121MVW. Print Request: Selected Document(s): 1,2,3,4. Time of Request: April 13, Number of Lines: 440 Job Number: 1841:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "121MVW. Print Request: Selected Document(s): 1,2,3,4. Time of Request: April 13, 2007. Number of Lines: 440 Job Number: 1841:22612770"

Transcriptie

1 Print Request: Selected Document(s): 1,2,3,4 121MVW Time of Request: April 13, :36 AM EDT Number of Lines: 440 Job Number: 1841: Client ID/Project Name: Research Information: dpcm;allnws (((welfare quality)) AND date geq(10/13/2006)) Send to: LNEPROF, 121MVW WAGENINGEN UNIVERSITEIT POSTBUS 9101 WAGENINGEN, NLD 6700 HB

2 Page 1 1 of 4 DOCUMENTS Copyright 2007 Reed Business Information B.V. Boerderij April 3, 2007 SECTION: Paasthema: Dierenwelzijn; N.27 van 2007, J.92; P.28;29;30;31 LENGTH: 2673 words HEADLINE: POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN BYLINE: Henk Dokter; Martin ten Hooven; Arja Versteeg BODY: Er is maar een reden waarom de politiek zich met dierenwelzijn bemoeit: de investering in verbeteringen zijn op de markt maar heel moeilijk terug te verdienen. Het dier is 'hot' in de politiek. Kijk naar drie ontwikkelingen van de laatste tijd: een regeerakkoord met een speciale passage over dierenwelzijn, een voorstel om rechten van dieren in de Grondwet op te nemen, en een burgerinitiatief met handtekeningen dat 'fout vlees' bij de Tweede Kamer aanhangig maakt. Het geloof dat de politiek in staat is om het dierenbestaan prettiger te maken, lijkt groter dan ooit. Feit is dat de bemoeienis van parlement en regering nooit zo ver strekte als nu. In de sector van dierlijke productie wekt dat verwondering en huiver. Boeren en verwerkende industrie richten zich liever op de markt dan de politiek, hoe grillig beide ook zijn. Maatregelen die dierenwelzijn verbeteren, verhogen de kosten. Die moeten op de markt worden terugverdiend. Een moeizaam verhaal, dat weet iedereen. Consumenten zijn gek op dieren, maar nog gekker op lage prijzen bij supermarkt en slager. Markt stuurt niet op welzijn De markt, de grote verwerkende bedrijven als Vion, Campina, Friesland Foods en VanDrie Group, gaan geen extra welzijnseisen stellen aan hun leveranciers. Zij zijn van mening dat het goed gesteld is met het welzijn van dieren in Nederland. Zij zullen pas welzijnseisen doorvertalen naar boeren als de schakel tussen consument en verwerker, de supermarkt, eisen gaat stellen. Dit zullen ze dan ook daadwerkelijk doorvertalen in een meerprijs voor de verwerker en uiteindelijk de boer. Een voorbeeld hiervan is het initiatief van Jumbo-supermarkten met Jumbo Bewust-varkensvlees. Varkens hebben meer ruimte en een dik strooiselbed ter beschikking, wat volgens De Dierenbescherming meer welzijn voor de dieren betekent. Een treffend voorbeeld dat de markt het niet gaat invullen is de 'weidemelk' van Friesland Foods (FF). De melk uit de welzijnsclaim van koeien in de wei, komt onder het huismerk van Albert Heijn in de schappen. Vermarkting onder het logo van FF met grazende koeien op het pak is niet mogelijk. Op alle pakken melk

3 Page 2 POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN Boerderij April 3, 2007 staat immers al lang een grazende koe afgebeeld. Voor de consument verandert er wat betreft de beleving dus niets. Als de overheid extra welzijnseisen gaat stellen, moet er een subsidiesysteem voor de boer komen om de extra kosten goed te maken. Een voorbeeld hiervan is het fiscale voordeel wat varkenshouders kunnen krijgen als zij een stal bouwen met extra welzijnseisen, de duurzame maatlat veehouderij. Achter twee ankers Het regeerakkoord legt het dierenwelzijnsbeleid achter twee ankers: aanscherping van voorschriften op Europees niveau en financiele steun voor vrijwillige maatregelen die het bedrijfsleven zelf doorvoert. Een nog onbepaalde hoeveelheid geld ligt klaar voor subsidies en fiscale ondersteuning. De coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie staan hier - vanzelfsprekend - achter, maar met een verschil in nuance. Voor CDA-Kamerlid Henk Jan Ormel is het uitgesloten dat dit kabinet bovenop Europese regels nationale voorschriften plaatst.,ik zie helemaal niets in zo'n Alleingang van Nederland, vooral niet omdat je er dieren geen dienst mee bewijst." PvdA en ChristenUnie zullen er goed op letten dat het bedrijfsleven inderdaad ook met eigen initiatieven komt.,ik zou graag sneller willen, bijvoorbeeld met biggencastratie", zegt PvdA-Kamerlid Harm Evert Waalkens.,Want er zijn 5 jaren verloren gegaan. Het dierenwelzijn heeft achterstand opgelopen." Waalkens weigert nu al over extra nationale wetgeving te spreken; hij geeft het bedrijfsleven wel dit advies: Haast u, haast u." Ook zijn collega Ernst Cramer (Chris-tenUnie) vertoont ongeduld:,bij mij ligt de nadruk op het aanjagen van EU-afspraken. Maar ik verwacht daarnaast dat de sector nu de handschoen opraapt, anders bestaat het risico dat Nederland toch extra maatregelen neemt. Ik hoop dat het zo ver niet hoeft te komen." In de Grondwet Voor de linkse oppositie en de Partij voor de Dieren (PvdD) is het regeerakkoord veel te karig. Die willen wel meer vaart maken met nationale verplichtingen. De EU komt daar veel te laat mee, vrezen zij, of helemaal niet. Daarom staan zij achter het burgerinitiatief van Milieudefensie, dat beoogt de Nederlandse veehouderij te halveren. Deze maand bepaalt de Kamer of ze praat over dit voorstel van de milieuorganisatie, waaronder burgers hun handtekening hebben gezet. Nog een drukmiddel is in de strijd geworpen. GroenLinks heeft een wijziging van de Grondwet ingediend. Daardoor worden dierenrechten in de Grondwet opgenomen en moet bestaande wetgeving daaraan worden getoetst. Veel mensen vragen zich af of dit iets uithaalt - lang gaat het zeker duren -, maar GroenLinks-Kamerlid Ineke van Gent ziet dit als een belangrijke bijdrage aan het dierenwelzijn (zie kader hiervoor). Nieuwe welzijnsnota bepalend Belangrijker dan de grondwetswijziging is waarschijnlijk de bijstelling van de 5 jaar oude beleidsnota Dierenwelzijn. Die is voor politieke ontwikkelingen koersbepalend. ChristenUnie-Kamerlid Ernst Cramer heeft vorig jaar samen met D66-collega Van der Ham om die herijking gevraagd.,aan een herziening van die

4 Page 3 POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN Boerderij April 3, 2007 nota heb je meer dan aan een wijziging van de Grondwet", verwacht Cramer.,Aan een nieuwe nota kun je concreet en praktisch beleid koppelen." Cramer verwacht dat de nieuwe nota zal laten zien dat de veehouderijsector daarin al vergevorderd is. De komst van een nieuwe nota is opgenomen in het regeerakkoord. Volgens minister Verburg verschijnt deze voor het einde van 't jaar. Van de Dierenbescherming hoeft het niet zo lang te duren. Ze heeft de verbeterpunten en aanscherping van een nieuwe beleidsnota klaar en zal daarmee flink meesleutelen aan de inhoud van de nieuwe nota. Belangrijk is haar vaststelling dat niet tot zijn recht is gekomen wat de oude nota wilde. Het mogelijk maken van natuurlijk gedrag was het kernpunt van de nota van Aangepaste houderijsystemen moesten dat het liefst voor 2012 mogelijk maken. Nog lange weg te gaan Toch zal die ook laten zien dat het nog een lange weg is voor dit stadium van dierenwelzijn is bereikt. Daarom zal de nieuwe nota daar scherper op aandringen. De Dierenbescherming:,De veehouderij moet overstappen van concurrentie op kostprijs naar concurrentie op toegevoegde waarden als dierenwelzijn." Houderijsystemen worden getoetst aan eisen van Welfare Quality. De EU, zo stelt de organisatie, steunt alleen nog boeren met een hoog welzijnsniveau. Verder moet de overheid omvangrijke fondsen creeren voor het financieren van onderzoek naar en projecten voor dierenwelzijn. De Dierenbescherming beperkt zich niet tot het formuleren van uitgangspunten. Ze doet nu al concrete voorstellen, zoals: verbod van aanbindstallen voor runderen, fokkerij richten op robuuste dieren met langere levensduur, verplichte weidegang voor vleesvee (uitgezonderd stieren ouder dan 1 jaar), ruime kraamstallen voor zeugen met nestelvoorziening, castratieverbod biggen, onbeperkt ruwvoer en water voor vleeskalveren, uitbannen van vleeskuikenrassen met chronische welzijnsproblemen en veemarkten definitief sluiten. LTO heeft voor de nieuwe nota dierenwelzijn nog niets klaarliggen. In de loop van dit jaar is nog wel een bijdrage te verwachten. Het lijkt er op dat de organisatie het initiatief gunt aan de Dierenbescherming en politieke partijen. In de pijplijn De kalversector ontwikkelt nu een welzijnsmeter. Het moet een wetenschappelijk onderbouwd instrument worden. Deze zomer zullen vijf varkenshouders de uitgangspunten van de Comfort Class-stal of onderdelen ervan gaan toepassen in enkele afdelingen of in nieuwe stallen. Kader bij artikel: Grondwet dwingt tot toets op lijden GroenLinks wil de zorg voor dieren in de Grondwet vastleggen. Dat dwingt tot maatregelen, zegt Kamerlid Ineke van Gent.,Het dwingt tot herziening van bestaande wetgeving." Zo vat Ineke van Gent (GroenLinks) de meerwaarde samen van een extra regeltje in de Grondwet, waarvoor

5 Page 4 POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN Boerderij April 3, 2007 zij en haar fractievoorzitter Femke Halsema een wetswijziging hebben voorgesteld. Als dat wordt aangenomen, komt in de Grondwet te staan dat de overheid haar zorg richt op bescherming en verbetering van het welzijn van dieren. En vervolgens?,als dat in de Grondwet komt te staan, moeten nieuwe en bestaande wetten en regels er op worden beoordeeld of ze het vermijdbaar lijden van dieren in voldoende mate voorkomen." De Raad van State zegt in zijn advies dat er weliswaar geen belemmeringen zijn dit in de Grondwet op te nemen, maar dat het niet nodig is bestaande wetten te toetsen.,inderdaad ziet de Raad van State geen belemmeringen. Ik duid het advies zo dat de wijziging van de Grondwet betekent dat de bestaande wetgeving moet worden aangescherpt. Er wordt dus een vorm van dwang aan toegevoegd." Wijziging van de Grondwet duurt jaren. Bent u niet bang dat dit het werken aan gewone regels stillegt?,helemaal niet. Dezelfde partijen die achter de Grondwetswijziging staan, zullen ook meewerken aan tussentijds aanscherping van regels." Moet Nederland vooroplopen?,nederland moet binnen Europa het voortouw nemen om het dierenwelzijn te verbeteren. Maar daar moeten we niet op wachten. Nederland heeft een voortrekkersrol en moet zijn nek uitsteken." Kader bij artikel: Meer welzijn niet baseren op emotie Is de markt in staat om extra welzijnseisen zo te positioneren dat de burger tevreden is? Henny Swinkels is voorstander van het ontwikkelen van een wetenschappelijk onderbouwde meetlat voor dierenwelzijn in de kalverhouderij, Anders bestaat het gevaar dat extra dierenwelzijn opgedrongen wordt, gebaseerd op een emotionele discussie. De meetlat moet objectief zijn en geaccepteerd worden in de hele keten van kalfsvlees. Dus ook door de VanDrie Group. Meer dierenwelzijn kan dan een licence to deliver worden. Extra welzijn zal niet extra betaald worden, maar moet dan gewoon de prijs zijn voor de boer en de consument. Extra welzijnseisen kunnen ingepast worden, zolang het investeringen vraagt voor de boer die economisch rendabel te maken zijn. Vion acht de slagingskans van een zuiver en alleen op dierenwelzijn gestoeld marketingconcept voor vlees klein. Wil een onderscheidend vleesconcept goed van de grond komen, dan is het volgens Vion noodzakelijk om daar extra zaken aan toe te voegen. Die moeten voor de uiteindelijke consument herkenbare en toegevoegde meerwaarde hebben, zoals kleur, geur en smaak van het vlees. De al bestaande houderij- en afzetconcepten zijn bij Vion niet statisch. Wensen van afnemers worden waar mogelijk ingevuld en verankerd in de conceptvoorwaarden. De markt is

6 Page 5 POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN Boerderij April 3, 2007 leidend en Vion wil deze marktontwikkelingen doorvertalen. Friesland Foods (FF) zal geen initiatieven nemen om extra welzijnseisen op te nemen in het leveringsprogramma en dit in de markt te zetten. Extra dierenwelzijn is op dit moment geen plus in de markt, omdat het niet onderscheidend is. FF blijft de maatschappelijke en politieke ontwikkelingen volgen. Momenteel is volgens FF van een welzijnsissue voor de melkveehouderij geen sprake. Ook weidegang is geen issue. Koeien in een stal kunnen evenveel welzijn hebben als die in de wei. Dierengezondheid en dierenwelzijn zijn goed geregeld in Nederland en zijn voorwaarden voor levering aan FF. En daarmee ook voorwaarden voor FF voor de productie van zuivelproducten. Kader bij artikel:meer ruimte voor het dier meestal het uitgangspunt Alle sectoren in de dierhouderij kennen productiemethodes met meer aandacht voor dierenwelzijn. Een greep uit de concepten. Slachtconcern Vion heeft een welzijnsprogramma genaamd Good Farming Welfare voor de afzet van diervriendelijke bacon naar het Verenigd Koninkrijk. In dit programma mogen de beren niet gecastreerd zijn en is groepshuisvesting voor de dragende zeugen verplicht. Er is ook een programma voor biologische varkens. Supermarktketen Jumbo verkoopt Jumbo Bewust-varkensvlees in een aantal filialen. Varkens uit dit concept hebben meer ruimte en een dichte vloer met een dik strooiselbed. Voor zowel rund- als kalfsvlees zijn projecten in ontwikkeling met meer aandacht voor dierenwelzijn. De Volwaard kip is een vleeskuiken met veel ruimte en uitloop naar buiten ter beschikking. Coppens Diervoeding, ZLTO, slachterij Flandrex, Dierenbescherming en enkele grote supermarkten hebben deze diervriendelijke houderij in de markt gezet. De legsector kent naast het scharrelei nog het Freiland-ei. In de melkveehouderij is weidegang een hot item. Cono beloont veehouders die een minimumaantal uren per dag en dagen per jaar de koeien in de wei laten met een bonus van _0,50 per 100 kilo melk. Friesland Foods komt met 100 procent weidemelk en Campina met merkmelk uit weidegang en aangepaste voeding en met een gezondheidsclaim. Alpuro heeft in de kalversector het concept Peter's Farm: kalveren in grote groepen houden en aandacht voor extra dierenwelzijn. De VanDrie Group heeft het Group Grown-concept: groepshuisvesting met aandacht voor dierenwelzijn. Kader bij artikel: 'Als wij ons aan de regels houden, moeten andere landen dat ook' Melkveehouder Henk Weijers heeft een duidelijke mening over het welzijn in de wereld. Profiel: Naam: Henk Weijers (45). Woonplaats: Beuningen (Gld.). Bedrijf: melkveebedrijf met 85 melkkoeien. 44 ha is in gebruik: 38 ha gras en 6 ha mais. Met de koeien het jaarrond binnen is Henk Weijers in Beuningen niet het toonbeeld van de bewuste welzijnsboer. Zijn beslissingen zijn echter wel goed

7 Page 6 POLITIEK SPRINGT IN WAAR MARKT 'T ER BIJ LAAT ZITTEN Boerderij April 3, 2007 onderbouwd; alles heeft een reden. Volgens de veehouder bewandelt hij de gulden middenweg:,het kan altijd beter, maar ook veel slechter." Nadat hij in 1995 het ouderlijk gemengd bedrijf overnam met kilo melk en 200 vleesvarkens groeide hij binnen 10 jaar naar kilo, zonder varkens. Nu kan alle arbeid nog door een man verzet worden; dat is een belangrijke factor voor de veehouder. In 2003 besloot hij, na te warm of te koud weer, de koeien binnen te houden.,de huiskavel is maar 17 hectare. Daarbij is het altijd natte grond, dus is de vertrapping groot. Toen ik de koeien in de zomerdag met zijn allen onder een boom zag kruipen, dacht ik: En nu blijven ze binnen." Er was toen net een openfrontgedeelte aan de ligboxenstal gezet, dus wat frisse lucht betreft gingen de dieren er niet echt op achteruit. Nu afgelopen jaar de ligmatten zijn vernieuwd weet Weijers zeker dat de koeien het goed hebben:,ze hebben weinig gezondheidsproblemen." Weidegang levert voor hem niks extra's op. Kaasfabriek Leerdammer komt zijn melk halen en die betaalt alleen extra voor eiwit. Het hele weidemelkconcept vindt hij maar onzin:,het binnenhouden van de koeien brengt voor mij qua arbeidsbesparing en gemak meer op dan een halve cent per liter." Om aan de wensen van de consument te voldoen is hij best bereid aanpassingen te doen, maar het moet wel betaald worden en niet alleen aan de fabriek. Dat gebeurt volgens Weijers niet altijd. Als het ze te duur is, laten ze de Nederlandse producten links liggen. En kijk eens naar de landen waar zuivel, eieren en vlees vandaan komen als het niet uit Nederland gehaald wordt, hoe zit het daar met welzijn? Als de Nederlandse veehouder allerlei regels opgelegd krijgt, mag het niet zo zijn dat goedkopere producten voorrang krijgen.,de consument denkt dat veehouders het leuk vinden om altijd groter te groeien, maar als ik het met tien koeien kon verdienen, zou ik dat veel liever doen." Fotobijschriften: Kamerlid Ineke van Gent (GroenLinks) stelt een wijziging van de Grondwet voor. Als Miss Piggy verklede dames bieden handtekeningen aan om een dierenwelzijnsvoorstel van Milieudefensie op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Koeling met een vernevelaar is een van de toepassingen van extra dierenwelzijn in de Comfort Class-stal in Raalte. Rob van Dongen, Friesland Foods Marc van der Lee, Vion. Henny Swinkels, VanDrie Group Slachtconcern Vion heeft het concept Good Farming Welfare voor beren. Een van de eisen is een castratieverbod. GRAPHIC: Margot Scheerder; Roel Dijkstra Persfotografie; Robin Britstra; Fotoburo Bert Jansen; Persburo Melissen; Willem Hissink; R.F. Hissink; Hans Prinsen; Zie tekstveld LOAD-DATE: April 10, 2007

8 Page 7 2 of 4 DOCUMENTS Copyright 2007 Reed Business Information B.V. Boerderij April 3, 2007 SECTION: Paasthema: Dierenwelzijn; N.27 van 2007, J.92; P.16;17;18;19 LENGTH: 2526 words HEADLINE: WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? BYLINE: Joost Beekman, Willeke Wissink BODY: Het begrip dierenwelzijn is nog volop in ontwikkeling. Menselijke emoties spelen er een grote rol bij. Echt meten van fysiek en psychisch welzijn is nog ver weg. Veel van wat de laatste jaren op de veehouderij is afgekomen, was onder de vlag van dierenwelzijn. Dat begrip is alomtegenwoordig. Maar wat houdt het eigenlijk in, en kan je het meten? De gangbare definitie is gebaseerd op de in de jaren zestig opgestelde vijf vrijheden voor het productiedier. Kern is afwezigheid van pijn, stress, ziekte en wonden, en voldoende voer en mogelijkheden tot natuurlijk, soorteigen gedrag. Nog altijd is deze basis maatgevend. Maar hoe ga je er mee om? Drie kijken op dierenwelzijn Tegenwoordig onderscheiden wetenschappers drie manieren van het beoordelen van dierenwelzijn. De eerste behelst kijken naar de omstandigheden van het dier. Conclusies worden getrokken uit kwaliteit en omvang van stal en voorzieningen. Als de stal ruim, licht en geventileerd is, zal het dier het ook wel goed hebben. Samen met goed vakmanschap gaat dit ook vaak op. Maar het blijft een beperkte aanpak. Naar het dier zelf wordt niet gekeken. Evenmin naar het vakmanschap van de boer bij minder meetbare zaken, zoals zijn gedrag bij de dieren. Gechargeerd zou dit betekenen: in een stal die aan regels voldoet, kan een dier het niet slecht hebben. Dat zullen maar weinigen geloven. De tweede manier van kijken komt dichter bij het dier: inschatting van welzijn vanuit productieperspectief. Als het dier geen zichtbare kwalen vertoont en de productie goed is, zal het met zijn welzijn wel snor zitten. Dit lijkt redelijker dan slechts kijken naar de omgeving. Maar het is niet genoeg. Het 'psychisch' welbevinden van het dier en andere onzichtbare zaken blijven zo buiten beschouwing. Dieren hebben ook gevoelens Vanuit biologisch oogpunt is het aannemelijk dat dieren gedragsbehoeftes en gevoelens zoals agressie, frustratie of angst hebben. Die kunnen negatief werken op welzijn zonder dat ze gepaard gaan met ziekte of daling in productie. Je mist dit soort zaken met de twee gangbare benaderingen. Van een mens die functioneert

9 Page 8 WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? Boerderij April 3, 2007 en niet ziek is, zeggen we ook niet per definitie dat hij het dan goed heeft. Vanuit mens redeneren mag Net als mensen hebben dieren, zeker op ons lijkende zoogdieren, gevoelens. Dat beredeneert de wetenschap vanuit het homologiebeginsel: als levensvormen qua neurologische (hersen)structuren vergelijkbaar zijn gebouwd, zoals mensen en varkens, zullen ze op bepaalde prikkels ook soortgelijke biologische, meetbare reacties en vergelijkbare emoties hebben. Dit homologiebeginsel wordt al decennia gehanteerd. Zonder dit zou onderzoek met proefdieren geen waarde hebben. Dierengevoelens kunnen we op het spoor komen door aanwijzingen in zenuwstelsel en hormoonspiegel, waarvan we weten dat ze bij mensen wijzen op bepaalde (negatieve) emoties. Stel dat bepaalde hersenpatronen en hormonale veranderingen bij de mens duiden op angst. Dan kunnen we bij een varken met die verschijnselen aannemen dat het ook die emotie heeft. Vanuit de mens redeneren is wetenschappelijk gezien tot op zekere hoogte dus correct. Zo raar is het dan niet om te zeggen: als ik als man pijn en stress ervaar en bepaalde reacties vertoon als ik onverdoofd word gecastreerd, zal dat bij een varken niet anders zijn. Centraal hierbij staat wel dat de vergelijking trekken begint bij afwijkend gedrag bij het dier. Je gaat over de schreef als er bij de dieren niets bijzonders is waar te nemen, maar je als mens uit eigen voorkeur zegt: 'ik zou me in zo'n stal met beton en weinig ruimte waardeloos voelen'. Zo'n aanname krijgt pas waarde als je aan het dier kan vaststellen dat het zich niet tevreden en gezond voelt. Emoties buiten de deur houden Bij kritiek op de veehouderij wordt vaak tot in het absurde vanuit de mens geredeneerd. Denk aan de actie Sex voor dieren in Zonder aanwijsbare problemen bij dieren roepen dat de veehouder iets fout doet, is onzin. Maar dieren wekken emoties op. Als katalysator voor meer onderzoek of een maatschappelijke discussie kunnen emoties nuttig zijn. Maar verder moet je je er in de wetenschap verre van houden, vindt Kees van Reenen, projectleider van Animal Sciences Group van WUR in Lelystad en werkzaam in het Europese onderzoeksproject Welfare Quality. Dat internationale project is het eerste grote multidisciplinaire project over dierenwelzijn. Er wordt niet alleen gekeken naar dieren en veehouders, ook wordt in beeld gebracht wat de samenleving vindt en wil van de veehouderij. Nederlandse wetenschappers zijn voortrekkers in Welfare Quality. Het doel: een objectieve welzijnsmonitor voor de veehouderij ontwikkelen. Een instrument waarmee op basis van kenmerken gemeten aan het dier zelf, gedrag of gezondheid, een objectieve indruk wordt verkregen over het niveau van welzijn van landbouwhuisdieren in de praktijk. Hierbij passen geen emoties of het centraal plaatsen van de mens. Projectleider Kees van Reenen:,Kennis moet bij dierenwelzijn voorop staan. We moeten het objectiveren en ontdoen van emotie." Dat vindt ook de Nederlandse wetenschapper Mechiel Korte, die met collega's aan een publicatie schreef die binnenkort verschijnt in het wetenschappelijke tijdschrift Physiology & behavior. De kritiek van Korte en collega's op de visie op dierenwelzijn en de Europese beleidsvorming daarbij is pittig: te veel door emoties en vanuit de mens geredeneerd. Meten aan het dier zelf

10 Page 9 WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? Boerderij April 3, 2007 Het moet dus objectiever en meer vanuit het dier bekeken. Dat willen wetenschappers al heel lang. Dan komen we op variant drie van omgaan met dierenwelzijn: observeer het dier zelf en meet waar mogelijk zaken die er toe kunnen doen. Probeer als het kan door neurobiologisch onderzoek aan de hersenen te achterhalen wat het dier echt voelt. Zo kan je komen tot een gedragslijst die boeren moet helpen te weten wanneer het foute boel is, ook wanneer verder in de stal en met de productie alles oke lijkt. Dierenwelzijnslector Hans Hopster, werkzaam in Wageningen en Leeuwarden, pleit daarvoor. Al voegt hij eraan toe dat een praktische toepasbaarheid nog ver weg is. Tot die tijd is dierenwelzijn niet volledig en objectief te meten. Het meten bij het dier zelf lijkt logisch, maar het is dat vroeger nooit geweest. De behoefte is er nu omdat de huidige samenleving overloopt van soms bijna blinde dierenliefde, die weinig verschil maakt tussen huisdieren en productiedieren. Sterker, we maken weinig (of geen) verschil tussen mens en dier. Onze kijk op dierenwelzijn is hiermee een kwestie van voortschrijdend inzicht. Gans in tweeen Veel hangt af van factoren om ons heen, de tijdgeest, de cultuur en de eerder genoemde emoties. In de Middeleeuwen stond niemand boos op wanneer men ganzen levend in tweeen trok. Ook over mensenwelzijn waren de meningen wel wat anders. Lang is gedacht dat zuigelingen geen pijn konden voelen. Het welzijn zal niet zijn veranderd, de kijk erop wel. Dierenwelzijn is mensenwelzijn Meten is weten, maar dierenwelzijn blijft voorlopig voor een deel dus meer een kwestie van vermoeden. En een relatief begrip. Het hangt af van wat we willen. Hans Hopster:,Je kunt feiten verzamelen wat je wilt, uiteindelijk gaat het er om welke betekenis de samenleving en de boer eraan geven." En dat is deels onderhevig aan cultuur en tijdgeest. In zekere zin ook is dierenwelzijn sterk verwant aan mensenwelzijn. Ook de geestestoestand van mensen laat zich uiterst lastig in kaart brengen. Hoe dan ook, veehouderij en wetenschap streven naar een betere beheersing van dierenwelzijn. Aan omgevingsfactoren, productiecijfers en waarneembare ziekten en gebreken is dat te meten. Aan het in beeld brengen van gedrag en emoties wordt gewerkt. De vraag is echter of het ooit genoeg zal zijn voor de maatschappij. Daar zijn emoties vormend voor hoe men denkt over de boer en zijn vee. Bij de voortgaande verstedelijking komen niet opeens grote omslagen in maatschappelijk klimaat of in de kennis van het boerenbedrijf. Uiteindelijk zijn we misschien pas vooral tevreden over het dierenwelzijn als we er ons zelf goed bij voelen. Rationele argumenten over het dier voldoen dus niet zonder meer. In die zin is dierenwelzijn misschien nog wel meer een mensenkwestie dan een dierenkwestie. Dierenwelzijn is ook mensenwelzijn. Kader bij artikel: Welzijn meten aan het brein van dieren In de wetenschap gaan stemmen op voor hersenonderzoek aan dieren om te kijken

11 Page 10 WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? Boerderij April 3, 2007 wat ze voelen en hoe hun welzijn is. Profiel: Naam: Hans Hopster. Functie: lector en onderzoeksleider dierenwelzijn. Het wordt werkelijkheid: meten hoe dieren in de veehouderij zich gedragen en zelfs hoe ze zich vermoedelijk voelen. In ieder geval als het ligt aan dierenwelzijnsprofessor Elsbeth Stassen in Wageningen en Hans Hopster, programmaleider dierenwelzijn aan de WUR en lector aan de agrarische hogeschool in Leeuwarden. Binnen het internationale, met EU-geld gefinancierde project Welfare Quality wordt gewerkt aan een welzijnsmonitor voor landbouwhuisdieren. Dat moet uitmonden in bruikbare regels voor boeren. Die kunnen dan aan de hand van gedrag bij het vee kijken of er bij het dier iets mis is. Dat is precies waar het op aan moet, vindt Hopster. Maar van hem mag het nog verder gaan. Hopster wil dat LNV geld vrijmaakt voor neurobiologisch onderzoek, aan de hersenen dus, bij landbouwdieren, en dat te relateren aan waargenomen gedrag. Dit zou moeten leiden tot inzicht in de betekenis van bepaalde gedragingen, en of dat wijst op verminderd welbevinden van het dier. Hopster:,Met neurobiologisch onderzoek aan vee heb je het al snel over 6 jaar onderzoek, en dat vergt miljoenen." Elsbeth Stassen denkt dat de kennis over dierenwelzijn genuanceerder kan worden. Want in een stal die eigenlijk net niet voldoet, kan een goede veehouder heel veel goedmaken door zijn gedrag en voerpatroon. Door meer kennis van diergedrag is dan straks te meten dat het dierenwel-zijn voldoende is, terwijl kennis van nu zo'n boer misschien aan de schandpaal wordt genageld. Kader bij artikel: Ruimte, comfort en soorteigen gedrag Aanwezigheid van positieve gedragingen en afwezigheid van negatieve geven beeld van het niveau van dierenwelzijn. Plus - Mogelijkheden om te spelen, bijvoorbeeld bij varkens. - Sociaal likken, 'spontaan' gedrag, afwezigheid van (bovenmatige) angst. - Activiteit van het dier is voldoende. - Natuurlijk en soorteigen gedrag, zoals wroeten bij varkens. - Fourageermogelijkheden, met name voor guste en dragende zeugen. Kan via verstrekking van voldoende ruwvoer. - Voldoende toegang tot voer en water. - Nestmateriaal voor kraamzeugen - Afwezigheid van wonden of beschadigingen aan bijvoorbeeld de klauwen, door een comfortabele stal. - Geen wonden of beschadigingen door (al dan niet gestoord) sociaal gedrag, zoals door staartbijten of pikken.

12 Page 11 WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? Boerderij April 3, Laag gehalte aan kwalen bij de dieren. - Lage uitvalpercentages. - zoveel mogelijk natuurlijke geboorten, in plaats van keizersnedes. Eventueel door hierop bij het fokken (bijvoorbeeld bij dikbilrassen bij rundvee) te letten. Min - Te vaak gaan staan en weer liggen, duidt op oncomfortabele huisvesting. - Hijgen en rillen wijzen op verkeerde temperatuur. - Uitglijden en vallen wijzen op te weinig bewegingsgemak in de stal. - Inwendige kwalen of kwaliteitsproblemen na slacht wijzen op ziektes. - Routineuze verminkingen als onthoornen, staartkappen of snavelkappen geven pijn en stress. - Agressief, abnormaal, gestoord gedrag wijst op een niet-optimale beheersing van mogelijkheden tot sociaal gedrag. Meestal zijn die dan te klein. Soms echter, zoals in de biologische pluimveehouderij voorkomt, kan de combinatie van meer bewegingsruimte met bepaalde rassen juist voor meer problemen zorgen, zoals kannibalisme. - Erg angstig gedrag bij alles wat nieuw of anders is duidt op matige stal of op een niet-diergerichte werkwijze. - Abnormaal gedrag ten opzichte van de boer, zoals vermijding, kan wijzen op een onjuiste of te dieronvriendelijke houding van de veehouder. Kader bij artikel: Dier moet zich aanpassen Dierenwelzijn is geen absolute grootheid. Er zijn geen harde regels: als je dit doet, doe je het goed. Bij wetenschappers overheerst het idee dat het een dynamisch gegeven is. Het is niet alleen aan de mensenkant, maar ook aan de dierenkant relatief. Zo is het idee dat een dier vrij van stress moet zijn onzin, volgens dierwetenschappers. Net als bij de mens is stress af en toe onvermijdelijk. Sterker nog, zonder externe prikkels krijgt het dier ook stress en vermindert welzijn. Gebrek aan stress geeft ook stress. Het dier moet zich kunnen aanpassen, moet letterlijk en figuurlijk de ruimte hebben. Kader bij artikel: 'Ik werk mee aan dierenwelzijn, maar moet ook mijn boterham verdienen' Marco Oosterveld bouwt een Canadese strooiselstal. Daarmee richt hij zich meer op welzijn van de varkens. Profiel: Naam: Marco Oosterveld (30). Woonplaats: Holten (Ov.). Bedrijf: Oosterveld start een nieuw bedrijf met vleesvarkens in een Canadese strooiselstal.

13 Page 12 WAT IS DIERENWELZIJN? HOE MEET JE DIERENWELZIJN? Boerderij April 3, 2007 Marco Oosterveld laat de tekeningen van zijn nieuw te bouwen Canadese strooiselstal zien. De grondwerkzaamheden zijn net begonnen. In december moet de stal klaar zijn. Hij vertelt enthousiast over zijn plannen.,het stond voor mij vast dat het een eenvoudige stal moest zijn. Praktisch, niet bol van technische snufjes." Oosterveld koos voor een Canadese strooiselstal.,zo'n stal komt al dichter bij een koeienstal: ruim, hoog en fris. En makkelijk te onderhouden. De varkens moeten zich er prettig in voelen. Het is zeker geen biologisch systeem, maar meer gangbaar met een vleugje extra dierenwelzijn." De varkenshouder benadrukt dat hij 'absoluut niets' tegen een gangbaar bedrijf heeft. In maatschap met zijn ouders runt hij op dit moment een gangbaar bedrijf. Dat bevalt prima.,toch vind ik dat dierenwelzijn hoger op mijn prioriteitenlijst mag staan. Er moet wat veranderen in de varkenshouderij. Het is belangrijk naar de burger toe dat varkenshouders het imago van de varkenshouderij opkrikken." De strooiselstal bestaat uit een grote open ruimte met een beperkt aantal ventilatoren. Daardoor zijn de energiekosten voor ventilatie laag.,bij heel warm weer gooi ik de twee grote roldeuren open. Dat zorgt voor natuurlijke ventilatie. Ik wil de natuurlijke trek intact laten en geen luchtwasser gebruiken", zegt Oosterveld. Op de 90 procent dichte vloer komt zaagsel.,tja, dat woordje zaagsel maakt wat los bij collega-varkenshouders. De meesten zijn sceptisch. Het vroegere diepstrooiselsysteem was immers geen succes. Dat blijft hangen. Deze stal laat zien dat zaagsel een succes kan zijn, is mijn overtuiging. En voor de varkens is zaagsel een groot pluspunt. Daarmee kunnen ze voldoen aan hun wroetbehoefte." Oosterveld vindt dat hij binnen zijn kostenplaatje meer kan doen voor de dieren. Hij paart passie aan realisme.,ik wil meewerken aan dierenwelzijn, maar moet natuurlijk wel mijn boterham kunnen verdienen. Uiteindelijk draait het bij mij ook om een voordeligere kostprijs." Als de strooiselstal een succes wordt, bouwt hij een tweede.,grootse plannen. Maar ik moet het nog waarmaken, hoor!" GRAPHIC: Hans Prinsen; Henk Riswick; Bert Jansen; Willem Mieras; Mark Pasveer; Omke Oudeman; Willem Hissink LOAD-DATE: April 10, 2007

14 Page 13 3 of 4 DOCUMENTS Copyright 2007 VUM Groep De Standaard March 29, 2007 EDITION: Vlaams-Brabant/Brussel, Oost-Vlaanderen, Limburg, West-Vlaanderen, Antwerpen SECTION: WET; Pg. 30 LENGTH: 1118 words HEADLINE: Politici negeren dierenwelzijnsonderzoek HIGHLIGHT: Landbouw Wetenschap verschuift in het debat soms naar de achtergrond. De Cleene Dieter BODY: EEN Europese standaard voor het welzijn van vleeskippen blijkt een heikel punt. Wetenschappers hebben vastgesteld dat het welzijn van de dieren sterk achteruitgaat als ze met meer dan vijftien per vierkante meter samen zitten. Het huidige voorstel van de commissie wil een hogere bezetting toestaan. Maar ook dat blijkt een probleem voor de landbouwministers van sommige lidstaten.de commissie financiert nochtans heel wat wetenschappelijk onderzoek om het welzijn van de Europese landbouwdieren objectief te meten. Zoals het Welfare Quality project, dat in 2004 van start ging en dat een evaluatiesysteem voor dierenwelzijn probeert op poten te zetten, gebaseerd op wetenschappelijke kennis. Kijken naar het gedrag van het dier is daarbij essentieel, zegt projectcooerdinator Harry Blokhuis, verbonden aan de universiteit van Wageningen. "Dieren hebben zich ontwikkeld in een natuurlijke omgeving en vertonen daardoor een specifiek gedrag. Als dat onmogelijk wordt gemaakt, verstoort dat het welzijn van het dier. Door te kijken naar het gedragspatroon en wat dieren willen, achterhalen we wanneer ze zich goed voelen en wanneer ze gestresseerd zijn of lijden."dat kan met relatief eenvoudige experimenten. Door te kijken hoeveel moeite een dier wil doen om iets te bereiken, bijvoorbeeld toegang tot een legnest, bepaal je hoe belangrijk dat is.ook bloedanalyses kunnen informatie over het welzijn van het dier opleveren, maar het Welfare Project richt zich vooral op indicatoren die direct op het bedrijf kunnen worden gebruikt. Naast de mogelijkheid tot natuurlijk gedrag zijn voeding (geen honger of dorst), huisvesting (onder andere bewegingsvrijheid) en gezondheid (afwezigheid van verwondingen, ziekte en pijn) belangrijke parameters.de vrees van dierenwelzijnsorganisaties is volgens Ann Degreef, de directeur van Gaia, dat Europese initiatieven tot weinig veranderingen in de praktijk zullen leiden. Zij stelt vast dat de Europese commissaris voor Gezondheid, Markos Kyprianou, tevens bevoegd voor Dierenwelzijn, inspanningen doet om regels vast te leggen, maar dat concrete voorstellen steevast afgeblokt worden door de raad van landbouwministers. Voor het vleeskippendossier lijkt dat alvast te kloppen. Vleeskippen worden met duizenden tegelijk in loodsen gehouden en bereiken hun

15 Page 14 Politici negeren dierenwelzijnsonderzoek De Standaard March 29, 2007 slachtgewicht van twee kg in 6 tot 7 weken. De snelle groei zorgt op zich al voor gezondheidsproblemen en lamheid omdat de poten het hoge gewicht moeilijk kunnen dragen. Om ernstige welzijnsproblemen te vermijden, zouden bovendien niet meer dan 12,5 vogels per vierkante meter mogen worden gehouden (of minder dan 25 kg per vierkante meter). Dat besloten wetenschappers in een rapport dat ze in 2000 opstelden in opdracht van de Europese Commissie.Bij meer dan vijftien vogels (30 kg) per vierkante meter stelden de onderzoekers een sterke toename van het aantal problemen vast. De vogels kunnen amper nog bewegen, wat leidt tot pijnlijke blaren op de borst, een gevolg van het voortdurend stilzitten op vuil strooisel. Natuurlijk gedrag is nagenoeg onmogelijk. MOMENTEEL ligt het maximale aantal vogels dat per vierkante meter mag worden gehouden, niet vast in de EU. In het slechtste geval zitten tot 27 vogels op die oppervlakte. Daarom wil de Europese Commissie een norm voor heel Europa. De wetenschappelijke basis dreigt daarbij naar de achtergrond te verschuiven. Het huidige voorstel wil een maximum van 38 kg of 19 vogels per vierkante meter.al sinds februari 2006 wordt het voorstel tegengehouden door de raad van landbouwministers. Het Nederlandse Europarlementslid Thijs Berman (PvdA), die er mee voor ijverde dat het voorstel werd goedgekeurd in het Europees Parlement, betreurt het gedrag van de ministers. "Enkele lidstaten, waaronder Frankrijk, blijven dwars liggen." Ook Belgie heeft zich tegen een standaard uitgesproken. Volgens Pierre Duville, verbonden aan het kabinet van minister Rudy Demotte, bevoegd voor Dierenwelzijn, omdat Belgie vond dat het toenmalige voorstel (geen standaard tot 2012 en pas vanaf dan maximaal 38 kg) niet ver genoeg ging. "Vertragingsmanoeuvres onder invloed van Vlaams minister van Landbouw Yves Leterme, die ook bevoegd is voor deze materie", volgens Ann Degreef van Gaia. De houding van Belgie heeft er in elk geval mee voor gezorgd dat er nog steeds niets is bereikt."bij zulke beslissingen spelen uiteraard ook politieke en financiele argumenten een rol", zegt dierenwelzijnsexpert Harry Blokhuis. "De wetenschap kan enkel aangeven waar de kritische grenzen liggen. Het gevolg dat aan aanbevelingen wordt gegeven, verschilt per dossier en in dit geval verliest de wetenschap." De argumenten blijken bovendien niet altijd gegrond."dat de maatregel na de problemen met vogelgriep ongelegen komt, kan ik begrijpen" zegt parlementslid Berman. "Maar een tweede argument van een land als Frankrijk is dat de normen de boeren benadelen op de wereldmarkt omdat ze elders niet gelden, en dat klopt niet. Brazilie, de enige concurrent van betekenis, voldoet aan de voorgestelde norm en doet zelfs beter, zij het ongewild, omdat het er te warm is om meer kippen bij elkaar te zetten.""als er al financiele gevolgen zouden zijn, heeft Europa de ruimte om die te compenseren. Uit studies blijkt dat een kip 8 cent meer zou kosten." Europees commissaris Kyprianou wijst erop dat Europa nooit kan concurreren met een land als Brazilie, waar alles sowieso goedkoper is. Daarom kunnen onze boeren zich beter op kwaliteit richten, en die gaat hand in hand met dierenwelzijn. NIET alleen de vleeskippen illustreren hoe moeilijk dierenwelzijn te realiseren valt. Zo moeten in 2012 legbatterijen uit Europa verdwenen zijn. De zogenaamde verrijkte kooien zijn wel nog toegelaten, terwijl wetenschappelijk onderzoek erop wijst dat ook zij niet aan de welzijnsvereisten voldoen. In het nieuwe systeem beschikken de legkippen in een gemeenschappelijke kooi elk over 600 vierkante centimeter ruimte (iets minder dan een A4'tje) terwijl dat vroeger 550 vierkante centimeter was. Daarnaast is per kip 150 vierkante centimeter voorzien voor een legnest en een scharrelgedeelte. Diverse studies wijzen erop dat hiermee niet aan de behoeften van de dieren is voldaan en dat ze te weinig ruimte hebben om zich normaal te gedragen.de Europese Commissie benadrukt dat een ei in een systeem met vrije uitloop maar 2,6 cent meer kost, een scharrelei (waarbij de dieren rondlopen in een schuur) 1,3 cent. De Europese consument geeft wel om dierenwelzijn, blijkt uit een recente Eurobarometer. Op een schaal van belangrijkheid van 1 tot 10 was 8 de gemiddelde score. Bovendien is 62

16 Page 15 Politici negeren dierenwelzijnsonderzoek De Standaard March 29, 2007 procent van de consumenten bereid zijn koopgedrag aan te passen om diervriendelijkere producten te kopen. LOAD-DATE: March 28, 2007

17 Page 16 4 of 4 DOCUMENTS Copyright 2007 Reed Business Information B.V. Agrarisch Dagblad March 21, 2007 SECTION: achtergrond; N.134 van 2007, J.22; P.2;BB2 LENGTH: 328 words HEADLINE: DISCUSSIE OVER DIERWELZIJN SOMS NOG TABOE BYLINE: Jeroen Savelkouls BODY: Het is een bekend probleem. Alle consumenten vinden dat er meer aandacht aan dierwelzijn moet worden besteed, maar zodra zij in de supermarkt voor het schap staan voert de portemonnee de boventoon: toch maar de kilo-knaller in plaats van dat dure stukje biologische vlees. Uit Europees onderzoek blijkt dat daar in het buitenland vaak heel anders over wordt gedacht. Zo zijn Italianen en Fransen erg bezorgd over de behandeling van dieren door boeren en passen zij hun aankoopgedrag er op aan. Volgens onderzoeker Volkert Beekman van Wageningen UR, die namens Nederland heeft meegewerkt aan het Europese project Welfare Quality waarvan gisteren de eerste resultaten zijn bekendgemaakt, is een mogelijke verklaring daarvoor dat dierwelzijn in Nederland al veel langer op de maatschappelijke en politieke agenda staat dan in landen in Zuid- en Oost-Europa. "Een onderwerp krijgt vaak de meeste aandacht als het net in de belangstelling staat", zegt Beekman. _Dat wil volgens de onderzoeker echter niet zeggen dat Nederlanders dierwelzijn niet belangrijk vinden. Wel kan hier een open discussie worden gevoerd waarin mensen er eerlijk voor kunnen uitkomen de prijs van het vlees belangrijker te vinden dan het welzijn van het dier._en daarmee is meteen de tweede verklaring voor de hoge cijfers in Italie en Frankrijk gegeven. "Dit zijn percentages van Noord-Koreaanse omvang", zegt Beekman. "Het is absurd hoog, maar dat komt omdat mensen geneigd zijn een politiek correct antwoord te geven. In Nederland kunnen we daar nu redelijk over praten."_de vraag is wat er met deze lastig te interpreteren onderzoeksresultaten kan worden gedaan. Welfare Quality hoopt de gegevens te kunnen combineren met de uitkomsten van andere onderzoeksprojecten, onder meer naar wat de beste criteria zijn voor dierwelzijn. Over drie jaar moeten ze allemaal zijn afgerond en leiden tot een dierwelzijnsverbetering, het liefst met steun van de consument en zijn portemonnee. GRAPHIC: RBI; Een voorbeeld van dierwelzijn LOAD-DATE: March 21, 2007

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen?

WAAR TREK JE DE GRENS? Hoe zouden we landbouwdieren moeten behandelen? 1. Productie van kippen Vleeskippen in de stal Scharrelkippen Scharrelvleeskippen kunnen naar buiten. Zij leven langer omdat ze op een langzamere, meer natuurlijke manier groeien. Is het eerlijk dat het

Nadere informatie

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij

Bio-industrie. Wat is de bio-industrie? Om hoeveel dieren gaat het eigenlijk. De legbatterij Bio-industrie Wat is de bio-industrie? Bio betekent,,leven'' en industrie is een verzamelnaam voor fabrieken. Bio-industrie is een nieuw woord voor bepaalde moderne vormen van veeteelt. In de veeteelt

Nadere informatie

Hoe kunnen melkveehouders bewegen naar een beter dierenwelzijn?

Hoe kunnen melkveehouders bewegen naar een beter dierenwelzijn? Hoe kunnen melkveehouders bewegen naar een beter dierenwelzijn? Jo Bijttebier 12/10/2011 Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek Eenheid Landbouw & Maatschappij www.ilvo.vlaanderen.be Beleidsdomein

Nadere informatie

De toekomst zal het leren Visie Dierenbescherming op de toekomst van de pluimveehouderij

De toekomst zal het leren Visie Dierenbescherming op de toekomst van de pluimveehouderij De toekomst zal het leren Visie Dierenbescherming op de toekomst van de pluimveehouderij 27 mei 2015 Frank Dales Algemeen directeur / bestuurder Dierenbescherming Opgericht in 1864 160.000 leden en donateurs

Nadere informatie

de Dierenbescherming Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van

de Dierenbescherming Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van Spreekbeurt Beter Leven Kenmerk van de Dierenbescherming Hoi, ik ben Ikki. Wat leuk dat je je spreekbeurt over het Beter Leven kenmerk gaat doen! Ik kan je daar heel veel over vertellen Bijvoorbeeld dat

Nadere informatie

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU

Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU Het GLB en dierenwelzijn: hoge normen in de EU De Europese Unie mikt hoog Europese Commissie Landbouw en plattelandsontwikkeling Bijdrage van het landbouwbeleid Het GLB biedt landbouwers een aantal stimuli

Nadere informatie

Het ontwapenen van kippen

Het ontwapenen van kippen Het ontwapenen van kippen Voorzorgsprincipe dierenwelzijn Wouter Wytynck Boerenbond Dierenwelzijn Dierenwelzijn wordt getoetst aan vijf vrijheden: - Vrij van honger en dorst - Vrij van ongemak - Vrij van

Nadere informatie

De kip en het ei. Een kip gaat eieren leggen als ze ongeveer zes maanden oud is. Eén maal per anderhalve dag legt ze een ei.

De kip en het ei. Een kip gaat eieren leggen als ze ongeveer zes maanden oud is. Eén maal per anderhalve dag legt ze een ei. De kip en het ei Een kip gaat eieren leggen als ze ongeveer zes maanden oud is. Eén maal per anderhalve dag legt ze een ei. Komt er nog wat van? De haan vrijt met de vrouwtjeskip. Hij zorgt voor de kuikentjeseieren.

Nadere informatie

VAN DER MEER. Inwerkingtreding Besluit Huisvesting. Oosterwolde, 11 augustus 2008

VAN DER MEER. Inwerkingtreding Besluit Huisvesting. Oosterwolde, 11 augustus 2008 Inwerkingtreding Besluit Huisvesting Oosterwolde, 11 augustus 2008 Op 1 april jongstleden is het Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij (Besluit huisvesting) inwerking getreden. Het Besluit huisvesting

Nadere informatie

Stichting Wakker Dier

Stichting Wakker Dier Stichting Wakker Dier Belangrijkste conclusies Inzichten De top 3 van minst acceptabele praktijken in de vee-industrie bestaat uit: 1. Veetransport varkens 2. Huisvesting vleesvarkens 3. Zeug in kraamhok.

Nadere informatie

Voorbeeld van een tekstplan als voorbereiding op het schrijven van een eerste versie

Voorbeeld van een tekstplan als voorbereiding op het schrijven van een eerste versie Voorbeeld van een tekstplan als voorbereiding op het schrijven van een eerste versie INLEIDING Welzijn van dieren in bio-industrie Waarover wordt wel gesproken? - leefomstandigheden - zorgen consument

Nadere informatie

Spreekbeurtpakket - dieren op de boerderij voor de leerling

Spreekbeurtpakket - dieren op de boerderij voor de leerling Spreekbeurtpakket - dieren op de boerderij voor de leerling Het voorbereiden van je spreekbeurt: 10 tips 1. Start met het verzamelen van materiaal. Heel veel over veeteelt kun je vinden op de site van

Nadere informatie

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen Jack van Eekelen Noordhoek, 40 melkkoeien en 40 ha akkerbouw Drie jonge mannen werken in VOF-verband op het bedrijf van hun ouders. Hun doel is bedrijfsovername. De een is wat verder dan de ander, maar

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Hierbij ontvangt u mijn antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over het verbod op het aanbinden van koeien.

Hierbij ontvangt u mijn antwoorden op de vragen van het lid Thieme (PvdD) over het verbod op het aanbinden van koeien. > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Naam: DE DIERENFABRIEK

Naam: DE DIERENFABRIEK Naam: DE DIERENFABRIEK _ Van nature zijn mensen alleseters. Ze verzamelden niet alleen vruchten en knollen, maar gingen ook op jacht. Tot ze ontdekten dat je makkelijker vee kon houden. Dan heb je je prooidieren

Nadere informatie

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group

Maatschappij, Markt en Meerwaarde. Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group Maatschappij, Markt en Meerwaarde Paul Jansen, Director Public Affairs Agri VION Food group VION Food Group Global Profiel Internationaal Food Concern 9 miljard omzet 27.000 werknemers Hoofdkantoor Son

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

De Zuivelmarkt. Zuivelverwerkers zoeken biologische melk. Veehouders gezocht voor vraagmarkt

De Zuivelmarkt. Zuivelverwerkers zoeken biologische melk. Veehouders gezocht voor vraagmarkt De Zuivelmarkt Veehouders gezocht voor vraagmarkt Zuivelverwerkers zoeken biologische melk Nederland produceert ongeveer 125 miljoen liter biologische melk. De vraag naar biologische zuivel neemt fors

Nadere informatie

Herkomst en Dierenwelzijnseisen

Herkomst en Dierenwelzijnseisen Scharrel Vlees Van Ommeren Vlees Herkomst en Dierenwelzijnseisen Inhoud Eisen en herkomst Van Ommeren Vlees Scharrel Rundvlees... 2 Eisen en herkomst Van Ommeren Vlees Scharrel Varkensvlees... 3 LIVAR...

Nadere informatie

Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval

Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval Welzijn van vissen tijdens de productie: de case Afrikaanse meerval Johan Schrama & Pascal van de Nieuwegiessen Aquaculture and Fisheries Group Wageningen University The Netherlands Inhoud presentatie

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

ING Zakelijk. Effecten grondstoffenmarkt en varkenshouderij. Iets over ING. Marktontwikkelingen varkenshouderij figuren en grafieken

ING Zakelijk. Effecten grondstoffenmarkt en varkenshouderij. Iets over ING. Marktontwikkelingen varkenshouderij figuren en grafieken ING Zakelijk Effecten grondstoffenmarkt en varkenshouderij Iets over ING Marktontwikkelingen varkenshouderij figuren en grafieken Cor Bruns Sectormanager landbouw 25 september 2012 ING Agrarisch Agrarisch,12

Nadere informatie

Inleiding. 1 Het marktaandeel van biologisch vlees was in 2008 2,2%, een toename van 0,3% sinds 2007. Bron: Biomonitor

Inleiding. 1 Het marktaandeel van biologisch vlees was in 2008 2,2%, een toename van 0,3% sinds 2007. Bron: Biomonitor Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers Juli 2009 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Opzet van de Supermarktmonitor... 4 1. Prijs van vleesvervangers en biologisch vlees... 4 2. Aanbod van vleesvervangers

Nadere informatie

De toekomst van rosé kalfsvlees Paul Meeuwissen Vitelco BV

De toekomst van rosé kalfsvlees Paul Meeuwissen Vitelco BV De toekomst van rosé kalfsvlees Paul Meeuwissen Vitelco BV Oirschot, 6 december 2011 Programma Introductie PALI Group / Vitelco Definitie kalfsvlees Kenmerken kalfsvlees Verschillen in kalfsvlees Huidige

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

Kunnen we het maken? Denken over dieren. R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie

Kunnen we het maken? Denken over dieren. R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie Kunnen we het maken? Denken over dieren R.K. Scholengemeenschap ST. Canisius Vakgroep: Biologie Inhoud Inleiding... 3 1 Jouw kijk op dieren... 4 1.1 Dierenwelzijn... 5 1.2 Cavalierhonden: Leuk of ongezond?...

Nadere informatie

Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel

Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel Inspiratie voor een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel Voorbeelden van onderwerpen en projecten Introductie Een bezoek aan Varkens Innovatie Centrum Sterksel is een inspirerende ervaring. Op

Nadere informatie

L GD3 16.12.2013 0236 j

L GD3 16.12.2013 0236 j Schouten, CM Van: Raadsgriffie Verzonden: maandag 16 december 2013 9:03 Aan: Onderwerp: Bijlagen: DIV FW: Brief aan gemeenteraad Dordrecht Collega, bijgaande stukken graag inboeken in Mozaiek tbv de raad.

Nadere informatie

Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde

Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde Mijn varken. algemene ontwikkelingen en de meerwaarde het varken centraal 29 oktober 2014, Geert van der Peet Inhoud Mogelijkheden RFID, maar geen doorbraak - Algemene ontwikkelingen en onderzoek Kansen

Nadere informatie

Mijn achtergrond. Dierenbescherming. Inhoud presentatie. Uitgangspunten dierhouderij. Doelgroepen Dierenbescherming

Mijn achtergrond. Dierenbescherming. Inhoud presentatie. Uitgangspunten dierhouderij. Doelgroepen Dierenbescherming Mijn achtergrond Perspectief vanuit de Dierenbescherming Het vleeskuiken van de toekomst: diergericht ontwerpen en robuuste rassen Studies: biologie en psychologie (Leiden) Gepromoveerd in de gedragsbiogie

Nadere informatie

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties De Log s in Gelderland, die hebben meegewerkt: Ruurlose Broek Halle

Nadere informatie

Masterplan Rationeel Gebruik Antibiotica van de Nederlandse Kalversector

Masterplan Rationeel Gebruik Antibiotica van de Nederlandse Kalversector Masterplan Rationeel Gebruik Antibiotica van de Nederlandse Kalversector Masterplan Rationeel Gebruik Antibiotica van de Nederlandse Kalversector pagina 1 Inleiding In Nederland wordt een toename waargenomen

Nadere informatie

30-11-2015 PROGRAMMA VOERWINST VERGELIJKING ZEUGEN ONTWIKKELINGEN EN TRENDS. 2015 is prognose bedragen exclusief btw

30-11-2015 PROGRAMMA VOERWINST VERGELIJKING ZEUGEN ONTWIKKELINGEN EN TRENDS. 2015 is prognose bedragen exclusief btw PROGRAMMA DE ROL VAN DE ADVISEUR Woensdag 2 december 2015 Ontwikkelingen en trends Uitbreiden zin of onzin? Toekomst bedrijven Risicomanagement / prijsfluctuaties De succesvolle melkveehouders De rol van

Nadere informatie

Projectaanvraag/-voorstel, behorende

Projectaanvraag/-voorstel, behorende Projectaanvraag/-voorstel, behorende bij de Regeling Financiële Bijdragen van de PVE (26/3/E4) Onderzoeksinstelling Wageningen UR Livestock Research Projecttitel Praktijkmonitoring en oplossingen voor

Nadere informatie

WAKKER DIER BIOLOGISCH BOERENGELUK

WAKKER DIER BIOLOGISCH BOERENGELUK Markt- en Opinieonderzoek. Zeker Meten. WAKKER DIER BIOLOGISCH BOERENGELUK 1 Project I1420 Rapportagedatum : 8 februari 2011 Opdrachtgever Contactpersonen bij opdrachtgever Contactpersonen bij Team Vier

Nadere informatie

Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016

Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016 Waarden van fosfaatrechten - achtergrondnotitie Natuur & Milieu 1 februari 2016 1 Aanleiding en samenvatting In 2015 heeft toenmalig staatssecretaris Dijksma van EZ fosfaatrechten voor de melkveehouderij

Nadere informatie

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink

Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Mailwisseling Hans Baaij en Wim van den Brink Dit is de mailwisseling die wij hadden met Hans Baaij (Varkens in Nood) en Wim van den Brink (Koninklijke Nederlandse Slagersorganisatie) naar aanleiding van

Nadere informatie

AOC MBO dierverzorging

AOC MBO dierverzorging Dilemma s Dieren in gevangenschap zorgen voor dilemma s. IJsberen in dierentuinen kunnen geen kilometers lopen en dat zouden ze eigenlijk het liefst willen. Muizen worden geregeld verdelgd als ongedierte.

Nadere informatie

Innovatief lichtsysteem brengt daglicht in biologische pluimveestal

Innovatief lichtsysteem brengt daglicht in biologische pluimveestal INHOUDELIJK DOSSIER Innovatief lichtsysteem brengt daglicht in biologische pluimveestal 1/ 1 Heusden-Zolder, 3 oktober 2013 Ter gelegenheid van Werelddierendag, op vrijdag 4 oktober, zet BioForum letterlijk

Nadere informatie

PUBLIC RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 17 oktober 2006 (25.10) (OR. en) 13773/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/0162 (C S) LIMITE

PUBLIC RAAD VA DE EUROPESE U IE. Brussel, 17 oktober 2006 (25.10) (OR. en) 13773/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/0162 (C S) LIMITE Conseil UE RAAD VA DE EUROPESE U IE Brussel, 17 oktober 2006 (25.10) (OR. en) PUBLIC 13773/06 Interinstitutioneel dossier: 2006/0162 (C S) LIMITE AGRIORG 80 AGRIFI 81 VERSLAG van: de Groep dierlijke producten

Nadere informatie

Opdracht Campagne. Pleuni Clijnk. MM1a

Opdracht Campagne. Pleuni Clijnk. MM1a Opdracht Campagne Pleuni Clijnk MM1a 1 Inhoud: Pagina 1 vooronderzoek Pagina 2 onderzoeksfase & conceptontwikkelingsfase Pagina 3 conceptontwikkelingsfase Pagina 4 storyboard Pagina 5 mindmap Pagina 6

Nadere informatie

Beleving van welzijn door het dier

Beleving van welzijn door het dier Beleving van welzijn door het dier Dr. Ir. Kathalijne Visser-Riedstra Hartmann Studie Zoötechniek Universiteit Wageningen Promotie onderzoek: Horsonality, a study on the personality of the horse Wetenschappelijk

Nadere informatie

Varkens produceren in Argentinië: lage kosten en daglicht in overvloed

Varkens produceren in Argentinië: lage kosten en daglicht in overvloed Varkens produceren in Argentinië: lage kosten en daglicht in overvloed Argentinië, het land van Maxima en pampa s, maar ook een wereldspeler in de dop als het gaat om varkens! Auteurs: M.A. de Winter P.

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015

Rabobank Food & Agri. Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q3 2015 Leidt de verwachte importgroei uit China tot herstel? De Rabobank verwacht een moeizaam derde kwartaal voor de Nederlandse varkenssector. Aan het einde

Nadere informatie

Convenant Weidegang. Weesp, 18 juni 2012

Convenant Weidegang. Weesp, 18 juni 2012 Convenant Weidegang Convenant Weidegang Weesp, 18 juni 2012 Weidende koeien kenmerken het Nederlandse landschap. Zij maken de melkveehouderij zichtbaar en bepalen mede het beeld dat de maatschappij van

Nadere informatie

Eyes on Animals Rapport: Giving Milk a Good Shake

Eyes on Animals Rapport: Giving Milk a Good Shake Eyes on Animals Rapport: Giving Milk a Good Shake Een verontrustend groot deel van de koeien in de Nederlandse melkveehouderij lijdt onder gebrekkig welzijn, blijkt uit onderzoek van Eyes on Animals. Door

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Directoraat-Generaal Milieu en Internationaal; Directie Duurzaamheid

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Directoraat-Generaal Milieu en Internationaal; Directie Duurzaamheid STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35929 31 december 2013 Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van 13 december 2013, nr. IENM/BSK-2013/297853,

Nadere informatie

Nationaal dierenwelzijnsbeleid

Nationaal dierenwelzijnsbeleid Nationaal dierenwelzijnsbeleid Stand: februari 2016 Onze betrokkenheid bij dierenwelzijn is onderdeel van onze visie op kwaliteit en verantwoordelijkheid. Wij stellen ons tot doel om het dierenwelzijnsniveau

Nadere informatie

Compoststal in Amerika; 2 keer per dag bewerken Gedroogde mest stal in Israël ( de wei in de stal )

Compoststal in Amerika; 2 keer per dag bewerken Gedroogde mest stal in Israël ( de wei in de stal ) Een greep uit nieuwe ontwikkelingen huisvesten van melkvee Huisvesting van melkvee staat momenteel sterk in de belangstelling bij melkveehouders, beleid en het onderzoek. Vanuit verschillende onderzoekprojecten

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers

Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers Supermarktmonitor Vlees en Vleesvervangers nummer 3 - januari 2010 Inhoudsopgave De Supermarktmonitor 3 Samenvatting 4 1. Prijs 6 1.1 Waar vindt de consument de goedkoopste biologische vlees? 6 1.2 Waar

Nadere informatie

mbo veehouderij Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector

mbo veehouderij Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector mbo veehouderij 2016 2017 Altijd de specialisatie die jóu past: Varkens Melkvee Pluimvee Professioneel partner in de veehouderijsector mbo veehouderij Uitdaging voor doeners in de Veehouderij Nederland

Nadere informatie

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten

Veel veld voor vlees, weinig veld voor groenten Voeding > 3 e graad > lesmateriaal > kniptekst Sociaal vlees? Voor de leerkracht: Knip op voorhand de tekst in stukken op de lijnen. Houd de stukken tekst per titel samen. Veel veld voor vlees, weinig

Nadere informatie

Animal Rights: The Abolitionist* Approach

Animal Rights: The Abolitionist* Approach Animal Rights: The Abolitionist* Approach Presenteert *Abolitionisme is het streven naar afschaffing van slavernij Dieren als Eigendommen door Professor Gary L. Francione Er zijn maar weinig morele principes

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB minitoets bij opdracht 13

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB minitoets bij opdracht 13 landbouw en natuurlijke omgeving 2011 dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB minitoets bij opdracht 13 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen - Omcirkel het goede antwoord

Nadere informatie

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood

Introductie. Supermarktmonitor februari 2011 Varkens in Nood Introductie Supermarkten benadrukken graag dat ze dierenwelzijn en milieu hoog in het vaandel hebben staan. De halfjaarlijkse Supermarktmonitor van Varkens in Nood geeft inzicht in de ware inspanningen

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 18729 18 oktober 2011 Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van 3 oktober 2011, nr. DP2011054569,

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB

landbouw en natuurlijke omgeving dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB Examen VMBO-KB 2015 gedurende 200 minuten landbouw en natuurlijke omgeving dierhouderij en -verzorging productiedieren CSPE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSPE KB bestaat uit twee deelexamens

Nadere informatie

20-4-2012. Afwegingskader Opstallen - Weiden. Stichting Weidegang (missie) Programma

20-4-2012. Afwegingskader Opstallen - Weiden. Stichting Weidegang (missie) Programma Afwegingskader Opstallen - Weiden Symposium Lekker Buiten: Outdoor Animal Husbandry De kracht en uitdagingen van het buiten houden van vee 19 april Wageningen Ir. Q.G.W. (René) van den Oord sr. adviseur

Nadere informatie

Analyse Megastallen en Megabedrijven 2005, 2010 en 2013

Analyse Megastallen en Megabedrijven 2005, 2010 en 2013 Analyse Megastallen en 2005, 2010 en 2013 Edo Gies, m.m.v. Han Naeff en Jaap van Os Alterra Wageningen UR 12 februari 2015 Inleiding Milieudefensie wil inzicht in de ontwikkelingen van het aantal megastallen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Visserij De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 4 september 2008 2070828790 Viss. 2008/5042 25 september

Nadere informatie

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak

Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland. Almanak Kleinschalige voedselinitiatieven in Nederland Almanak Almanak kleinschalige initiatieven Van en voor iedereen die zich sterk maakt voor duurzaam voedsel Dit is een dummy met een paar pagina s van de

Nadere informatie

Huisvesting van landbouwhuisdieren 2012

Huisvesting van landbouwhuisdieren 2012 Huisvesting van landbouwhuisdieren 07 08 09 10 11 12 13 14 Centraal Bureau voor de Statistiek Verklaring van tekens. gegevens ontbreken * voorlopig cijfer ** nader voorlopig cijfer x geheim nihil (indien

Nadere informatie

Gezondere veestapel met het Koe-Kompas!

Gezondere veestapel met het Koe-Kompas! Gezondere veestapel met het Koe-Kompas! Melken 5 4 Jongvee-opfok 3 2 1 0 Voeding en water Diergezondheid Huisvesting Werkroutines Dierwelzijn Managementinstrument voor veehouder en dierenarts Wat is het

Nadere informatie

Bouwen voor de consument

Bouwen voor de consument Bouwen voor de consument 27 september 2010 Bart Hooijer Inhoud Het kader van het consumentenonderzoek Wat wil de consument? Wat kunnen wij hieruit leren? Discussie 2 10 20 jaar Professional? 3 Doelstelling

Nadere informatie

Varkensvlees met 1 ster

Varkensvlees met 1 ster Varkensvlees met 1 ster Waarom krijgt dit varkensvlees het Beter Leven-kenmerk van de Dierenbescherming? De varkens krijgen meer ruimte; De varkens krijgen beter afleidingsmateriaal; De zeugen worden in

Nadere informatie

Foto: World Animal Protection

Foto: World Animal Protection Foto: World Animal Protection Supermarkttelling weidezuivel 2014 Supermarkten kunnen een belangrijke rol spelen om koeien in de wei te houden of weer te krijgen. De Supermarkttelling weidezuivel 2014 van

Nadere informatie

Ondernemende veehouders in gesprek met de maatschappij

Ondernemende veehouders in gesprek met de maatschappij Arian Oostvogels Achtmaal, 285.000 vleeskuikens Steeds meer veehouders realiseren zich dat buren, dorpsgenoten en consumenten invloed hebben op hun bedrijf. De publieke opinie bepaalt mede de uitbreidingsmogelijkheden

Nadere informatie

Beter Leven keurmerk. Gebruikersprotocol en stijlhandboek

Beter Leven keurmerk. Gebruikersprotocol en stijlhandboek Beter Leven keurmerk Gebruikersprotocol en stijlhandboek Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevens-bestand en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

Nadere informatie

Professionals in veelogistiek, belangrijke schakel in een duurzame voedselketen

Professionals in veelogistiek, belangrijke schakel in een duurzame voedselketen Professionals in veelogistiek, belangrijke schakel in een duurzame voedselketen Vee&Logistiek Nederland is de brancheorganisatie voor ondernemers in de veehandel en het veetransport, ondernemers met veeverzamelcentra

Nadere informatie

Internationaal dierenwelzijnsbeleid

Internationaal dierenwelzijnsbeleid Internationaal dierenwelzijnsbeleid Stand: februari 2016 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI. Een belangrijke voorwaarde

Nadere informatie

Nedap Sorteren Vleesvarkens. Complete oplossingen voor varkenshouderij

Nedap Sorteren Vleesvarkens. Complete oplossingen voor varkenshouderij Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Sorteren

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 28 818 Wijziging van de Meststoffenwet en van de Wet herstructurering varkenshouderij in verband met het schrappen van de tweede generieke korting

Nadere informatie

KALVERHOUDERIJ MET LUCHTWASSER

KALVERHOUDERIJ MET LUCHTWASSER KALVERHOUDERIJ MET LUCHTWASSER Gerjan (37) Schouten zit samen met zijn vader Jan (67) in maatschap. Samen houden ze in twee stallen in Speuld (Gld.) 1.600 witvleeskalveren. Recent werd de bouw van de tweede

Nadere informatie

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij

Maatschappelijke waardering van Nederlandse Landbouw en Visserij Nederlandse Landbouw en Visserij Inhoud 1 Inleiding 03 2 Samenvatting en conclusies landbouw en visserij 3 Maatschappelijke waardering landbouw 09 4 Associaties agrarische sector 13 5 Waardering en bekendheid

Nadere informatie

Stuknummer: AM 2.07041. GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- i

Stuknummer: AM 2.07041. GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- i Stuknummer: AM 2.07041 voor GSMfcfcNTE DEN HELDER in :- J U 2 2 i Gemeente Den Helder T.a.v. Gemeenteraad Postbus 36 1780 AA Den Helder WERKGROEP ë Purmerend, 24 juli 2012 Betreft: kamelenrace tijdens

Nadere informatie

rapport Beter Leven kenmerk 1 Ieder jaar een beter leven voor steeds meer dieren

rapport Beter Leven kenmerk 1 Ieder jaar een beter leven voor steeds meer dieren rapport Beter Leven kenmerk 1 Ieder jaar een beter leven voor steeds meer dieren Jaarrapport Beter Leven kenmerk 2007-2010 IEDER JAAR EEN BETER LEVEN VOOR STEEDS MEER DIEREN Jaarrapport Beter Leven kenmerk

Nadere informatie

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van

Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van 1 Bedwing je dwang Children s Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (CY-BOCS) Algemene instructies Deze vragenlijst is ontwikkeld om de ernst en de aard van de symptomen van patiënten met een obsessieve-compulsieve

Nadere informatie

Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer. Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer

Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer. Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Januari 2013 Meten van voerefficiëntie voor betere benutting eigen ruwvoer Herman van Schooten (WUR-LR) Hans Dirksen (DMS) Januari 2013 Inleiding

Nadere informatie

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc

Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc Proefdieren in de wetenschap VU & VUmc jaarverslag dierproeven 2013 De VU en VUmc doen onderzoek met behulp van proefdieren. Dat gebeurt met zeer goede redenen en op een verantwoorde manier. Over het gebruik

Nadere informatie

tweede leerjaar www.lessenpakket.be

tweede leerjaar www.lessenpakket.be tweede leerjaar 2 Vlees op je bord... Lekker en gezond! Lees de tekst Zet de nummers in de tekst bij de juiste tekening. Vertel in de juiste volgorde de weg van het vlees tot op je bord. de weg die het

Nadere informatie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie

zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie vergadering C214 WON18 zittingsjaar 2010-2011 Handelingen Commissievergadering Commissie voor Woonbeleid, Stedelijk Beleid en Energie van 28 april 2011 2 Commissievergadering nr. C214 WON18 (2010-2011)

Nadere informatie

Ruimtelijke onderbouwing ten behoeve van de uitbreiding van een agrarisch bedrijf aan de St. Sebastiaanskapelstraat 9a

Ruimtelijke onderbouwing ten behoeve van de uitbreiding van een agrarisch bedrijf aan de St. Sebastiaanskapelstraat 9a Ruimtelijke onderbouwing ten behoeve van de uitbreiding van een agrarisch bedrijf aan de St. Sebastiaanskapelstraat 9a 1 Inhoudsopgave Pagina 1. Inleiding 3 1.1. Het project 3 2. Beschrijving huidige en

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2005 147 Besluit van 3 maart 2005, houdende wijziging van het Besluit biotechnologie bij dieren (Handelingen met betrekking tot dieren waar geen vergunning

Nadere informatie

Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid. Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV

Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid. Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV Welzijn vissen Nationaal en Internationaal beleid Arjo Rothuis Directie Visserij Ministerie van LNV Welzijn Veel maatschappelijk en politieke aandacht voor welzijn Uitbrengen LNV nota dierenwelzijn (oktober

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl economie 2011 - II Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. MINpunten 1 maximumscore 1 2 / 6 x 100 % = 33,3% 2 maximumscore 1 Voorbeeld van een juiste reden: Klantenbinding:

Nadere informatie

duurzaamheid in eieren en kippenvlees

duurzaamheid in eieren en kippenvlees duurzaamheid in eieren en kippenvlees Milieu-impact Dierwelzijn november 2011 2 Duurzaamheid in eieren en kippenvlees Algemeen Bij duurzaam produceren is er sprake van een goede balans tussen de elementen

Nadere informatie

Kippenboutje of kippenei... Over het verschil tussen een legkip en een vleeskip.

Kippenboutje of kippenei... Over het verschil tussen een legkip en een vleeskip. L E E S T E K S T Legkip aan het woord Braadkip aan het woord Kippenboutje of kippenei... Over het verschil tussen een legkip en een vleeskip. Kippen kunnen natuurlijk niet praten. Kakelen wel, ja, maar

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING

DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING DE KRACHT VAN HET BETER LEVEN KEURMERK 1-METING Marcel Temminghoff en Niek Damen Presentatie door Monique van Holland Mei 2015, project 18016 1 Resultaten 1.1 Relevantie keurmerk en diervriendelijker 1.2

Nadere informatie

Nedap Varkens Prestatie Test

Nedap Varkens Prestatie Test Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Varkens

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Eloi Glorieux, de dames Mieke Vogels en Vera Dua en de heren Rudi Daems, Jos Stassen en Jef Tavernier

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Eloi Glorieux, de dames Mieke Vogels en Vera Dua en de heren Rudi Daems, Jos Stassen en Jef Tavernier Zitting 2006-2007 28 februari 2007 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer Eloi Glorieux, de dames Mieke Vogels en Vera Dua en de heren Rudi Daems, Jos Stassen en Jef Tavernier betreffende de steunmaatregelen

Nadere informatie

Milieucijfers SuperWijzer

Milieucijfers SuperWijzer Milieucijfers SuperWijzer Achtergrond onderzoek Geert Bergsma en Marieke Head Ketenanalysegroep CE Delft Doelstelling onderzoek CE Delft Wat is de milieubelasting van verschillende eiwitproducten te koop

Nadere informatie

Betreft uitvoeringen die zowel onderaan als bovenaan open kunnen gaan.

Betreft uitvoeringen die zowel onderaan als bovenaan open kunnen gaan. ISO-9001:2000 GECERTIFICEERD BEDRIJF Reg.No.013QS ISO-9001:2000 GECERTIFICEERD BEDRIJF DNV Certification B.V., BELGIË INDUSTRIESTRAAT 8 C 8755 RUISELEDE (BELGIE) Tel... 32 (051) 68 97 73 Fax... 32 (051)

Nadere informatie

Het DIER is DING geworden

Het DIER is DING geworden Het DIER is DING geworden Marijke Verduyn Het DIER is DING geworden Van landbouwhuisdier tot productiedier Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Nadere informatie

Agri & Food: de kracht van Nederland!

Agri & Food: de kracht van Nederland! Agri & Food: de kracht van Nederland! Aalt Dijkhuizen FromFarmers Ledenbijeenkomst 22 april 2015 NL Agri & Food: oprecht een topsector! Tweede exporteur ter wereld Stevige pijler onder de economie 10%

Nadere informatie