Een reflectie op valkuilen bij verandering

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een reflectie op valkuilen bij verandering"

Transcriptie

1 REFLECTIE Een reflectie op valkuilen bij verandering PATRONEN HERKENNEN EN VERMIJDEN In het denken en praten over verandering komt één thema regelmatig terug. Wat maakt dat veranderingsprocessen niet werken? Is de stroom van nieuwe modellen en theorieën daar debet aan? Zijn het de ontembare problemen? Of is er sprake van valkuilen? Vormen van weerstand tegen verandering, die op het eerste gezicht niet direct herkenbaar zijn en de nare gewoonte hebben ondergronds door te woekeren? In deze bijdrage komen verschillende vormen van valkuilen die zich voordoen in veranderingsprocessen, aan de orde. Met als centrale vragen: wat zijn valkuilen, hoe manifesteren ze zich en wat is er tegen te doen? Inleiding Hoe komt het dat veel veranderingen mislukken? is de regelmatig terugkerende vraag. De ideeën daarover lopen uiteen. Een simpel antwoord is: overdaad schaadt. Er is jaar in jaar uit sprake van opkomst en ondergang van een stroom aan nieuwe theorieën, instrumenten en modellen. Elk nieuw theoretisch construct claimt positieve resultaten, vraagt om een andere inzet van mensen en middelen en lijkt soms voor enige tijd het zicht op de werkelijkheid te vertroebelen. Ter illustratie een selectie uit de oogst van de laatste jaren: na de hype van de Business Process Redesign en Re-engineering, het verschijnsel van de lerende organisatie en de fuzzy structure kwamen de hypertext organisation en kwaliteitsmodellen zoals INK, TQM en EQM in beeld. Bijna tegelijkertijd werd aandacht gevraagd voor het spectrum van kennismanagement, de ongekende diepten van chaostheorie en chaordische systemen, het uiterst bruikbare BBI-instrumentarium, interactieve beleidsontwikkeling, autonome taakgroepen, Dr. M.F. Dubbeldam CMC is zelfstandig gevestigd en verbonden aan de faculteit der Managementwetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen. Dr. G.W. Goedmakers is zelfstandig organisatieadviseur en interim-manager 59

2 zelfsturende teams, de schoonheid van de virtuele organisatie en niet te vergeten de slagkracht van VBTB. Veel van dit alles is over komen waaien uit het bedrijfsleven of is daar ontwikkeld. Vervolgens is het zonder dat er al te veel werd nagedacht over het afwijkende karakter van een overheidsorganisatie gepromoot en ingevoerd op diverse plaatsen in het publiek domein. Dat zou een van de oorzaken kunnen zijn waarom sommige veranderingsprocessen in het openbaar bestuur mislukken, stagneren of niet het beoogde effect hebben. Zie bijvoorbeeld de recente problematiek van de Belastingdienst (de Volkskrant en NRC Handelsblad, 2007, 2008; Peters, 2007) of het veranderingsproces rond de uitkeringsinstantie UWV (Bekke en Van Gestel, 2004). Wat verder opvalt is, dat het merendeel van de bovenstaande veranderingen of introducties van nieuwe modellen focust op de instrumentele, harde kant, terwijl de aandacht voor de invloed van zachtere gedragsaspecten in casu managementontwikkeling niet bijster groot is. Uit onderzoek in het openbaar bestuur (Dubbeldam en Goedmakers, 2003) blijkt dat alleen aandacht voor de instrumentele kant van verandering niet voldoende is en dat een aanpak waarin de harde en de zachte kant van de veranderingsbenadering wordt gecombineerd een grotere kans op succes heeft. Een andere veronderstelling is dat het hoge percentage veranderprocessen dat vastloopt (onder andere Boonstra, 2000; Beer en Nohria, 2000; Mastenbroek, 2006), of dat nu het bedrijfsleven of de publieke sector is, iets te maken heeft met een verandering in de problematiek. Niet alleen ontwerpbenaderingen of planmatig opgezette grootschalige structuurwijzigingen en fusies schieten hun doel voorbij, maar tegelijkertijd wordt het signaal afgegeven dat ook veranderingsprocessen te wensen overlaten die conform alle vereisten van achterliggende theoretische kaders als action research of sociaalconstructivisme zijn opgezet en begeleid (zie onder andere Homan, 2005; Aardema, 2007; Burger, 2008). Dit zou kunnen betekenen dat de maakbaarheid van de werkelijkheid als beperkt wordt herkend, dat oude, beproefde interventies niet meer lijken te werken en niet langer de beoogde effecten opleveren. Of misschien dat de veranderingsprocessen van nu zo zijn verkleefd en zo ontembaar zijn geworden, dat de van oudsher beproefde of enkelvoudige benaderingen niet meer voldoen. Weer een andere, wat meer pragmatische verklaring voor het verkeerd uitpakken van veel veranderingsprocessen zou het verschijnsel van de valkuil kunnen zijn. Een valkuil is in onze optiek een risico, dat zich min of meer autonoom lijkt voor te doen en in veel verschijningsvormen kan optreden, ongeacht de theoretische benadering of het achterliggende denken. In potentie is een valkuil standaard sluimerend op de achtergrond aanwezig Valkuilen In gesprekken over het vak of de professie van de adviseur en de onderzoeker komen valkuilen veelvuldig voor. Vooral het signaleren van de laatste trend in valkuilen is een geliefd spel. Ook het aangeven van de omvang van de kuil van de

3 ander is een mooie tijdspassering. Toch is onze ervaring dat het al te openlijk spreken over de vorm van een valkuil niet zo gebruikelijk is. Laat staan dat ingegaan wordt op de uitwerking die een valkuil kan hebben op het veranderproces. Heel aannemelijk is dat, om gezichtsverlies te voorkomen, veel valkuilen niet publiek worden gemaakt, maar zorgvuldig toegedekt. Dat is jammer, want (h)erkenning van een valkuil kan leiden tot ruimte voor reflectie en transparantie, tot minder weerstand en daarmee mogelijk tot een verbetering van de situatie. Vanuit onze ervaring in een langdurig onderzoekproces 1 en geïnspireerd door wat we in de adviespraktijk tegengekomen zijn, brengen we de valkuilen in beeld die wij de afgelopen jaren gezien hebben. In het signalement van die valkuilen wordt eigen falen afgewisseld met dat van de ander. Uiteraard is dit geen uitputtend overzicht, want het is alleen gebaseerd op onze hoe dan ook beperkte praktijkervaring. Er is geen volgorde van belangrijkheid, intensiteit, verlammende uitwerking of aangrijpingspunten voor preventie gehanteerd. Het gaat om valkuilen die we van dichtbij (bijvoorbeeld in de eigen onderzoekssituatie of het adviesproces) hebben meegemaakt, waarover in een enkel geval uitgebreid is gepubliceerd of waar we zelf de afgelopen jaren royaal zijn ingevallen. Onze doelstelling is inzicht vergroten in het fenomeen valkuil. Toegespitst op vragen als Wat zijn valkuilen, op welke manier zijn ze te herkennen en wat zijn mogelijke interventies? komen vijf valkuilen in beeld. HET FENOMEEN TRIBUNEGEDRAG Dit lijkt op het eerste gezicht een wat simpele kuil. Iedereen kent het verschijnsel van de manager die na enkele aanvaringen met medewerkers of invloedrijke collega s besluit even afstand te nemen en zich wat afzijdig te houden van het gewoel. Dat overkomt ons allemaal wel eens. Maar tribunegedrag is iets anders. De aanpak van het veranderingsproces is door alle betrokkenen geaccepteerd en iedereen is hard aan het werk. Tegelijkertijd zit er, zonder dat je dat weet, een aantal lieden op de tribune dat zich daar uitbundig vermaakt; dat niet meewerkt aan het slagen van het veranderproces, maar ook niet zichtbaar tegenspel biedt. Niemand roept ze tot de orde en de top van de organisatie behandelt deze mensen zelfs met enige welwillendheid. Opvallend is dat de mensen op de tribune er zelf vaak openlijk voor uitkomen, dat ze niet meedoen. Een goed voorbeeld van hoe tribunegedrag ontstaat, komt uit onze ervaringen met de introductie van integraal management in een grote overheidsorganisatie (Dubbeldam en Goedmakers, 2003). Achteraf hebben we de ontwikkelingen als volgt geduid: een paar maanden na de aanvang van het verandertraject zagen en hoorden we in de organisatie vooral het management diffuse signalen uitzenden. De reacties op bijvoorbeeld de introductie van instrumenten als een tijdschrijfsysteem en managementrapportage waren opvallend neutraal en hier en daar zelfs afhoudend. Bij de voorbereidingen rond de nieuwe start met management- 61

4 62 ontwikkeling leken leidinggevenden pas op de plaats te maken en afstand te nemen van wat integraal management te bieden heeft. Een veeg teken had moeten zijn dat niemand meer pressie zette op de voortgang van het nieuwe financieël-administratieve systeem, zelfbeheer of managementontwikkeling. Alleen wij, de verantwoordelijke beleidsmakers en adviseurs, benadrukten het belang daarvan. In de wandelgangen en in het overleg was nog maar weinig te merken van de enthousiaste benadering van de plannen in de periode daarvoor, waarin vrijwel elk voorstel maakbaar en dus te organiseren leek. Bij vlagen riep het operationele management dat het stapeleffect van alle veranderingen die tegelijkertijd hun aandacht vroegen, moest worden tegengegaan. Of dat het bij zelfbeheer en managementontwikkeling om niets anders ging dan vanuit het centrale niveau controle uitoefenen en dwingend voorschrijven. Managers die zich aanvankelijk opgeworpen hadden als trekker van het veranderingproces, waren niet meer aanspreekbaar. Onze doelgroep bleek al enige tijd op de tribune te zitten en toe te kijken naar wat zich ver weg op het veld afspeelde. Als veelvuldig en langdurig tribunegedrag herkend wordt, is daar op korte termijn wel iets tegen te doen, al zal het effect misschien niet snel voelbaar zijn. Afhankelijk van de status van degene die het signaal afgeeft, zijn de opties: de confrontatie aangaan, verlies accepteren, wachten op mooiere tijden, proberen door aansluiting te zoeken met formele onderhandelingspartners een betere fit te creëren tussen de belangen van de organisatie en die van de medewerker, adviseur of veranderaar. Of actiever: een poging doen de aandacht van groepen in de organisatie te richten op het herkennen van het probleem, het in volle breedte benoemen en zo draagvlak aanbrengen voor het komende traject. Dat laatste vraagt niet alleen veel doorzettingsvermogen en vertrouwen en inzicht in eigen kunnen van de veranderaar. Het betrekken van de top van de organisatie en, wanneer het gaat om een overheidsinstantie, de politiek is essentieel. Top én politiek zullen voorbeeldgedrag moeten laten zien. De trendbreuk met oud gedrag moet zichtbaar zijn, anders is de kans op succes niet groot. Als de veranderaar nog steeds in de organisatie verblijft, is het tegelijkertijd zaak na te denken over en te lobbyen voor wat er in de periode daarna kan gebeuren. Redelijk snel op te zetten acties zoals de installatie van klantenpanels, het organiseren van een informatie- en kennismarkt, de inrichting van een intranet met een vraagfunctie of het gezamenlijk aanpakken van een specifiek project (bijvoorbeeld het herstel van een weeshuis in Roemenië) creëren betrokkenheid en motivatie. Maar er moet meer gebeuren. Pas wanneer partijen inzicht hebben in het probleem en de omvang van de valkuil en de effecten ervan in beeld zijn gebracht (als iedereen op de tribune zit, daalt de kans van slagen van een veranderproject tot nul), is de situatie rijp voor een volgende interventie. Nu zijn interventies die bedoeld zijn om vergroting van het draagvlak voor het verandertraject te creëren over het algemeen gebaat bij een wat langere doorlooptijd. Afhankelijk van de situatie en de soort organisatie is dan te denken aan Large Scale Interventies (Van Nistelrooij et al., 2002), maar ook de learning-historymethode (Smid, 2006; Van

5 Driel, 2006), future search (Weisbord en Janoff, 1995/2000) of survey-feedback (Bennebroek Gravenhorst, 2002) behoren tot de mogelijkheden. DE FARCE VAN DE BESTUURLIJKE DRUKTE Een nieuwe term, bestuurlijke drukte? Nee, de wet van de bestuurlijke drukte is al oud (De Leeuw, 1984): van bestuurlijke drukte is sprake wanneer bestuurlijke constellaties in de praktijk zo werken dat er vertraging of zelfs blokkades in visievorming, besluitvorming of uitvoering optreden. In de recente discussie over de besturing van de Randstad (Commissie Versterking Randstad, 2007) is dit verschijnsel veelvuldig gesignaleerd. Maar ook in de huidige discussie over de regievoering bij rampen speelt dit element een rol. Bestuurlijke drukte heeft iets te maken met de hiervoor aangegeven toenemende complexiteit van maatschappelijke problemen, die zich niet houden aan de grenzen van het bestuursgebied. Coördinatie en afstemming tussen verschillende bestuurders en bestuurslagen is daarmee noodzakelijk. En als dan de resultaten niet snel genoeg worden bereikt, vergroten de bestuurders hun coördinerende inspanningen, met een averechts effect (Wolthuis, 2006). Een conglomeraat van verschillende belangen, vragen naar de regie en verantwoordelijkheden zijn het gevolg. En zie daar: de bestuurlijke drukte. Los van alle andere oorzaken en gevolgen speelt het geduld van de bestuurder een belangrijke rol bij bestuurlijke drukte. Of liever: het ontbreken van geduld. De horizon van een bestuurder wordt sterk bepaald door zijn of haar termijn van vier jaar. Niet alleen aan het eind van die termijn moeten de resultaten worden opgeteld, ook tussentijds is het belangrijk regelmatig publiekelijk te scoren. En dat legt druk op de resultaten. Hoewel de trend in bestuurlijk Nederland is om op hoofdlijnen te sturen, is de scoringsdrang tegelijkertijd aanleiding voor de bestuurder om zich toch op details te richten. Immers, de hoofdlijnen zijn vaak met de langere termijn verbonden; de details bieden meer kans op kortetermijnsuccessen. Bewuste aanhangers van bestuurlijke drukte hebben uiteraard weinig belang bij het aanbrengen van openheid over hun activiteiten en tijdsbesteding, laat staan dat zij anderen inzicht willen bieden in wat hen beweegt. Zij zijn dan ook meestal niet geneigd om mee te werken aan bijvoorbeeld de introductie van zaken als een kantoorautomatiseringssysteem, waarmee voor het secretariaat in één oogopslag duidelijk is wie waar is. Bestuurlijke drukte is lastig aan te pakken. Bewustwording van het feit dat als gevolg van bestuurlijke drukte kapitaal wegsijpelt uit de organisatie is cruciaal. Dat vraagt om directe acties: heldere informatievoorziening uitzetten, korte communicatielijnen en een gevarieerd pakket aan mogelijkheden voor reflectie aanbieden in de vorm van bijvoorbeeld intercollegiaal consult en intervisie. En in opleidingstrajecten en bij managementontwikkeling nadrukkelijk aandacht vragen voor het bestaan van bestuurlijke drukte. In tweede instantie en op de wat langere termijn moet ook hier meer gebeuren. 63

6 Te denken valt aan het vergroten van de bestuurskracht (zie het pleidooi van de Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) en de Vereniging voor Bestuurskunde, 2007), het verkennen van andere manieren van (re)organiseren, het wijzigen van het perspectief en het constant op zoek zijn naar de balans tussen wensen van mensen en de maakbaarheid van organisaties. Dat betekent een voortdurend streven naar transparantie. Geen rigide focus op de plicht tot verantwoording en alles willen weten, maar transparantie aanbrengen in de vorm van vertrouwen en bovendien door- en inzicht krijgen in wat de ander en jezelf beweegt. HET VIRUS VAN DE PLOTSELINGE GEKTE De plotselinge gekte is zo gevaarlijk, omdat het alle verschijnselen van een echt virus heeft: het is onzichtbaar, ongrijpbaar en niet te voorspellen, wordt niet snel herkend en wroet ondergronds door. Organisaties kunnen besmet zijn met een virus. Er zijn gemeenten waar iedere secretaris, alle hoofden ruimtelijke ordening en P&O, keer op keer, al dan niet met ruzie of een stevige financiële tegemoetkoming, vertrekken. De provincie waar schandaal na schandaal in de doofpot wordt gestopt en bij hoge uitzondering de pers haalt. De ngo met het voorheen krachtige imago waar bestuurders opeens en masse het pand verlaten. Wat opvalt is dat, als er al sprake is van enige publiciteit (er verschijnt iets over in de media), dan nog lijkt niemand zich verantwoordelijk te voelen. Niemand vraagt zich af: waarom gaat het hier zoals het gaat (Otto, 2000)? Als het virus in de organisatie nog niet is uitgewoed, kan ook de beste veranderaar weinig uitrichten. Acties van de Raad van Commissarissen sorteren geen effect. Geen interventie lijkt te helpen. Het creëren van openheid, al helemaal niet in de vorm van waarschuwend de vinger opheffen, leidt niet geheel onvoorspelbaar tot niets. Niemand wordt geloofd. De praktijk leert dat het de organisatie er veel aan gelegen is alles binnenkamers te houden en de aanbrenger van de misstand al naargelang de status met veel egards naar buiten te begeleiden. Naar onze beleving en ervaring is de enige zinvolle optie: niet handelen, afwachten en momentum creëren voor een herkennings- en bewustwordingsproces, later in de tijd. 64 Maar ook mensen kunnen besmet raken met gekte. Succes kan mensen tot zonnekoningen maken; topmanagers, bij wie in tijden van groeiende status en macht de hoogmoed de overhand krijgt, zonder het tegenwicht van countervailing power. Als preventie tegen deze gekte geeft Cools (2006), zich baserend op uitgebreid onderzoek, een serie praktische aanbevelingen, waar zowel de organisatie als het individu rekening mee moeten houden. Zoals: Naast het sturen op vertrouwen is het belangrijk te werken aan een sterke bedrijfscultuur die de weg naar boven voor toekomstige alleenheersers stevig blokkeert. Het gaat om ruimte creëren voor een bedrijfscultuur met kernwaarden als respect, ambitie, vertrouwen en voorbeeldgedrag. Managers moeten niet opgejaagd worden met onrealistische targets die zijn gekoppeld aan een hoge variabele beloning.

7 Image control is een ander aandachtspunt. Te veel media-exposure over onderwerpen die niets met het bedrijf of de professie te maken hebben, kan zelfs een negatieve uitwerking hebben en moet vermeden worden. Wanneer er sprake is van een werkelijk topbestuur, staat echte corporate governance centraal. Dat betekent bijvoorbeeld dat de commissarissen worden geselecteerd op hun vermogen intrinsieke onafhankelijkheid met betrokkenheid te combineren. Het gaat daarbij niet in de eerste plaats om hun formeel onafhankelijke opstelling, maar om het creëren van betrokkenheid bij de commissarissen met behulp van onder andere bezoeken aan bepaalde bedrijfsonderdelen, gesprekken met managers uit het tweede echelon of sessies voor bepaalde groeperingen. Uiteraard is het bewaken van cijfers en de interne beheersingssystemen een belangrijke taak van een auditcommissie, maar auditcommissies mogen nooit een staat in de staat vormen. Prestatiebeloning vraagt om differentiëring per functie. Uit het onderzoek komt nadrukkelijk naar voren dat een hoge prestatiebeloning in combinatie met uitdagende targets fraude in de hand werkt. Het is goed gebruik elkaar aan te spreken op afwijkend gedrag. En elke CEO zou zo verstandig moeten zijn enkele van Plato s filosoofkoningen : wijze, onafhankelijke, kritische personen (p. 127) om zich heen te verzamelen. Hier dus geen pleidooi voor een aanpak van deze valkuil die sterker focust op control, maar op een benadering die daar haaks op staat, namelijk één die gericht is op het geven van meer beslissingsruimte aan managers en medewerkers en het creëren van ruimte voor openheid en vertrouwen. Maar het intrigerende is waarom gekte juist op dat moment en bij die persoon tot uitbarsting komt? Hoe ontstaan die bizarre combinaties? Waarom raakt een hoge VN-functionaris zo van de weg? Wat maakt dat een gewone provincieambtenaar zich onaantastbaar begint te voelen en waanzinnige leningen afsluit? Hoe is te verklaren dat de onkreukbare voorzitter van de Raad van Bestuur van die grote instelling in de gezondheidszorg in een korte periode meer dan een miljoen naar bordelen, speeltafels en autohandelaren heeft doorgesluisd? Altijd een misdadige inborst gehad? De omgeving te goed van vertrouwen? Of het opduiken van een virus, waartegen geen interventie en geen kruid gewassen zijn? Wat hier echt speelt, wordt niet duidelijk. Soms beroept men zich op de status van de functie en probeert men op die manier immuniteit te claimen. In een andere situatie ontstond na verloop van tijd in de organisatie zelfs het gevoel dat iemand deze persoon tegen zichzelf in bescherming had moeten nemen. Ook een reconstructie achteraf, die in een enkel geval heeft plaatsgevonden (zoals bij Ahold of de Zuid-Hollandse Ceteco-affaire eind jaren negentig) brengt geen verdieping en blijft incompleet. Onderzoek naar de motieven en drijfveren van gevallen van plotselinge gekte is dringend gewenst (alleen al ten behoeve van preventie), maar lijkt onder deze noemer niet goed haalbaar. Immers de partij die ten prooi gevallen is aan het virus, heeft zelf geen belang bij openheid en een kwetsbare opstelling. Een optie 65

8 kan zijn om de omgeving te benaderen en die te vragen de gebeurtenissen in perspectief te plaatsen. DE KLEM VAN DISCIPLINEDOMINANTIE In de praktijk betekent de klem van disciplinedominantie: het als beleidswetenschapper, opleider, adviseur en/of veranderingsmanager, strak geregisseerd door de eigen discipline, vasthouden aan de eigen normen- en waardensjablonen. En dus voor wat betreft de probleemdefiniëring en mogelijke oplossingsrichting(en) geen rekening houden met de beperktheid van het eigen denken. Laat staan aandacht schenken aan de eventuele opvattingen binnen het cliëntsysteem. Disciplinedominantie heeft vele gedaanten en verschijnt op uiteenlopende plaatsen. Een schoolvoorbeeld van disciplinedominantie in het openbaar bestuur is het rapport van de commissie-elzinga Dualisme en lokale democratie van begin Misschien wat weggezakt in de belangstelling, maar kort samengevat was de interessante opdracht voor de commissie: doe aanbevelingen om de gemeentelijke democratie te revitaliseren en een vernieuwingsimpuls toe te dienen. En wat doet de commissie? De commissie levert weliswaar in ruim een jaar een prestatie van omvangrijk formaat, maar kiest voor een serie puur juridische structuuroplossingen. En niet alleen omdat Elzinga een jurist is. De burger als klant van de gemeentelijke organisatie of in de nabije toekomst als coproducent van beleid komt in het verhaal niet voor. In hoeverre mensen belang hechten aan het primaat van de politiek, op welke manieren individuen of groepen zijn te betrekken bij de lokale democratie, hoe die versterkt zou kunnen worden, wat de inbreng van de interne organisatieleden in deze processen kan zijn, belangrijke veranderkundige nieuwe aandachtspunten, netwerkbenaderingen, nieuwe vormen van beleidsontwikkeling, het wordt allemaal niet genoemd. Niet echt vreemd, want nauwelijks gestructureerde processen met een niet-gedefinieerde output zijn in het openbaar bestuur niet gebruikelijk. Het rapport geeft wel vele bladzijden informatie over posities, bevoegdheden en structuren van de raad en het college van B&W. Een ander voorbeeld van doorschieten komt uit de wereld van de chaordische systemen en de dynamische systeemtheorie. Er zijn mensen die zoveel weerstand voelen bij een standaardbenadering, dat zelfs de meest eenvoudige opdracht wordt omgeven met sociaalconstructivistische zoekprocessen naar circulaire feedbackpatronen om toch maar voldoende ruimte voor zelfsturing te creëren. Dat valt zeer in hen te prijzen, maar zijn deze aanhangers van het nieuwe denken zich bewust van het feit dat ook hun nieuwe denken sterk dominante trekken vertoont? En wat moet de klant daarmee? Een milde vorm van disciplinedominantie vertonen de bevlogen ontwerper én de tegenhanger, de procesgelovige, die beiden niet te verleiden zijn tot welke verandering in denken dan ook. Beide soorten, of het nu onderzoekers, wetenschappers of adviseurs zijn, dragen de oogkleppen van het eigen dominante denken, 66

9 maar ze zijn zich daar niet van bewust. Corrigerend optreden van collega s wordt niet geapprecieerd. Van een wat andere orde, maar niet minder verwarrend is de situatie van het bedrijf waar een fors verlies van het marktaandeel speelt. Om welke reden dan ook kan de kwaliteit van de producten niet worden gewaarborgd en verschijnt het faillissement dreigend aan de horizon. Om daar als adviseur met droge ogen als eerste actie een simulatiespel voor te stellen, zodat er een beter beeld ontstaat van de sterktes en zwaktes van de organisatie, waarna in tweede instantie kan worden gewerkt aan de persoonlijke ontwikkelingsplannen van het management, getuigt niet van gezond verstand of enig inlevingsvermogen. Wel heeft dit alle schijn van irritant dominant denken. Duidelijk is dat disciplinedominantie en verkokerd denken niet zijn voorbehouden aan de mensen uit de beroepspraktijk. Ook de wetenschap laat zich op dit vlak niet onbetuigd. De theorie heeft er zich tot nu toe niet echt druk over gemaakt en zegt weinig over de schemergebieden tussen bijvoorbeeld organisatie-, bedrijfs- en bestuurskunde, sociale psychologie, organisatieontwikkeling en communicatiewetenschappen. De eventuele verbindingen tussen bedrijfswetenschappen en de werkvelden die tegen de accountancy, het financieel-economische en de administratieve organisatie aanliggen, al dan niet gecombineerd met IT-toepassingen, zijn niet stevig. Het fenomeen van de disciplinedominantie lijkt in de wereld van de wetenschap niet te worden (h)erkend. Dat is niet vreemd, want disciplinedominantie vertroebelt het zicht op de modellen, concepten en benaderingen van anderen. Geen rekening houden met de beperkingen van het eigen denken, geen inzicht bieden in de eigen beweegredenen, geen aandacht voor wat de ander drijft, alleen bekende terreinen verkennen en herkennen, maakt leren van en met anderen vrijwel onmogelijk. Een oplossing om uit de impasse van disciplinedominantie te geraken, is bijvoorbeeld het bewust kiezen van een volstrekt afwijkende onderzoeksbenadering. Samen met een nieuwe collega of iemand van een andere universiteit of onderzoeksgroep een onderzoeksproject opzetten. Als onderzoeksgroep een benchmark uitvoeren en kijken welk spoor andere universiteiten volgen. Het eigen zorgvuldig geconstrueerde onderzoeksterrein verlaten en betekenis geven aan de ideeën van anderen. Dus de dialoog aangaan (zie bijvoorbeeld Kessels, 2006) en inzicht krijgen in wat al eerder is geproduceerd, vooral buiten het eigen vakgebied. Kennis genereren en willen leren van anderen betekent gesprekken met collega s uit aanpalende gebieden en disciplines voeren. Niet eenmalig, maar liefst structureel. Het creëren van een gezamenlijke taal van verandering (Van den Nieuwenhof, 2003) of een gemeenschappelijk begrippenkader, een voor alle disciplines toegankelijke body of knowledge. Mogelijkheden te over om over de eigen grenzen heen te stappen. DE KLUWEN VAN OBJECTIVITEIT EN SUBJECTIVITEIT Bij deze valkuil is het vertrekpunt dat volledige objectiviteit een fictie is en dat een zekere mate van subjectiviteit bruikbaar kan zijn, ongeacht het veranderings- 67

10 proces. Mits natuurlijk de adviseur zich van de impact en het bestaan van de subjectiviteit bewust is. Subjectiviteit en objectiviteit vormen een verstrengelde en gecompliceerde kluwen. Zo kan onderkende subjectiviteit in de vorm van kennis van de voorgeschiedenis van het individu een voordeel zijn. Voorkennis maakt het mogelijk om schijnbaar moeiteloos alle noodzakelijke differentiatie en nuance in bijvoorbeeld een coachingstraject aan te brengen. De conclusie na afloop is dan ook terecht dat de interventies hebben gewerkt, dankzij de onderkende subjectiviteit van de coach/adviseur. Zolang deze zich realiseert de cliënt en diens voorgeschiedenis goed te kennen, werkt de onderkende subjectiviteit positief uit op het proces. Vast staat dat het risico van de vermeende objectiviteit altijd op de loer ligt. Stel dat de adviseur niet alleen de voorgeschiedenis van de opdrachtgever goed kent, maar ook alle in s en out s van het bedrijf of de organisatie (zoals een provincie of een gemeente) in kwestie. In dat geval is de valkuil levensgroot dat de adviseur, op basis van zijn of haar vermeende objectiviteit, beperkte blik op de werkelijkheid en eerdere ervaringen met de soort organisatie, alle mensen en situaties in die organisatie volgens een vast patroon inkleurt. Bijvoorbeeld: als deze gemeente zegt te willen werken aan de introductie van vraagsturing, dan zeggen de hoofden van de operationele afdelingen ja, maar zullen ze in eerste instantie nee doen. Een ander voorbeeld: als het MT voor vraagsturing is, maar het begrip niet heeft omschreven, dan wordt in de wandelgangen gefluisterd dat de afdelingshoofden niet de vereiste competenties hebben. In deze gevallen is geen sprake van onbevangen waarnemen, is de subjectiviteit van de adviseur niet onderkend, is de objectiviteit (dit is een nieuwe klant, die ik blanco benader) vermeend en is geen sprake van toetsing. Dit alles werkt schadelijk en belemmerend uit op het proces. Bij het aanpakken van deze valkuil is maar één ding belangrijk. Reflectie leren plegen op het eigen handelen. 2. Tot slot In deze bijdrage zijn vijf valkuilen beschreven, symptomen van weerstand, die naar onze overtuiging altijd sluimerend aanwezig zijn. Het zijn ook valkuilen die niet met een simpele ingreep zijn uit te schakelen, hoewel sommige interventies (zoals aangegeven bij tribunegedrag, bestuurlijke drukte en disciplinedominantie) heel bruikbaar blijken. Soms figureren deze valkuilen onopgemerkt voor een langere periode op de achtergrond, dan weer komen ze in een zelfde situatie prominent naar voren en woekeren als een veenbrand verder. In dit laatste geval kan de uitwerking van de valkuil in kwestie op het veranderproces desastreus zijn, als die niet tijdig onder ogen wordt gezien. Tijdige herkenning én onderkenning van het verschijnsel valkuil en in dezelfde beweging werken aan reflectie en transparantie zijn dan ook de eerste stappen richting verbetering. 68

11 Noot 1. In dit onderzoek naar integraal management bij provincies en gemeenten zijn verspreid over meerdere jaren de volgende stappen te onderscheiden: historische case van de provincie Gelderland; literatuuronderzoek naar de begrippen uit de probleemstelling; survey bij 23 organisaties; verdiepende casestudies bij zes organisaties; aanvullend literatuuronderzoek naar contingentiefactoren en toetsing van het model (zie voor een uitgebreide toelichting Dubbeldam en Goedmakers, 2003). Literatuur Aardema, Harrie Control voor leiders. Wat doet ú aan het systeem? Den Haag : Reed Business Information, 2007 Beer, M., en N. Nohria Breaking the Code of Change. Harvard : Harvard Business School Press, 2000 Bekke, Hans, en Nicolette van Gestel Publiek verzekerd. Voorgeschiedenis en start van het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen UWV Antwerpen-Apeldoorn : Garant, 2004 Bennebroek Gravenhorst, Kilian Beweging in veranderende organisaties. Werken met vragenlijsten voor versterking van veranderingsprocessen. Deventer : Kluwer, 2002 Boonstra, J.J. Lopen over water. Amsterdam : Vossiuspers AUP, 2000 Boonstra, Jaap, en Léon de Caluwé (redactie) Interveniëren en veranderen. Zoeken naar betekenis in interacties. Deventer : Kluwer, 2006 Commissie Versterking Randstad, onder voorzitterschap van Wim Kok Advies Commissie Versterking Randstad aan de regering Cools, Kees Controle is goed, vertrouwen nog beter. Over bestuurders en corporate governance. Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2006 Driel, Leen van Samen geschiedenis maken. De learning history methode in theorie en praktijk. In: Jaap Boonstra en Léon de Caluwé (red.) Interveniëren en veranderen. Zoeken naar betekenis in interacties. Deventer : Kluwer, 2006 Dubbeldam, Marjo, en Wilfred Goedmakers Integraal management. Instrument van verandering. Een onderzoek bij provincies en gemeenten. Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2003 Homan, Thijs Organisatiedynamica. Theorie en praktijk van organisatieverandering. Den Haag : Sdu Uitgevers, 2005 Kessels, Jos Het Poëtisch Argument. Socratische gesprekken over het goede leven. Amsterdam : Boom, 2006 Leeuw, A.C.J. de De Wet van de Bestuurlijke Drukte Assen : Koninklijke Van Gorcum, 1984 Mastenbroek, Willem Stimulerende en blokkerende factoren. Resultaten nationaal onderzoek verandermanagement

12 Nistelrooij, A.T.M. van, Rob de Wilde, Marjanka Bakker Large Scale Intervention. Enkele onderzoeksbevindingen naar de toepassing van Real Time Strategic Change. In: M&O, Tijdschrift voor Management en Organisatie 56 (2002) 1 (januari/februari) p NRC Handelsblad Belastingdienst: 24 januari 2007, 13 december 2007, 28 februari 2008 Otto, M.M. Strategisch veranderen in politiek bestuurde organisaties. Politieke pragmatiek en bestuurlijke reflectie. Assen : Koninklijke Van Gorcum, 2000 Peters, Klaartje Het opgeblazen bestuur. Den Haag : Boom, 2007 Rapport van de Staatscommissie Dualisme en lokale democratie, 17 januari Smid, Gerhard in samenspraak met Godfried den Boer, Vittorio Busato, Liesbeth Halbertsma en Tonnie van der Zouwen Learning histories in leer- en veranderingstrajecten. Geschiedenis maken vanuit hart voor de zaak. In: Jaap Boonstra en Léon de Caluwé (red.) Interveniëren en veranderen. Zoeken naar betekenis in interacties. Deventer : Kluwer, 2006 Steen, Martijn van der Waarom veranderen lastig is: organisatieverandering en ambiguïteit. In: Openbaar bestuur (2002) 4 (april) p Weisbord, Marvin, en Sandra Janoff An action guide to finding common ground in organizations en communities. San Francisco : Berrett-Koehler Publishers, 1995/2000 Vereniging van Gemeentesecretarissen (VGS) en Vereniging voor Bestuurskunde (VB) Over bestuurskracht en maatschappelijke veerkracht. Pleidooi voor het organiseren van veerkracht in lokale gemeenschappen. Den Haag, 2007 De Volkskrant Belastingdienst: 28 februari 2008, 29 februari 2008, 3 maart 2008 Wolthuis, J.W. Bestuurlijke drukte. In : Openbaar bestuur (2006) 12 (december) p

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren

!!!! !!!! 1. Professioneel adviseren Professioneel adviseren In deze zesdaagse opleiding krijg je de kans om in een veilige omgeving de eigen sterkere en zwakkere kanten te onderkennen en te werken aan je ontwikkelpunten als consultant. Je

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

TRAINING Professioneel adviseren voor interne adviseurs Adviseren als tweede beroep - open inschrijving -

TRAINING Professioneel adviseren voor interne adviseurs Adviseren als tweede beroep - open inschrijving - TRAINING Professioneel adviseren voor interne adviseurs Adviseren als tweede beroep - open inschrijving - Het vak van intern adviseur De meeste interne adviseurs hebben vaak twee beroepen: naast het vak

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Kennisteam Business Innovation. Masterclasses Nieuwe Ingenieur. Leiderschapsprogramma voor young potentials in de technische sector

Kennisteam Business Innovation. Masterclasses Nieuwe Ingenieur. Leiderschapsprogramma voor young potentials in de technische sector Kennisteam Business Innovation & Masterclasses Nieuwe Ingenieur Leiderschapsprogramma voor young potentials in de technische sector Inleiding Tijden veranderen, dat is niets nieuws. Maar de snelheid waarmee

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

Conclusies veranderen van organisatiecultuur

Conclusies veranderen van organisatiecultuur Hoofdstuk 11 Conclusies veranderen van organisatiecultuur In dit deel heb ik de basisprincipes en ingrediënten beschreven van de voor cultuurveranderingen in organisaties. 114 Leiders in cultuurverandering

Nadere informatie

Essentials in Consulting and Change

Essentials in Consulting and Change Essentials in Consulting and Change Welbewust adviseren in veranderprocessen Bij veel professionals groeit gaandeweg de behoefte aan meer fundament onder hun advieswerk. Zij willen hun adviesvaardigheden

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

Veranderdiagnose: recht doen aan de dynamiek en de historie van organisaties 53 Maurits Jan Vink

Veranderdiagnose: recht doen aan de dynamiek en de historie van organisaties 53 Maurits Jan Vink Voorwoord van de redactie 11 DEEL I Introductie HOOFDSTUK 1 Veranderen: balanceren tussen inhoud en proces 21 Marco de Witte en Jan Jonker Inleiding 23 1.1 Het vierballenmodel 24 1.2 Waarom? 26 1.3 Wat?

Nadere informatie

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016:

Dit zijn de nieuwe trainingen en workshops van Mankind Mens & Organisatie in 2016: Mankind Mens & Organisatie gelooft in de kracht van dromen en drijfveren in relatie tot ondernemerschap en leiderschap. Dromen en drijfveren vormen de grond waarop ambitie kan groeien. Passie zorgt vervolgens

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken wwww.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! 13 december 2011 drs. Lourens Dijkstra MMC CMC drs. Peter Elzinga

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht

Veranderen als avontuurlijke tocht Wie op reis gaat, moet eerst gaan zitten Veranderen als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op

Nadere informatie

PRAKTISCHE OPLEIDING: INTERNE VERANDERKUNDE

PRAKTISCHE OPLEIDING: INTERNE VERANDERKUNDE PRAKTISCHE OPLEIDING: INTERNE VERANDERKUNDE Een opleiding voor Managers Projectleiders HR-adviseurs Communicatie-adviseurs HR-managers Opleidingsadviseurs MD-adviseurs Bestuursondersteuners Ik coördineer

Nadere informatie

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet!

Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet! Denkt u dat mensen gedreven worden door hun managers? Ik niet! Webseminar Ritsen vanaf hier 27 oktober 2009 Janny den Bakker Organisatie & Change Consultant ING Janny den Bakker-Knottnerus Organisatie

Nadere informatie

DE NIEUWE COMMISSARIS

DE NIEUWE COMMISSARIS DOSSIER TOEZICHT ONDER ZOEK Tekst Peter Rikhof Illustratie Yvonne Kroese DE NIEUWE COMMISSARIS Meer diversiteit, permanente opleiding en jaarlijkse evaluatie van het team en de individuele commissarissen.

Nadere informatie

Rapportage Drijfveren. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Drijfveren. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Drijfveren Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Drijfveren (QDI) 2 Wat motiveert jou? Wat geeft jou energie? Waardoor laat jij

Nadere informatie

Boreas brengt verfrissing en is gedegen in zijn dienstverlening

Boreas brengt verfrissing en is gedegen in zijn dienstverlening fris en gedegen Boreas brengt verfrissing en is gedegen in zijn dienstverlening Profiel Boreas is een adviesbureau voor bestuur en management van professionele organisaties. Boreas levert maatwerk. U

Nadere informatie

Innoveren als avontuurlijke tocht

Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Innoveren als avontuurlijke tocht Oriëntatie op het gebied Omgaan met het onverwachte Het gebied doorgronden Zoeken naar doorwaadbare plekken Rust nemen en op kracht komen

Nadere informatie

Professionele en persoonlijke groei?

Professionele en persoonlijke groei? + Professionele en persoonlijke groei? Samen naar meer resultaat, meer gemak en meer plezier! Han Oei Oei voor Groei - www.oeivoorgroei.nl info@oeivoorgroei.nl 0633794681 + Meer resultaat, meer gemak en

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Strategische uitgangspunten 2014-2018. Moveoo beweegt

Strategische uitgangspunten 2014-2018. Moveoo beweegt Strategische uitgangspunten 2014-2018 Moveoo beweegt Deze strategische notitie beoogt het kader te schetsen waarbinnen Moveoo haar hieronder kort samengevatte werkwijze, visie en doelstellingen in de periode

Nadere informatie

ORGANISATIEDISSONANTIE

ORGANISATIEDISSONANTIE ORGANISATIEDISSONANTIE Hebben wij dat? Marianne Kok 2015 Marianne Kok Titel Organisatiedissonantie Ondertitel Hebben wij dat? ISBN 978-90-823911-0-7 Druk Eerste druk, 2015 NUR 801 management algemeen Trefwoorden:

Nadere informatie

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1)

Veranderen is een noodzaak, verbeteren is een keuze (1) (1) Inspirerend leiderschap van bestuurders en directeuren vraagt om meer aandacht voor hun verander- en verbetercapaciteit. In dit eerste deel (van twee) staat een belangrijke component hiervan centraal:

Nadere informatie

Veranderen als avontuurlijke tocht. PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013

Veranderen als avontuurlijke tocht. PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013 Veranderen als avontuurlijke tocht PBLQ Jaap Boonstra 25 november 2013 Opbouw Veranderen als avontuurlijke tocht Wat is er gaande in de wereld om ons heen Zijnswaarde en publieke waarde PBLQ Professionele

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

VERANDER- MANAGEMENT. Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen

VERANDER- MANAGEMENT. Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen VERANDER- MANAGEMENT Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen Dit rapport behandelt alle aspecten rondom het begrip verandermanagement. Meer weten over

Nadere informatie

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Inleiding Interim-managers worden gevraagd bij multidisciplinaire organisatievraagstukken

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

Veranderen...het vinden van de juiste balans

Veranderen...het vinden van de juiste balans Veranderen...het vinden van de juiste balans Waarom veranderen? Bedrijven zullen zich altijd aan moeten passen aan veranderingen in de markt, in de wet- en regelgeving maar ook aan veranderingen bij het

Nadere informatie

Betreft: Gratis adviseur voor de dag van de verpleging

Betreft: Gratis adviseur voor de dag van de verpleging Betreft: Gratis adviseur voor de dag van de verpleging De gezondheidszorg is continue in beweging, de afgelopen jaren is er veel veranderd en dat zal de komende jaren zeker zo blijven. De marktwerking,

Nadere informatie

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S.

DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. DE AANPAK VAN SOCIAAL ISOLEMENT. KNELPUNTEN EN DILEMMA S. Presentatie DAK bijeenkomst 16 juni 2014 Dr. Marina Jonkers ONDERWERPEN Wat doet LESI? Aanpak sociaal isolement in gemeenten Beleidsurgentie en

Nadere informatie

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk

Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Kring Andragologie Andragogisch handelen en bevlogenheid in het werk Versterking zelfregulerend vermogen van individu, groep en organisatie als antwoord op toegenomen complexiteit Zeven interactieve werkcolleges

Nadere informatie

Kleurendenken en verandering. Karel de Grote-Hogeschool Antwerpen

Kleurendenken en verandering. Karel de Grote-Hogeschool Antwerpen Kleurendenken en verandering Families van theorieën Mensen ageren vanuit belangen (socio-politieke overtuiging) Mensen ageren vanuit verstandelijke overtuigingen (rationeel empirische overtuiging) Mensen

Nadere informatie

Management. Analyse Sourcing Management

Management. Analyse Sourcing Management Management Analyse Sourcing Management Management Business Driven Management Informatie- en communicatietoepassingen zijn onmisbaar geworden in de dagelijkse praktijk van uw organisatie. Steeds meer

Nadere informatie

Rapport opvolging bevindingen burgervisitatiecommissie 14ini03177

Rapport opvolging bevindingen burgervisitatiecommissie 14ini03177 Rapport opvolging bevindingen burgervisitatiecommissie 14ini03177 Inleiding De burgervisitatiecommissie heeft haar bevindingen gedeeld over hoe wij onze visie over onze veranderende rol van de gemeente

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie

Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life voor duurzame gezondheid en vitaliteit van mens en organisatie Lumina Life is een uniek instrument dat medewerkers in de zakelijke markt helpt om duurzaam gezond en vitaal te kunnen blijven

Nadere informatie

Petra Habets Advies & Ontwikkeling

Petra Habets Advies & Ontwikkeling Dit is een printversie van de website van Petra Habets Advies & Ontwikkeling, accent bestuurskundig advies: www.petrahabets.nl Petra Habets Advies & Ontwikkeling, uw partner op het snijvlak van bestuur

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

Veranderen door stil te staan

Veranderen door stil te staan Ik ben even uit de dagelijkse werkzaamheden en vraag me af hoe het nu daadwerkelijk gaat, ik vind het leuk om hier bij stil te staan -Medewerker- Veranderen door stil te staan Als we eenmaal weten wat

Nadere informatie

VERANDER DOOR BELANGEN: STAKEHOLDERMANAGEMENT

VERANDER DOOR BELANGEN: STAKEHOLDERMANAGEMENT VERANDER DOOR BELANGEN: STAKEHOLDERMANAGEMENT Joris de Bie U werkt aan een verandering in uw organisatie. Een reis waarbij veel verschillende mensen betrokken zijn die allemaal een eigen belang hebben

Nadere informatie

3 Kernkwaliteiten. Daniel D. Ofman. Kernkwaliteiten 3. Kernkwaliteit en de valkuil 3. Kernkwaliteit en de uitdaging 4. Kernkwaliteit en de allergie 5

3 Kernkwaliteiten. Daniel D. Ofman. Kernkwaliteiten 3. Kernkwaliteit en de valkuil 3. Kernkwaliteit en de uitdaging 4. Kernkwaliteit en de allergie 5 3 en Daniel D. Ofman en 3 en de valkuil 3 en de uitdaging 4 en de allergie 5 rond 6 Het dubbelkwadrant 7 en bij stress 9 Oefeningen 10 1 2 en en en zijn eigenschappen die tot het wezen (de kern) van een

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken www.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! MANAGEMENT GAME HET NIEUWE WERKEN Inleiding Think too Organisatieadviseurs

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen

Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent. Pedagogisch coachen Ervaringen vanuit de Pedagogische Begeleidingsdienst Stad Gent Pedagogisch coachen Een lange weg 1975 : werken in kinderopvang 1979: project pedagogisch werken in kinderopvang (1990 : interactie-academie

Nadere informatie

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn

Post HBO opleiding Management in Zorg en Welzijn Zorg en Welzijn Algemeen De post-hbo opleiding Management in Zorg en Welzijn is een opleiding van 1,5 jaar voor mensen met een afgeronde hbo-opleiding die werkzaam zijn in de sector zorg en welzijn en

Nadere informatie

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Com puterw eg 1,3542 D P U trecht Postbus 1087,3600 BB Maarssen tel.0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 w w w.picom pany.nl servicedesk@ picom pany.nl Het PiCompany

Nadere informatie

Gedragswijzer Integriteit

Gedragswijzer Integriteit Gedragswijzer Integriteit juli 2014 1 Inleiding Wij zijn Velison Wonen, een woningcorporatie met ambities in Velsen. We willen waarborgen en versterken wat we al zijn: een maatschappelijk betrokken, daadkrachtige

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Verandermanagement. Syllabus. Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen.

Verandermanagement. Syllabus. Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen. Syllabus Verandermanagement Direct aan de slag met veranderprocessen, randvoorwaarden en weerstanden tegen veranderingen. Deze syllabus behandelt alle aspecten rondom het begrip verandermanagement. Meer

Nadere informatie

SIKA S NORMEN EN WAARDEN

SIKA S NORMEN EN WAARDEN SIKA S NORMEN EN WAARDEN SIKA EEN WERElDlEIDER MEt NORMEN EN tradities Sinds de oprichting ruim 100 jaar geleden in zwitserland door de vooruitstrevende uitvinder Kaspar Winkler heeft Sika zich ontwikkeld

Nadere informatie

Cases. Terug naar groei

Cases. Terug naar groei Cases Terug naar groei Inleiding Veel ondernemers worden vrijwel volledig door de dagelijkse praktijk in beslag genomen. Het gevolg: weinig tot geen tijd voor reflectie. De concurrent weet hierdoor geleidelijk

Nadere informatie

HR Performance Management

HR Performance Management HR Performance Management Door: Bernadette van de Laak Inleiding Bij Performance Management (PM) gaat het erom dat menselijk kapitaal binnen een organisatie dusdanig wordt georganiseerd, dat stijging van

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN. ICCO Onderzoek 2015

MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN. ICCO Onderzoek 2015 MENSENRECHTEN & BEDRIJFSLEVEN ICCO Onderzoek 2015 Inhoud 1. Uitgangspunten 2. Onderzoek Demografie Bedrijfsgegevens Functie van de respondent Landen Wat zijn mensenrechten? Waarom mensenrechten? Six step

Nadere informatie

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen.

Veda Consultancy kunt u daar, met onze vele jaren ervaring in organisaties en veel jaren ervaring als coaches en trainers, uitstekend bij helpen. Informatie voor cliënten coachingstrajecten U wilt een coachingstraject volgen omdat u zichzelf op professioneel gebied en op persoonlijk gebied wilt ontwikkeling en verbeteren. U werkt als professional

Nadere informatie

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013

Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions. BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Participatie en betrokkenheid organiseren met Large Scale Interventions BA & O Tonnie van der Zouwen 20 september 2013 Wat is LSI? Large Scale Interventions (LSI) is een evidence based aanpak om mensen

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Verandermanagement & Leadership De cursus Verandermanagement & Leadership duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken

Trainingsaanbod. Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken Trainingsaanbod Studiecentrum Bureau Jeugdzorg Utrecht Voor beroepskrachten die met ouders en kinderen werken 1 Trainingsaanbod Als beroepskracht hoort en ziet u veel en bent u vaak de eerste die mogelijke

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14

Inhoud. Deel 1 Wat is een bedrijf? 17. Inleiding 14 Inhoud Inleiding 14 Deel 1 Wat is een bedrijf? 17 1 Bedrijf en bedrijfskunde 19 1.1 Het bedrijf 20 1.1.1 Organisatie, bedrijf en onderneming 20 1.1.2 Bedrijven zijn organisaties 22 1.1.3 De eenvoudige

Nadere informatie

Leermodule 2 De leider als dirigent en tuinman

Leermodule 2 De leider als dirigent en tuinman Leermodule 2 De leider als dirigent en tuinman Colofon 2015, Culemborg, juni 2015 BeteoR & Mentink Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Dit seminar zal ons, de vandaag hier aanwezige sectoren, leiden in het exploreren van de inmiddels wereldwijd bekende Eigen Kracht.

Dit seminar zal ons, de vandaag hier aanwezige sectoren, leiden in het exploreren van de inmiddels wereldwijd bekende Eigen Kracht. Speech ter gelegenheid van Seminar Eigen Kracht / Forsa Propio 3 september 2015 Integrale aanpak vanuit een heldere visie Dit seminar gaat over Eigen Kracht. Welke associaties roept Eigen Kracht eigenlijk

Nadere informatie

Planning en toetsing van deze 3 workshops management Workshop 2 Management: Onderhandelen

Planning en toetsing van deze 3 workshops management Workshop 2 Management: Onderhandelen Planning en toetsing van deze 3 workshops management Workshop 2 Management: Onderhandelen Week 47: P&O-cyclus en slechtnieuws (2 weken geleden) Week 49: Onderhandelen, inclusief spel (NU) Week 51: Kernkwaliteiten

Nadere informatie

Resultaat vanuit zingeving

Resultaat vanuit zingeving Resultaat vanuit zingeving WIE ZIJN WE? WAT DOEN WE? Berry de Boer en Edwin Luijendijk 2 training-nu Training-NU We leven in een tijd waarin veranderingen elkaar steeds sneller opvolgen. Eén gouden idee

Nadere informatie

Manager van nu... maar vooral van morgen

Manager van nu... maar vooral van morgen Manager van nu... maar vooral van morgen Leidinggeven met inhoud en in verbinding, met inspiratie, energie en plezier, en dat binnen je organisatie mogelijk maken Er kan zoveel meer Uitgaan van klanten,

Nadere informatie

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten

FiT. Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten FiT Mastering Financiality. In tien maanden tijd je circle of influence vergroten Vergroot je circle of influence Niemand kan de financiële gevolgen van strategische beslissingen beter inzichtelijk maken

Nadere informatie

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT

Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Carefulness AANDACHT VOOR ZORG ZORG VOOR AANDACHT Inleiding Aandacht is een essentieel onderdeel in de zorg. Aandacht voor de patiënt en de zorgverlener vergroot de vitaliteit, de effectiviteit en de kwaliteit

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Positionering van de specialist ouderen geneeskunde

Positionering van de specialist ouderen geneeskunde Positionering van de specialist ouderen geneeskunde Samenwerking tussen professional en bestuur/management Specialist ouderen genees kunde: betrokken professional en gesprekspartner Bestuurders of management

Nadere informatie

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV)

Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Faculteit Economie en Management 2007/2008 Versie 1 Minor Analyse, diagnose en verandering van organisaties (ADV) Voor wie is deze minor bestemd

Nadere informatie

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen:

Wat is cultuur? Uit de honderden definities die er van cultuur bestaan kun je de volgende gemeenschappelijke kenmerken halen: Sturen op houding en gedrag Organisatieveranderingen vragen om een omslag in houding en gedrag. Medewerkers én managers zullen anders moeten gaan denken, voelen en doen. De cultuur binnen de organisatie

Nadere informatie

De zachte factoren van business IT alignment. Hemke Havinga 12 maart 2013

De zachte factoren van business IT alignment. Hemke Havinga 12 maart 2013 De zachte factoren van business IT alignment Hemke Havinga 12 maart 2013 Hemke Havinga RE RA MMI Auditmanager Auditdienst Rijk (ADR) h.b.p.havinga@minfin.nl 06 5569 2781 Inhoud Wat is Business-IT alignment

Nadere informatie

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode Intervisiemethodes Methode 1: Incidentenmethode Bij de incidentmethode wordt een gebeurtenis uit de werksituatie van een van de deelnemers op gestructureerde wijze besproken. Stap 1 Introductie van het

Nadere informatie

Onderzoek Status HR-Communicatie

Onderzoek Status HR-Communicatie Onderzoek Status HR-Communicatie Aanleiding onderzoek Vorig onderzoek Nieuw leven website Thermometer Twitter/LinkedIn Vragenlijst Discipline/Vakgebied/Taak Bekendheid/Definitie Focus/Gebied Samenwerking/Waardering

Nadere informatie

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk

Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld. Bevlogenheid terug in het werk Kring Andragologie Praktische antwoorden op de complexiteit van het sociale werkveld Bevlogenheid terug in het werk Vijf interactieve werkcolleges met Gerard Donkers maart - mei 2014 U bent : manager,

Nadere informatie

Het stappenplan. Inleiding

Het stappenplan. Inleiding Het stappenplan Inleiding Op de pagina instrumenten op Overstag.nu vind je instrumenten, informatie en inspiratie om binnen je eigen organisatie met het thema duurzame inzetbaarheid aan de slag te gaan.

Nadere informatie

8-6-2010. Oplossingen voor Implementatie. Wat betekenen deze organisatie concepten voor RM implementatie in een organisatie?

8-6-2010. Oplossingen voor Implementatie. Wat betekenen deze organisatie concepten voor RM implementatie in een organisatie? 2. Oplossingen voor WELKOM Implementatie Door combineren van: 1. Organisatiekunde 2. Innovatiemanagement 3. Verandermanagement 2. Neo-modernistisch: menselijk begrip, de mens centraal Toenemende geschiktheid

Nadere informatie

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd

Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Handleiding voor docenten en opleiders bij de film Verslaafd in het Hoofd Door Alie Weerman In de film komen vier mensen aan het woord die hersteld zijn van hun verslaving. Vanwege de variatie aan achtergrond,

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

CONCEPT IN GESPREK MET JE TEAM COLOFON HOE EN WAT? Leerling 2020 Adresinformatie

CONCEPT IN GESPREK MET JE TEAM COLOFON HOE EN WAT? Leerling 2020 Adresinformatie COLOFON IN GESPREK MET JE TEAM Leerling 2020 Adresinformatie HOE EN WAT? Hoe ga ik met mijn team in gesprek en neem ik ze mee in het ontwikkelproces? Wat werkt wel en wat niet, als je op school meer werk

Nadere informatie

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project?

8-6-2010. Status van risicomanagement 2010. Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Risico, Innovatie & Verandering Implementatie van Risicomanagement in Organisaties als Project? Status van 2010 Dr. Ir. Martin Th. van Staveren MBA Consultant, Auteur, Docent, Coach Naast ontwikkeling

Nadere informatie

Introductieprogramma Presence en Theory U

Introductieprogramma Presence en Theory U Introductieprogramma Presence en Theory U Oorsprong Consult biedt in samenwerking met SoL Nederland een programma aan om de potentie van het gedachtegoed rondom de boeken Presence en Theory U over diepgaande

Nadere informatie

Meten is leren: Hoe eff

Meten is leren: Hoe eff Meten is leren: Hoe eff De kwaliteit van uw werkgeverschap in De ziekenhuiswereld kent van oudsher een goed ontwikkeld HR-instrumentarium. Opleidingsmogelijkheden zijn voorhanden, de cao is veelomvattend,

Nadere informatie

Masterclass Het Nieuwe Werken op het secretariaat

Masterclass Het Nieuwe Werken op het secretariaat Masterclass Het Nieuwe Werken op het secretariaat Marianne H.M. Smits AVK Adviesgroep voor Kantooren bedrijfsinnovatie b.v. te Tilburg msmits@avk.nl 06 53 14 51 33 Inspiratie Dag 1: Ontwikkelingen in managementondersteuning

Nadere informatie

Onderzoeksplan thesis MMI

Onderzoeksplan thesis MMI Onderzoeksplan thesis MMI M.C. Loof 3 januari 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Business/ICT Alignment 1 3 Alignment rond de meldkamers 1 4 Aanpak van het onderzoek 2 4.1 Startpunt van het onderzoek....................

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

SAMENVATTING EN CONCLUSIES SAMENVATTING EN CONCLUSIES Aanleiding en vraagstelling De aanleiding van dit onderzoek is de doelstelling van het ministerie van Veiligheid en Justitie om het aantal vrijwilligers bij de Nationale Politie

Nadere informatie

Het waarom van ons aanbod

Het waarom van ons aanbod Pagina 1 van 5 - scroll Het waarom van ons aanbod Mensen laten zich leiden door ervaringen en de betekenis die zij daaraan hebben gegeven. Daarmee besturen zij zichzelf en daarmee geven zij iedere keer

Nadere informatie

De beweging naar Positieve Gezondheid in organisaties Fostering self-regulation in health in organisations

De beweging naar Positieve Gezondheid in organisaties Fostering self-regulation in health in organisations De beweging naar Positieve Gezondheid in organisaties Fostering self-regulation in health in organisations Ellen Bos, Arjella van Scheppingen Value2share Kees van der Ploeg, Medicoach 19 Juni 2015 Met

Nadere informatie