Wie betaalt bepaalt?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wie betaalt bepaalt?"

Transcriptie

1 Wie betaalt bepaalt? Advies aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de noodzaak van onafhankelijkheid en diversiteit van het wetenschappelijk onderzoek Achtergrondrapport maart 2006 Stuurgroep Technology Assessment Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

2 Tweede, verbeterde druk Redactie: Wouter van der Weijden Besteladres rapport Stuurgroep Technology Assessment t.a.v. Carin Rougoor p/a CLM Onderzoek en Advies Postbus AB Culemborg T I ISBN:

3 Inhoud Samenvatting en advies 5 Achtergrondrapport Inleiding Enkele feiten en ontwikkelingen Voordelen en knelpunten contractonderzoek Voordelen contractonderzoek Knelpunten contractonderzoek Risico s voor de betrouwbaarheid Risico s voor de toegankelijkheid Risico s voor een eerlijke verdeling van kosten en baten Risico s voor innovatie Risico s voor de diversiteit Knelpunten agendering Knelpunten kennisinfrastructuur Publiek-private samenwerking Monopolies 49 Woord van dank 51 Bijlage 1: Samenstelling Stuurgroep Technology Assessment 53 Bijlage 2: Verklaring van de KNAW 55 Bijlage 3: Ethische richtlijnen Wageningen UR 57 Bijlage 4: Lijst van afkortingen 69 3

4 4

5 Samenvatting en advies Probleemstelling De sterke toename van het contractonderzoek aan de universiteiten en andere publieke onderzoeksinstellingen baart de academische wereld toenemende zorgen. Men ziet risico s voor de betrouwbaarheid, de toegankelijkheid, de diversiteit en de innovatiekracht van het onderzoek. De Stuurgroep TA deelt deze zorgen. Vanuit onze taak - de minister van LNV te adviseren over kennisvragen met een (potentieel) controversieel karakter - hebben wij besloten bovengenoemde ontwikkeling nader te analyseren en de minister hierover een advies uit te brengen. Daarbij hebben wij voortgebouwd op recente publicaties en activiteiten van de KNAW, de NWO, de RMNO, de VSNU en de aangesloten universiteiten, waaronder die van Wageningen. Vanuit onze taak hebben wij ons vooral gericht op de verantwoordelijkheden die de minister in zijn kennisbeleid heeft voor publieke belangen. Dat beleid speelt zich af op drie niveaus: het scheppen c.q. instandhouden van een adequate kennisinfrastructuur (KIS); het agenderen en prioriteren van kennisvragen, vooral via de programmafinanciering van DLO; het verlenen van onderzoeksopdrachten. 1 Aangezien Wageningen UR valt onder LNV en LNV het overgrote deel van zijn onderzoeksbudget daar aan besteedt, richten wij ons vooral op Wageningen UR. In het rapport signaleren wij enkele verontrustende ontwikkelingen die zich wereldwijd in de wetenschap voordoen. Sommige van deze ontwikkelingen doen zich ook in Nederland voor, ook aan universiteiten en andere publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen. Wij hebben geen enkele aanwijzing dat zulks aan de Wageningen Universiteit meer of minder het geval zou zijn dan aan andere universiteiten. Ons advies is veeleer een signaal naar de minister van LNV en naar Wageningen UR om alert te zijn op deze ontwikkelingen en waar nodig voorzorgmaatregelen te nemen. Ontwikkelingen Voor de problematiek van diversiteit en onafhankelijkheid van onderzoek zijn de volgende ontwikkelingen van belang: de toenemende financiering van wetenschappelijk onderzoek via de derde geldstroom; de eis van publieke organisaties als NWO en in overheidsprogramma s als Bsik aan universiteiten om subsidies te matchen met eigen middelen. Daardoor wordt ook de eerste geldstroom steeds meer vastgepind; het stimuleren van publiek private samenwerking in het onderzoek; 1 Kennisinfrastructuur en agendering komen niet of nauwelijks aan de orde in de publicaties van KNAW, VSNU en RMNO. 5

6 de ontmanteling van corporate afdelingen bij grote bedrijven en decentralisatie van verantwoordelijkheden naar business units, die een beperkter belang hebben, een minder brede visie en minder op lange termijn kijken. Daarmee samenhangend: de toenemende neiging om onderzoek te outsourcen bij universiteiten en andere onderzoeksinstellingen. Daar staat tegenover een opkomende tendens bij overheid en publieke onderzoeksinstellingen om maatschappelijke organisaties te betrekken bij hun onderzoeksagendering. Werkwijze De Stuurgroep heeft over deze problematiek literatuur bestudeerd, interne discussies gevoerd, externe gesprekken gevoerd en een studiedag gehouden op 6 april Het verslag van die studiedag verschijnt gelijktijdig onder de titel Wie betaalt bepaalt? Wij hebben onze analyse waar mogelijk gebaseerd op openbare bronnen, incidenteel op mondelinge mededelingen van betrokkenen. De analyse heeft zich afgespeeld op drie niveaus: contractonderzoek, onderzoeksagendering en kennisinfrastructuur. Het ging ons daarbij om publiek (mede)gefinancierde kennisinstellingen. Bevindingen Contractonderzoek Vooropgesteld zij dat opdrachtonderzoek belangrijke voordelen kan hebben voor opdrachtgevers, kennisinstellingen en samenleving. Daarnaast zijn er risico s en nadelen. Die gelden dus niet speciaal Wageningen UR, tenzij anders aangegeven, maar alle publiek gefinancierde kennisinstellingen. Ten eerste zijn er risico s voor de betrouwbaarheid. Onderzoekers kunnen onder druk komen te staan van de opdrachtgever, die immers geen neutrale maar een belanghebbende partij is. Uit de literatuur is bekend dat dit minder gewenste gevolgen kan hebben: de private financier gaat in onderhandeling over onderzoekresultaten (en de publicatie daarvan) als die minder goed uitvallen dan verwacht; peer review wordt belemmerd door selectieve en of vertraagde openbaarmaking of doordat de financier aandringt op publicatie in een tijdschrift met minder lage impact; late of geen rectificatie van fouten in het onderzoek; het niet vermelden van de opdrachtgever of van belangen van de onderzoeker bij het opdrachtgevende bedrijf. Door deze praktijken ontstaat een vertekening in de publieke kennisvoorraad, een publicatiebias. Evidente voorbeelden van misbruik van wetenschap zijn in de literatuur gemeld over de tabaksindustrie en de geneesmiddelenindustrie. Het betreft overwegend biomedisch onderzoek. Het feit dat Wageningen UR zeer actief is in de life sciences (o.a. voedingswetenschappen) kan dus reden zijn voor waakzaamheid. 6

7 De kans op ontdekking van misbruik is gedaald door de sterk gestegen kosten van het toelatingsonderzoek en dus ook van contra-expertise. Kleinere organisaties zijn veelal niet in staat deze kosten op te brengen. Bedrijven lopen zelf alleen een groot risico als er een duidelijk verband kan worden gelegd tussen schade en oorzaak. Bij geneesmiddelen en bestrijdingsmiddelen is dat vaker het geval dan bij voedingsmiddelen. Meerdere hoogleraren verbonden aan wetenschappelijke instellingen, ook in Wageningen, waarschuwen voor de toenemende druk van het bedrijfsleven om resultaten van onderzoek geheim te houden of selectief te publiceren. Incidenteel valt zelfs de term wurgeisen. In zulke situaties is het van groot belang dat de onderzoeker bereid en in staat is de rug recht te houden. De positie van de gemiddelde onderzoeker is echter structureel verzwakt door de druk om te publiceren, de schaarste aan vaste aanstellingen en de competitie tussen instellingen. Des te belangrijker is het dat de universiteit een robuuste gedragscode heeft die de onderzoeker houvast biedt. Wageningen UR heeft Ethische Richtlijnen ingevoerd. Die richtlijnen behoeven aanscherping, met name waar het gaat om publicatierecht. Het is cruciaal dat de werkvloer goed op de hoogte is van de richtlijnen. Ten tweede zijn er risico s voor de toegankelijkheid van onderzoek voor derden. In de private sfeer is algemeen aanvaard dat resultaten van onderzoek alleen worden gepubliceerd als de opdrachtgever daar zelf belang bij heeft of op zijn minst geen schade van verwacht. Met de toename van contractonderzoek dringen deze wetten van de markt door in het publieke domein van de universiteiten. De onderzoeker moet over het publicatierecht in onderhandeling met de opdrachtgever. Dat kan de toegang van derden tot kennis belemmeren. Dat geldt ook voor vakgenoten. Het komt steeds vaker voor dat onderzoekers niet vrijelijk mogen communiceren met vakgenoten van andere kennisinstellingen om reden van commercieel-wetenschappelijke competitie, met name als de opdrachtgever hoopt op een octrooi. Zo ontstaat een merkwaardige paradox: door introductie van nieuwe verbindingen tussen wetenschap en bedrijven ontstaan nieuwe schotten binnen de wetenschap, en tussen wetenschap en samenleving. En de nieuwe, marktgerichte competitie holt de klassieke, op peer review gebaseerde kwaliteitscompetitie in de wetenschap uit. Dat kan op den duur niet zonder gevolgen blijven voor de kwaliteit en de betrouwbaarheid van de wetenschap. Maar ook niet voor het onderwijs. Het komt voor dat studenten over hun afstudeervak of stage niet vrijelijk mogen rapporteren in hun verslag of praatje. Zo wordt niet openheid, maar geheimhouding en selectieve communicatie bij jonge onderzoekers ingeprent als academische waarde. Ook het gebruik van de resultaten wordt steeds vaker beperkt, namelijk door octrooien. Soms wordt een octrooi zelfs uitsluitend aangevraagd om gebruik (door concurrenten) te verhinderen. Licenties kunnen de toegankelijkheid herstellen, maar die worden niet altijd verleend, laat staan tegen een redelijke prijs. Ten derde zijn er risico s voor een eerlijke verdeling van financiële en andere baten tussen opdrachtgever, onderzoeker of derden. Gaat het om publieke kosten, dan zouden ook de baten publiek moeten zijn, bijvoorbeeld door publicatie van de resultaten. Publieke opdrachtgevers stellen publicatie terecht vaak als eis. En verwerft de kennisinstelling een octrooi, dan zou de octrooihouder moeten worden verplicht 7

8 tegen een redelijke prijs licenties te verlenen aan iedere aanvrager. Die eis wordt nog niet gesteld in de subsidievoorwaarden van LNV aan DLO. Gaat het om private opdrachtgevers, dan hebben onderzoekers vaak geen sterke onderhandelingspositie. Maar DLO claimt zelf het recht op octrooi-aanvraag. Bij gezamenlijk publiek/privaat gefinancierd onderzoek ligt de verdeling van kosten en baten complex. Hiervoor bestaan uiteenlopende regelingen. Ten vierde zijn er risico s voor de innovatiekracht. Contractonderzoek heeft voor de innovatiekracht zowel voordelen als risico s. Risico s ontstaan door: geringe kansen voor innovaties die langjarig onderzoek vergen; onrealistisch hoge verwachtingen van kleine opdrachtgevers; bewaren van onderzoekresultaten tot daar een koopkrachtige vraag naar ontstaat; beperking van de communicatie over het onderzoek; octrooiering met het oogmerk toepassing te blokkeren. Dat is geen argument voor of tegen contractonderzoek als zodanig, maar wel een argument om voldoende ruimte te laten voor vrij onderzoek. Tenslotte zijn er risico s voor de diversiteit van onderzoek. Die treden daar op waar onderzoekers steeds afhankelijker worden van steeds minder grote opdrachtgevers. Algemeen gesproken lijkt het van belang om over de volle breedte van de onderzoeks-programmering van LNV te inventariseren en te analyseren in hoeverre er sprake is van voldoende diversiteit en competitie. Dat brengt ons bij het hogere niveau van de agendering. Agendering Ook de agendering van onderzoek heeft grote invloed op de diversiteit, de toegankelijkheid en de innovatie. Private opdrachtgevers zijn vanzelfsprekend vooral geïnteresseerd in onderzoek waarmee hun privaateconomische belang op de korte termijn is gediend. Als gevolg daarvan komt bij de toename van contractonderzoek met name onderzoek in het gedrang ten bate van: het publieke belang niet-kapitaalkrachtige groepen in noord en zuid de lange termijn. In het voedingsonderzoek wordt de diversiteit belemmerd doordat de agenda van voedingsmiddelen-bedrijven slechts zeer ten dele samenvalt met datgene wat vandaag maatschappelijk prioriteit verdient, namelijk het bevorderen van gezonde voedingspatronen. Vergeleken daarmee krijgt voedselveiligheid nog altijd teveel aandacht. In de MKZ case waren de economische belangen dominant, ook in het onderzoek, ten koste van andere maatschappelijke belangen, zoals dierenwelzijn en het welzijn van veehouders. Voor universiteiten wordt het opvullen van de gaten steeds moeilijker doordat de eerste geldstroom nauwelijks meer groeit en steeds verder wordt vastgepind door de toenemende matching-eisen in de tweede en een deel van de derde geldstroom. 8

9 Kennisinfrastructuur In de kennisinfrastructuur zijn er voor de diversiteit, de toegankelijkheid en de innovatie twee overheersende knelpunten: de opkomst van publiek-private samenwerking en het bestaan van monopolies. Publiek-private samenwerking in het onderzoek heeft belangrijke voordelen en wordt in toenemende mate door de overheid gestimuleerd. De eerder genoemde risico s door vervlechting van publieke en private belangen gelden hier echter in versterkte mate omdat het gaat om structurele samenwerking. Daar komt bij de sterke complexiteit en geringe transparantie inzake verantwoordelijkheden tussen bedrijven, onderzoeksinstellingen en overheid. In theorie zijn deze risico s vermijdbaar, maar dat vergt nieuwe methodologie en spelregels, zogenaamd grenswerk waarover de TU Twente, de UvA en de RMNO pionierswerk hebben verricht. Van monopolies op universitair niveau is sprake bij enkele landbouwkundige disciplines (Wageningen UR) en bij de diergeneeskunde (de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht). Monopolies hebben de neiging tot eenzijdigheid, gering innovatievermogen en een gesloten houding naar de buitenwereld. Wageningen is in de jaren 90 begonnen dat probleem aan te pakken door de vensters open te zetten en (hernieuwd) contacten te leggen met de landbouw en maatschappelijke organisaties. Toch hebben maatschappelijke organisaties nog geen stem in het publiek-private topinstituut Wageningen Centre for Food Sciences. Ook is DLO nog meer afgeschermd van competitie dan goed lijkt voor kwaliteit, creativiteit en diversiteit. Aanbevelingen Op basis van bovenstaande analyse komt de stuurgroep tot een reeks aanbevelingen aan u en aan Wageningen UR. Ons uitgangspunt is dat zowel de overheid, i.c. de minister van LNV, als de publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen, i.c. Wageningen UR, een verantwoordelijkheid hebben inzake behoud en bevordering van de betrouwbaarheid, toegankelijkheid en diversiteit van het wetenschappelijk onderzoek. We richten ons hierbij op uw verantwoordelijkheden als minister van LNV m.b.t.: de kennisinfrastructuur de agendering en programmering van onderzoek opdrachtverlening en contracten. Steeds geven we eerst aan welke maatregelen de departement en Wageningen UR al hebben genomen. Aanbevelingen kennisinfrastructuur LNV heeft op het gebied van de kennisinfrastructuur al enkele belangrijke maatregelen genomen: Om de onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van het wettelijk vereiste toetsingsonderzoek van stoffen en vaccins te bevorderen is met het Rikilt resp. het CIDC een lange termijn contract afgesloten waarbij zij exclusief werken voor de overheid. Zij mogen dus geen opdrachten van particulieren meer aannemen. 9

10 Om de diversiteit en competitie in het onderzoek te bevorderen is van de programmagelden 10 miljoen euro per jaar bestemd voor open aanbesteding. Daarnaast worden enkele miljoenen euro per jaar gespendeerd aan NWO, Innovatienetwerk, Transforum en andere instellingen, waarbij eveneens sprake is van open aanbesteding. In aanvulling hierop doet de Stuurgroep de volgende aanbevelingen: 1. Formuleer samen met stakeholders (waaronder het bedrijfsleven, organisaties van natuur-, milieu- en dierenbeschermers en consumenten) kennisterreinen die van strategisch belang zijn en te kwetsbaar om geheel aan de markt over te laten. Definieer de benodigde kritische massa op die terreinen en besteed een deel van de programmagelden aan de (weder)opbouw c.q. instandhouding daarvan, uiteraard gekoppeld aan gangbare kwaliteitseisen. 2. Laat een analyse maken van de diversiteit in het onderzoek. Geef een terzake deskundige onderzoeksinstelling 2 opdracht om een systematiek te ontwikkelen om vast te stellen in hoeverre op onderzoeksvelden in Nederland sprake is van diversiteit in termen van: opdrachtgevers korte versus lange termijn vraagstukken private versus publieke belangen 3 rijke versus arme landen en bevolkingsgroepen praktijken die worden gediend (bijvoorbeeld lokale markt en wereldmarkt, mono- en functionele landbouw, open versus gesloten systemen etc.) Betrek bij deze methodiek ook stakeholders. Pas deze systematiek toe op alle onderzoekgebieden die relevant zijn voor LNV, te beginnen met gebieden waar (potentiële) controverses aan de orde zijn, zoals voeding, veevoeding, diergezondheid en plantenveredeling. Definieer terreinen waar de diversiteit te beperkt is en in welke opzichten. 3. Bevorder vervolgens waar nodig de diversiteit van het onderzoek: via agendering en programmafinanciering, uitbreiding van een bestaand instituut, inschakeling van andere instituten, zo nodig oprichting van een nieuw instituut of een adviesrol voor stakeholders. Concreet aandachtspunt: zorg dat het voedingsonderzoek, veevoedingsonderzoek en diergezondheidsonderzoek sterker blijven staan tegenover de industrie dan de farmacologie staat tegenover de geneesmiddelenindustrie DLO is meer afgeschermd van competitie dan goed is voor kwaliteit, creativiteit en diversiteit. Bevorder op die terreinen waar voldoende kritische massa aanwezig is de competitie in het onderzoek bij DLO. Verhoog het percentage van de programmagelden dat is bestemd voor open aanbesteding. 2 Bijvoorbeeld de nieuwe Science System Assessment groep van het Rathenau Instituut. 3 Een interessante lakmoesproef is bijvoorbeeld of er nog voldoende onafhankelijke onderzoekers beschikbaar zijn voor de beoordeling van aanvragen voor financiering van onderzoek, redacties van tijdschriften, referees, adviescommissies etc. 4 Die kans neemt toe doordat voeding en geneesmiddelen door de opkomst van gezondheidsclaims van voeding en van de nutraceuticals steeds meer met elkaar verweven raken. De diergeneeskunde is al deels verweven met de farmaceutische industrie, inclusief de vaccin-industrie. Dat kan leiden tot eenzijdigheid. Een producent van geneesmiddelen of vaccins heeft bijvoorbeeld weinig belang bij onderzoek ter versterking van de natuurlijke weerstand van de veestapel. 10

11 5. Voeg aan de voorwaarden voor programmafinanciering van DLO toe dat DLO transparantie verschaft inzake de andere financiers van de kenniseenheden en inzake eventuele zakelijke nevenbelangen van onderzoekers. 6. Verplicht besturen van door u (mede)gefinancierde kennisinstellingen alsmede uw adviescommissies om in navolging van de Gezondheidsraad - op hun websites de relevante nevenbelangen van hun leden te vermelden. 5 Wageningen UR adviseren we als volgt: 1. Bewaak dat leerstoelgroepen niet voor meer dan bijvoorbeeld 25% afhankelijk worden van één of twee grote opdrachtgevers. Voeg dit toe aan de criteria van visitaties. 2. Sinds de fusie van Wageningen Universiteit en DLO treedt vermenging van en spanning tussen twee culturen: de onafhankelijke cultuur van de universiteit en de meer markt/opdrachtgever-georiënteerde cultuur van DLO. Schep duidelijkheid over de verschillende verantwoordelijkheden van DLO en universiteit en bevorder met kracht dat de open en onafhankelijke universitaire cultuur overeind blijft onder de directe en indirecte druk van opdrachtgevers. 3. Creëer transparantie inzake financiers: verplicht elke kenniseenheid op haar website te vermelden wie haar financiers zijn en welke relevante belangen de onderzoekers hebben. 6 Aanbevelingen agendering LNV en Wageningen UR hebben op het terrein van agendering en programmering al meerdere maatregelen genomen. Zo vraagt LNV belangrijke externe partijen zoals maatschappelijke organisaties mee te adviseren over onderdelen van de programmafinanciering voor het beleidsondersteunend onderzoek van de DLOinstituten. In de nota Kiezen voor Landbouw kondigt de minister nieuwe initiatieven aan die er mede op zijn gericht verbindingen te leggen tussen partijen, zoals innovatietafels : netwerkachtige samenwerkingsverbanden tussen LNV, bedrijfsleven, andere departementen en andere overheden. Het bedrijfsleven krijgt een prominentere rol bij de planning en vormgeving van het onderzoek en onderwijs. Maatschappelijke organisaties worden hierbij echter niet genoemd. LNV heeft ook initiatief genomen voor een extra verbinding tussen de Faculteit Diergeneeskunde en Wageningen UR in de vorm van een kennisketen infectieziekten. DLO houdt brainstormsessies waaraan ook actoren van buiten het ministerie deelnemen. Ook hebben NGO s een actieve rol in sommige projecten. Zo is de Dierenbescherming betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe systemen voor huisvesting van varkens. Het kabinet heeft per 1 januari 2006 het plafond voor giftenaftrek in de vennootschaps-belasting verhoogd. Er ligt ook een voorstel om donaties aan wetenschappelijke instellingen vrij te stellen van schenkings- en successierechten. Dat kan niet alleen extra geld voor onderzoek genereren, maar ook een grotere diversiteit in de agendering. 5 6 De Stuurgroep TA zal hierbij binnenkort zelf het goede voorbeeld geven. Voor de rechters in Nederland is een dergelijke transparantie al ingevoerd. 11

12 In aanvulling daarop doet de Stuurgroep de volgende aanbevelingen aan de minister van LNV: 7. Toets met hulp van de eerder genoemde systematiek ook de onderzoeksprogramma s die geheel of voor een belangrijk deel door LNV worden gefinancierd, op diversiteit in termen van korte en lange termijn vraagstukken, private en publieke belangen, belangen van noord en zuid etc. Geef relevante stakeholders en onafhankelijke experts een stem in de agendering, vraagarticulatie en evaluatie van in beginsel alle onderzoeksprogramma s van LNV. 8. Stimuleer de diversiteit aan financiers van onderzoek. Geef in het kabinet steun voor extra fiscale stimulansen voor donaties aan filantropische- en onderzoeksinstellingen. Concreet: vrijstelling van schenkingsrecht en successierechten voor donaties aan wetenschappelijke instellingen, afschaffing in de Wet Inkomstenbelasting van het plafond voor de aftrekbaarheid van giften en invoering van een faciliteit voor beleggen in wetenschap, vergelijkbaar met groen beleggen. 9. Formuleer samen met VWS, OCW en stakeholders een brede onderzoeksagenda voor het voedingsonderzoek met als speerpunt: ontwikkeling van interventiestrategieën ter bevordering van gezonde voedingspatronen. Verken vervolgens twee opties: a. verbreding van de missie van het huidige WCFS; b. oprichting van een nieuw topinstituut, mogelijk rond het huidige Voedingscentrum, met een adviesrol voor stakeholders. 10. Behalve aan de Faculteit Diergeneeskunde, die onder OCW valt, vindt ook aan Wageningen UR diergezondheidsonderzoek plaats. Wij bevelen u aan om de diversiteit op dat gebied te bevorderen en om te stimuleren dat enerzijds meer samenwerking en anderzijds meer competitie ontstaat tussen de FD, Wageningen Universiteit en maatschappelijke organisaties. 7 Opties: Agendeer onderbelichte thema s, zoals de natuurlijke weerstand van vee 8, in de programmafinanciering van DLO; Geef bij de agendering een adviesrol aan de Dierenbescherming; Bevorder gecombineerde Utrechts-Wageningse onderzoeksscholen, bijvoorbeeld rond immunologie, allergie en astma. 11. Formuleer spelregels voor publiek-private samenwerking in het onderzoek. Aandachtspunten: transparantie van belangen, toegankelijkheid van informatie en eerlijke verdeling van baten en lasten. Welke procedures zijn geschikt om in welke typen situaties maatschappelijk relevante kennisvragen te formuleren en daaruit voortvloeiend interactief onderzoek uit te voeren, zodanig dat zowel aan de wetenschappelijke spelregels als de maatschappelijke behoeften recht wordt gedaan? Maar daarbij gebruik van door de RMNO en vakgroepen aan de UvA en de TU Twente ontwikkelde methodologie voor grenswerk. 12. Streef samen met uw ambtgenoten van OCW en EZ naar verlichting van de matchings-eisen in de tweede geldstroom en in relevante delen van de derde geldstroom, zoals Bsik, de TTI s, het Regieorgaan Genomics en Transforum. Doelen: de eerste geldstroom minder vastpinnen, de positie van universiteiten tegenover opdrachtgevers versterken en de universiteiten meer ruimte laten om 7 8 Vergelijk de verhoudingen zoals die nu bijvoorbeeld al in het voedingsonderzoek bestaan tussen Wageningen en Maastricht: een stimulerende mengeling van samenwerking en competitie. Er loopt al een onderzoekprogramma gericht op robuuste veehouderij. Maar daar gaat het soms meer om aanpassing van het vee aan industriële productie-omstandigheden dan omgekeerd. 12

13 hun kennisbasis op peil te behouden, de diversiteit te verbreden en eigen prioriteiten te stellen. Wageningen UR bevelen we aan: 4. Dring er bij alle kenniseenheden op aan om bij hun onderzoeksagendering naast het bedrijfsleven ook maatschappelijke organisaties om advies te vragen. Aanbevelingen opdrachtverlening en contracten Op het niveau van opdrachten hebben zowel LNV als Wageningen UR al enkele belangrijke maatregelen genomen: LNV heeft: DLO het recht gegeven een in opdracht geschreven rapport te publiceren zodra de resultaten de minister hebben bereikt; met DLO de afspraak gemaakt dat eventuele baten uit octrooien in overleg met LNV mogen worden gebruikt voor onderzoek. Wageningen UR heeft: in 1999 twee vertrouwenspersonen aangesteld bij wie onderzoekers die in gewetensnood komen bij de uitvoering van hun wetenschappelijk werk, veelal in een krachtenveld van opdrachtgevers en belangen kunnen aankloppen voor advies, ondersteuning of klachten. De effectiviteit daarvan is overigens nog niet duidelijk. 9 in de CAO van DLO een regeling Klachtrecht opgenomen. Voor de universiteit wordt aan een dergelijke regeling gewerkt. in 2004 Ethische Richtlijnen opgesteld, onder meer voor contractonderzoek. Maar deze richtlijnen bieden weinig houvast voor de onderzoeker, met name inzake publicatierechten. Relevant in dit verband is de Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid die de KNAW najaar 2005 heeft gepubliceerd en de reactie daarop van de minister van OCW. Zij verklaarde die verklaring van harte te ondersteunen en heeft toegezegd de universiteiten en onderzoeksinstellingen te vragen de verklaring bij al hun contractonderzoek toe te passen. Ook zegde zij toe haar collega-ministers te vragen de verklaring toe te passen bij al het door de overheid gefinancierde contractonderzoek. Daarbij zal zij zelf het goede voorbeeld geven. De minister van LNV adviseren we als volgt: 13. Onderzoekers die problemen hebben met contractonderzoek zijn zelden bereid om zich daar openlijk over te uiten. Daarom is het methodologisch lastig om daar een helder beeld van te krijgen. 10 Toch is zo n beeld van belang voor LNV, Wageningen UR en stakeholders. Vraag een (bij voorkeur niet-wageningse) 9 10 Tot 1 januari 2006 hadden zij nog geen 10 gevallen behandeld. De meeste hadden te maken met auteursrechten en slechts één met druk van een opdrachtgever. Maar dit lijkt het topje van een ijsberg. Prof. Michiel Korthals meldde op de studiedag van de Stuurgroep dat er veel meer onderzoekers in gewetensnood komen. Köbben besteedt in Het gevecht met de engel (Mets & Schilt, Amsterdam, 2003) aandacht aan de methodologische problemen bij zulk onderzoek. Volgens hem geven diepte-interviews veel meer inzicht dan enquêtes. 13

14 onderzoeksinstelling een knelpuntenanalyse op de werkvloer te verrichten en om aanbevelingen voor verbetering te doen Stel spelregels op voor verlening van onderzoeksopdrachten door LNV: een Code voor Goede OpdrachtgeversPraktijk (GOP). Zorg dat die spelregels zoveel mogelijk aansluiten bij de reeds door uw ambtgenoot van OCW gesteunde onafhankelijkheidsverklaring van de KNAW. Koppel daaraan een arbitragecommissie die toeziet op naleving van de spelregels en die bindende uitspraken kan doen. 15. Dring er samen met uw ambtgenoot van EZ bij de werkgeversorganisaties op aan een soortgelijke code in te voeren. Afwijkingen moeten daarbij niet geheel worden uitgesloten, maar bepleit dan de benadering van de code Tabaksblat: comply or explain. 16. Pas bij opdrachten op controversiële terreinen een zgn. extended peer review toe, waarbij elke belanghebbende partij gelegenheid krijgt commentaar te leveren op probleemstelling, vraagarticulatie, resultaten en conclusies. 17. Vraag samen met uw ambtgenoten van OCW en EZ de KNAW om de kansen te verkennen van een Europese Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid. 18. Koppel aan alle onderzoeksubsidies, inclusief die voor DLO, de voorwaarde dat, mocht het project leiden tot een octrooi, de vinding tegen een redelijke prijs in licentie wordt verstrekt aan iedere aanvrager. Wageningen UR bevelen we aan: 5. Het is een publiek belang dat niet alleen positieve, maar ook negatieve uitkomsten van studies bij mensen openbaar worden. Volg het advies van de KNAW om alle studies bij mensen die plaatsvinden aan Wageningen UR tevoren verplicht en compleet te registreren in daarvoor aangewezen databases zoals Treedt daartoe in overleg met de relevante medischethische toetsingscommissies (METC s) en met de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Aanvullend: verken de mogelijkheden voor de aanleg van een soortgelijk register voor ecologische trials. 6. Een gedragscode is geen garantie voor goed gedrag, maar een door het bestuur van Wageningen UR met kracht uitgedragen degelijke code kan zorgen voor een goed klimaat. Maak in de gedragscode onderscheid tussen universiteit en DLO. Scherp de code voor de universiteit zodanig aan dat zij spoort met de verklaring van de KNAW. Versterk zo de positie van studenten, aio s en andere onderzoekers tegenover opdrachtgevers. Neem in de standaardvoorwaarden een (niet onderhandelbaar) recht op publicatie op, met een uitstelmogelijkheid tot maximaal een half jaar (in het geval van een octrooi-aanvraag maximaal een jaar). 12 Verbied geheimhouding door studenten. Geef de onderzoeker het recht om ook samenvattingen te autoriseren. Gaat de opdrachtgever niet met deze voorwaarden akkoord, dan hoort de opdracht niet naar de universiteit te gaan. Andere elementen van de code: Eén mogelijkheid is een vertrouwenspersoon. In Wageningen UR zijn er al twee. Maar niet elke onderzoeker zal het aandurven daar aan te kloppen. Ander mogelijkheid is het instellen van een centraal meldpunt, maar dat loopt het risico te worden gezien als een kliklijn. Het uitstel betreft inzending voor publicatie. De feitelijke publicatie kan dan nog langer duren. 14

15 medium van publicatie (wetenschappelijk tijdschrift, internet etc.) copyright gebruiksrecht van data en van resultaten, o.a. in reclame en andere publieke uitingen het recht een octrooi aan te vragen en licenties te verlenen verdeling van eventuele baten van octrooi en licentie een verbod voor de opdrachtgever om een octrooi louter te hanteren om gebruik van de vinding te blokkeren. 7. Maak een inventarisatie van de regelingen m.b.t. octrooien die onderzoeksinstellingen in binnen- en buitenland met opdrachtgevers hanteren en formuleer op basis daarvan een richtlijn voor Wageningen UR Bevorder met kracht bewustwording bij alle onderzoekers, onderzoekers-inopleiding en studenten aan Wageningen Universiteit van hun rechten, plichten en verantwoordelijkheden bij contractonderzoek. Bevorder dat de (aangescherpte) gedragscode door alle partijen wordt nageleefd. 14 Zorg terzake voor gedegen onderwijs en training die erop zijn gericht dat de onderzoeker op principiële punten de rug recht weet te houden. Geef de onderzoeker die integer handelt het vertrouwen dat hij/zij wordt geruggensteund door de werkgever, ook als het zou komen tot juridische procedures. 9. Bedenk bij dit alles: een onafhankelijke opstelling (met een sterke gedragscode, die strikt wordt nageleefd) kan op korte termijn arbeidsplaatsen kosten. Maar een opportunistische opstelling kan reputatieschade opleveren en dat kan op termijn nog veel meer arbeidsplaatsen kosten. Een onafhankelijke opstelling is een investering in het belangrijkste kapitaal van de universiteit: haar geloofwaardigheid Zie voor een eerste aanzet: Marktwerking in Hoger Onderwijs internationaal vergelijkend onderzoek. KPMG Management Consulting N.V., Den Haag, Onderzoekers hebben naast rechten uiteraard ook plichten. Zo heeft een opdrachtgever het volste recht te eisen dat de onderzoeker bij publicatie en mondelinge communicatie zorgvuldig onderscheid maakt tussen resultaten en eigen interpretaties of extrapolaties of uitspraken over implicaties. 15

16 16

17 Achtergrondrapport 17

18 18

19 1. Inleiding In en rond de academische wereld is de laatste jaren onrust ontstaan over de sterke toename van het contractonderzoek aan de universiteiten en andere publieke onderzoeksinstellingen. 15 Hoewel niemand nut en noodzaak van contractonderzoek in twijfel trekt, wijzen steeds meer critici er op dat de sterke toename van dat onderzoek risico s met zich brengt voor de betrouwbaarheid, toegankelijkheid, diversiteit en innovatiekracht van het onderzoek. Volgens sommige critici dreigt zelfs de geloofwaardigheid van de wetenschapsbeoefening te worden aangetast. 16 Ook de Stuurgroep Technology Assessment maakt zich zorgen over deze ontwikkelingen. Het is de taak van onze Stuurgroep om de minister van LNV gevraagd en ongevraagd te adviseren over kennisvragen met een controversieel karakter. Vanuit deze verantwoordelijkheid hebben wij ons over bovengenoemde problematiek gebogen, toegespitst op het door LNV gefinancierde onderzoek. Dit rapport richt zich op de verantwoordelijkheden die de minister van LNV in zijn kennisbeleid heeft voor publieke belangen. Die verantwoordelijkheden zijn aan de orde op drie niveaus: het scheppen c.q. instandhouden van een adequate kennisinfrastructuur (KIS); het agenderen en prioriteren van kennisvragen, vooral via de programmafinanciering van DLO; het verlenen van onderzoeksopdrachten. Gezien het feit dat LNV het overgrote deel van zijn onderzoeksgeld besteedt aan Wageningen UR en het feit dat het Wageningen UR ressorteert onder LNV, richten wij ons in hoofdzaak op Wageningen UR. Maar met het oog op de diversiteit besteden we zijdelings ook aandacht aan andere instellingen die mede door LNV worden gefinancierd. Wageningen UR is voortgekomen uit een fusie tussen Wageningen Universiteit en DLO (zie box 1). DLO is van oudsher meer gericht op opdrachtonderzoek. Omdat het Onder contractonderzoek verstaan we hier derde-geldstroomonderzoek dat wordt verricht op verzoek en op kosten van één of meer opdrachtgevers en waarover tevoren een contract is afgesloten. LNV sluit een deel van de contracten af via programmafinanciering, een ander deel door projectfinanciering. Daarom zullen we in het geval van LNV vaak de term opdrachtonderzoek gebruiken. Daarnaast besteedt LNV de laatste jaren een deel van het onderzoeksgeld via zelfstandig gepositioneerde organen zoals Transforum Agro en Groen en het Innovatienetwerk Agrocluster en Groene Ruimte. Een vooraanstaand criticus van de vervlechting tussen universiteit en bedrijfsleven is Sheldon Krimsky, hoogleraar Urban & Environmental Policy & Planning van Tufts University (MA). Hij schreef al in 1991: The triad of government, industry, and academia constitutes a mutually reinforcing system of self-interest that brings to a close an important period of independance for basis research in the biomedical sciences. ( ) But the greatest loss to society is the disappearance of a critical mass of elite, independent, and commercially unaffiliated scientists to whom to turn for vision and guidance when we are confounded by technological choices. Once the erosion of an independant university sector is accomplished, the stage is set for (..) the loss of capacity for social criticism. Biotechnology and Society. The Rise of Industrial Genetics. New York/Westport/ Connecticut/London: Praeger. 19

20 ons primair gaat om publieke belangen hebben wij er voor gekozen ons te beperken tot: publiek en privaat gefinancierd opdrachtonderzoek door Wageningen Universiteit; publiek (mede)gefinancierd opdrachtonderzoek door DLO. Meestal betreft het financiering door LNV via programma s en projecten. Privaat gefinancierd onderzoek van DLO komt alleen aan de orde voor zover dat neveneffecten heeft op het publieke domein van Wageningen Universiteit. Buiten beschouwing blijven: RIVM en het Milieu en Natuur Planbureau; financiering door NWO en EU (want daarop zijn de boven geuite zorgen in veel mindere mate van toepassing, met uitzondering van de matchingsverplichting, zie later); onderzoek waarbij andere partijen dan overheid en bedrijfsleven opdrachtgever zijn, zoals collectefondsen; misstanden in de wetenschap die los staan van het contractkarakter van onderzoek, zoals fraude die voorkomt uit doorgeslagen ambitie van onderzoekers; andere manieren dan contractonderzoek waarmee bedrijven invloed uitoefenen op het onderzoek, zoals bijzondere leerstoelen. Dit rapport bouwt voort op documenten van KNAW, VSNU en Wageningen UR. Maar waar die documenten zich vooral richten op de onderzoekpraktijk en de integriteit van de onderzoeker daarin, gaat dit advies ook zij het beknopt - in op de hogere niveaus van programmering en kennisinfrastructuur. Wij hebben over deze problematiek literatuur bestudeerd, interne discussies gevoerd, externe gesprekken gevoerd en een studiedag gehouden op 6 april Het verslag van die studiedag verschijnt gelijktijdig onder de titel Wie betaalt bepaalt? Wij hebben onze analyse waar mogelijk gebaseerd op openbare bronnen, incidenteel op mondelinge mededelingen van betrokkenen. 17 Zijdelings besteden we ook aandacht aan de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Hoewel die faculteit niet onder LNV, maar onder OCW valt, raakt het onderzoek aan deze faculteit sterk aan het dieronderzoek van Wageningen UR. Omdat het diergezondheidsonderzoek van zeer groot maatschappelijk belang is en bovendien controversieel is gebleken, hebben wij op onze studiedag hieraan één van de drie parallelsessies gewijd. Dit rapport is als volgt opgebouwd. Eerst noemen we enkele relevante feiten en ontwikkelingen. Dan noemen we kort de voordelen van externe sturing van onderzoek. Vervolgens gaan we uitvoeriger in op de nadelen en de risico s daarvan op drie niveaus: contracten agendering kennisinfrastructuur. 17 Onze belangrijkste bronnen voor wat betreft Wageningen zijn openbare uitlatingen van prof. Martijn Katan (tot 1 januari 2006 hoogleraar Humane Voeding aan Wageningen Universiteit), de lezing van prof. Michiel Korthals (Hoogleraar Toegepaste Filosofie) op de studiedag van de Stuurgroep TA en diverse berichten en interviews in WB, het Weekblad voor Wageningen UR. 20

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

STW-gebruikerscommissie

STW-gebruikerscommissie STW-gebruikerscommissie Versie: november 2013 Pagina 1 / 10 Inhoud Inhoud... 1 Inleiding... 2 Definities... 3 02. Toepasselijkheid... 3 03. Taak... 4 04. Uitvoering project... 4 05. Samenstelling... 4

Nadere informatie

Datum 20 december 2013 Betreft Antwoorden op vragen van het lid Klaver over belangenverstrengeling hoogleraren financiële sector

Datum 20 december 2013 Betreft Antwoorden op vragen van het lid Klaver over belangenverstrengeling hoogleraren financiële sector >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Onderzoek en Wetenschapsbeleid IPC 4100 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

namens Onze Minister van Landbouw, Nat uur en Voedselkwaliteit;

namens Onze Minister van Landbouw, Nat uur en Voedselkwaliteit; CONCEPT Besluit van tot wijziging van het Bekostigingsbesluit WHW in verband met wijzigingen in de bekostiging van universiteiten per 2006 Op de voordracht van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De Communicerende Universiteit (20%)

De Communicerende Universiteit (20%) De valorisatieranking is opgebouwd uit 3 componenten: De communicerende universiteit (20%), de samenwerkende universiteit (40%) en de ondernemende universiteit (40%). Iedere component is opgebouwd uit

Nadere informatie

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Corporate Communicatie, mei 2013 Wageningen UR voert een strikt merkenbeleid. Dat is nodig, want daarmee kan de organisatie bouwen aan een grotere bekendheid

Nadere informatie

2. voorbeeld beleidsartikel

2. voorbeeld beleidsartikel Artikel Algemene doelstelling Rol en verantwoordelijkheid minister Beleidsartikel 3. Innovatie (van het fictieve Ministerie van Groei en Geluk) Een relatief sterke positie van Nederland in de EU op het

Nadere informatie

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen

Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Kivi-Niria Technology Assessment: omgang met publieke zorgen Geert Munnichs Opzet Algemene introductie Wat is/doet het Rathenau Instituut? Publieksonderzoek Status uitkomsten Implicaties voor besluitvorming

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012

Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 Het Wie, Wat en Hoe vanwelzorg in 2012 En hoe de puzzelstukjes Of hoe de puzzelstukjes precies in elkaar precies passen in elkaar passen Onze Visie Wie we willen zijn in 2012 1 1 Als marktleider in het

Nadere informatie

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten

Leraar in onderzoek. Exacte Wetenschappen. Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Exacte Wetenschappen Leraar in onderzoek Onderzoeksprogramma voor wis- en natuurkundedocenten Den Haag, mei 2010 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoud 1 Inleiding 3 2 Doel 4 3

Nadere informatie

Regeling nevenwerkzaamheden Tilburg University

Regeling nevenwerkzaamheden Tilburg University Regeling nevenwerkzaamheden Tilburg University vastgesteld door het CvB met instemming van het Lokaal Overleg op 20 april 2006 Het College van Bestuur van Tilburg University, overwegende dat: betaalde

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Gedragscode Fondsenwerving

Gedragscode Fondsenwerving Gedragscode Fondsenwerving Inleiding Financiering van de Vereniging VGnetwerken vindt plaats langs vier hoofdstromen: 1. structurele financiering (subsidiëring) vanuit de overheid, bedoeld voor de instandhouding

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001

ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 ez02000001 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 20 december 2001 Sinds najaar 2000 is het BioPartner-programma operationeel. Dit programma heeft ten doel om het aantal

Nadere informatie

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken.

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Bedrijfslevenbeleid Aan de orde is het VAO Bedrijfslevenbeleid (AO d.d. 19/11). Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Mevrouw

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi

Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi Fiche 9: Verordening EU octrooi vertaalregelingen 1. Algemene gegevens Titel voorstel: Voorstel voor een verordening van de Raad inzake de vertaalregelingen voor het EU-octrooi Datum Commissiedocument:

Nadere informatie

1 Bezoekersbeurs. Call for proposals. Bezoekersbeurs. Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

1 Bezoekersbeurs. Call for proposals. Bezoekersbeurs. Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 1 Bezoekersbeurs Call for proposals Bezoekersbeurs 2016 Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inleiding en doel Met de bezoekersbeurzen stimuleert NWO het bezoek

Nadere informatie

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek?

Wat zijn feiten en cijfers rond geneesmiddelenonderzoek? Deze kaart geeft een overzicht van beschikbare feiten en geneesmiddelenonderzoek. De kaart is tot stand gekomen op basis van literatuuronderzoek, interviews en denksessies met deskundigen. Met dank aan

Nadere informatie

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s

Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Rechtsvorm en gebruik van LLP s en LLC s Onderzoek door mr. J.M. Blanco Fernández en prof. mr. M. van Olffen (Van der Heijden Instituut, Radboud Universiteit Nijmegen) in opdracht van het Wetenschappelijk

Nadere informatie

Samenwerking Taiwan (MOST) - Scientist exchange

Samenwerking Taiwan (MOST) - Scientist exchange 1 Samenwerking Taiwan (MOST) Call for proposals Samenwerking Taiwan (MOST) - Scientist exchange 2016 Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 2 Inleiding en doel

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 september 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 september 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres: Postbus 20350, 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit NWO - subsidieverlening

Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit NWO - subsidieverlening Klachtenregeling Wetenschappelijke Integriteit NWO - subsidieverlening Preambule NWO beschouwt het als haar taak om te waken over de kwaliteit van het door NWO gefinancierde wetenschappelijk onderzoek.

Nadere informatie

WERKNEMER. Verklaring van belangen. Algemeen. Melding van belangen op farmaceutisch gebied. Tussenvoegsels

WERKNEMER. Verklaring van belangen. Algemeen. Melding van belangen op farmaceutisch gebied. Tussenvoegsels Verklaring van belangen Algemeen Titel(s) Voornaam Prof. dr. Bert Tussenvoegsels Achternaam Afdeling (Voor externe experts, wilt u aangeven voor welke afdeling van het CBG u werkt) Functienaam Omschrijving

Nadere informatie

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg

Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg Het Wie, Wat en Hoe van Welzorg En op welke wijze wij onze klanten verder willen brengen. Inhoud Onze Visie 4 Onze Missie 6 Onze kernwaarden 8 Onze gedragscode 10 Algemeen 11 Naleving van de wet 11 Medewerkers

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Samenwerking China (NSFC) - Reis- en verblijfkosten

Samenwerking China (NSFC) - Reis- en verblijfkosten 1 Samenwerking China (NSFC) Call for proposals Samenwerking China (NSFC) - Reis- en verblijfkosten 2016 Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 2 Inleiding en doel

Nadere informatie

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur.

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur. Werkprogramma 1998 De Ministers van EZ en OCenW hebben, blijkens de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid (bijlage in het ontwerp Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998) met instemming kennis genomen

Nadere informatie

Samenwerking China (NSFC) - Joint seminars

Samenwerking China (NSFC) - Joint seminars 1 Samenwerking China (NSFC) Call for proposals Samenwerking China (NSFC) - Joint seminars 2016 Den Haag, december 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek 2 Inleiding en doel NWO heeft

Nadere informatie

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting)

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Structuurrapport Leerstoel Bestuursrecht 1 Algemene informatie Titel: Bestuursrecht Titel in het Engels: Administrative Law Afdeling: Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Omvang: 1.0 fte

Nadere informatie

UMCG Researchcode. Waarborg voor onafhankelijk en zorgvuldig medisch-wetenschappelijk onderzoek

UMCG Researchcode. Waarborg voor onafhankelijk en zorgvuldig medisch-wetenschappelijk onderzoek UMCG Researchcode Waarborg voor onafhankelijk en zorgvuldig medisch-wetenschappelijk onderzoek Onderzoek Het Universitair Medisch Centrum Groningen is behalve een zeer groot ziekenhuis, ook een vooraanstaand

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel voor wetenschappelijk onderzoek in het kader van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg Defensie

Onderzoeksvoorstel voor wetenschappelijk onderzoek in het kader van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg Defensie Onderzoeksvoorstel voor wetenschappelijk onderzoek in het kader van de Onderzoeksagenda Veteranenzorg Defensie Dit formulier moet in het Nederlands worden ingevuld 1. Registratiegegevens 1a. Gegevens hoofdaanvrager

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla 2 maart 2011 Jan

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad 28753 Publiek-private samenwerking 32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad Nr. 30 Brief van de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University REPORT Onderzoek naar unieke uitvindingen zoals beschreven in octrooifamilies gebaseerd op onderzoek van TO2-instituten en hun medewerkers in de periode 2001-2010 www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014

Nadere informatie

Verklaring van belangen

Verklaring van belangen Verklaring van belangen Algemeen Titel(s) Voornaam Prof. dr. Frans G.M. Tussenvoegsels Achternaam Afdeling (Voor externe experts, wilt u aangeven voor welke afdeling van het CBG u werkt) Functienaam Omschrijving

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting)

Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) October 2013 Bouwfonds Investment Management Belangenconflictenbeleid (Samenvatting) Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Belangenconflicten

Nadere informatie

Koninginnegracht 19, Den Haag Kanaalpad 69, Apeldoorn 070-3105600. patents@vriesendorp.nl www.vriesendorp.nl

Koninginnegracht 19, Den Haag Kanaalpad 69, Apeldoorn 070-3105600. patents@vriesendorp.nl www.vriesendorp.nl 1 Een octrooi (ook wel patent) is een juridisch document waarin de beschermingsomvang van een technische uitvinding of idee is vastgelegd. Met een octrooi kunt u derden, die daartoe niet gerechtigd zijn,

Nadere informatie

Verklaring van Belangen

Verklaring van Belangen Verklaring van Belangen Algemeen Titel(s) Prof. Dr. Voornaam Ludo J. Tussenvoegsels Achternaam Functie Hellebrekers X voorzitter O lid Korte omschrijving huidige werkzaamheden Sinds 18 december 2014 lid

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 300 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Stichting Genetische Hartspierziekte PLN. Periode 2015

BELEIDSPLAN. Stichting Genetische Hartspierziekte PLN. Periode 2015 BELEIDSPLAN Stichting Genetische Hartspierziekte PLN Periode 2015 Stichting Genetische Hartspierziekte PLN Postbus 66 1775 ZH MIDDENMEER RSIN/fiscaal nummer: 8518 79 950 1. Inleiding In dit beleidsplan

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1

Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1 Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling bij de Rli 1 TOELICHTING De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) is het strategische adviescollege voor regering

Nadere informatie

Kenniscentrum Risicomanagement

Kenniscentrum Risicomanagement Deskundigheid op het gebied van veiligheid High Tech Human Touch Samenwerking Het is de ambitie van het om opdrachtgevers, zoals bedrijven, overheden, nationale en internationale organisaties, te ondersteunen

Nadere informatie

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S

I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S I M T E C H N. V. B U S I N E S S P R I N C I P L E S Algemeen Het beleid van Imtech N.V. is gericht op de continuïteit van de onderneming als een winstgevende organisatie, die met haar bedrijven en medewerkers

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA Den Haag > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag DG Bestuur en Koninkrijksrelaties Directie Arbeidszaken Publieke Sector

Nadere informatie

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl

De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1. René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl De Geefwet en donaties aan cultuur in Nederland *1 René Bekkers, r.bekkers@vu.nl Saskia Franssen, s.e.franssen@vu.nl Sinds giften aan culturele instellingen fiscaal gezien aantrekkelijker zijn geworden,

Nadere informatie

Stimulering Europees Onderzoek

Stimulering Europees Onderzoek Call for proposals Stimulering Europees Onderzoek 2015 Den Haag, juli 2015 Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Inhoud 1 Inleiding 1 1.1 Achtergrond 1 1.2 Beschikbaar budget 1 1.3 Geldigheidsduur

Nadere informatie

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers

s-gravenhage, 14 januari 2000 De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, E. Borst-Eilers Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 14 januari 2000 Onderwerp: Beleidsvisie landelijk kennis/behandelcentrum eetstoornissen Hierbij doe ik u een mijn «beleidsvisie voor

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP

IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN ALS SOCIALE ONDERNEMING VOOR EEN BREDERE GROEP IBN biedt mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen door het optimaal benutten van talenten,

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Van: Jolanda Braam (braam@tifn.nl) Kees de Gooijer (kees.degooijer@wur.nl) Voor: Projectdragers Datum: 19-12-2013

Van: Jolanda Braam (braam@tifn.nl) Kees de Gooijer (kees.degooijer@wur.nl) Voor: Projectdragers Datum: 19-12-2013 TKI toeslagregeling 2014 Van: Jolanda Braam (braam@tifn.nl) Kees de Gooijer (kees.degooijer@wur.nl) Voor: Projectdragers Datum: 19-12-2013 Zie voor meer informatie de publicatie in de Staatscourant (WJZ/13135860),

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

Gedragswijzer Integriteit

Gedragswijzer Integriteit Gedragswijzer Integriteit juli 2014 1 Inleiding Wij zijn Velison Wonen, een woningcorporatie met ambities in Velsen. We willen waarborgen en versterken wat we al zijn: een maatschappelijk betrokken, daadkrachtige

Nadere informatie

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl

Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Het CMI NEN wordt opgericht door drie initiatiefnemers: UT, Siemens en UMCG/RUG Introductie: CMI NEN als nieuwe Publiek - Private Samenwerking (PPS) in de context van het IMDI.nl Matchmaking Event Prof.

Nadere informatie

MEDIATIONOVEREENKOMST.

MEDIATIONOVEREENKOMST. MEDIATIONOVEREENKOMST. De ondergetekenden: Lamers Echtscheidingsbemiddeling en advies, de heer J.P.H. Lamers, hierna te noemen Lamers Scheidingsadvies, kantoorhoudende te 6021MS Budel aan het Zustershof

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

Reglement Fonds Kleine Toepassingen (versie: 3.0)

Reglement Fonds Kleine Toepassingen (versie: 3.0) Reglement Fonds Kleine Toepassingen (versie: 3.0) Artikel 1. Definities: In dit reglement wordt verstaan onder: 1.1. Stichting: Stichting Kleine Toepassingen Gewasbeschermingsmiddelen, welke onder meer

Nadere informatie

GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP

GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP GEDRAGSCODE PUBLIEK OPDRACHTGEVER- SCHAP Het Opdrachtgeversforum in de bouw is een netwerkorganisatie van (semi-)publieke opdrachtgevers in de bouw en infrastructuur. Deelnemers zijn: de Alliantie, Dienst

Nadere informatie

Take-off: een introductie

Take-off: een introductie Take-off: een introductie Valorisation Grant vs Take-off Voorheen: VG fase I max. 25.000,- euro subsidie haalbaarheidsstudie/marktverkenning aanvrager universiteit VG fase II max. 200.000,- euro subsidie

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group

De OMC peer review van België. Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De OMC peer review van België Dr Patries Boekholt Managing Director Technopolis Group De peer review exercitie van 2011 Open Method of Co-ordination (OMC): een Europees proces in het kader van het bereiken

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

DT d.d. OR d.d. B&W d.d. OR d.d. Raad Raadsdocumenten. 11 maart 2014 RIB 2014/29. Voortgang en vervolgstappen Leerstoel C2C Universiteit Twente

DT d.d. OR d.d. B&W d.d. OR d.d. Raad Raadsdocumenten. 11 maart 2014 RIB 2014/29. Voortgang en vervolgstappen Leerstoel C2C Universiteit Twente zaak_id bericht_nummer Collegevoorstel bericht_id zaak_zaaknummer Ruimte en Economie Regnr B&W dd 11 maart 2014 Openbaar Programma Ja, zonder beperkingen Innovatieve en excellente stad DT dd OR dd B&W

Nadere informatie

SUBSIDIEREGELING THE HAGUE SECURITY DELTA (HSD) STIMULERINGSFONDS DEN HAAG 2014

SUBSIDIEREGELING THE HAGUE SECURITY DELTA (HSD) STIMULERINGSFONDS DEN HAAG 2014 Gemeente Den Haag Ons kenmerk DSO/2014.542 RIS 274416 SUBSIDIEREGELING THE HAGUE SECURITY DELTA (HSD) STIMULERINGSFONDS DEN HAAG 2014 HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS, Besluit: I. Vast te stellen

Nadere informatie

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker Competentieprofiel maatschappelijk werker OCMW 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Maatschappelijk werker Sociale zaken Sociale dienst B1-B3 2. Context Het OCMW garandeert aan elke

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Het is belangrijk dat kinderen al jong kennis maken met bedrijven en beroepen. Roefelen maakt dat mogelijk. De in 2011 opgerichte

Nadere informatie

Datum 29 oktober 2012 Betreft Rapportage (sociale) veiligheid & integriteit hoger onderwijs. Geachte heer/mevrouw,

Datum 29 oktober 2012 Betreft Rapportage (sociale) veiligheid & integriteit hoger onderwijs. Geachte heer/mevrouw, > Retouradres Postbus 2730 3500 GS Utrecht Locatie Utrecht Park Voorn 4 Postbus 2730 3500 GS Utrecht www.onderwijsinspectie.nl Contact T (088) 669 62 42 F (088) 669 60 50 F.vansoest@owinsp.nl Uw referentie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten Generaal

Tweede Kamer der Staten Generaal Tweede Kamer der Staten Generaal Vergaderjaar 1988-1989 20 214 Hoger onderwijs en onderzoek plan Nr. 15 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over:

Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl. Lees hieronder verder over: Geïnteresseerd in het vak van trainer/adviseur? Solliciteer via sollicitatie@dekrommerijn.nl Lees hieronder verder over: Het werk van ondernemingsraden. Het werk van de trainer/adviseur. De ideale trainer/adviseur.

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering)

FUNCTIEPROFIEL. VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) FUNCTIEPROFIEL VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT EN LID RAAD VAN TOEZICHT (profiel bedrijfsvoering) April 2016 DE ORGANISATIE Stichting is een onafhankelijke Nederlandse stichting die zich wereldwijd richt

Nadere informatie