Hoe houd je het net betaalbaar?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe houd je het net betaalbaar?"

Transcriptie

1 10% van de gebruikte energie wekt de Verkadefabriek in Den Bosch zelf op middels zonnepanelen 11% De totale hoeveelheid decentraal opgewekte energie stijgt de laatste jaren steeds met ongeveer 11%. Enexis past daar het energienetwerk op aan netwerk nr. 1 - MEI/juni 2013 Den Bosch, Verkadefabriek, Boschdijkstraat, , 16: NB OL -82 minuten Dankzij Distributie Automatisering van Enexis is het aantal stroomstoringsminuten per geval sterk teruggelopen: van 87 tot 5 minuten 260mW zonnestroom is afgelopen jaar geïnstalleerd. Dat is een verdubbeling ten opzichte van huishoudens worden vanuit dit station van energie voorzien Met slim energiemanagement heeft de Verkadefabriek de energiekosten fiks weten te verlagen Hoe houd je het net betaalbaar? 180miljoen wordt in nederland per jaar aan energie gestolen, met name voor de illegale hennepteelt. Enexis pakt samen met politie en justitie deze energiefraude aan. is een uitgave van Enexis 18m energiekabel en gasleiding ligt er per Nederlander 8m

2 Den Bosch, restaurant Verkadefabriek, , 17:15 inhoud technische personeelsleden houden het netwerk van Enexis vitaal en betaalbaar voor de Verkadefabriek en alle andere klanten van Enexis Peter Jans-Rat Ketenmanager fraudebestrijding Samen met politie en justitie pakken we de energiefraude aan 28 Joey Koenders Monteur storingswachtdienst Ik heb het van geen vreemde 23 De Verkadefabriek werkt met een slimme klimaatbeheersing, die zich automatisch aanpast aan het aantal bezoekers van een ruimte. Dit scheelt fors op de energierekening 80% van de huishoudens moet in 2020 een slimme meter hebben. Deze helpt de consument bij het besparen op de energierekening. Enexis is bezig met de uitrol hiervan 23 Na een warme zomerdag gebruikt de Verkadefabriek de koelte van de nacht om het gebouw naar aangenamere temperaturen te krijgen Eenvoudige ideeën kunnen helpen bij het betaalbaar houden van energie. Enexis ondersteunt en faciliteert duurzame initiatieven Tom Elderink Technisch specialist Efficiëntere aanpak van storingen dankzij Distributie Automatisering INLEIDING Enexis-CEO Han Fennema over de betaalbaarheid van energienetten 08 INTERVIEW William moorlag, gedeputeerde van Groningen, wil meer snelheid in de energietransitie 13 in beeld Kunst van kabels 14 LOKAAL Waterschap Hunze en Aa s wordt groengasleverancier 17 KORT Nieuws van Enexis 18 ACHTERGROND Vervangen of onderhouden; hoe netbeheerders verouderende netten gezond houden Jan rotmans Hoogleraar transisties & duurzaamheid Beter gebruikmaken van zonnewarmte om gebouwen te verduurzamen TECHNISCHE TEKENING De slimme meter geeft de consument meer grip op de energierekening 35 COLUMN Groene onderneemster anne-marie Rakhorst over betaalbaarheid van energie MEI/JUNI

3 Inleiding Door Han Fennema, Voorzitter Raad van Bestuur Enexis De energiekeuzes die klanten de komende jaren gaan maken zijn zeer ongewis. Per straat kan dat verschillende scenario s opleveren Wil Kling, hoogleraar Electrical Energy Systems, over de moeilijkheden van de energietransitie, pag. 20 We hebben prijsprikkels nodig om fundamenteel ander gedrag uit te lokken William Moorlag, gedeputeerde van Groningen, over de Kyotodoelen, pag. 8 Samen ontwikkelden we een relatief eenvoudige manier om het biogas om te zetten in duurzaam gas Mariken van der Giessen, projectengineer HoSt, over de nieuwe installatie van waterschap Hunze en Aa s, pag. 15 Voortschrijdend inzicht stelt ons in staat om steeds slimmer met energie om te gaan. En dan zijn de Nederlandse randvoorwaarden ook nog eens ideaal. We hebben zon, zee, wind, aardolie, technologische kennis, veel goed opgeleide mensen en welwillende bedrijven Anne-Marie Rakhorst, duurzame onderneemster en zakenvrouw van het jaar 2000, pag. 35 Netbeheerders zijn zich nadrukkelijker aan het profileren als partner bij de aanpak van de georganiseerde illegale hennepteelt Geert Broeren, senior parketsecretaris bij het Parket Oost-Brabant over de samenwerking met Enexis, pag. 32 Het geeft een goed gevoel als je in het duister aankomt, maar met licht weer vertrekt Joey Koenders, monteur storingswachtdienst, over de gerichte aanpak van stroomstoringen, pag. 23 De slimste routes Met ons nieuwe magazine Netwerk laten we u nader kennismaken met Enexis, de maatschappelijke context waarin wij opereren en de energiedilemma s waarmee we te maken krijgen. In de kern is onze bedrijfstak heel overzichtelijk. Een betaalbaar netwerk, dat doet wat de klanten er nu en in de toekomst van vragen. Zo voelden we dat een eeuw geleden en zo voelen we dat vandaag. Een loepzuivere nutsfunctie eigenlijk. En ook al spelen we ons nog al eens in de kijker met duurzame innovaties, voor een netbeheerder als Enexis is technologie eerst en vooral een middel om onze infrastructuur aangesloten te houden bij de transitie naar een moderne en duurzame energievoorziening. Gedeelde visie Nu klinkt dat eenvoudiger dan het is, al was het maar omdat onze kerntaak ons midden in de maatschappelijke energiedialoog plaatst. En die is vaak grilliger dan ons lief is. Kijk naar waar we staan ten opzichte van Kyoto, of naar de discussies rond emissierechten. Maar ook naar decentrale opwekking van energie uit duurzame bronnen als zon of wind. Kunnen we de energievraagstukken überhaupt nog beantwoorden op nationaal niveau? We zien vandaag het effect al van Duitse windenergie die, als het even lekker doorwaait, in forse volumes op de Nederlandse markt komt. Met alle gevolgen van dien voor het landelijke transportnet van de collega s van TenneT en voor de energiecentrales. En dat is maar één van de vele energiethema s met grote effecten op onze energienetten van morgen. Het is duidelijk dat intelligent, breed en toekomstgericht overleg broodnodig is. Op universiteiten, tussen marktpartijen, in Den Haag en in Brussel. Vanuit een brede toekomstvisie op ons welzijn, onze economie en onze positie in Europa. Omgaan met onzekerheid Het is ons echter niet altijd gegeven in alle rust de toekomst vorm te geven. De beweeglijkheid in de economie en bij de overheid, het bedrijfsleven en de consumenten is immers groot. Zo realiseerde Nederland wel een moderne infrastructuur die alweer meer dan een eeuw geldt als uiterst betrouwbaar en betaalbaar. En dat doen we tegen een gereguleerd rendement. Sterker, ook afgelopen jaar wist Enexis de tarieven onder het toegestane niveau te houden. Een duurzame infrastructuur dus, tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten. Met daarnaast een redelijk rendement en een dividend aan onze aandeelhouders, de lokale en regionale overheden. Ook dat is nuts. Blijft onze gezamenlijke prikkel om elke dag opnieuw na te denken over de slimste routes naar het optimale energienetwerk. Technisch, financieel en bestuurlijk. Met respect voor al die verschillende ambities, belangen en visies. Dat vraagt om een open dialoog en om actieve samenwerking met overheden, onderzoekers en ondernemers. En dat is precies waar dit magazine om draait. 06 MEI/JUNI

4 William Moorlag, gedeputeerde Groningen, wil meer snelheid in energietransitie Groningen, provinciehuis, Martinikerkhof, , 11:13, 53 13' 19'' NB ' 192'' OL interview Het is een cynische constatering, maar misschien hebben we rampen nodig om de boel van zijn plek te krijgen 08 MEI/JUNI

5 Interview Tekst Ruud Slierings fotografie Jaap van den beukel In 2020 moet 16 procent van de energievoorziening in Nederland volledig duurzaam zijn. Nogal een ambitie, zeker in het licht van de bezuinigingsstorm die woedt en die ook de verduurzaming van onze energiehuishouding treft. Als we een goede mix van belonen en straffen, van aaien en slaan creëren, stelt William Moorlag, kunnen we eindelijk meters maken. nergie is een belangrijk aandachtsgebied van de Groningse gedeputeerde William Moorlag. Een bestuurder die de confrontatie niet schuwt en graag de knuppel in het hoenderhok gooit om daadkracht uit te lokken. Dat is, volgens hem, wat de energiesector nodig heeft: het gevoel van urgentie en de drive om daarnaar te handelen. Zijn pleidooi voor betaalbaarheid van duurzame ontwikkelingen en strenge financiële bestraffing van alles wat dat niet is. Welk beeld hebt u van de vooruitgang op het gebied van de energietransitie in Nederland? Het gaat slecht. Ik ben bang dat als we CO 2 -uitstoot niet sterker belasten, we de fossiele brandstoffen tot de laatste korrel opstoken. We hebben prijsprikkels nodig om fundamenteel ander gedrag uit te lokken. Ander punt van zorg is dat er onvoldoende besef is dat we én op windenergie én op zonne-energie én op biomassa moeten inzetten om de doelstelling van 16% duurzame energie in 2020 te kunnen halen. Dan nóg is het a hell of a job. Is de doelstelling niet te ambitieus? Nee, de doelen zijn te halen. Het bewustzijn op dit gebied is het probleem. De impact van de temperatuurstijging is zeer ernstig. Echt, we krijgen heel veel problemen als de temperatuur maar een beetje stijgt. Alleen voelen we de urgentie te weinig. En daarom moet de lat hoog liggen? Als je 16% wilt bereiken, moet je radicale keuzes maken en bijvoorbeeld fossiele energie zwaar belasten. De opbrengst kun je gebruiken om lastenverlichting op duurzame consumptie te geven. De lastendruk neemt dan niet toe, je verlegt het accent: je lokt gewenste investeringen en consumptie uit en bestraft ongewenst gedrag. Gebeurt dat nu voldoende? Nee. Maar zoiets als CO 2 -beprijzing moet je internationaal regelen, anders krijg je oneerlijke concurrentie. Probleem is dat men denkt dat die beprijzing tot enorme lastenverzwaring leidt. Ten onrechte. Rekensommetje: een gemiddelde automobilist rijdt kilometer per jaar, dat is drie ton CO 2 in een niet zo zuinige auto. Dat kost 50 euro per ton, dus 150 euro per jaar. Omdat fiscale stimulering van gewenst gedrag niet oneindig kan doorgaan overheden zitten krap bij kas zijn andere inkomstenbronnen nodig en dan kom je bij CO 2 -beprijzing uit. Omhoog die prijzen, zodat we een verschuiving kunnen creëren. Dus toch pessimistisch over de haalbaarheid van de doelstelling? Gedragsverandering is een kwestie van lange adem. Neem het roken in het openbaar. Het heeft tientallen jaren gekost, maar er is een fundamentele verandering tot stand gebracht in gedrag. Dat kan ook in energiegebruik. U bent pleitbezorger van windenergie. Vanwaar dat geloof? Windenergie kan veel waarde creëren: groene energie, ontwikkelprojecten, werkgelegenheid. Maar het kan ook waarde vernietigen: landschap en natuur, maar ook harde economische waarde: huizenprijzen, toerisme, recreatie. Als je die kwaliteit vernietigt met windparken, is de impact dramatisch. En er is maatschappelijke weerstand: als het om windparken ver weg gaat, is 80% vóór. Komt het park naast je deur, dan is meer dan 80% tegen. Aan de andere kant willen grondeigenaren juist molens plaatsen, want per megawatt opgesteld vermogen krijgen zij 10 tot euro per jaar. Drie windmolens van 6 megawatt en je zit qua inkomen boven de balkenendenorm. De baten en lasten van windenergie zijn zeer onevenwichtig verdeeld. Tekort aan Vakmensen Een groot probleem voor de energiesector is de vergrijzing van het technisch personeel. Te weinig jongeren stromen door naar de energietechniek, nog minder naar de netwerksector. Onlangs heeft Moorlag, samen met Enexis-CEO Han Fennema, het eerste (door onder meer Enexis ontwikkelde) lespakket Krachtmeting uitgereikt op een basisschool. Moorlag: Hier is het doel: gewenst gedrag stimuleren. Vakmanschap en ambachtswerk worden slecht gewaardeerd, in euro s en in aanzien. Ik vind het schrijnend dat we vaklieden uit het buitenland moeten werven, terwijl hier mensen aan de kant staan. Een lastig dilemma. Je moet selectief zijn in je ruimtelijke ordening. In Groningen strooien we windturbines niet als hagelslag over het landschap uit, maar bouwen we geconcentreerd bij grootschalige industrieterreinen of infrastructuur. Groningen is, na Flevoland, de tweede producent van windenergie in Nederland. Een selectief ruimtelijkeordeningsbeleid en een hoge productie in windenergie kunnen prima hand in hand. Windenergieparken op zee? Verre toekomst? Nee, nabije toekomst. Wij zetten nu in op windparken op land, omdat grote windparken op zee erg kostbaar zijn. Maar de toekomst van windenergie ligt op zee. Duitsland en Engeland maken daar al grote stappen in met een consistent beleid. Nederland zwalkt en blijft achter in ondersteuningsmaatregelen. Wie kan dat veranderen? Overheden, bedrijven, kennisinstellingen, iedereen. Er is nog veel innovatie mogelijk. Door verbetering van Vergroening van onze energie zou sneller gaan als de businesscase van verduurzaming een kortere terugverdientijd kende En wat me echt door het hart snijdt, is dat bedrijven orders laten lopen omdat ze onvoldoende technisch geschoold personeel hebben. Daarom moeten we de studiekeuze van scholieren beïnvloeden, door het arbeidsperspectief helder te schetsen en door stevige programma s voor scholing en omscholing aan te bieden. 10 MEI/JUNI

6 Interview in beeld Federico Uribe William Moorlag (52) Gedeputeerde provincie Groningen namens PvdA Portefeuilles (onder meer): Ruimtelijke Ordening, Financiën, Grondbeleid, Windenergie Lid algemeen bestuur Interprovinciaal Overleg (IPO), lid van diverse IPO-commissies Voorzitter Stuurgroep Regio Groningen-Assen Lid Aandeelhouderscommissie Enexis namens de provincies Groningen, Drenthe en Flevoland Windenergie kan veel waarde creëren: groene energie, ontwikkelprojecten, werkgelegenheid windmolens kunnen we de komende vijf jaar een meeropbrengst van bijna 20% halen. Dus: voor dezelfde capaciteit 20% minder windturbines. Of: we zijn sneller bij de energietransitiedoelstelling. Maar de hobbels liggen niet op technisch gebied. Nee, het zou helpen als bijvoorbeeld de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie, waarmee duurzame energie wordt bekostigd, verfijnder kan worden toegepast. Dus dat je een voorrangspositie creëert voor innovatieve energieopwekking. Zijn er voldoende prikkels voor het bedrijfsleven om over te stappen op duurzame energie? Energie is een kostenpost. Bedrijven hebben er belang bij hun verbruik terug te dringen. Maar het zou sneller gaan als de businesscase van verduurzaming een kortere terugverdientijd kende. Fossiele energie duurder maken, groene energie goedkoper maken. Maar het lukt niet alleen met gebieden en verbieden. De watersnoodramp van 1953 heeft geleid tot de wil te investeren in een peperduur waterkeringssysteem. Misschien hebben we rampen nodig om de boel van zijn plek te krijgen. Dat is een cynische constatering, maar in vrijwilligheid grote opofferingen brengen, dat lukt slecht. Hoe ziet u onze energiehuishouding over twintig jaar? De dynamiek in energieproductie en marktverhoudingen is enorm. Dat maakt voorspellen erg moeilijk. Maar de olieproductie gaat een keer uit de pas lopen met de vraag, zodat overgang naar duurzame brandstoffen noodzakelijk wordt. Belangrijk nu is dat er prikkels komen om die overstap te bespoedigen. Er zit schot in, maar het gaat te langzaam. We moeten de ideale mix vinden van stimuleren en ontmoedigen, van belonen en straffen, van aaien en slaan. Kunstenaar of kabelaar? Duurzaamheid troef bij kunstenaar Federico Uribe. De Colombiaan stortte zich op gebruikte kabels en afstandsbedieningen. Deze zeer betaalbare materialen (want gratis verkregen) krijgen in deze andere context een heel nieuwe prikkelende functie. 12 MEI/JUNI

7 lokaal Tekst Frans-Jozef Willems fotografie Jeroen Dietz De compacte en innovatieve biogasinstallatie van waterschap Hunze en Aa s gaat zo n honderd huishoudens in Assen voorzien van aardgas m 3 biogas kan op jaarbasis worden omgewerkt dat resulteert in m 3 groen gas Dat is voldoende voor ongeveer 150 huishoudens, auto kilometers of kilometers met een vrachtauto Een knalgroene container Op de rioolwaterzuivering in Assen gaat jaarlijks ruim kuub biogas de lucht in en dat is natuurlijk zonde. Het waterschap zocht een innovatieve manier om van het methaanrijke en dus milieubelastende biogas duurzaam aardgas te maken. Samen met HoSt ontwikkelaar van onder andere kleinschalige biogasinstallaties en Enexis vond het waterschap een goede manier. De oplossing die we nu hebben ontlast niet alleen het milieu, we krijgen er ook een vergoeding voor, aldus Otto Kluiving van waterschap Hunze en Aa s. Exploitabel Bij het zuiveringsproces van het rioolwater ontstaat het biogas. Het grootste deel hiervan wordt gebruikt voor de warmtekrachtkoppeling (wkk) van het waterschap, maar er vormt zich meer gas dan verwerkt kan worden door de wkk. Tot voor kort werd het te veel geproduceerde gas na verloop van tijd afgefakkeld. Want, zo verduidelijkt Mariken van der Giessen (projectengineer bij HoSt) de relatief kleine hoeveelheid biogas maakte het tot nu toe lastig om de omzetting naar aardgas exploitabel te krijgen. De innovatieve installatie van HoSt is helemaal toegespitst op de kleinschalige opwerking van biogas naar aardgas en is ook bij kleinere hoeveelheden exploitabel te krijgen. Van der Giessen: De installatie zit in een container en dat maakt hem makkelijk overal te plaatsen. In de container wordt het biogas gezuiverd en omgewerkt tot aardgas. Daarnaast wordt 14 MEI/JUNI

8 Lokaal kort in dezelfde container de kwaliteit van het gas continu gemonitord en wordt ook het specifieke aardgasluchtje toegevoegd. Zorgvuldig gewonnen Enexis onderzocht of het plaatsen van de installatie kansrijk is. Het was de vraag of het gas dat ingevoed gaat worden op het bestaande gasnet niet tot verstoring kan leiden op dat net, vertelt Henk Smit, senior Asset Engineer van Enexis. In een dunbevolkt gebied produceert zo n installatie in de zomer als het gasverbruik minimaal is al snel meer aardgas dan er verbruikt wordt. Smit: Als uiterste consequentie zou het zorgvuldig gewonnen gas dan alsnog afgefakkeld moeten worden. Een quickscan van het gebied en de mogelijkheden door Enexis leerde 99% van het milieubelastende methaan wordt uit het biogas gescheiden Ontwikkelaar HoSt won met deze installatie de Jan Terlouw Innovatieprijs 2012 Voordat het gas op het net wordt ingevoed, test Enexis de kwaliteit dat het project kans van slagen heeft. Voordat het gas ook op het net wordt ingevoed, is de kwaliteit en betrouwbaarheid uitgebreid getest door Enexis. In de toekomst vinden dergelijke controles steekproefsgewijs plaats. De installatie bij het Waterschap is de eerste die HoSt plaatst in Nederland. Er is veel interesse vanuit het buitenland, vertelt Van der Giessen. Ook zijn agrarische bedrijven geïnteresseerd in deze techniek omdat een bijproduct relatief eenvoudig om te zetten is in duurzaam gas. Seminar De energieconsument Wat zijn de eerste ervaringen van bewoners in de smart grid-wijken en wat betekenen die voor toekomstig beleid? Deze vraag staat centraal tijdens het seminar dat Enexis 1 oktober houdt in Den Haag. Op basis van praktijklessen, geleerd in pilots met slimme energienetten in Zwolle en Breda, gaan aanwezigen in gesprek over de vraag hoe we grip kunnen krijgen op de energieconsument. En wat vraagt dit van woning corporaties, netwerkbedrijven, de overheid en andere betrokkenen? Het seminar is bedoeld voor iedereen die professioneel belangstelling heeft in de vertaling van de energiepraktijk naar energiestrategie en beleid. Enexis gaat het gesprek aan met ruim tweehonderd geïnteresseerden: beleidsmakers, energie strategen, deskundigen, politici en wetenschappers. Meer informatie: Datum: 1 oktober 2013 Tijdstip: uur (incl. lunch) Locatie: De Nieuwe Kerk te Den Haag Dagvoorzitter: Menno Bentveld Wilt u meer informatie over het seminar stuur dan een mail naar Innovatie Leidingen vervangen zonder graven Een gasleiding v ervangen of renoveren zonder te graven en in een korte tijd? Het kan met sleufloos graven. Enexis onderzoekt de verschillende technieken, omdat zij in de nabije toekomst een flinke stijging voorziet in het aantal gashoofdleidingen waarvoor vervanging nodig is. Tegelijkertijd gaan veel technici met pensioen en is nieuw personeel lastig te vinden. Sleufloos vervangen lijkt een slimme oplossing om dit probleem het hoofd te bieden. De bekendste sleufloze techniek is gestuurd boren. Enexis past deze techniek al een aantal jaar toe. Een alternatief is relining. Hierbij wordt een kous van polyurethaan door de leiding getrokken en vastgelijmd. Zo ontstaat een extra binnenlaag die gasdicht is. Dit voorjaar gaat Enexis in Deventer een proef doen met deze techniek. Ook onderzoekt ze of relining de productiviteit kan verhogen. Techniek Nieuwe uitleestechniek voor slimme meter Het aantal PLC meters dat medio dit jaar in Tilburg, eindhoven en Best als proef in gebruik zullen zijn is 850 Samen met de Franse netbeheerder ERDF doet Enexis een pilot om data van slimme meters uit te lezen met Power Line carrier (PLC). Wereldwijd is grote belangstelling voor de proef. Om data van slimme meters uit te lezen, gebruikt Enexis een GPRS-verbinding die werkt via een mobieletelefoonverbinding. Dat werkt goed, maar voor elk huishouden is een mobiel abonnement nodig. Daarom doet Enexis pilots met PLC. Dan is er nog maar één aansluiting nodig per transformatorstation. Een flinke besparing. Enexis loopt voorop met deze test en werkt samen met de grote Franse netbeheerder ERDF. wereldwijd is er grote belangstelling voor de pilots die in Eindhoven, Best en Tilburg plaatsvinden. Tachtig procent van de netbeheerders in Europa overweegt voor PLC te kiezen als de techniek zich bewijst. 16 MEI/JUNI

9 Achtergrond Tekst André van Haelen beeld Hollandse hoogte, getty images, anp photo Nederland telt ongeveer aan elektriciteitskabels, Enexis beheert hiervan ongeveer km 40% Netbeheerders streven naar betaalbaar en betrouwbaar net Onderhouden of vernieuwen? Het is voor netbeheerders de kunst om verouderende netten gezond te houden. Beschadigingen en storingen plaatsen hen voor het dilemma: gaan we repareren of vernieuwen? 18 MEI/JUNI

10 Achtergrond zonder stroom Enexis wordt ongeveer eens in de tien jaar verrast door een zeer grote storing, zoals in Enschede begin dit jaar. Ook in landen om ons heen gaat het weleens mis. Een paar opvallende storingen op een rij. etbeheerders in Nederland werken allemaal op een vergelijkbare manier. Daardoor is het netbeheer goed gestructureerd, stelt professor Wil Kling, hoogleraar Electrical Energy Systems aan de TU Eindhoven. Het onderling begrip en de overeenkomsten tussen de netbeheerders maken volgens Kling meer mogelijk. Denk aan: ondersteunend energiebeleid vanuit de overheid, maar ook kennisuitwisseling en samenwerking. Enexis-directeur Asset Management Jan Peters: De elektriciteitsuitval is gemiddeld twintig minuten per klant per jaar. We horen bij de beste van Europa. Kling bevestigt dit. Ter vergelijking: in Duitsland zaten mensen gemiddeld veertig minuten zonder stroom, in Frankrijk zeventig minuten, in Engeland zelfs anderhalf uur. Investeringen Volgens professor Kling is begin jaren 70 de basis gelegd voor consensus en uniformiteit. Kling: Netbeheerders hebben de stroomnetten echt samen ontworpen en keken ook samen naar kosten en betrouwbaarheid. Vanuit een soort ethisch besef kwamen netbeheerders tot nauwe samenwerking. Al die bedrijven streefden naar correct netontwerp, het keurig nakomen van verplichtingen en zorgvuldige investeringen in de infrastructuur. Er was ook al enige transparantie. Men zorgde bijvoorbeeld voor vrijwillige rapportage van storingen. En dat bleken gunstige voorwaarden voor betrouwbaarheid en prijsvorming. Verder zijn de relatief korte afstanden en hoge bevolkingsdichtheid in Nederland gunstig voor de service en de prijs. Evenals de kwalitatief hoge eisen die de overheid stelt aan het netbeheer, aldus Kling. Ontwikkelingen in de afgelopen jaren, zoals de neiging tot uitbesteden en het werken met standaarden, bedreigden de koppositie niet, aldus professor Kling: Vroeger deden netwerkbeheerders alles. Zo verrichtten zij intensief onderzoek naar distributiekabels en schakelmaterieel, en bepaalden daarmee de gewenste productontwikkeling. Dat ligt nu meer bij de industrie en dat gaat goed. Uitgaven en investeringen bleven door de jaren heen op peil. In Nederland zijn stroomonderbrekingen van lange duur dan ook uitzonderlijk. En gedupeerden kunnen dan terecht aanspraak maken op vergoedingen. Ons net behoort tot de beste van Europa Om het huidige, hoge niveau van betrouwbaarheid en veiligheid van de netten te handhaven en het aantal storings minuten verder terug te dringen, vervangt Enexis het komend jaar tientallen kilometers kabels en leidingen; een investering van circa 120 miljoen euro. Ter vergelijking: in 2005 bedroegen de vervangingsinvesteringen 60 miljoen euro. Ofwel: in acht jaar tijd zijn de investeringen verdubbeld. Eric Pouwels ziet de effecten als uitvoerder voor de regio Hengelo van dichtbij. Mensen merken het niet, maar er is veel vernieuwing en verzwaring van kabels de laatste jaren. En oude schakelaars vervangen we voor de meest moderne. De zorgvuldige bedrijfsvoering leverde Enexis onder meer een prestigieus PAS 55-certificaat op voor het kwaliteitsborgingssysteem. Enexis was wereldwijd de tweede met dit certificaat. Netbeheerdersdilemma Aan de daadwerkelijke investeringen gaan strategische keuzes vooraf, waarbij betrouwbaarheid van het elektriciteitsnet, veiligheid van het gasnet en betaalbaarheid voor klanten de uitkomst bepalen. Zo leidt een heel hoge betrouwbaarheid tot een kostenstijging en dat kan nadelig zijn voor de betaalbaarheid. Manager Strategie Ontwikkeling Marco Poorts van Enexis: We moeten een keuze maken. Soms aanvaarden we een iets hogere stroomuitval, zodat we de betaalbaarheid in de vorm van onze tarieven in de hand kunnen houden. Met deze inzichten lukt het ons als enige om onze tarieven niet meer te verhogen dan de inflatie. Nieuwe thema s als duurzaam- 2 uur 12 November 2006, delen van Nederland, Duitsland, België, Frankrijk, Spanje, Oostenrijk en Italië. Vele miljoenen mensen zaten tot 120 minuten zonder stroom. De oorzaak was het (bewust) stilleggen van twee hoogspanningsleidingen in Duitsland om een cruiseschip veilige doorgang te bieden. Deze actie was slecht voorbereid en de andere netten waren daardoor niet berekend op de extra energiestroom. 11 uur 5 januari 2012, nederland. Een zeer grote stroomstoring trof aansluitingen in Enschede op 5 januari. Door een explosie in een hoogspanningsstation raakte de reguliere stroomvoorziening buiten gebruik. Uitvoerder Jos Lukens: Binnen een uur had Enexis de crisisorganisatie ingericht. 22 monteurs en uitvoerders bogen zich over de technische problemen. Onze perswoordvoerder hield contact met calamiteitenzender RTV Oost, terwijl het communicatieteam berichten plaatste op online media. De storing, die duurde van 3.00 uur s middags tot 2.00 uur s nachts, leidde tot onrust. Maar de aanpak leverde ook waardering op. Een gedupeerde laat per brief weten: We snappen dat voor dit soort zaken mensen dag en nacht bereikbaar moeten zijn. Voor zover wij konden zien, verliep alles soepel. Bedankt voor het bloemetje en voor de begeleidende brief. uur 168 September 2003, Italië. 55 miljoen mensen zaten ruim 12 uur zonder stroom, met uitzondering van de eilanden Sardinië en Elba. De oorzaak was een storm die een kabel verwoestte en daardoor de aanvoer van stroom vanuit Frankrijk afsneed. uur Maart 2010, Spanje. Ruim huishoudens aan de Costa Brava zaten meer dan een week zonder stroom vanwege hevige sneeuwval. Enschede, Schakelstation Enexis, Vechtstraat, , 20:04, 52 14' 18'' NB ' 16'' OL 20 MEI/JUNI

11 Achtergrond vakmanschap Tekst Paul Steenhoff fotografie Jeroen hofman heid en decentrale opwekking brengen veel onzekerheden in deze discussie. Zo zijn de gecombineerde warmtekrachtketel en de elektrische warmtepomp beide duurzame manieren om te verwarmen. Maar het zijn tevens uitersten van elkaar. Bij de eerste minimaliseert de transportbehoefte van energie. Bij de tweede stijgt die juist enorm. Kling: Per straat kan dat heel verschillende scenario s opleveren. De keuzes die klanten de komende jaren gaan maken, zijn zeer ongewis. Ook met betrekking tot bijvoorbeeld zonnepanelen en elektrisch vervoer. Er zullen smart grid-oplossingen (intelligente sturingen van de energiecircuits) aan te pas moeten komen, maar die zijn niet de oplossing voor alles. Dat levert netbeheerders een netbeheerdersdilemma op. Ze moeten mee in het besluit van de EU tot een drastische CO 2 -reductie. Maar ze lopen het risico dat hun goedbedoelde investeringen achteraf bezien ondoelmatig blijken. Tegelijkertijd kan afwachten ertoe leiden dat aanpassingen van de netten te laat komen, waardoor de energietransitie wordt geremd. Brancheorganisatie Netbeheer Nederland stelt in het rapport Net voor de Toekomst (2010): Het is van groot belang om te onderkennen dat omvormingen van de netinfrastructuren een lange doorlooptijd kennen. Dit houdt in dat vroegtijdig moet worden begonnen ( ). Bijvoorbeeld met verzwaring van elektriciteitsnetten in bestaande bouw en nieuwbouw. Of met het geschikt maken van lokale netten voor de toenemende decentrale opwekking. Om zo zorgvuldig mogelijk om te gaan met grote investeringen verbeteren netbeheerders hun assetmanagement met kennis van ondernemingen uit Engeland, Noord-Amerika en Australië. Bovendien hebben netbeheerders zoals Enexis leerzame proeftuinen ingericht om ervaring op te doen. In Hoogkerk (Groningen) ligt een totaalconcept smart Afwachten betekent dat aanpassing van het net te laat komt grid. In Zwolle en Breda leren bewoners voordelig om te gaan met zelf opgewekte energie. En in Etten-Leur (Noord-Brabant) slaat Enexis elektriciteit op in het openbare net. 2,6 miljoen klanten krijgen elektriciteit via enexis Anticiperen op de toekomst De mogelijke energietransitie, maar ook de veroudering van het net, trekken een wissel op de infrastructuur voor midden- en laagspanning. Risk-based asset management biedt uitkomst. Vanuit deze methodiek bepaalt Enexis voor elk netwerkonderdeel welke aandacht vereist is, en wanneer. Poorts beschikt over een geavanceerd simulatiemodel dat helpt om te anticiperen op de mogelijk nadelige gevolgen van veroudering van de netten. Door het netwerk in dat ict- model te plaatsen, kan zijn afdeling de impact zien van veroudering op de toekomstige prestaties van het netwerk. Poorts: We kunnen simuleren hoe componenten verouderen en voorspellen hoe veilig en betrouwbaar het net in de toekomst wordt, maar ook bepalen hoe bepaalde besluiten (zoals het handhaven of verbeteren van de betrouwbaarheid) de kosten voor onze klanten beïnvloeden. Tuinders teleurstellen Voor de lange termijn voert Poorts scenariostudies uit om te bepalen hoe economische voor- of tegenspoed en verdere verduurzaming (of stagnatie daarvan) het werk van Enexis beïnvloeden. Een voorbeeld maakt het duidelijker. Zo gingen in 2007 en 2008 tuinders massaal over op warmtekrachtkoppeling (wkk). Een kassencomplex kan de energie opwekken voor woningen. We moesten in een oogwenk meerdere grootschalige netwerken aanleggen. Toen hebben we sommige tuinders moeten teleurstellen. Het aanleggen van de netwerken zou langer duren dan de bouw van de kassen. Met scenariostudies kunnen we sneller en beter inspelen op dergelijke ontwikkelingen. ik heb het van geen vreemde Joey Koenders (26), monteur storingswachtdienst Ik heb het niet van een vreemde, aangezien mijn vader elektricien was. Op mijn vijftiende ging ik van school. Daar had ik het niet naar mijn zin. Al mijn vakdiploma s heb ik in de avonduren gehaald, na het werk. En nog steeds ga ik naar school om mijn vakkennis bij te houden. Mijn vader wilde altijd bij Enexis werken, maar dat is hem nooit gelukt. Zelf heb ik bij een installatiebureau gewerkt, maar daar werd ik behandeld als een stuk gereedschap dat je in de kast bergt als je er klaar mee bent. Dat is hier gelukkig heel anders. Mijn expertise komt goed van pas als er storing is. Zeker als er een storing is in de middenspanning waarmee de huishoudens worden gevoed. De oorzaken kunnen heel divers zijn, van een kabelbreuk tot een compleet wijkstation dat uitvalt. Dat laatste is onlangs gebeurd, toen een dronken automobilist dwars door zo n station reed. Het komt dan aan op je vaardigheid en je kennis om de mensen weer snel van stroom te voorzien. Die kennis kun je niet altijd uit de boeken halen. Je moet ook inzicht hebben en praktisch zijn. Dat maakt deze baan zo leuk. Het geeft me een enorm goed gevoel als ik in het duister aankom, maar met licht weer vertrek. 22 MEI/JUNI

12 Vakmanschap Erwin Aelen (37), gastechnicus ik blijf nieuwe dingen leren Jan Gankema (57), uitvoerder Als er een storing is, kunnen de monteurs pas aan het werk als het traject waarin zij moeten werken niet meer onder stroom staat. Spanningsvrij maken heet dit. Dat is mijn werk. Werk dat je in de theorie én de praktijk moet leren. Mis je een van die componenten, dan wordt het letterlijk levensgevaarlijk. Op jonge leeftijd heb ik bewust gekozen voor het vak van elektrotechnicus. Ik ben zeker geen kantoormens. Ik wil buiten zijn en met de handen werken, dan ben ik gelukkig. Nog gelukkiger word ik als we erin slagen een storing snel op te lossen. Dat kan s nachts betekenen dat we improviseren met een tijdelijke laagspanningsverbinding om niet een hele buurt wakker te hoeven maken. In zo n geval keren we de volgende dag terug om de reparatie officieel uit te voeren waardoor je de consument zo min mogelijk last bezorgt. Ja, dat versta ik onder vakmanschap. Je moet kunnen beoordelen of het verantwoord is wat je wilt doen, en dat vraagt om kennis en ervaring. En geloof me, dat leer je niet binnen een jaar. Je zou zeggen dat ik met 57 jaar wel uitgeleerd ben en alles gezien heb, maar het verbaast me dat ik iedere keer toch weer nieuwe dingen meemaak en leer. Zo hadden we onlangs een brand in een transformatorhuis. Dat had ik nog niet eerder meegemaakt. Niet leuk, wel leerzaam. Ik moet iets doen met mijn handen. Maar zonder opleiding kom je niet verder in dit vak, dus kwam ik in het leerwerkstelsel terecht. Ik heb al heel wat diploma s behaald, en nu ben ik bezig met een opleiding tot uitvoerder. Dat is eigenlijk altijd mijn wens geweest: meer uitdaging, meer verantwoordelijkheid. Meer papierwerk, dat is waar, maar nog steeds bezig met de handjes en veel op stap. Ik ben geen man om tussen vier muren te zitten en de praktijk vind ik de leukste leerschool. Ervaring maakt je tot een vakman. Als je koud van school bent, kun je niet wat ik nu kan. Als er een storing binnenkomt, kan ik in de meeste gevallen al veel dingen uitsluiten door mijn ervaring. Dat betekent dat je bij de klant sneller het probleem weet te vinden. Ik bedien heel veel glastuinbouwers en die raken snel in moeilijkheden als ze geen gas hebben, dus snelheid is geboden. Het probleem hoeft natuurlijk niet in de aanvoer te zitten, maar kan ook in de gasapparatuur zitten. Het gaat erom dat je op dat moment inventief bent en zorgt dat de boel weer draait. En in alles wat ik doe wil ik de veiligheid garanderen. Daar ben je vakman voor. ik ben geen man om tussen vier muren te zitten 24 MEI/JUNI

13 Technische tekening Percentage huishoudens met slimme meter beeld shootmedia meten is weten Gebruikers die slimme apparaten aan hun slimme meter koppelen, weten precies wat er in huis gebeurt. Besparen wordt makkelijker en leuker met behulp van deze slimme apparatuur. 2,2 kwh De slimme meter is als een geavanceerd basisstation waaraan gebruikers P1-apparaten kunnen koppelen die inzicht geven in hun energieverbruik voor zowel gas als elektriciteit. Uit onderzoek naar energiebesparing blijkt keer op keer dat gebruikers weinig benul hebben van het stroomverbruik van de apparaten in hun huis. Met behulp van de slimme meter en de afgebeelde P1-producten kan dat veranderen. Als gebruikers eenmaal het inzicht hebben, is de stap naar gedragsverandering en daarmee energiebesparing - minder groot. na % 5% binnen 8 jaar 75% Wat heet slim? De meter is slim omdat de meterstanden afstand worden uitgelezen en doorgestuurd naar de energieleverancier. Het voordeel voor de gebruiker is dat hij meer grip op zijn energieverbruik kan krijgen. De gebruiker ontvangt tweemaandelijks van zijn leverancier een verbruiksoverzicht. Gebruikers die zelf duurzame energie produceren en aan het net terugleveren, kunnen voortaan precies zien wat ze terugleveren. 2,2 kwh 3,31 kwh 0,11 kwh De slimme stekker geeft met behulp van software op elk gewenst moment het energie verbruik van gekoppelde apparaten weer. 35 per stuk 1,5 kwh De IZIE is een apparaat om de data uit de slimme meter te halen en deze via het thuisnetwerk via een app of persoonlijke webpagina zichtbaar te maken. Het product is nog in ontwikkeling bij Enexis en wordt in 2013 getest Huur van de elektriciteitsmeter 20,90 per jaar Huur van de gasmeter 14,33 per jaar 0,33 kwh de Slimme thermostaat kan zorgen voor een besparing van 55 per jaar de slimme thermostaat reageert niet op bewegende huisdieren 1,6 kwh 26 MEI/JUNI kwh 0,12

14 in beeld Tekst Tryntsje Leijenaar fotografie martin waalboer 1 miljard kwh hoeveelheid elektriciteit die Jaarlijks in nederland wordt gestolen, genoeg om een stad zo groot als Utrecht van stroom te voorzien 90% wordt illegaal afgetapt voor de kweek van hennep. De rest is huishoudelijke fraude, waarbij de meter gemanipuleerd wordt Een kelder In de opgerolde kwekerij staan zo n 1900 planten. De straatwaarde van de hennep zou per oogst ongeveer bedragen. vol hennep Netwerk was getuige van de ontmanteling van een hennepkwekerij dicht bij de Belgische grens. 28 MEI/JUNI

15 In Beeld Collega s in opsporing Met behulp van een vorkheftruck wordt de afdichting van de holle ruimte gelicht. 180 miljoen De gestolen energie vertegenwoordigt een waarde van in totaal 180 miljoen euro. De schade wordt doorberekend aan de maatschappij Waar is de hennep verstopt? De zoektocht naar de kwekerij is begonnen. Met behulp van een grondradar wordt een holle ruimte onder de betonnen platen ontdekt. Een Enexis-medewerker is op zoek naar de illegale stroomaftakking voor de hennepplantage. De uitermate professioneel ingerichte hennepkwekerij inclusief koolstoffilters om de wietlucht te maskeren wordt blootgelegd. De bestrijding van de illegale hennep teelt vraagt om een uitgekiend samenspel tussen overheid, politie, justitie, woningbouwverenigingen en netbeheerders. Samen zorgen deze partijen jaarlijks voor de ontmanteling van hennepkwekerijen. Bij de meeste van deze kwekerijen is er sprake van energiediefstal. Dit kost de maatschappij miljoen. Bovendien zorgen de vaak provisorisch aan elkaar geknutselde kabels in de meterkasten voor levensgevaarlijke situaties. Zo n dertig procent van de woningbranden ontstaat volgens het Verbond van Verzekeraars in henneppanden. De strijd tegen dit gevaar vraagt om verregaande samenwerking tussen alle betrokken partijen. We zijn collega s geworden in de opsporing, zegt Ruud van Cuijk van het zogeheten Hennepteam Oost-Brabant. Door het delen van elkaars intelligences bereiken we successen. Netbeheerders zijn zich nadrukkelijker aan het profileren, aldus Geert Broeren, senior parketsecretaris bij het Parket Oost-Brabant. Ze zijn een serieuze partner geworden bij de aanpak van georganiseerde illegale hennepteelt. De kwaliteit van het strafdossier staat of valt bij de deskundigheid van de mensen die bij de ontmanteling aanwezig zijn. Die specifieke deskundigheid over elektra is er niet bij ons en bij de politie, wel bij de fraudeinspecteurs van Enexis. Peter Jans-Rat, ketenmanager fraude bestrijding bij Enexis, is blij met de aanpak van illegale kwekerijen, maar ziet ook graag veel nadruk op preventie. In een aantal steden worden na het oprollen van de kwekerij flyers in de buurt verspreid. De boodschap: begin er niet aan, je wordt een keer gepakt. Ons doel: energiediefstal en de onveilige situaties die daarmee gepaard gaan stoppen en voorkomen. 30 MEI/JUNI

16 In Beeld Jaarlijks worden zo n hennepkwekerijen o ntmanteld Volgens een rapport van het Bureau ontnemingen van het Openbaar Ministerie is een hennepplant goed voor 28,2 gram wiet De ontmanteling van een plantage De plantage is nog maar pas in gebruik. De ervaren Enexis-medewerkers zien dat hier nog niet is geoogst. De meeste hennepplantages worden ontdekt na een melding bij Meld Misdaad Anoniem. Ook worden veel plantages ontdekt, na een brand of wateroverlast. Bij de ontmanteling van een plantage gaat de politie altijd voorop. Eenmaal binnen moet de fraude- inspecteur van Enexis het pand op het gebied van elektra en gas veiligstellen. Is er echt een plantage, dan treedt het protocol verder in werking. De politie regelt onder meer dat planten en lampen worden geruimd en maakt een proces-verbaal op. Gemeenten kunnen onder bepaalde voorwaarden het pand laten sluiten. Enexis maakt een reële schatting van de hoeveelheid gestolen kwh, stuurt een factuur naar de fraudeur en doet aangifte. Justitie besluit of ze overgaat tot vervolging. 32 MEI/JUNI

17 In Beeld column Anne-Marie Rakhorst fotografie mieke meesen Smaakvolle ingrediënten Het thema betaalbaarheid van Netwerk zet me aan het denken. En de link is feitelijk snel gelegd: duurzaamheid is in mijn beleving de garantie voor betaalbaarheid. Deze plantage is minder provisorisch ingericht dan de installaties die de Enenxis-medewerkers meestal tegenkomen. Vaak stuiten zij op brandgevaarlijke situaties. Volgens een rapport van het Bureau ontnemingen van het Openbaar Ministerie is de straatwaarde van een kilo wiet Onderneemster Anne- Marie rakhorst is directeur/eigenaar van Search, een adviesen ingenieursbureau dat samen met zijn opdrachtgevers bouwt aan een duurzame leefomgeving. In 2000 werd Anne-Marie Rakhorst uitgeroepen tot Zakenvrouw van het Jaar. Onlangs presenteerde ze haar nieuwste boek De kracht van duurzaam veranderen. De voordelen van duurzame energie staan buiten kijf: het is oneindig en hiermee een belangrijke bron voor de circulaire economie. Het gebruik van duurzame energie levert op vele manieren een economische boost. Denk om te beginnen aan een gezond leefmilieu en extra werkgelegenheid. Maar als de pre s zo evident en talrijk zijn, hoe kan het dan eigenlijk nog dat het percentage duurzame stroom in Nederland maar op 4% ligt? Vooral als we hierbij de vergelijking met Duitsland trekken, dat via een duurzaam overheidsbeleid op 25% zit. Dan moeten we toch tot de conclusie komen dat het slimmer kan. Dan is het toch de hoogste prioriteit om alle zeilen bij te zetten en ook met een stimulerende wet- en regelgeving te komen. Wat mij betreft is het een mooi streven om voor 2025 volledig overgestapt te zijn op duurzame energie. van winkels in kaart. En wat blijkt? Liefst 65% van de gebouweigenaren heeft een energielabel A+, maar er ligt nog steeds een enorm besparingspotentieel van 1 miljard kilowattuur per jaar. Dat is 100 miljoen euro per jaar. Die winst kan onder andere verzilverd worden door over te stappen op duurzame energiebronnen. Slim energiemanagement is de toekomst. Voortschrijdend inzicht stelt ons in staat om steeds slimmer met energie om te gaan. En dan zijn de Nederlandse randvoorwaarden ook nog eens ideaal. We hebben zon, zee, wind, aardolie, technologische kennis, veel goed opgeleide mensen en welwillende bedrijven. Een stimulerende wet- en regelgeving vanuit de overheid maakt de cirkel rond. Het zijn de smaakvolle ingrediënten voor betaalbare energie en een betaalbaar Nederland. De positieve businesscases liggen letterlijk voor het oprapen. Laatst brachten we in opdracht van institutionele beleggers de energielabels Meer informatie op en 34 MEI/JUNI

18 fotografie martin dijkstra materiaal Enschede, transportverdeelstation, Bruggenmorseweg, , 14:26, 52 14' 17'' NB, 6 50' 98'' OL Van 87 naar 5 minuten Hoe korter een stroomstoring duurt, hoe beter. Dankzij Distributie Automatisering in de netten kan Enexis de overlast voor haar klanten beperkt houden. Het aantal stroomstoringsminuten daalt spectaculair van 87 naar 5 minuten per storing. Wat is het? Distributie Automatisering (DA) stelt Enexis in staat het middenspanningsnetwerk op afstand te monitoren en te bedienen. projectmanager Ivan Theunissen legt uit hoe dat werkt: Distributie Automatisering gaat in de kern om het integreren van verschillende systemen. Storingen kunnen zo gerichter, efficiënter en sneller worden verholpen. Aanleiding Het idee van DA ontstond niet toevallig. Enexis opereert in een veranderende omgeving. Dat vraagt om een nieuwe visie op de bedrijfsvoering van midden spanningsnetten, legt Theunissen uit. Zo zien we meer lokale opwekking en een toename in elektriciteits verbruik, met als gevolg meer complexe energiestromen in onze netten. Daarbij neemt ook de maatschappelijke afhankelijkheid van elektriciteit toe. Tegelijkertijd vergrijst ons technisch personeel en is de arbeidsmarkt voor technici krap. Met hulp van DA kunnen we deze uitdagingen prima het hoofd bieden. Voorloper Hoe uniek is Nederland als het gaat om DA? Veel netbeheerders zijn hier momenteel mee bezig, maar veelal zitten ze nog in een pilotfase. Bij Enexis werkt DA al. Ontwikkeling Enexis kijkt tevreden terug op het traject tot nu toe. In twee jaar hebben we zo n 300 stations geautomatiseerd, vertelt Theunissen. Vooral in netten waar Enexis in het verleden werd geconfronteerd met een bovengemiddeld aantal storingen, passen we DA versneld toe. We willen onze klanten juist in die gebieden graag een snelle verbetering bieden. En die verbetering is fors, ziet Theunissen: We hadden de doelstelling om met DA de tijd tot de eerste herstellevering voor een middenspanningsstoring terug te brengen van 87 naar 5 minuten; nu is dat soms al 3 minuten. Planning Alle reden dus voor Enexis om in het gekozen spoor verder te gaan. De snelheid waarmee Enexis dat doet, wordt steeds op basis van kosten en baten afgewogen. Zowel betaalbaarheid als beschikbaarheid van elektriciteit voor klanten vormt een belangrijke bedrijfswaarde. Eén criterium is het aantal klanten in een deelnet. Meer klanten betekent immers meer uitvalminuten bij storingen. Het rendement van DA is dan hoger. Voor DA geldt bij uitstek: Het kost wat, maar het levert ook zeker wat op, lacht Theunissen. 36 MEI/JUNI

19 beeld urgenda portret Jan Rotmans Hollandse Hoogte Drijvend beton Het bedrijf of kantoor van de toekomst drijft op het water. Uit noodzaak, aldus Jan Rotmans. Want op het vasteland zal het ruimtegebrek toenemen. We gaan drijvende gebouwen r ealiseren, gebouwd op een betonnen bak. Nu is beton niet erg duurzaam, daarom gaan we plantaardig beton gebruiken op basis van hennep of vlas. Verder gebruiken we veel EPS (expanded polystyrene oftewel piepschuim, red.) om de constructie zo licht mogelijk te houden, zegt Rotmans. Doordat het kantoor drijft, ben je niet locatiegebonden. En kun je vrij eenvoudig groeien of juist krimpen als het om oppervlakte gaat door modules te koppelen. Kantoor als energiecentrale De kantoren zullen wat betreft energievoorziening zelfvoorzienend zijn, wat wil zeggen dat ze hun eigen energie opwekken en dus geen emissie kennen. Rotmans: De warmte van de zon benutten we maximaal door een bolvorm te gebruiken zodat je een maximaal instralingsoppervlakte krijgt, waarbij de ramen niet uit glas bestaan maar uit ETFE-folie (een thermoplastisch polymeer, red.) dat licht is en de warmte doorlaat. Het is ook mogelijk folie met zonnecellen te gebruiken zodat je via het glas ook elektriciteit opwekt. Door deze duurzame oplossingen is er geen aardgas meer nodig, waardoor je dus ook aanzienlijk minder koolstofdioxide uitstoot. Het eventuele teveel aan opgewekte energie lever je terug aan het net. toekomstvisie Jan Rotmans Jan Rotmans is hoogleraar transities & duurzaamheid bij het Dutch research Institute for Transitions (DRIFT) aan de Erasmus Universiteit. Hij publiceert over transities naar een duurzame economie en samenleving. Rotmans was ooit de jongste hoogleraar in Nederland. Hij heeft Urgenda opgericht, een actieorganisatie voor een snellere verduurzaming van de Nederlandse samenleving. Werken op het water Drijvende kantoren die wat betreft energie voorziening volledig zelfvoorzienend zijn. Hoogleraar Jan Rotmans schetst verregaande verduurzaming van het vastgoed. Waterairco Onder de eilanden kunnen we warmte en koude opslaan waarmee we respectievelijk kunnen koelen in de zomer en verwarmen in de winter, vertelt Rotmans. Met een warmtepomp kun je ook lucht opwarmen, waardoor een verwarmingsinstallatie op aardgas niet meer nodig is. Voor de duidelijkheid: dit is geen toekomstmuziek. Al deze technieken bestaan al. 38 MEI/JUNI

20 Toekomstvisie service Groen dak Door slechte isolatie gaat er erg veel warmte verloren. Een sedumdak, een dak met vetplantjes, voorkomt dit. Het isoleert, waardoor grote verschillen in warmte en koude voorkomen worden. Een sedumdak heeft bovendien een lange levensduur. Natuurlijk kunnen we daken ook gebruiken voor het plaatsen van zonnepanelen. Als we al de in Nederland beschikbare dakruimte duurzaam zouden benutten, hebben we helemaal geen vervuilende grote energiecentrales meer nodig, stelt Rotmans. De verlichting zal plaatsvinden met ledverlichting, een verlichtingsvorm die zich snel zal ontwikkelen. 5 &12 Deze editie van Netwerk bevat 5 innovaties en 12 ideeën die helpen bij het betaalbaar houden van onze energie politici, ambtenaren, wetenschappers, ondernemers en e nergieprofessionals ontvingen de eerste editie van Netwerk 0 Een abonnement op Netwerk is kosteloos Antwoordkaart al weg? Stuur een mail met uw gegevens naar Windenergie Net zoals zonne-energie zal ook windenergie belangrijk zijn. Zelf windenergie opwekken met kleine windmolens is volgens Rotmans op dit moment nog niet rendabel genoeg. Maar het rendement van de kleinere windmolens zal snel stijgen. Multifunctioneel bouwen Rotmans is van mening dat hét kantoor zijn langste tijd gehad heeft. We moeten multifunctioneel gaan bouwen. Dat betekent dat je met eenvoudige handelingen van een kantoor een school kunt maken of een productiefaciliteit. Zo voorkom je dat een gebouw een specifieke functie krijgt en je een nieuwe school moet gaan bouwen als er een kantoor leegstaat. Multifunctioneel bouwen is dus ook duurzaam bouwen. Meer weten over duurzaamheid? colofon nr. 1 - MEI/JUNI 2013 Netwerk is een relatiemagazine van Enexis. Netwerk is er voor belanghebbenden en belangstellenden binnen Enexis en haar omgeving. Uitgever Enexis Burgemeester Burgerslaan NH Rosmalen telefoon Redactieadres Hoofdredactie Enexis Cor Brockhoven Eindredactie Enexis Fleur Breitbarth Marc Evers Concept en realisatie Castel Communicatie Nieuwe Herengracht RN Amsterdam Artdirection en lay-out Marjolein Rams Lithografie Grafimedia Amsterdam Drukwerk Kampert-Nauta, Oss Tekst André van Haelen Anna Richt Hannema Tryntsje Leijenaar Anne-Marie Rakhorst (column) Ruud Slierings Paul Steenhoff Lard van de Veerdonk Frans-Jozef Willems Beeld Jaap van den Beukel Jeroen Dietz Getty Images Jeroen Hofman Hollandse Hoogte Mieke Meesen Martin Waalboer Martin Dijkstra Shootmedia (infographic) ANP Urgenda Enexis Enexis is de regionale netbeheerder van gas- en elektriciteits netten in Noord-, Oost- en Zuid-Nederland. voor meer informatie zie enexis.nl 40 MEI/JUNI

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER

PUBLIEKSRAPPORT ONDERZOEK POWERPLAYER Rotterdammers besparen ruim 6% op hun totale energierekening door slimme meter en actief bekijken van hun verbruik via een display Slimme Meter In 2020 moeten netbeheerders zoals Stedin bij minimaal 80%

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft?

Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Ga jij ook voor een baan die iedereen energie geeft? Netwerkbedrijf Endinet, de werkgever met energie Maar liefst 416.000 klanten in Zuidoost Brabant krijgen via kabels en leidingen van Endinet stroom

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Bewust met energie omgaan. De slimme meter maakt het makkelijk

Bewust met energie omgaan. De slimme meter maakt het makkelijk Bewust met energie omgaan De slimme meter maakt het makkelijk Waarom krijg ik een slimme meter? Makkelijk en klaar voor de toekomst. Enexis brengt gas en elektriciteit van uw energieleverancier veilig

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN

DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN DE SLIMME METER VRAGEN EN ANTWOORDEN Versie augustus 2012 In dit document vindt u vragen en antwoorden over de slimme meter gesorteerd op de volgende onderdelen: Algemeen Plaatsing van de meter Keuzevrijheid

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM MAART 2014 NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM HOE ENEXIS BIJDRAAGT AAN DE REALISATIE VAN DE ENERGIEDOELSTELLINGEN TOEKOMSTVAST MAKEN VAN DE ENERGIENETTEN Enexis neemt haar verantwoordelijkheid om, vanuit

Nadere informatie

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam

DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam DE SLIMME METER DE SLIMME METER Slim, bewust en Duurzaam Slim, Bewust en Duurzaam Wat is een slimme meter? Slimme meters vervangen de huidige gas- en elektriciteitsmeters. Deze digitale meter meet net

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids!

Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Domotica & Energiemanagement Via domotica naar Smart Grids! Smart Homes Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen Duizelseweg 4a 5521 AC Eersel www.smart-homes.nl info@smart-homes.nl Peter Brils tel.

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012

Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Speech van commissaris van de koningin en voorzitter RvT Energy Valley Max van den Berg, inspiratiemiddag Enexis, Dwingeloo, 7 september 2012 Dames en heren, [Inleiding] Mensen die op inspiratie wachten

Nadere informatie

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer

PERSDOSSIER. Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer PERSDOSSIER Slimme energie voor A1 Bedrijvenpark Deventer Inleiding De gemeente Deventer heeft de ambitie een energieneutraal bedrijvenpark te ontwikkelen aan de A1 ten zuiden van Deventer. Op vrijdag

Nadere informatie

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven

Probleemanalyse Vaststellen nul- alternatief Definitie beleidsalternatieven Probleemanalyse De vuilstort van de AVRI in Geldermalsen is gesloten. Het idee is om op deze gesloten vuilstort alsmede op de gebouwen van de AVRI in totaal 9,3 MWp zonpv te realiseren. Daarnaast kunnen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM

NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM MAART 2014 NAAR EEN DUURZAAM ENERGIESYSTEEM HOE ENEXIS BIJDRAAGT AAN DE REALISATIE VAN DE ENERGIEDOELSTELLINGEN TOEKOMSTVAST MAKEN VAN DE ENERGIENETTEN Enexis neemt haar verantwoordelijkheid om, vanuit

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie

Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie PREFERRED DISTRIBUTOR Sneller en goedkoper laden op 100% duurzame energie SMART CHARGING CONTROLLER Maxem is de Smart Charging Controller in uw meterkast Laad uw elektrische auto sneller op Download gratis

Nadere informatie

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland)

Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) Het energiesysteem verduurzaamt (Bron: ECN, Energie-Nederland en Netbeheer Nederland) De energievoorziening gaat veranderen. De energiemarkten zijn sterk in beweging en dat leidt tot onzekerheden. De energiesector

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Enphase de slimste keus in zonne-energie.

Enphase de slimste keus in zonne-energie. de slimste keus in zonne-energie. Uw zonnepanelen uitrusten met technologie heeft minimaal drie voordelen: De hoogste betrouwbaarheid, uitstekende prestaties en het hoogste rendement op uw investering.

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen

Veel gestelde vragen Over zonnepanelen A. Opbrengsten zonnepanelen Hoeveel brengen de zonnepanelen op en kunnen jullie dat garanderen? De te verwachten opbrengst van een installatie is een indicatie. De werkelijke opbrengst kan iets hoger of

Nadere informatie

fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening

fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening fudura-enexis.nl Fudura, de nieuwe naam in energievoorziening Wat er ook gebeurt, uw bedrijf heeft continuïteit nodig. Daarom wilt u zeker weten dat uw energievoorziening goed geregeld is. Betrouwbaar

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4.

Inhoudsopgave. 1. Samenvatting en conclusies. 2. Bebouwde Omgeving. 3. Bedrijven & Industrie (inclusief Utiliteitsbouw) 4. CO 2 -monitor Haarlem 2013 De CO 2 -monitor heeft sinds 2012 heeft een andere opzet dan voorgaande jaren. Er is nu een management samenvatting waarin de grote lijnen en hoofdconclusies worden weergegeven

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems

Maak je woning energie onafhankelijk. by IZEN energy systems Maak je woning energie onafhankelijk h by WIE ZIJN WE? energy systems Met 25 jaar ervaring is een pionier op het vlak van groene energie. We leveren en installeren verschillende hernieuwbare energieoplossingen

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Met de hele klas naar het EcoNexis huis. Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8

Met de hele klas naar het EcoNexis huis. Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8 Met de hele klas naar het EcoNexis huis Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8 EcoNexis huis: op bezoek in het huis-van-nu Onderwijskundige informatie De manier waarop we in Nederland energie maken,

Nadere informatie

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014

TenneT als netontwikkelaar op zee. NWEA Winddag, 13 juni 2014 TenneT als netontwikkelaar op zee NWEA Winddag, TenneT als netontwikkelaar op zee 1. Introductie TenneT als netontwikkelaar 2. Integrale aanpak en netoptimalisatie nodig voor behalen duurzaamheidsdoelstellingen

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

De slimme meter. Informatiebijeenkomst / Energiecafé Zummerepower. Klok & Peel Museum Asten 26 juni 2014

De slimme meter. Informatiebijeenkomst / Energiecafé Zummerepower. Klok & Peel Museum Asten 26 juni 2014 De slimme meter Informatiebijeenkomst / Energiecafé Zummerepower Klok & Peel Museum Asten 26 juni 2014 Extern gebruik Mary van der Torre (senior adviseur Slimme meters) Hein van Roij (technisch projectmanager

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over:

Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: Veel gestelde vragen over zonnepanelen gaan over: 1. Opbrengst zonnepanelen 2. Huurverhoging en energiekosten 3. Teruglevering 4. Techniek 5. Plaatsing 6. Gebruik 7. De slimme meter 1. Opbrengst zonnepanelen

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis!

200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! 200% rendement uit 100% energie: De witte motor van uw woonhuis! Oude situatie zonder ECO200 Gas Elektra Wat is ECO200? ECO200 is een nieuw concept van AgriComfort, waarbij het koelen van de melk en het

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Overijssel maakt werk van nieuwe energie!

Overijssel maakt werk van nieuwe energie! Overijssel maakt werk van nieuwe energie! U wilt met uw onderneming of woningcorporatie werk maken van nieuwe energie of energiebesparing. Maar u krijgt de financiering niet (volledig) rond via een bancaire

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER.

MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. WELKOM! MAG IK MIJ VOORSTELLEN? IK BEN HERO, THE HEATMATCHER. Lokaal opgewekte duurzame energie nóg beter inzetten. Nog gerichter gebruik maken van warmte uit de bodem en van de zon. En hierdoor het energiegebruik,

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Challenge 1 : Nationale Storings Applicatie

Challenge 1 : Nationale Storings Applicatie Challenge 1 : Nationale Storings Applicatie : Enexis De situatie is als volgt: De klant krijg via zijn mobiel een pushbericht met storingsinfo Hij opent zijn Nationale Storingsapp De klant ziet direct

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente?

Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Wat wordt de energiestrategie van de gemeente? Programma raadsrotonde 17 mei 2010 Opening avond door rotondevoorzitter. Inleiding; (door Conny Huijskes; 10 minuten) - Uitleg opzet avond /in het begin toelichten

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie