Optima Farma. Poeppoli voor kinderen met chronische obstipatie. Mark Benninga. Zorg voor de obese diabeet loopt fout

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Optima Farma. Poeppoli voor kinderen met chronische obstipatie. Mark Benninga. Zorg voor de obese diabeet loopt fout"

Transcriptie

1 Vakblad voor apothekersassistenten, farmaceutisch consulenten en farmaceutisch managers jaargang 27 NR 11 NOVEMBER 2013 Zorg voor de obese diabeet loopt fout Veilig patiëntgegevens uitwisselen Optima Farma Tien jaar cannabis op recept Taboe doorbreken bij anale problemen Mark Benninga Poeppoli voor kinderen met chronische obstipatie

2 VOLG NU DE ONLINE NASCHOLING: WAT LEER JE? De nascholing biedt je een aantal video s waarin je leert over: - De ziektebeelden astma en COPD - Het geven van een inhalatie-instructie - Hoe voer je een medicatiebegeleidingsgesprek? - Voorbeelden uit de praktijk: de do s en don ts Deze nascholing biedt je praktische tips en reikt handvatten aan die je direct in je gesprekken met patiënten kunt toepassen. ACCREDITATIE: Accreditatie is verleend door de KAOF, KAA, NVvPO en de V&VN PVK/POH. Kijk op voor het volgen van de nascholing Deze nascholing wordt aangeboden door Deze nascholing is ontwikkeld in samenwerking met Prod. Juli Exp. juli 2015 NL/SFC/0009j/13

3 jaargang 27 NR 11 november 2013 Optima Farma colofon in dit nummer bij dit nummer Optima Farma is een uitgave van de KNMP/ Optima Farma Adreswijzigingen & abonnementen Administratie KNMP Postbus GL Den Haag tel Advertenties Monique Ruigrok Kevin Aniba tel Redactieadres Postbus 30460, 2500 GL Den Haag tel fax Hoofdredactie Mariël Croon Aan dit nummer werkten mee: Frits Baltesen, Margo Briejer Marc de Leeuw, Linda de Graaf, Judith Hendriks Peter Huijs, Delia Titre Patricia Welter, Lisette Wijnkoop Vormgeving Jaap Snijder Fotografie Hans Oostrum Fotografie, Den Haag Druk Deltahage B.V. Den Haag ISSN nummer Volgende Optima Farma 13 december 2013 praktijk Zwangere aan de balie: geef de Zelfzorggids mee. 6 DossieR Belangstelling uit het buitenland neemt toe: tien jaar cannabis op recept Nieuws en actualiteiten actueel Nieuwe geneesmiddelen bij diabetes mellitus; werking en bijwerkingen Een fentanyllolly voor het wassen 10 Dokter Frank van Berkum kritisch over aanpak diabetes type 2: Zorg voor de obese diabeet loopt fout 13 Wat adviseer je bij spuitplekken door gebruik van insuline? 14 Als je maanden niet kunt poepen 17 Taboe vertraagt aanpak anale problemen 20 Kring-apotheek Monnikenhof koploper met vastleggen opt-in 25 Verenigingsnieuws Taboe Psylliumvezels geven een betere bulkvorming dan het meer laxerende macrogol. Microlax is belangrijk om de darm te reinigen voor een onderzoek van de endeldarm, ook al geeft dat soms heftige klachten. En lidocaïnevaselinecrème werkt nauwelijks tegen anale pijn. Daarvoor zijn orale pijnstillers nodig, zoals paracetamol of NSAID s. Klachten van de anus en endeldarm komen veel voor, vooral bij vrouwen, weet chirurg Charlotte Deen. Zij hoopt het taboe dat erop rust te doorbreken. Vaak blijven mensen onnodig lang rondlopen met rectale klachten die goed te verhelpen zijn met medicatie of met een kleine operatieve ingreep. Het juiste gebruik van geneesmiddelen is daarbij heel belangrijk. Kinderarts Marc Benninga begon een poeppoli in het AMC voor kinderen met ernstige obstipatie. Ook hij probeert het taboe op het onderwerp te slechten. Met voorlichting, begeleiding en geneesmiddelen, zoals laxantia. Het kan cliënten enorm helpen als de apothekersassistent neutraal en onbevangen voorlichting geeft aan de balie. Juist bij een precair onderwerp als obstipatie of anale pijn. Dat kan veel verborgen leed verzachten. Mariël Croon Hoofdredacteur Optima farma 3

4 Minder arbeidsdeelname door prenatale ondervoeding Ondervoeding in de baarmoeder leidt tot een lagere arbeidsdeelname op volwassen leeftijd. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van econoom Robert Scholte aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ook blijkt uit het onderzoek van Scholte dat ingrijpende gebeurtenissen een grotere impact hebben op deze mensen. Na de dood van een partner verslechtert hun fysieke gezondheid en het aantal ziekenhuisopnames stijgt. Het onderzoek onderstreept het belang van goede voorlichting aan en zorg voor zwangere vrouwen, zo stelt de promovendus. Achmea: medicatiebeoordeling uit eigen risico Achmea houdt de medicatiebeoordeling volgend jaar buiten het eigen risico van de patiënt. De zorgverzekeraar vindt dat een financiële drempel de patiëntveiligheid niet in gevaar mag brengen. De KNMP is verheugd over het besluit van de zorgverzekeraar. Bea van der Veen, adviserend apotheker extramurale farmacie van Achmea: VWS heeft eerder kenbaar gemaakt groot voorstander te zijn om de medicatiebeoordeling uit het eigen risico te halen. Maar dat is helaas niet landelijk opgepakt. Apothekers kunnen volgens de richtlijn Polyfarmacie bij Ouderen of de KNMP-richtlijn Medicatiebeoordeling bepalen welke patiënten in aanmerking komen voor een medicatiebeoordeling en hoe vaak dat gebeurt. Alleen hoge dosis domperidon verhoogt kans op hartdood Alleen bij een domperidondosis van meer dan 30 mg per dag is het risico op acute hartdood verhoogd. Dit stellen onderzoekers van het Diakonessenhuis in Utrecht naar aanleiding van een onderzoek dat ze uitvoerden. Volgens hen is het risico op acute hartdood bij domperidon dosisafhankelijk. Uit de studies die ze verzamelden bleek dat alleen doseringen van meer dan 30 mg/per dag dit risico verhoogden. De onderzoekers pleiten ervoor verstrekking van domperidon voortaan alleen op recept via de apotheek te laten plaatsvinden. Tromboserisico bij hormonale anticonceptiva Het geneesmiddelenbewakingscomité PRAC heeft het risico op trombose bij het gebruik van de gecombineerde hormonale anticonceptiva (de pil) opnieuw beoordeeld. De PRAC concludeert dat de voordelen opwegen tegen de risico s. Het risico op trombose is klein en er zijn slechts kleine verschillen tussen de gebruikte progestagenen onderling. De PRAC adviseert vrouwen en artsen beter te informeren over het risico en alert te blijven op symptomen van trombose. 4

5 Nieuws & Actualiteiten Consumentenbond houdt zorgveiling De Consumentenbond houdt 26 november een zorgveiling. Zorgverzekeraars kunnen een prijs bieden voor vier pakketten, variërend van een basisverzekering tot uitgebreide dekking. De veiling wordt georganiseerd voor consumenten die een goede zorgverzekering willen voor een lage prijs, maar niet veel tijd willen besteden aan het uitzoeken hiervan. Zij kunnen zich inschrijven en aangeven van welk pakket ze gebruik willen maken. Na afloop van de veiling krijgen ze een aanbod toegestuurd. Voor wie hierop ingaat, regelt de bond de overstap. De vier aangeboden pakketten zijn gebaseerd op Zorgvergelijker, een website van de bond waar consumenten zich kunnen oriënteren op een nieuwe zorgverzekering. Bij de veiling gaat het onder andere om een oordeel over de polisvoorwaarden, de service van de verzekeraar en duidelijkheid over inkoop. Pleinvrees? Praten én pillen helpen het best! De combinatie van praten en pillen werkt bij mensen die een paniekstoornis hebben het beste. Juist de combinatie van cognitieve gedragstherapie (praten) en het slikken van een antidepressivum (pillen) kent ook betere resultaten dan beide afzonderlijke behandelvormen. Veel mensen met een paniekstoornis vermijden de plaatsen of situaties waarin een volgende paniekaanval zou kunnen optreden, wat ook wel pleinvrees wordt genoemd. Dit is de conclusie van psycholoog Franske van Apeldoorn in haar promotieonderzoek voor de Rijskuniversiteit Groningen. De onderzoekster van het UMCG stelt dat deze bevindingen een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de behandeling van mensen met paniekstoornis met en zonder pleinvrees (agorafobie). Meer chronisch zieken, maar vaker met baan Nederland telt steeds meer mensen met een chronische ziekte, maar de arbeidsparticipatie van deze groep neemt juist toe, zo blijkt uit onderzoek van het RIVM. Er zijn steeds meer chronisch zieke jongeren die met een startkwalificatie van school komen. Ook zijn er steeds meer mensen die tot hun 65e jaar doorwerken. Het is al lang niet meer zo dat chronisch zieken aan de zijlijn zitten, zegt RIVM-onderzoeker Nancy Hoeymans. Het aantal chronisch zieken neemt weliswaar toe, maar tegelijkertijd voelen mensen zich gezonder. Dat komt onder meer door vroegtijdige behandeling, waardoor er minder klachten ontstaan. Hoeymans onderzocht ook hoe de participatie van chronisch ziekten verbeterd kan worden. Mensen met rugklachten leren bijvoorbeeld dat ze actief moeten blijven en hoe ze overbelasting kunnen voorkomen. En mensen met psychische klachten krijgen therapieën waarin ze leren om de ziekte beter in te passen in hun leven. Verbeteren van de participatie heeft vervolgens weer positieve effecten op de gezondheid. Optima farma 5

6 Zwangere aan de balie Geef de zelfzorggids mee! P Patricia Welter Van brandend maagzuur tot verstopping; zwangeren kunnen tal van klachten krijgen. Als het gaat om advies bij de meest voorkomende klachten, biedt de gids Zelfzorg tijdens zwangerschap en borstvoeding uitkomst. Deze gids heeft bij meer dan veertig klachten praktische tips. Deels gelden ze ook voor vrouwen met een zwangerschapswens of als zij borstvoeding geven. Medicatie is niet altijd nodig, eenvoudige leefregels kunnen voldoende helpen. Soms ook niet, of niet afdoende, of vraagt de situatie direct om medicatie. Dan is het belangrijk om te weten welke medicijnen geschikt zijn. praktijk Verwijs naar de behandelend arts Hoe zit het verder met chronisch medicatiegebruik bij een zwangerschapswens, bij zwangerschap of borstvoeding? Soms is overstappen naar een ander medicijn verstandig, soms stoppen of juist doorgaan. Bij chronisch medicijngebruik is het aan te bevelen de klant voor overleg altijd naar de arts te verwijzen. Dat is ook het beste als de klant een ernstige klacht heeft die niet in de gids staat. 6 OF 11.indd 6 Aan de balie kan de apothekersassistent op twee manieren een grote hulp zijn voor zwangeren: wees alert op risicogevallen en help haar meteen bij eenvoudige klachten, zoals ernstige jeuk of aambeien. De gids Zelfzorg tijdens zwangerschap en borstvoeding, wat kan ik doen, wat mag ik slikken? is handig voor de assistent en een belangrijke ondersteuning voor de klant. Hoofdpijn? Hellp! De gids is ideaal als het gaat om typische zwangerschapsklachten. Maar hoe zit het bij mogelijke complicaties? Als een zwangere vrouw aan de balie vraagt om een pijnstiller, geef dan in elk geval geen NSAID s, want die kunnen schadelijk zijn tijdens de zwangerschap. Maar ook bij het adviseren van paracetamol is het goed te vragen naar de klachten en de zwangerschapsduur. Blijkt de vrouw meer dan twintig weken zwanger en klaagt ze over hoofdpijn? Dan kan er sprake zijn van pre-eclampsie ofwel het HELLP-syndroom. Dit is een gevaarlijke situatie voor zowel de moeder als het kind. Verwijs in dit geval meteen naar de verloskundige of het ziekenhuis om de bloeddruk te laten meten. Signaleren en adviseren Zo zijn er meer situaties die je aandacht kunnen vragen. Gebruikt de klant bijvoorbeeld inhalatiecorticosteroïden tegen astma? Continuïteit van medicatie is belangrijk voor het voorkomen van astma-aanvallen, maar van het ene inhalatiecorticosteroïd is meer bekend over de Optima farma :08

7 Praktijk Of het nu gaat om voedingstips, het juiste advies of het verwijzen naar de behandelend arts; de apothekersassistent kan een groot verschil maken voor de zwangere aan de balie. Het gaat immers om haar gezondheid én die van haar kind. veiligheid bij zwangerschap dan van het andere. De arts zal de vrouw dan laten overstappen naar het veiligste medicijn. Dit geldt ook bij epilepsie of depressie. Ga altijd na of er overleg is geweest met de behandelend arts. Ook als een vrouw met diabetes zwanger wil worden is overleg met de arts eerste vereiste. Goede glucoseregulatie is extra belangrijk bij zwangere vrouwen. Slecht ingestelde diabetici hebben een verhoogde kans op aangeboren afwijkingen. En orale glucoseverlagende middelen kunnen aangeboren afwijkingen veroorzaken. Deze zijn daarom niet geschikt. Als de vrouw deze gebruikt, moet zij meestal overstappen naar insuline tijdens de zwangerschap. Nog een om alert op te zijn: jeuk. Jeuk komt in de zwangerschap vaak voor en is meestal onschuldig. Een enkele keer is de jeuk onverdraaglijk, zodat vrouwen er niet meer van slapen. In dat geval kan er sprake zijn van galstuwing, wat risico op vroeggeboorte geeft. De vrouw moet dan contact opnemen met de verloskundige of de gynaecoloog. Supplementen Ook voor vitamines geldt; verstandig mee omgaan. Adviseer een zwangere of iemand die zwanger wil worden dagelijks 0,4-0,5 mg foliumzuur te gebruiken. Dit verkleint de kans op een open ruggetje. Ook heeft een zwangere behoefte aan extra vitamine D. Elke dag een tabletje van 10 microgram is voldoende. Let op bij het adviseren van multivitamines. Die bevatten vaak vitamine A, wat kan leiden tot aangeboren afwijkingen. Voor zwangeren zijn er speciale multivitamines die geen vitamine A bevatten. l Heftige jeuk? Denk aan zwangerschapscholestase Een aantal voorbeelden uit de gids Brandend maagzuur: vooral in de laatste maanden kan een zwangere last hebben van brandend maagzuur. Adviseer haar vet voedsel te mijden en vaak kleine beetjes te eten. Helpt het niet? Algeldraat of magnesiumhydroxide kan uitkomst bieden. Verstopping: adviseer vezelrijke voeding, Roosvicee laxo en extra beweging. Weinig resultaat? Dan kun je als zelfzorgmedicijn psylliumzaad, sterculiagom of lactulose adviseren. Aambeien: verstopping kan leiden tot aambeien. Merk je dat de klant daar advies over wil? Bied aan dit in een aparte ruimte te bespreken, ze kan zich ongemakkelijk voelen. Adviseer dezelfde maatregelen en zelfzorgmedicijnen als bij verstopping en eventueel zinksulfaatvaselinecrème FNA tegen de jeuk. Blaasontsteking; wil een zwangere iets gebruiken om blaasontsteking te helpen voorkomen? Dan kun je cranberrysap adviseren. Heeft ze echter al blaasontsteking? Dan kan ze beter niet te lang hiermee rondlopen. Er is een risico op vroeggeboorte. een arts zal dan antibioticum moeten voorschrijven. Cranberrysap is alleen geschikt uit preventieoogpunt. Meer tips? Lees de gids en weet ook wat je kunt adviseren bij andere klachten als hooikoorts, spataderen of koortslip. Tijdelijk gratis bestellen De gids Zelfzorg tijdens zwangerschap en borstvoeding is handig om uit te delen in de apotheek zodat jouw klant alle informatie thuis rustig kan nalezen. In deze gids staan zo n veertig klachten beschreven en welke medicijnen of leefregels dan de voorkeur hebben. Ook handig voor jezelf om te lezen. Download of bestel de gids via Bestel je de gids voor 1 januari 2014? Dan is de gids gratis. Wat kan ik doen, wat mag ik slikken? Zelfzorg tijdens zwangerschap en borstvoeding Cover folder zwangerschap en borstvoeding.indd 3 Uw apotheek. Voor betrouwbare zorg dichtbij. Optima farma 7

8 DE WETENSCHAP VOOR EEN MOOIERE HUID NIEUW Voorheen Eucerin Omega DAGELIJKSE VERZORGING ACUTE VERZORGING Het beste advies voor een droge, rode en jeukende huid Eucerin AtoControl biedt volledige verzorging voor een droge, rode en jeukende huid. Het vermindert jeuk direct, kalmeert en maakt de huid langdurig zacht en soepel. Zonder parfum of kleurstoffen Huidtolerantie en werkzaamheid klinisch bewezen Geschikt als aanvullende behandeling bij atopisch eczeem Wilt u meer weten over Eucerin AtoControl? Vraag uw contactpersoon naar de producttraining bij u in de buurt.

9 Het vak Een fentanyllolly voor het wassen Farmaceutisch consulent geeft voorlichting in tehuizen Ze staat aan de balie, begeleidt stagiaires, doet searches maar geeft ook voorlichting aan verzorgenden en verpleegkundigen. Farmaceutisch consulent Trudy van Geffen: Het is een wisselwerking, ik leer ook van hen. Corrie Oudshoorn Mariël Croon Pijnstilling is een aandachtsgebied van farmaceutisch consulent Trudy van Geffen in apotheek De Sluis in Driebergen. Ze vertelt in verzorgingshuizen dat de pijnbeleving verschilt per patiënt. En dat langdurig NSAID-gebruik geen goede keuze is voor mensen met een verminderde nierwerking, hartpatiënten en diabetici. Hartpatiënten kunnen er dikke voeten van krijgen: oedeem. Let daarop, vertelt ze de verpleegkundigen en verzorgenden in haar workshops. Raadpleeg dan ons of de arts. Terminale oncologiepatiënten met veel pijn kunnen een fentanyllolly of -spray nemen, een minuut of tien voordat ze gewassen worden, adviseert Van Geffen. Dat neemt zo n drie kwartier de pijn weg, net genoeg om gewassen en verzorgd te worden. Sinds 2002 geeft Van Geffen voorlichting in woonzorgcentra en bij de thuiszorg. Daarvan zijn er veel in de regio. Ze merkte dat patiënten hun vragen over medicatie stelden aan de verzorgenden en verplegenden. Dus besloot Van Geffen om deze zorgprofessionals voorlichting te geven. Die zouden hun kennis op hun beurt overdragen aan de ouderen, en problemen signaleren. Het bleek een groot succes. Het halve uurtje dat Van Geffen houdt tijdens een werkoverleg of gekoppeld aan een koffiepauze, is altijd druk bezocht. Ballonnetjes en katheters De voorlichtingsbijeenkomsten zijn inmiddels wijd en zijd bekend, ze gaf er een workshop over op de praktijkdag van het KNMP-congres. Talloze adviezen heeft ze in de aanbieding. Over katheters bijvoorbeeld. Dat je het ballonnetje even met 10cc moet vullen, en er vervolgens weer 5cc uit trekt. Op die manier heeft de patiënt minder kans op klachten, zoals contracties van de blaaswand doordat het ballonnetje ertegenaan schuurt. Toch is het geven van voorlichting geen eenrichtingsverkeer, vindt Van Geffen: Ik leer op mijn beurt van de verzorgenden. Die geven aan licht dementerenden niet alleen een slok water na het inhaleren, maar ook ervoor. Patiënten hebben namelijk vaak voedselresten in hun mond. Als ze daarmee gaan inhaleren, kunnen ze zich verslikken. Van Geffen doet ook searches: ze houdt een patiëntengroep tegen het licht om te zien of er sprake is van risicofactoren. Of ouderen hun maagbescherming wel nemen bij een NSAID. En of mensen niet te lang prednisolon gebruiken zonder osteoporoseprofylaxe, zoals bisfosfonaten, kalk of vitamine D. Aan de balie staat ze ook. Onlangs was in het nieuws dat er meer maagbloedingen voorkomen sinds de maagbescherming niet meer wordt vergoed. Zij ziet in de praktijk dat mensen hun maagzuurremmers laten staan nu ze die zelf moeten betalen. Laat maar zitten, zeggen ze dan. Het gaat dan om een bedrag van zo n acht euro per maand, bij de eerste uitgifte komt daar vijf euro bij. Dat lijkt weinig. Maar, vertelt van Geffen, als je niet meer dan zestig euro per week te besteden hebt, is dat veel. l Optima farma 9

10 Frank van Berkum kritisch over aanpak diabetes type 2 Zorg voor de obese diabeet loopt fout I Frits Baltesen Niet de schuld zoeken interview bij schildklier, genen of medicijnen. Overgewicht komt doordat we te veel eten, zegt dr. Frank van Berkum, internist bij de Ziekenhuisgroep Twente in Hengelo. Hij schrijft steeds minder pillen voor. Het is dramatisch! Het is een ramp, zegt internist dr. Frank van Berkum van de Ziekenhuisgroep Twente in Hengelo met lichte wanhoop. Binnen enkele jaren overschrijdt het aantal Nederlanders met diabetes type 2 de één miljoen. Overgewicht is verreweg de belangrijkste factor. We eten te veel, te vaak en te slecht, zegt de schrijver van drie dieetboeken, waarvan er werden verkocht. Toen ik jong was, in de jaren zestig, aten we drie keer per dag. Ik kan me niet herinneren dat mijn ouders na acht uur s avonds zaten te snacken of snaaien. Nu zijn chips, koek, bier en wijn op dit 10 OF 11.indd 10 tijdstip normaal. Het aanbod van eten is overweldigend. Het is lekker, goedkoop, aantrekkelijk gepresenteerd en wordt op elke straathoek aangeboden. Er was vroeger geen eten te koop bij tankstations; op treinstations heb je winkeltjes met broodjes, drank en fastfood. Dagelijks maken fabrikanten tientallen keren reclame voor ongezond voedsel, waarbij het vaak wordt geassocieerd met gezelligheid. Kilo s en hypo s Van Berkum is van oorsprong internist, met als specialisatie vasculaire geneeskunde, maar hij ontwikkelde zich in twintig jaar tot diabetes- en voedingsexpert. Met zelfstudie, vallen en opstaan, omdat tijdens zijn opleiding bijna geen aandacht werd besteed aan dit onderwerp. In zijn praktijk ontvangt hij de zware gevallen: vaak 150 kilo, soms 180 kilo en een enkele keer meer dan 200 kilo. Traditioneel begint een behandeling voor diabetes type 2 met metformine en een beetje glimepiride binnenkort wordt dat glicazide en dan nog een pilletje erbij, en weer een pilletje. Daarna wordt het tijd voor insuline, steeds meer insuline. Omdat de protocollen dat voorschrijven. Dat wil zeggen: daar staat in dat afvallen en meer bewegen de hoeksteen is van de behandeling, maar daar hebben we in Nederland geen tools voor. Insuline geven is ook makkelijker dan een patiënt begeleiden om af te vallen, vindt de kritische Van Berkum. Hij geeft liever geen glimepiride, vanwege de gewichtstoename en mogelijke hypo s: Er zijn betere alternatieven, zoals gliclazide en nieuwe middelen die geen gewichtstoename als bijwerking hebben, maar die worden in die behandelfase niet vergoed door de zorgverzekeraars. De meeste artsen zijn niet goed uitgerust om overgewicht en diabetes te behandelen. Uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam blijkt dat ze ook een bepaalde weerstand hebben tegen mensen met overgewicht. Mede daardoor gaat het volstrekt fout met de diabeteszorg. Het is een drama. Dus worden patiënten, die al te zwaar zijn, nog meer vetgemest met obesogene medicijnen. Ik heb vroeger zelf ook heel veel medicatie gegeven, maar zie nu in dat afvallen en bewegen een betere behandeling is. We moeten meer aandacht hebben voor verandering van de leefstijl van onze patiënten. Dat wil zeggen: gezonder eten, afvallen en meer bewegen. Natuurlijk moet Optima farma :08

11 Interview je de bloedsuikers omlaag krijgen. Veel extreem obese diabetespatiënten zitten op 150 of 280 eenheden insuline per dag. Bij zoveel insuline ben je resistent. Meer insuline maakt dikker en de hoge vetspiegels vergroten de kans op hart- en vaatziekten. Vaak krijgen patiënten er met de toename van het gewicht ook slaapapneu bij. Dieet Daarom heb ik zes jaar geleden, samen met de Universiteit van Maastricht, een koolhydraatarm- en eiwitverrijkt dieet ontwikkeld. In de eerste weken zet ik ze op 1200 kilocalorieën per dag. Dat helpt. Daarmee kunnen patiënten al na een dag hun insuline halveren. Dat is voor een patiënt een overwinning. Het geeft hen het gevoel dat ze het beter doen; ze vallen de eerste week drie, vier kilo af, daarna gemiddeld een kilo per week. Ze kijken me dan aan alsof ik een wonderdokter ben. De kunst is om van die loser een winnaar te maken. In mijn dieet voor extreem obese diabeten zitten geen brood, pasta en rijst. Die vervang ik door groente en zuivel. In melk en yoghurt zit slechts 4 gram koolhydraten per 100 milliliter. Effectief is om bijvoorbeeld s ochtends een omelet of roerei te maken met roerbakgroente erdoor. Daarop dalen bijna altijd de bloedsuikers. Ik eet zelf één of twee eieren per dag. Mensen hoeven niet bang te zijn voor verhoogd cholesterol van eieren, dat is niet bewezen. Je moet veel groente eten. De groente moet je oren uitkomen, dan pas eet je voldoende. Een andere manier om patiënten te motiveren af te vallen, is het bijhouden van een maaltijddagboek. Daarna kijken we samen: Zullen we dit schrappen? Kan dat worden vervangen door iets anders? Op die manier probeer ik te komen op die 1200 kilocalorieën. Als dat werkt, stop ik het eerst met het geven van glimepiride, omdat je daarvan de smerigste hypo s krijgt, daarna halveer ik de insuline. Metformine blijf de hoeksteen van mijn behandeling, tenzij de patiënten het middel niet verdragen of er diarree van krijgen. Spuiten Het effect van het dieet is indrukwekkend: we kunnen de insuline elke paar dagen halveren, zodat de patiënt na twee weken op veel minder eenheden zit. Soms moet de patiënt vlak voor het slapen spuiten om de gluconeogenese van de lever te onderdrukken. Soms is alleen een kortwerkende insuline voor een maaltijd nodig. Dat heeft een studie van Lim aangetoond in Dat onderzoek liet zien dat de ziekte tot op zekere hoogte omkeerbaar is! Dat was een baanbrekende uitkomst! Als je het vet rond en in de bètacel vermindert, gaat hij weer functioneren. Vroeger werd gedacht dat een falende bètacel onherstelbaar was beschadigd. Van Berkum: Het kost patiënten verschrikkelijk veel energie. De dokter moet begrip tonen voor de valkuilen en meedenken over een terugvalpreventie. Soms moet je praten als Brugman om de motivatie hoog te houden. De meeste patiënten komen hier na een lange weg langs zorgverleners. Ze hebben overgewicht, slaapapneu, pijn aan hun gewrichten, bloeddrukproblemen en depressies. Ze komen vaker uit lagere sociale klassen: de werkloosheid is hoog, ze zijn minder opgeleid, gescheiden, mishandeld en hebben schulden. Dat verander je niet met een dieet of een goed gesprek. Bovendien blijkt het erg moeilijk om je leefstijl te veranderen. Zeker als je ouder bent. Als de helft van je patiënten na een jaar jouw dieet nog volgt, dan doe je het goed als arts. Na vier jaar is meer dan 80% afgehaakt. De overheid moet meer doen aan preventie en een lange adem hebben. Met roken hebben we gezien dat het lang kan duren voordat een omslag plaatsvindt. l Frank van Berkum: internist, schrijver, leefstijlgoeroe Frank van Berkum is internist en verbonden aan de ziekenhuisgroep Twente (ZGT) in Hengelo. In 1982 studeerde hij cum laude af aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en volgde daarna de opleiding tot internist. In 1991 promoveerde hij tot doctor in de geneeskunde op het onderwerp botontkalking. Naast endocrinologie, met name overgewicht en diabetes mellitus type 2, houdt Van Berkum zich bezig met reisgerelateerde ziekten en osteoporose. Van Berkum is medeoprichter van Previtas, een kliniek voor gewichtsmanagement, waarvan de naam drie jaar geleden werd gewijzigd in Liv-advies. Hij is een veel gevraagde spreker en houdt lezingen over overgewicht en voeding. Hij schrijft elke dinsdag een column in dagblad De Telegraaf. Van Berkum publiceerde de afgelopen vijf jaar drie dieetboeken: Gezond met dr. Frank (deel 1 en 2) en Snel slank met dr. Frank. In totaal verkocht hij boeken. Dr. Frank is bezig met een vierde dieetboek, dat rond februari 2014 verschijnt. Dat gaat over het ontwikkelen van een goede strategie om af te vallen. Lezers leren zich een houding te vormen om bijvoorbeeld naar een feestje te gaan: wat neem je je voor om daar te eten en te drinken en wat niet? Dus wel bijvoorbeeld één glas wijn, maar geen dessert. Optima farma 11

12

13 Het vak Wat adviseer je bij spuitplekken door gebruik van insuline? Apotheek.nl kan je hierbij helpen Mevrouw van Kanten komt insuline ophalen. Jij vraagt haar naar haar ervaring. Het valt haar tegen. Ze heeft een harde plek op haar buik. Hoe komt dit? En wat moet ze doen? Corrie Oudshoorn Delia Titre Harde plekken op de huid zijn een bekend probleem bij mensen die insuline gebruiken. Het staat bekend als spuitplekken. Dit wordt ook wel lipohypertrofie genoemd. Van de insulinegebruikers krijgt 28-57% hiermee te maken. Het onderhuidse vetweefsel is verdikt en op de huid zijn er harde schijven of bobbels. Ook is de huid minder gevoelig. Vaak hebben patiënten daarom de neiging juist op deze plekken insuline te spuiten. Dit is sterk af te raden. De afgifte van insuline op deze plekken is erg ongelijkmatig. Dit kan leiden tot schommelingen in de bloedglucose. Spuitplekken voorkomen Spuitplekken ontstaan meestal door het verkeerd gebruik van insuline. Bij elke injectie moet de naald worden verwisseld. Gebruikt de patiënt de naald een aantal keer? Dan verbuigt de naald of kan deze afbreken. De huid kan hierdoor beschadigd raken. Dit kan leiden tot spuitplekken. Ook is de naald na gebruik niet meer steriel. Verder kan het roteren van de injectieplaats spuitplekken voorkomen. Rotatie van de injectieplek houdt in dat de patiënt binnen een lichaamsdeel de injectieplek afwisselt. Men moet insuline minimaal 1 cm naast een vorige injectieplaats spuiten. Hierdoor krijgt de huid de tijd om te herstellen. Instructiefilmpjes Vooral mensen die voor het eerst insuline gebruiken hebben behoefte aan extra instructies. Op is het instructiefilmpje Meten van bloedglucose en spuiten van insuline te vinden. Dit kan de apothekersassistent samen met de patiënt doorlopen, of deze op dit instructiefilmpje wijzen. Mensen kunnen dan thuis in alle rust zelf de instructiefilm bekijken. Andere nuttige informatie Verder kan men op ook medicijnteksten vinden. In de medicijntekst Insuline wordt extra aandacht besteed aan het juiste gebruik ervan. Ook kan men de patiënten op het thema Diabetes mellitus wijzen, waarin wordt toegelicht wat de apotheek voor de patiënt kan betekenen. l Geef deze tips mee aan insulinegebruikers: Gebruik bij elke injectie een nieuwe naald. Spuit elk spuittijdstip binnen een lichaamsdeel op een andere plek. Spuit bijvoorbeeld elke ochtend in de bovenbeen. Maar wel elke ochtend op een andere plek op de bovenbeen. Injecteer insuline nooit in een spuitplek. Controleer regelmatig de injectieplekken op verhardingen. Optima farma 13

14 Als je maanden niet kunt poepen... Unieke poli helpt kinderen met ernstige obstipatie P Frits Baltesen In veel opzichten is de praktijk AMC-poli voor obstipatie bij kinderen uniek in de wereld. Marc Benninga behandelt de moeilijkste gevallen, maar hij zegt dat onderzoek en behandeling nog in de kinderschoenen staan. Poepen is niet sexy in de zorgwereld. Vorig jaar kwam er een jongen van vijftien in zijn poli die een jaar niet had gepoept. Zijn moeder was ten einde raad naar Marc Benninga gestapt, hoofd van de poeppoli van het AMC in Amsterdam. De jongen had vieze onderbroeken, stonk als een bunzing, was een outcast op school en had zich helemaal voor zijn situatie afgesloten. Geen enkele aanpak leek te helpen, zei zijn moeder, en lange gesprekken met zijn ouders waren zinloos. Er was geen medisch probleem, dus klopte ze aan bij Benninga. De hoogleraar 14 OF 11.indd 14 kindergeneeskunde probeerde de korte, simpele, ouderwetse manier: de jongen heel stevig toespreken. Wil jij echt je hele verdere leven stinken?, sprak Benninga tegen de jongen. En wil je echt de hele dag alleen op je kamer zitten? Heel gezellig, zonder vrienden! Je mankeert niets, dus wie neem je nu eigenlijk in de maling?, stak Benninga van wal. Zo ging hij een kwartier door en kon de jongen vertrekken. De volgende dag belde zijn moeder dolgelukkig: Hij heeft twee kilo gepoept!. Terwijl 150 gram gemiddeld is. Uniek Marc Benninga heeft met zijn zeven medewerkers, allemaal arts-onderzoekers die bezig zijn met hun promotieonderzoek, een unieke poli. Nederland telt meer poeppoli s, maar die van hem is de eerste en meest ervaren. En ook de beste ter wereld, fluistert Benninga op serieuze toon. Hij kan de aanvragen voor presentaties en onderzoek niet aan. In onder andere Nigeria, Sri Lanka en het Midden-Oosten lopen wetenschappelijke onderzoeken van hem en zijn team naar de prevalentie, diagnostiek en behandeling van obstipatie. Benninga is verbaasd dat er zo weinig belangstelling is voor zijn ziekte. Dat zorgt voor veel misverstanden en slechte behandelingen. Per jaar melden zich duizenden kinderen bij de huisarts met een ernstig obstipatieprobleem, maar omdat het lijkt alsof de patiënt diarree heeft (vloeibare ontlasting verlaat bij hevige obstipatie toch het lichaam), krijgen ze vaak geen laxeermiddelen en blijft het probleem bestaan, met een slechtere prognose tot gevolg. Dat komt volgens Benninga omdat de zorgwereld wegkijkt van het probleem. Het onderwerp is niet sexy. Zorgverzekeraars vinden de aandacht overdreven. Ik vind het kortzichtig. Toen Benninga 23 jaar geleden begon kreeg hij een grote subsidie van ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Daarmee kon hij destijds zijn poli deels financieren. In de jaren daarna werden zijn onderzoeksvoorstellen over dit onderwerp mondjesmaat gehonoreerd, meestal door de Maag Lever Darm Stichting. Om het ongelooflijke aanbod aan patiënten aan te kunnen en dus de poli draaiende te houden, haalt hij op een bijzondere manier geld op: door geld te vragen van vrienden. Ik ken de hockeywereld. In het eerste jaar heb ik in dat circuit gulden bij elkaar gebedeld om de poli op te zetten. Sindsdien doe ik elk jaar een beroep op rijke mensen die graag iets voor goede doelen doen. Iedereen die langs het hockeyveld opschept over zijn pas aangeschafte Maserati of mooie villa met zwembad is de klos bij Benninga: Dan heb je zeker ook nog wat geld voor mijn poli? Optima farma :08

15 Praktijk Sommige donoren geven al vele jaren enkele duizenden euro s per jaar. Een vaste groep van ongeveer honderd mensen sponsort de poeppoli elk jaar met Zo komt er per jaar à binnen. Het budget is echter per jaar. Het resterende bedrag wordt binnengehaald via andere subsidies. Uit de hand gelopen Dat geld is nodig, want Benninga ziet gemiddeld vijftig kinderen per week die een groot probleem hebben. Wij krijgen de moeilijke gevallen. Bij hen is het vaak uit de hand gelopen. Meestal hebben ze weken, en soms maanden, niet gepoept. De oorzaken zijn niet goed bekend, want er wordt weinig onderzoek gedaan naar redenen en behandelingen. Benninga ziet dat kinderen vaak uitstellen om naar het toilet te gaan. Kinderen hebben even geen zin om te poepen, omdat ze net lekker aan het spelen zijn. Of zij houden het op school op omdat de wc vies is of omdat het poepen in het verleden pijn heeft gedaan. Hij vermoedt niet dat obstipatie bij kinderen ontstaat door een tekort aan beweging, vezels of drinken. Hij meent ook dat erfelijke oorzaken een geringe rol spelen. Veel aspecten van extreme obstipatie zijn niet wetenschappelijk onderzocht, maar Benninga vermoedt dat (seksueel) geweld soms meespeelt. Ik denk dat bij 10 à 15% van mijn patiënten fysiek of seksueel geweld de oorzaak is van hun problemen. Ik hoor dat vaak jaren later, als patiënten niet meer met hun ouders bij mij komen: U heeft ernaar gevraagd, maar ik kon het toen niet zeggen. Zwemmen Een kind wordt onzeker van obstipatie. Je stinkt. Buren en leraren zeggen dat je nog niet zindelijk bent. Je kunt niet gaan zwemmen en moeilijk sporten. Je kunt niet mee op kamp en bent al lang van tevoren zenuwachtig om de sportdag die komen gaat. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, vergiftig je je lichaam niet als je erg lang ontlasting bij je houdt. Patiënten rekken eigenlijk alleen hun dikke darm op. Dat brengt andere organen niet in het gedrang, zegt Benninga, misschien alleen de blaas. Wel krijgen patiënten meestal hoofdpijn en hebben ze minder eetlust. Ze klagen over buikpijn en rugpijn en zijn sneller moe. Door oprekking van de dikke darm vermindert de aandrang om naar de wc te gaan: het is een vicieuze cirkel. Opvallend is dat vrijwel alle jongens tijdens hun puberteit van hun obstipatieprobleem afkomen, maar meisjes niet. Zij worstelen vaak door: 20 à 40% van de volwassen vrouwen heeft in mindere of meerdere mate last van obstipatie, vaak in combinatie met buikpijn het prikkelbaar darmsyndroom.l Medicatie bij obstipatie Bij obstipatie bij kinderen schreven huisartsen vijf à tien jaar geleden meestal lactulose voor als laxeermiddel, zegt Marc Benninga, hoofd van de poeppoli en hoogleraar kindergeneeskunde aan het AMC in Amsterdam. De laatste tijd is het vaker polyethyleenglycol. Dat heeft minder bijwerkingen. Als deze medicijnen in de eerste twee maanden onvoldoende werken, geeft Benninga zijn patiëntjes soms bisacodyl, wat invloed heeft op de contractie van de dikke darm. Zoals veel medicijnen is bisacodyl getest op volwassen patiënten, maar niet op kinderen. Marc Benninga vraagt aan iedereen die opschept over zijn Maserati of zwembad zijn poli te sponsoren Optima farma 15

16 Adviesrol van apothekersassistent van belang Taboe vertraagt aanpak anale problemen A Marc de Leeuw De proctologie houdt zich bezig met klachactuee l ten van de anus en endeldarm. Het is een vak waarop een taboe rust. Daardoor lopen mensen vaak onnodig lang rond met anale klachten die meestal prima te behandelen zijn. De apothekersassistent kan een belangrijke rol spelen bij de advisering van deze cliënten. Proctologie is een specialisme dat zich bezighoudt met klachten van de anus en de endeldarm. Het is geen beschermd vak. De proctologie kan worden uitgeoefend door een dermatoloog, een MDL-arts of een chirurg. Patiënten hebben klachten van moeilijk uitpoepen tot anale pijn, zoals bij kloven of aambeien. Ook verzakkingen, 16 OF 11.indd 16 na bijvoorbeeld een gecompliceerde vaginale bevalling, horen bij dit vakgebied. Aan het woord is Charlotte Deen, proctologisch chirurg en oprichter van de Proctos Kliniek die drie jaar geleden in Bilthoven van start ging als eerste proctologische kliniek in Nederland. Deze voorziet in een behoefte: sinds de opening zijn meer dan drieduizend patiënten behandeld. Elk jaar is het aantal patiënten met 50% toegenomen. Driecompartimentenmodel Ik werk samen met twee andere proctologisch chirurgen. We werken vanuit het driecompartimentenmodel, waarbij urineincontinentie, blaasverzakking, hyperactieve blaas en baarmoederverzakking onder het voorste en middelste compartiment vallen. Tot het achterste compartiment behoren klachten gerelateerd aan de endeldarm en de anus. Vaak hangen klachten in het achterste compartiment samen met problemen in de andere compartimenten. Voorbeelden van proctologische klachten zijn, naast anale pijn en moeilijk uitpoepen, anaal bloedverlies, anale jeuk, obstipatie, loze aandrang, incontinentie voor winden (flatus) of voor ontlasting. Apothekersassistent De apotheker kan een belangrijke rol spelen bij de behandeling van anale klachten, zegt Deen. Bijvoorbeeld als iemand steeds middelen koopt tegen anale pijn. Dit kan niet oneindig doorgaan. Doorverwijzen naar de huisarts en eventueel verdere doorverwijzing naar een specialist kan goed zijn. Anale pijn is namelijk in 50% van de gevallen niet afkomstig van aambeien. Een andere oorzaak is bijvoorbeeld een anale kloof (fissuur) of een poliep. Is de oorzaak duidelijk, dan is het geven van orale pijnstillers (paracetamol, NSAID s) belangrijk. Lidocaïne-vaselinecrème werkt meestal nauwelijks. Van belang is dat een patiënt het juiste middel meekrijgt. Bij moeilijke stoelgang (obstructieve defecatie, ODS) zijn psylliumvezels veel beter dan macrogol. Psylliumvezels geven betere bulkvorming, macrogol werkt meer laxerend, zegt Deen. Ze noemt nog iets. Wij schrijven Microlax voor als patiënten voor het eerst bij ons komen. Dit is om de darm te reinigen zodat deze bij het onderzoek van de endeldarm goed te beoordelen is. Belangrijk is dat apothekersassistenten uitleggen dat de Optima farma :09

17 Actueel patiënten Microlax echt moeten gebruiken, hoewel in de bijsluiter staat: niet gebruiken bij bloedverlies. Patiënten kunnen heftig reageren op dit middel: soms geeft het een endeldarmontsteking (proctitis) met veel pijn en een sterk aandranggevoel. Medicatie Medicatie speelt vooral een rol bij de behandeling van aambeien en anale kloven (fissuren). Fissuren worden voornamelijk veroorzaakt door harde stoelgang en door lang en hard persen tijdens defecatie. Aambeien kunnen ontstaan door obstipatie, langdurig persen zoals tijdens een bevalling of door misbruik van laxantia. Ook een zwangerschap zelf kan aambeien veroorzaken. Aambeien worden eerst behandeld met ondersteunende maatregelen zoals vezelrijke voeding en voldoende vochtinname, lichaamsbeweging, niet overdadig persen bij de stoelgang en niet uitstellen om naar de WC te gaan. Medicamenteuze behandeling bestaat uit pijnstillende of ontstekingsremmende zalven of zetpillen en middelen die de ontlasting verzachten. Verder zijn chirurgische behandelingen voorhanden. Een behandeling die vaak afdoende is, is rubberbandligatie, het afbinden van de aambeien met elastiekjes; zo sterven ze af, zegt Deen. Lokale behandeling kan met zalven met of zonder corticosteroïden. Vrijwel allemaal bevatten ze een pijnstiller, zoals lidocaïne. Lokaal gebruik van corticosteroïden kan de huid dunner maken. Daarom kunnen deze zalven het beste maximaal één tot twee weken gebruikt worden. Er is nog een groep geneesmiddelen effectief bij aambeien: de vaatversterkende middelen. Dit is een gevarieerde groep van geneesmiddelen, bestaande uit plantenextracten (zogenoemde flavonoïden) en synthetische componenten (bijvoorbeeld calcium-dobesilaat). Deze laatste geven vaatverwijding. Uit een recente overzichtsstudie blijkt dat ze de symptomen die optreden na het operatief verwijderen van aambeien verlichten. Deen zou graag zien dat apothekers zich sterk maken voor vergoeding van Daflon 500 mg tabletten. Deze bestaan uit verpulverde en gezuiverde flavonoïden, 450 mg diosmine en 50 mg hesperidine. Dit middel wordt in Nederland niet vergoed en moet via het buitenland komen. Uit een onderzoek blijkt dat dit middel wel degelijk zinvol is bij de behandeling van acute opflakkeringen van aambeien. Voor anale kloven gelden dezelfde ondersteunende maatregelen als voor aambeien. Veel gebruikte middelen zijn zalven met isosorbidedinitraat of een calciumantagonist (diltiazem). Die ontspannen de inwendige anale sluitspier. Verkramping Vooral bij vrouwen Problemen rond anus en rectum komen vaak voor, vooral bij vrouwen, weet proctologisch chirurg Charlotte Deen. Zo heeft 80% van de vrouwen boven de veertig na een vaginale bevalling een rectocele, een verzakking van de endeldarm. De wand tussen endeldarm en vagina is verslapt dus opbouw van druk in de endeldarm om alle ontlasting in één keer kwijt te raken is daardoor minder goed mogelijk. Dit heet obstructieve defecatie, zegt Deen. Een ander voorbeeld: 18-45% van de vrouwen heeft tijdens de zwangerschap last van aambeien (hemorroïden). Na de zwangerschap behoudt zo n 30% van de vrouwen deze klachten. Verder hebben vrouwen die na de bevalling last hebben van urine-incontinentie in 30-60% van de gevallen ook milde of ernstige ontlastingsincontinentie. Deen: Meestal treden anale klachten op tussen 35 en 75 jaar. In het algemeen krijgt één op de vijf mensen gedurende zijn leven te maken met anale klachten. Bij moeilijke stoelgang zijn psylliumvezels veel beter dan macrogol hiervan is een belangrijke oorzaak van anale pijn bij een kloof, legt Deen uit. Bij 20-25% van de patiënten treedt hoofdpijn op bij het gebruik van isosorbidedinitraatzalf. In dat geval kan worden uitgeweken naar zalven met diltiazem. Taboe Er zijn voldoende mogelijkheden om anale klachten te behandelen. Helaas generen mensen zich vaak om ermee naar een dokter te gaan, zegt Deen. Ze lopen bijvoorbeeld jarenlang onnodig rond met een maandverband op eigen kosten. Als ze hier komen, kunnen ze goed worden geholpen. Zo kan ontlastingsincontinentie, als er sprake is van een slijmvliesverzakking, prima worden verholpen met een eenvoudige behandeling. Sommige patiënten hebben baat bij een behandeling met een pacemaker waarbij de zenuwwortels in het heiligbeen worden gestimuleerd. Dit is niet zo bekend. Er zijn maar weinig artsen die hieraan veel aandacht besteden. Dat komt volgens Deen omdat op anale ongemakken nog steeds een taboe rust: Proctologie is geen hip onderwerp. Optima farma 17

18

19 Nieuwe geneesmiddelen bij diabetes mellitus Het vak Werking en bijwerkingen Judith Hendriks is farmakundige en werkt bij het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. Zij bespreekt in deze rubriek het Lareb Intensive Monitoring systeem. Deze maand gaat zij in op de werking en bijwerkingen van nieuwe diabetesmiddelen. Diagnose diabetes, en dan? Ruim mensen in Nederland hebben diabetes mellitus type 2. Het eerste advies is om middels een voedingsadvies en stimulering van lichaamsbeweging de bloedglucosespiegel onder controle te krijgen. Als dit onvoldoende werkt zal vaak begonnen worden met metformine. De nieuwe diabetesmiddelen die hieronder worden beschreven zijn geen middelen die eerste keuze zijn. Judith: Het is belangrijk om te weten dat gegevens over de veiligheid van deze middelen op langere termijn ontbreken. Om deze reden worden deze middelen gevolgd met Lareb Intensive Monitoring. Dipeptidylpeptidase 4 remmers Deze groep antidiabetica (zie kader) zorgt voor een daling van de nuchtere bloedglucosewaarden. Bekende bijwerkingen die kunnen optreden tijdens de behandeling zijn: Klachten van het maag-darmkanaal (misselijkheid, diarree, obstipatie) griep- of verkoudheidsverschijnselen hoofdpijn infecties aan de bovenste luchtwegen en de urinewegen. Glucagon-like-peptide 1 agonisten Deze groep antidiabetica (zie kader) zorgt voor een daling van de nuchtere bloedglucosewaarden en vertragen de maaglediging, waardoor de snelheid van de bloedglucoseopname uit de maaltijden afneemt. Ze verminderen de voedselinname door een afgenomen eetlust en toegenomen verzadigingsgevoel. Bijwerkingen die tijdens de behandeling kunnen optreden zijn klachten van het maagdarmkanaal (misselijkheid en braken). Deze bijwerkingen treden meestal op in de eerste weken van de behandeling. Natrium-glucose-cotransporter-2 remmers Dit is de nieuwste groep antidiabetica, waarvan er één middel inmiddels op de markt is: dapagliflozine (Forxiga ). Een aantal andere bevinden zich nog in klinische studies. Natrium-glucose-cotransporter-2 (SGLT2) is een eiwit in het lichaam, dat ervoor zorgt dat glucose uit de nieren opnieuw wordt opgenomen in het lichaam. Een SGLT2-remmer zet de werking van dat eiwit stil. Glucose blijft dan in de nieren en wordt met de urine mee afgevoerd en zorgt voor een daling van bloedglucose en HbA1c-waarden. Bijwerkingen die uit klinische studie naar boven kwamen zijn: genitale infecties (zowel bacteriële als schimmelinfecties bij voornamelijk vrouwen) urineweginfecties obstipatie overmatig zweten moeilijke of vermeerderde urinelozing Wees alert op bijwerkingen! Omdat deze nieuwere diabetesmiddelen vrij recent op de markt zijn toegelaten is het belangrijk om alert te zijn op eventuele (onbekende) bijwerkingen. Judith: Krijg je een patiënt aan de balie die een antidiabe- ticum gebruikt, vraag dan na of de patiënt een bijwerking heeft. Het is vervolgens belangrijk om deze bijwerking, ook al is het alleen een vermoeden, bij Lareb te melden. Zowel jij als de patiënt kunnen dit melden via Indien de patiënt een bijwerking heeft, is het natuurlijk van belang om dit met de apotheker of de arts te bespreken. Geef de diabetesfolder mee Speciaal voor de middelen die met Lareb Intensive Monitoring worden gevolgd is er door Lareb een diabetesfolder ontwikkeld samen met de Diabetes Vereniging Nederland. Judith: Deze diabetesfolder is kosteloos aan te vragen en kun je aan alle patiënten meegeven die voor de eerste keer een nieuw antidiabeticum (zie kader) komen halen. Het apotheeksysteem zal je hierop automatisch attenderen door het geven van een LIM-signaal. l Optima farma 19

20 Kring-apotheek Monnikenhof koploper met vastleggen opt-in Veilig patiëntgegevens uitwisselen A Linda de Graaf Voor het eind van dit jaar moeten Actueel apotheken aan minstens 10% van hun cliënten toestemming hebben gevraagd voor het uitwisselen van medicatiegegevens via het landelijk schakelpunt. Kring-apotheek Monnikenhof in Vianen heeft op dit moment de meeste opt-ins vastgelegd en geeft tips om ook aan de doelstelling te voldoen. Kring-apotheek Monnikenhof in Vianen heeft samen met de andere apotheek in de maatschap 40% van hun cliënten de toestemming voor het LSP vastgelegd. Het LSP, het landelijk schakelpunt, maakt veilig uitwisselen van patiëntgegevens tussen apotheek, huisarts, dienstapotheek en 20 OF 11.indd 20 huisartsenpost mogelijk. In tegenstelling tot OZIS (Open Zorg Informatie Systeem) is hiervoor de uitdrukkelijke toestemming van de patiënt nodig. Uitwisseling van gegevens was voor bijna alle apotheken al jaren lang geregeld via OZIS. Maar de berichten via OZIS bevatten nog wel eens fouten. Je krijgt een kopie van het afleverbericht, legt apotheker Jaap Dik uit. Wordt daar achteraf wat in gewijzigd, bijvoorbeeld een dosering, dan krijgt de eigen apotheek dat niet door. Daarom stopt OZIS volgend jaar en dan is het LSP nog de enige manier om informatie uit te kunnen wisselen. Daarvoor moeten dan wel genoeg mensen toestemming hebben gegeven. De doelstelling voor apotheken is om voor het eind van dit jaar van 10% van hun cliënten de toestemming, de opt-in, te hebben vastgelegd en eind volgend jaar 30% Kring-apotheek Monnikenhof heeft beide doelstellingen al gemakkelijk gehaald, zij zitten nu op 40%. Voor die prestatie werden zij 21 oktober in het zonnetje gezet en verrast met een taart. Succes Hoe komt het dat Kring-apotheek Mon- nikenhof zo succesvol is? Zij zijn begin dit jaar al begonnen met het vragen van toestemming van hun patiënten voor het LSP. Eerst schreven zij op het recept opt-in vragen, maar dat zag de assistente die het recept afleverde gemakkelijk over het hoofd. Daarom heeft apotheker Jaap Dik een geel briefje met het formaat van een recept gemaakt. Dat is niet zo makkelijk over het hoofd te zien. Bovendien kan het briefje worden in gescand en is het moment van toestemming verlenen dus altijd terug te vinden. Maar het is op zich niet nodig de toestemming schriftelijk vast te leggen, mondelinge toestemming is voldoende. Ook apothekersassistente Ankie Blom vindt dat de gele briefjes goed werken. Het is ook handig voor mensen voor wie een ander de medicijnen ophaalt. Voor hen geven we zo n briefje mee, dat vervolgens weer bij ons wordt ingeleverd. En we vragen ook meteen de ophaler om zijn toestemming, ook voor eventuele kinderen beneden de twaalf jaar. Want toestemming geven voor iemand anders mag niet, vertelt Ankie. Daarnaast maakt Kring-apotheek Monnikenhof gebruik van de folders van Optima farma :09

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL

Verstopping VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL Verstopping WAT IS VERSTOPPING WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN! WWW.APOTHEEK.NL VERSTOPPING

Nadere informatie

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening.

een bepaalde ziekte, zoals een darmontsteking, het prikkelbare darmsyndroom (IBS), diabetes of een kwaadaardige aandoening. Verstopping Regelmatig ontlasting hebben, is voor veel mensen een teken van goede gezondheid. De regelmaat verschilt van mens tot mens: de een heeft drie keer per dag ontlasting, de ander drie keer per

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Behandeling van een anale fissuur Chirurgie Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis

Behandeling van een anale fissuur Chirurgie Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis Behandeling van een anale fissuur Chirurgie Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis Chirurgie Waregem_Versie 1_Jan 2016 Inleiding Deze folder geeft uitleg over de behandeling van een anale fissuur. Een anale

Nadere informatie

Prednison of Prednisolon

Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Prednison of Prednisolon Uw maag, darm- en leverarts heeft in overleg met u besloten u te gaan behandelen met Prednison. Dit geneesmiddel dient ter behandeling van de ziekte van

Nadere informatie

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN

PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN PREDNISON BIJ REUMATISCHE AANDOENINGEN 1137 Inleiding Uw reumatoloog heeft u Prednison voorgeschreven voor de behandeling van uw reumatische aandoening. Om dit medicijn goed te kunnen gebruiken, is het

Nadere informatie

Weer naar huis - algemeen

Weer naar huis - algemeen Verpleegafdeling A2 Weer naar huis - algemeen i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Binnenkort mag u naar huis. De verpleegkundige heeft u adviezen gegeven over wat u kunt doen om verder

Nadere informatie

Anaal fissuur. Kloofje of scheurtje in de anus. mca.nl

Anaal fissuur. Kloofje of scheurtje in de anus. mca.nl Anaal fissuur Kloofje of scheurtje in de anus mca.nl Inhoudsopgave Wat is een anaal fissuur? 3 Hoe ontstaat een anaal fissuur? 3 Onderzoek en behandeling in MCA 4 De ingreep 6 Wat kunt u na de ingreep

Nadere informatie

Constipatie en aambeien

Constipatie en aambeien STUDENTENGEZONDHEIDSCENTRUM Constipatie en aambeien CONSTIPATIE, OBSTIPATIE EN VERSTOPPING Wat is het? Bij constipatie is het moeilijk en soms zelfs pijnlijk om stoelgang te maken. De gemiddelde stoelgangsfrequentie

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ventrale rectopexie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ventrale rectopexie Ventrale rectopexie VENTRALE RECTOPEXIE INLEIDING Binnenkort zult u worden geopereerd aan een verzakking van het laatste stuk van de darm, de endeldarm. Dit zal gebeuren via een zogenaamde kijkoperatie,

Nadere informatie

Hoe voorkomt of verhelpt u klachten? Welke onderzoeken zijn nodig?

Hoe voorkomt of verhelpt u klachten? Welke onderzoeken zijn nodig? Aambeien Aambeien zijn uitgezakte zwellichamen bij de anus. Deze zwellichamen heeft iedereen. Ze bevinden zich aan de binnenkant op het eind van de endeldarm en het begin van de sluitspier. Zo'n zwellichaam

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Diabetes mellitus en zwangerschap. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Diabetes mellitus en zwangerschap. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Diabetes mellitus en zwangerschap Begeleiding in het Refaja ziekenhuis DIABETES MELLITUS EN ZWANGERSCHAP BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING U heeft diabetes en bent zwanger of wilt zwanger

Nadere informatie

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben.

Diabetes. Inhoud. In Nederland hebben ongeveer 750.000 mensen diabetes. Van die 750.000 weten 200.000 personen niet dat ze de ziekte hebben. Zorg bij diabetes Inhoud Vormen van diabetes 4 Klachten en symptomen 5 Oorzaken 6 Behandeling 7 Leven met diabetes 8 Meer informatie 9 Wat kan Kring-apotheek voor jou betekenen? 10 Diabetes Diabetes is

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

Aambeien Helderrood bloed op de ontlasting of op het toiletpapier? Jeuk of pijn aan de anus? Dan kunnen er aambeien in het spel zijn.

Aambeien Helderrood bloed op de ontlasting of op het toiletpapier? Jeuk of pijn aan de anus? Dan kunnen er aambeien in het spel zijn. Aambeien Helderrood bloed op de ontlasting of op het toiletpapier? Jeuk of pijn aan de anus? Dan kunnen er aambeien in het spel zijn. Zolang aambeien aan de binnenkant van de anus zitten, is er niets aan

Nadere informatie

Last van verstopping?

Last van verstopping? Last van verstopping? Wat kunt u er zelf aan doen en waar moet u voor oppassen? www.drogistensite.nl De drogist heeft er gezond verstand van 1 VERSTOPPING - wat kunt u er zelf aan doen en waar moet u voor

Nadere informatie

Diabetes. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Diabetes. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Diabetes Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Diabetes 3 Vormen van diabetes 4 Type1 4 Type2 4 Klachten en symptomen 5 Type1 5 Type2 5 Oorzaken 6 Behandeling

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison. In deze

Nadere informatie

Met medicijnen alléén bent u er niet

Met medicijnen alléén bent u er niet Cholesterolverlagers Met medicijnen alléén bent u er niet Steeds meer mensen gebruiken medicijnen tegen een te hoog cholesterol. Maar wie niet tegelijkertijd zijn leefstijl aanpast (stoppen met roken,

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap DIABETES EN ZWANGERSCHAP Bij diabetes mellitus is er te veel glucose in uw bloed: de bloedglucosewaarde is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent, er is dan sprake

Nadere informatie

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis Reumatologie Leflunomide i Patiënteninformatie Bij reumatische aandoeningen Slingeland Ziekenhuis Algemeen In deze folder kunt u lezen over het medicijn Leflunomide en waar u op moet letten wanneer u het

Nadere informatie

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van prednison. In deze folder lees je de belangrijkste

Nadere informatie

Behandeling van een anale fissuur

Behandeling van een anale fissuur Chirurgie Behandeling van een anale fissuur www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl CHI060 / Behandeling van een anale fissuur / 17-07-2014 2 Behandeling

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap.

Diabetes en zwangerschap. Diabetes en zwangerschap. Samenvatting van de lezing door dr. B.W. Mol, als gynaecoloog verbonden aan het Máxima Medisch Centrum te Eindhoven en Veldhoven, op dinsdag 24 oktober 2006 voor de DVN afd. Eindhoven.

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

Aambeien. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Aambeien. Ziekenhuis Gelderse Vallei Aambeien Ziekenhuis Gelderse Vallei Deze folder geeft u informatie over de behandeling van aambeien. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders kan zijn dan beschreven. Wat zijn

Nadere informatie

Zwanger zijn en bevallen

Zwanger zijn en bevallen Zwanger zijn en bevallen PRAKTISCHE TIPS IN GEWONE TAAL MARJA VAN DEURSEN & WILMA VAN OS 6 ZWANGER ZIJN EN BEVALLEN Inleiding Gefeliciteerd. Je bent zwanger! Het is fi jn om zwanger te zijn. Maar je hebt

Nadere informatie

Prednison bij huidziekten

Prednison bij huidziekten Prednison bij huidziekten In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten of overweegt u het geneesmiddel prednison te gaan gebruiken. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap Inhoudsopgave In het kort Wat is diabetes? Vormen van diabetes Diabetes type 1 Diabetes type 2 Zwangerschapsdiabetes Onderzoek Glucosedagcurve Glucosetolerantietest HbA1C Behandeling

Nadere informatie

1. Inleiding 2. Oorzaak aandoening/aanleiding behandeling

1. Inleiding 2. Oorzaak aandoening/aanleiding behandeling Aambeien 1. Inleiding Binnenkort ondergaat u een operatie in verband met aambeien in het ETZ TweeSteden op locatie Tilburg of Waalwijk. In deze folder leest u informatie over de operatie en krijgt u een

Nadere informatie

MDL. Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

MDL. Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa MDL Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Inhoudsopgave Algemeen 4 Werking 4 Gebruik 5 Bijwerkingen 5 Stoppen met Predni(so)lon 7 Interactie met andere geneesmiddelen 8 Vaccinaties

Nadere informatie

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Antibiotica VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Antibiotica HOE GEBRUIKT U ANTIBIOTICA COMBINATIE MET ANDERE MIDDELEN BIJWERKINGEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN GEBRUIK TIJDENS ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING RESISTENTIE TEGEN ANTIBIOTICA VRAAG OVER

Nadere informatie

Brandend maagzuur en andere maagklachten Last van uw maag of een beetje misselijk? Vaak weet u meteen de oorzaak. Het eten was te vet, te veel koffie

Brandend maagzuur en andere maagklachten Last van uw maag of een beetje misselijk? Vaak weet u meteen de oorzaak. Het eten was te vet, te veel koffie Brandend maagzuur en andere maagklachten Last van uw maag of een beetje misselijk? Vaak weet u meteen de oorzaak. Het eten was te vet, te veel koffie genomen of een glaasje te veel gedronken. Maar ook

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

BEHANDELING VAN AAMBEIEN

BEHANDELING VAN AAMBEIEN BEHANDELING VAN AAMBEIEN 17161 Inleiding Deze folder geeft u een overzicht van de klachten, oorzaak en behandelingsmogelijkheden van aambeien. Het is goed dat u zich realiseert dat zowel de klachten als

Nadere informatie

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen?

Diabetes: zo zit dat. Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes. Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Diabetes: zo zit dat Veelgestelde vragen en antwoorden Iedere dag krijgen 200 Nederlanders diabetes Wat is het? Hoe herkent u het? Is het te genezen? Wat is diabetes? Diabetes type 1, diabetes type 2 de

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Dulcolax zetpillen 10 mg Bisacodyl

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Dulcolax zetpillen 10 mg Bisacodyl BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Dulcolax zetpillen 10 mg Bisacodyl Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie in voor u. Dit geneesmiddel

Nadere informatie

WAT ZIJN AAMBEIEN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN

WAT ZIJN AAMBEIEN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN 400001 Aambeien_400001 Aambeien 17-08-11 13:45 Pagina 6 Aambeien WAT ZIJN AAMBEIEN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN

Nadere informatie

Vrij verkrijgbare medicijnen

Vrij verkrijgbare medicijnen Vrij verkrijgbare medicijnen WAT ZIJN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN TIPS VOOR EEN GOEDE KEUZE WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN MEDICIJNEN WERKEN BETER DANKZIJ UW APOTHEKER VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN Een

Nadere informatie

prednison bij darmziekten

prednison bij darmziekten patiënteninformatie prednison bij darmziekten Uw maag-darm-leverarts heeft u prednison voorgeschreven voor de behandeling van de ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa of auto-immuun hepatitis. Om dit medicijn

Nadere informatie

Paracetamol-Codeïne-zetpillen

Paracetamol-Codeïne-zetpillen Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stoffen in Paracetamol/codeïne-zetpillen FNA zijn paracetamol en codeïne. Paracetamol werkt pijnstillend en koortsverlagend.

Nadere informatie

Angiografie. Röntgenonderzoek van de bloedvaten

Angiografie. Röntgenonderzoek van de bloedvaten Angiografie Röntgenonderzoek van de bloedvaten Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Wat is een angiografie?... 1 3 Voorbereiding thuis... 2 4 Opname... 2 5 Voor het onderzoek... 3 6 Tijdens het onderzoek...

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U bent zwanger en halverwege de zwangerschap krijgt u te horen dat u diabetes heeft. Er komt dan veel op u af. U wilt weten wat zwangerschapsdiabetes precies

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa)

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van prednison/ prednisolon. In

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Verminderde nierfunctie en medicijnen

Verminderde nierfunctie en medicijnen Verminderde nierfunctie en medicijnen VERMINDERDE NIERFUNCTIE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL VERMINDERDE

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Zwangerschapsdiabetes. Begeleiding in het Refaja ziekenhuis Zwangerschapsdiabetes Begeleiding in het Refaja ziekenhuis ZWANGERSCHAPSDIABETES BEGELEIDING IN HET REFAJA ZIEKENHUIS INLEIDING waar het ziekenhuis, omdat tijdens heeft ontwikkeld. Zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL artsen

Nadere informatie

Kindergeneeskunde. De Poeppoli. www.catharinaziekenhuis.nl

Kindergeneeskunde. De Poeppoli. www.catharinaziekenhuis.nl Kindergeneeskunde De Poeppoli www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat zijn poepproblemen?... 3 Mogelijke factoren die poepproblemen veroorzaken... 4 Gevolgen van poepproblemen... 4 De Poeppoli... 5 Doel

Nadere informatie

pijnbestrijding na uw opname

pijnbestrijding na uw opname pijnbestrijding na uw opname NSAID s en opioïden Pijnbestrijding thuis U bent opgenomen in Medisch Centrum Alkmaar (MCA), maar u mag binnenkort naar huis. In deze folder vindt u algemene uitleg over de

Nadere informatie

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850 bijsluiter 12-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 850, omhulde tabletten 850 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Aambeien. Chirurgie. Inleiding

Aambeien. Chirurgie. Inleiding Chirurgie Aambeien Inleiding U heeft van uw huisarts of uw behandelend arts vernomen dat u mogelijk last heeft van aambeien. Uw arts heeft u al uitgelegd wat dit betekent. In deze folder kunt u alles nog

Nadere informatie

Antwoord op veelvoorkomende vragen over medicijnen

Antwoord op veelvoorkomende vragen over medicijnen Antwoord op veelvoorkomende vragen over medicijnen Poeders, pillen, druppels, drankjes, tabletten, zalven, capsules en wat al niet meer... we slikken, smeren en druppelen heel wat a{ Of dat altijd verstandig

Nadere informatie

Interne geneeskunde. Zwangerschapsdiabetes

Interne geneeskunde. Zwangerschapsdiabetes Interne geneeskunde Zwangerschapsdiabetes Inhoudsopgave Inleiding 5 Wat is zwangerschapsdiabetes? 6 Hoe ontstaat zwangerschapsdiabetes? 6 Gevolgen van zwangerschapsdiabetes 7 Behandeling tijdens de zwangerschap

Nadere informatie

BIJSLUITERBIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Dulcolax zetpillen 10 mg, zetpillen Bisacodyl

BIJSLUITERBIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Dulcolax zetpillen 10 mg, zetpillen Bisacodyl BIJSLUITERBIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Dulcolax zetpillen 10 mg, zetpillen Bisacodyl Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

Aambeien. Albert Schweitzer ziekenhuis april 2015 pavo 0334

Aambeien. Albert Schweitzer ziekenhuis april 2015 pavo 0334 Aambeien Albert Schweitzer ziekenhuis april 2015 pavo 0334 Inleiding U heeft een afspraak op de polikliniek Chirurgie, omdat u klachten heeft die waarschijnlijk door aambeien worden veroorzaakt. In deze

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Anale fissuur. Centrum voor Algemene Heelkunde. Dr. Tom Feryn. www.dokterferyn.be

Anale fissuur. Centrum voor Algemene Heelkunde. Dr. Tom Feryn. www.dokterferyn.be Centrum voor Algemene Heelkunde Dr. Tom Feryn www.dokterferyn.be Anale fissuur www.proctologiekliniek.be www.facebook.com/doktertomferyn www.youtube.com/doktertomferyn Wat is een anale fissuur? Een anale

Nadere informatie

Weer naar huis na een operatie aan arm, hand of schouder

Weer naar huis na een operatie aan arm, hand of schouder Verpleegafdeling F2 Weer naar huis na een operatie aan arm, hand of schouder i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Binnenkort mag u naar huis. De verpleegkundige heeft u adviezen gegeven

Nadere informatie

DIABETES MELLITUS. www.benuapotheek.nl

DIABETES MELLITUS. www.benuapotheek.nl DIABETES MELLITUS www.benuapotheek.nl DIABETES MELLITUS DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) IS EEN STOFWISSELINGSZIEKTE WAARBIJ ER TE VEEL GLUCOSE IN HET BLOED ZIT. HIERDOOR KUNNEN BLOEDVATEN EN ZENUWWEEFSEL

Nadere informatie

Divertikels. Afdeling Diëtetiek

Divertikels. Afdeling Diëtetiek Divertikels Afdeling Diëtetiek Voedingsadvies bij divertikels Deze informatie is bedoeld als ondersteuning van het consult door een diëtist. De informatie in deze folder kan een persoonlijk dieetadvies

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 In het kort Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent,

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Chirurgie. Aambeien

Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Chirurgie. Aambeien Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Chirurgie Aambeien 1 Aambeien In deze brochure kunt u lezen wat aambeien zijn, waardoor ze veroorzaakt worden en welke behandelingsmogelijkheden

Nadere informatie

Moeite met poepen. Voorkomen of verhelpen

Moeite met poepen. Voorkomen of verhelpen Moeite met poepen Voorkomen of verhelpen Inleiding U bent opgenomen in ons ziekenhuis en heeft een verhoogde kans op verstopping of hardlijvigheid. Dit wordt obstipatie genoemd. Het betekent dat u minder

Nadere informatie

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat REUMATOLOGIE Methotrexaat Gebruik van methotrexaat Deze folder is een gezamenlijke uitgave van de poli reumatologie van het Laurentius Ziekenhuis Roermond en het Sint Jans Gasthuis te Weert. Inleiding

Nadere informatie

Medicatiewijzer Diabetes mellitus type 2

Medicatiewijzer Diabetes mellitus type 2 Medicatiewijzer Diabetes mellitus type 2 Ze vindt hem zo schattig, maar ze weet niet dat m n medicijnen er inzitten Sylvia, 34 jaar Deze medicatiewijzer Diabetes Mellitus is voor mensen met Diabetes Mellitus

Nadere informatie

Voorbereiding op een maagverkleinende operatie

Voorbereiding op een maagverkleinende operatie Chirurgie Voorbereiding op een maagverkleinende operatie www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl CHI055 / Voorbereiding op een maagverkleinende operatie

Nadere informatie

Verzakkingsoperaties met vaginale matjes. Poli Gynaecologie

Verzakkingsoperaties met vaginale matjes. Poli Gynaecologie 00 Verzakkingsoperaties met vaginale matjes Poli Gynaecologie 1 De inhoud van deze voorlichtingsfolder is mede samengesteld door de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). Uw gynaecoloog

Nadere informatie

Deze folder gaat over de behandeling van aambeien.

Deze folder gaat over de behandeling van aambeien. Aambeien Behandeling Deze folder gaat over de behandeling van aambeien. Hoe ontstaan aambeien en slijmvliesverzakkingen? Aambeien zijn gezwollen bloedvaten, te vergelijken met spataderen. Vlak voor de

Nadere informatie

Diabetesverpleegkundige

Diabetesverpleegkundige Interne Geneeskunde Diabetes Diabetesverpleegkundige i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Een diabetesverpleegkundige is een verpleegkundige die gespecialiseerd is in diabetes. Zij begeleidt

Nadere informatie

Zetpil en klysma bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. polikliniek maag-, darm-, leverziekten (MDL)

Zetpil en klysma bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. polikliniek maag-, darm-, leverziekten (MDL) Zetpil en klysma bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa polikliniek maag-, darm-, leverziekten (MDL) Noteer hier uw vragen Uw behandelend arts en/of maag, darm, lever (MDL) verpleegkundig specialist

Nadere informatie

De juiste voeding, advies op maat

De juiste voeding, advies op maat De juiste voeding, advies op maat Veelzijdig in zorg Voedingsvoorlichting & Dieetadvies Vérian, veelzijdig in zorg Vérian biedt u een breed aanbod aan zorgdiensten, 24 uur per dag, 7 dagen in de week.

Nadere informatie

Behandeling van reumatische klachten met medicijnen

Behandeling van reumatische klachten met medicijnen Behandeling van reumatische klachten met medicijnen Metoject Behandeling met Metoject In overleg met uw reumatoloog wordt u binnenkort voor uw reumatische klachten behandeld met het geneesmiddel Metoject.

Nadere informatie

Astma en COPD VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER

Astma en COPD VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? VRAAG HET UW APOTHEKER Astma en COPD WAT ZIJN DE KLACHTEN MEDICIJNEN OM UW KLACHTEN TE VERMINDEREN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK INFORMATIE MEDICIJNEN OP RECEPT VRAAG OVER UW MEDICIJNEN?

Nadere informatie

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Gezond gewicht Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Overgewicht 3 Oorzaken 4 Gezond gewicht 4 Tailleomvang 5 Voorkomen van overgewicht 6 Wat kun je

Nadere informatie

Verpleegafdeling B2 Kraamafdeling. Patiënteninformatie. Weer naar huis na een keizersnede. Slingeland Ziekenhuis

Verpleegafdeling B2 Kraamafdeling. Patiënteninformatie. Weer naar huis na een keizersnede. Slingeland Ziekenhuis Verpleegafdeling B2 Kraamafdeling Weer naar huis na een keizersnede i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen Binnenkort mag u weer naar huis. De verpleegkundige heeft u adviezen gegeven over

Nadere informatie

Sigmoïdoscopie (darmonderzoek)

Sigmoïdoscopie (darmonderzoek) Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Sigmoïdoscopie (darmonderzoek) z 1 In deze brochure vindt u informatie over een sigmoïdoscopie. Met dit onderzoek is het mogelijk

Nadere informatie

Liesbreuk operatie bij kinderen. polikliniek Chirurgie

Liesbreuk operatie bij kinderen. polikliniek Chirurgie 00 Liesbreuk operatie bij kinderen polikliniek Chirurgie Uw kind wordt binnenkort verwacht in het ziekenhuis voor de behandeling van een liesbreuk. Waarschijnlijk heeft u al het een en ander gehoord over

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Fissura ani CHIRURGIE. Kloofje in de anus

Fissura ani CHIRURGIE. Kloofje in de anus CHIRURGIE Fissura ani Kloofje in de anus Deze folder geeft u algemene informatie over klachten van een kloofje bij de anus (fissura ani) en de behandeling ervan. Het is goed dat u zich bij het lezen van

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Logboek Polikliniek hartfalen

Logboek Polikliniek hartfalen Logboek Polikliniek hartfalen Inleiding Uw cardioloog heeft u naar de hartfalenpolikliniek verwezen. De hartfalenverpleegkundige is er om u te begeleiden hoe u met uw hartklachten om kunt gaan. Hij/zij

Nadere informatie

Diverticulose en diverticulitis

Diverticulose en diverticulitis Diverticulose en diverticulitis U heeft last van uitstulpingen in uw dikke darm (diverticulose) of van een ontsteking van deze uitstulpingen (diverticulitis). In deze folder leest u meer over het ontstaan

Nadere informatie

6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa )

6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa ) 6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa ) Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het

Nadere informatie

Menstruatiepijn VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Menstruatiepijn VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL Menstruatiepijn WAT IS MENSTRUATIEPIJN WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW HUISARTS GAAN VRIJ VERKRIJGBARE MEDICIJNEN VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Nadere informatie

Kindergeneeskunde. Urineweginfectie (UWI)

Kindergeneeskunde. Urineweginfectie (UWI) Kindergeneeskunde Urineweginfectie (UWI) 1 Folder voor ouders/verzorgers U ontvangt deze folder omdat er bij uw kind een urineweginfectie is vastgesteld of omdat uw kind eerder een urineweginfectie heeft

Nadere informatie

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa

Maag-,darm- en leverziekten. Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Afdeling: Onderwerp: Maag-,darm- en leverziekten Methotrexaat bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa MTX (Methotrexaat) bij IBD (ziekte van Crohn) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik

Nadere informatie