpunctie te laten doen. Of u heeft in overleg met uw arts besloten om een van deze onderzoeken te ondergaan. In deze folder vindt

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028 Geachte mevrouw, U heeft gekozen voor de nekplooimeting, of u heeft een medische reden om een vroege uitgebreide echo te ondergaan. Dit betekent dat er voor de 14 e week van de zwangerschap een echo bij

Nadere informatie

NIPT en de. TRIDENT studie. Overzicht. 24 maart 2014. -Prenatale screening (algemeen) -NIPT. 1. NIPT: korte inleiding 3/26/2014

NIPT en de. TRIDENT studie. Overzicht. 24 maart 2014. -Prenatale screening (algemeen) -NIPT. 1. NIPT: korte inleiding 3/26/2014 NIPT en de TRIDENT studie 24 maart 2014 Irene van Langen Klinisch geneticus UMCG Mede-onderzoeker TRIDENT Studie Overzicht -Prenatale screening (algemeen) -NIPT 1. NIPT: korte inleiding 2. NIPT in Nederland

Nadere informatie

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker

Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum Bureauredacteur: Jet Quadekker 1 Prenatale screening Onderzoek naar aangeboren aandoeningen in het begin van de zwangerschap Commissie Patiënten Voorlichting NVOG I.s.m. Erfocentrum en VSOP Auteur: A. Franx Redacteur: dr. E. Bakkum

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Combinatietest Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Aangeboren aandoeningen komen relatief weinig voor: 96 van de 100 zwangerschappen eindigen in de geboorte van een volkomen gezond kind.

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek

Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Onder redactie van: Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jacqueline Drenth Jolanda van Duinen Informatorium voor Voeding en Diëtetiek Supplement Voedings- en Dieetleer

Nadere informatie

SPN. regionale bijeenkomst. 12 november 2015

SPN. regionale bijeenkomst. 12 november 2015 SPN regionale bijeenkomst 12 november 2015 Programma Opening - Dr. Dominique Smeets, voorzitter SPN-Bestuur Prenatale screening: landelijke en regionale ontwikkelingen Dr. ir. Annette Stolwijk, directeur

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

Webmail met Windows Live Hotmail

Webmail met Windows Live Hotmail Wegwijs in internet Webmail met Windows Live Hotmail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Webmail met Windows Live Hotmail hoort bij Wegwijs in internet van

Nadere informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen. Algemene informatie

Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen. Algemene informatie Prenatale screening op Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Algemene informatie Inhoud Wat leest u in deze brochure? Onderzoek naar Downsyndroom en lichamelijke afwijkingen Onderzoek naar Downsyndroom

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis

Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Spelend begeleiden van kinderen in het ziekenhuis Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Spelend begeleiden van kinderen

Nadere informatie

Prenatale screening. Gynaecologie en verloskunde

Prenatale screening. Gynaecologie en verloskunde Prenatale screening Gynaecologie en verloskunde Wat is prenatale screening? De meeste kinderen worden gezond geboren. Een klein percentage (3 4 %) heeft echter bij de geboorte een aangeboren aandoening.

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Prenataal onderzoek Informatie over de combinatietest, 20 weken echo, vlokkentest, vruchtwaterpunctie en geavanceerd ultra geluid onderzoek (G.U.O.

Prenataal onderzoek Informatie over de combinatietest, 20 weken echo, vlokkentest, vruchtwaterpunctie en geavanceerd ultra geluid onderzoek (G.U.O. Prenataal onderzoek Informatie over de combinatietest, 20 weken echo, vlokkentest, vruchtwaterpunctie en geavanceerd ultra geluid onderzoek (G.U.O.) Maatschap Gynaecologie IJsselland Ziekenhuis Inhoudsopgave

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Oud worden met de oorlog

Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 3 F.A. Begemann Oud worden met de oorlog 1555#Opmaak Oud w m d Oorlog 03-04-2001 15:07 Pagina 4 Elsevier, Maarssen 2001 Omslagontwerp en lay-out: Henri

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Cognitieve therapie bij sociale angst

Cognitieve therapie bij sociale angst Cognitieve therapie bij sociale angst Dit boek, Cognitieve therapie bij sociale angst, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Bij deze titel is tevens het werkboek voor cliënten te bestellen:

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Er zijn verschillende neuralebuisdefecten. Open rug en open schedel komen het meest voor. Andere neuralebuisdefecten komen heel weinig voor.

Er zijn verschillende neuralebuisdefecten. Open rug en open schedel komen het meest voor. Andere neuralebuisdefecten komen heel weinig voor. Open rug en open schedel In dit informatieblad leest u meer over een open rug en een open schedel. Dit zijn zogenoemde neuralebuisdefecten. Pagina 1 van 3 Wat is een neuralebuisdefect? Bij een neurale-buisdefect

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Aangeboren hartafwijkingen, een prenatale diagnose. Lieke Rozendaal Kindercardioloog LUMC 20-01-2015

Aangeboren hartafwijkingen, een prenatale diagnose. Lieke Rozendaal Kindercardioloog LUMC 20-01-2015 Aangeboren hartafwijkingen, een prenatale diagnose Lieke Rozendaal Kindercardioloog LUMC 20-01-2015 20 januari 2015 Aangeboren hartafwijkingen (AHA) Zeldzaam: 6-8 op 1000 pasgeborenen Complexe hartafwijkingen:

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028

Prof. dr. C.M. Bilardo, gynaecoloog/perinatoloog (UMCG, Groningen) 050-3613028 M. Bakker arts-onderzoeker UMCG Groningen 050-3613028 Geachte mevrouw, U heeft gekozen voor de nekplooimeting, of u heeft een medische reden om een vroege uitgebreide echo te ondergaan. Dit betekent dat er voor de 14 e week van de zwangerschap een echo bij

Nadere informatie