The wider implications of cognitive neuroscience

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "The wider implications of cognitive neuroscience"

Transcriptie

1 Radboud Honours Academy The wider implications of cognitive neuroscience Reflections on Science

2

3 reflections on science

4

5 The wider implications of cognitive neuroscience Reflections on Science

6 Colofon Redactie Noortje ter Berg Uitgever Radboud Honours Academy Vormgeving en opmaak Nies en Partners bno, Nijmegen Druk Van Eck & Oosterink Communicatieregisseurs, Dodewaard Radboud Honours Academy Erasmusplein 1 Postbus HD Nijmegen T E.

7 Inhoud Woord vooraf 7 Ithaka 9 Introductie 11 presteren onder druk of drugs? Voorwoord High Tech Enhancement Een pilletje ter verbetering Het brein in de klas Verbeterde studenten in Nederland Samen staan we sterk Mag alles wat kan? Met het oog op de toekomst 32 hersenen, gedrag, vrije wil 1. Maatschappelijke achtergrond Middelengebruik en agressie Vrije wil en straftoemeting Conclusie 51 denktanks - Presteren onder druk of drugs? 62 - Hersenen, gedrag, vrije wil 64

8

9 Woord vooraf Een universitaire studie is geen rechttoe rechtaan reis van A naar B. Vaak is het verrijkend om onderweg zijpaden in te slaan, een extra etappe te nemen of het landschap eens van een andere kant te bekijken. Die verrijking biedt het honoursprogramma Reflections on Science voor masterstudenten van de Radboud Universiteit Nijmegen. In dit programma krijgen de meest getalenteerde studenten, die naast hun reguliere master verbreding zoeken, de kans om over de grenzen van hun eigen vakgebied en cultuur heen te kijken. Ze doen dat in denktanks met studenten van andere masteropleidingen en buitenlandse universiteiten. Voor u ligt het resultaat van het onderzoek dat studenten van Reflections on Science voltooiden gedurende het collegejaar Het was eenzelfde verrijkende tocht als die waartoe de Griekse dichter Kavafis oproept in zijn gedicht Ithaka. Een tocht die leidde tot nieuwe kennis en inzichten. Een tocht die bovendien zorgde voor nieuwe reislust. Want wie eenmaal heeft ervaren wat er achter de bekende horizon ligt, wil zijn zoektocht vervolgen. Prof. mr. S.C.J.J. (Bas) Kortmann Rector Magnificus woord vooraf 7

10 8 reflections on science

11 Ithaka Als je op je tocht naar Ithaka vertrekt, smeek dat je weg heel lang mag zijn, vol avonturen, vol ervaring. De Laestrygonen en de Cyclopen, en de toornige Poseidon moet je niet vrezen; zulke wezens zul je nooit vinden op de weg, als je denken hoog blijft, als een uitgelezen bewogenheid je lichaam en je geest bezielt. De Lastrygonen en de Cyclopen, de woeste Poseidon zul je niet ontmoeten, als je ze niet met je meedraagt in je ziel, als je ziel ze niet voor je ogen plaatst. Smeek dat je weg heel lang mag zijn. Dat er vele zomerse morgens zullen zijn waarop je, met wat een voldoening, wat een vreugde zult binnengaan in voor het eerst aanschouwde havens; en dat je moogt vertoeven in Phoenicische stapelplaatsen, en daar goede waren kopen kunt, parelmoer en koralen, amber en ebbehout, en zinnestrelende parfums van elke soort, zo overvloedig als je kunt zinnestrelende parfums; en dat je naar veel steden in Egypte gaan moogt om te leren en te leren van de wijzen. Houd altijd Ithaka in je gedachten. Daar aan te komen is je bestemming. Maar overhaast de reis volstrekt niet. Beter dat die vele jaren duren zal, en dat je, oud al, landen zult op het eiland, rijk met alles wat je onderweg hebt gewonnen, niet verwachtend dat Ithaka je rijkdom geven zal. Ithaka gaf je de mooie reis. Zonder dat eiland was je niet op weg gegaan. Verder heeft het je niets meer te geven. En als je het armelijk vindt, Ithaka misleidde je niet. Zo wijs als je bent geworden, met zoveel ervaring, zul je al begrepen hebben wat Ithaka s betekenen. K.P. Kavafis (1911) Vertaald door G.H. Blanken (1977) ithaka 9

12

13 Introductie Om mee te kunnen doen met Reflections on Science moet je als student heel wat in huis hebben. Je moet allereerst een goede student zijn die zelfstandig kan werken. Het vraagt een bepaalde stevigheid als jonge onderzoeker. Tegelijkertijd moet je flexibel zijn. Je moet open staan voor de waarde van andere wetenschappelijke disciplines en zoeken naar een goede vorm voor samenwerking met studenten die wellicht anders werken dan jij. Dat dit tot goede resultaten leidt, is niet vanzelfsprekend. Onderweg kom je onherroepelijk hindernissen tegen. Maar de kracht van dit programma en haar deelnemers is dat juist op die momenten wordt gezocht naar nieuwe mogelijkheden. En deze studenten zijn daar goed in geslaagd. Voor u ligt een samenvatting van het resultaat van twee denktanks die zich het afgelopen jaar, onder leiding van prof. dr. Roshan Cools en prof. dr. Hub Zwart, hebben gebogen over het thema The wider implications of cognitive neuroscience. Een vraagstuk dat gezien haar maatschappelijk actualiteit om extra aandacht vraagt. De eerste denktank onderzocht de maatschappelijke implicaties van cognitive enhancement en voerde onder studenten een landelijk empirisch onderzoek uit naar het gebruik van medicijnen om studieprestaties te verbeteren. Het onderzoek vond plaats in samenwerking met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (wrr). De denktank bezocht in Washington DC de jaarlijkse bijeenkomst van de Society for Neuroscience en de International Neuroethics Society. In de zomer van 2012 zullen zij de resultaten van hun onderzoek presenteren op het Europese congres voor Neuroscience in Barcelona (fens Forum of Neuroscience), te midden van zo n andere wetenschappers. De tweede denktank richtte zich op de relatie tussen drugsgebruik en geweld in het kader van wilsvrijheid en straftoemeting. Opdrachtgever voor dit onderzoek was het Wetenschappelijk Bureau van het Openbaar Ministerie (wbom). De interdisciplinaire Winter School aan de Universiteit van Pavia, Italië, vormde voor de studenten een buitenkans om zich verder te verdiepen in de relatie tussen neurowetenschap, recht en filosofie. introductie 11

14 Gedurende twee weken konden zij hun onderzoek aanscherpen in contact met masterstudenten en promovendi uit het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Spanje, Zwitserland en Italië. Tijdens de reis die deze studenten het afgelopen jaar hebben gemaakt, maakten zij kennis met een tot dan toe onbekende dynamiek. Het werken in een denktank met zo n diversiteit wierp bovendien een ander licht op hun eigen persoon. En zo zijn zij een bijzondere ervaring rijker waar zij de vruchten van kunnen plukken tijdens het vervolg van hun weg. Noortje ter Berg Programmaregisseur Reflections on Science 12 reflections on science

15 Presteren onder druk of drugs? Een interdisciplinaire academische verkenning naar cognitive enhancement in Nederland Denktank Carsten Bundt Anke van Mil Bas Olthof Wesley Reintjes Kimberly Schelle Joyce Vermeer 13

16 14 reflections on science

17 Presteren onder druk of drugs? voorwoord De cognitieve neurowetenschappen zijn een vakgebied die de laatste jaren aan aandacht winnen. De Radboud Honours Academy volgt deze ontwikkelingen op de voet, resulterend in de ontwikkeling van het honours master programma The wider implications of cognitive neuroscience. Binnen dit programma hebben wij, een denktank bestaande uit zes studenten afkomstig uit verschillende disciplines, ons gebogen over vragen betreffende de maatschappelijke implicaties van cognitive enhancement (ce), een onderwerp dat voortvloeit uit ontwikkelingen in de cognitieve neurowetenschap. In de moderne samenleving krijgen diverse vormen van enhancement (verbetering) steeds meer aandacht. Het grote publiek zal daarbij denken aan bijvoorbeeld cosmetische chirurgie. ce is een vrij nieuw onderwerp, dat nog veel vragen oproept. Onze denktank heeft dit jaar zowel een literatuur- als een landelijk empirisch onderzoek uitgevoerd om enkele van deze vragen te beantwoorden. We hebben ons hierbij laten leiden door de volgende definitie. A cognitively enhanced person, therefore, is not necessarily somebody with particularly high (let alone superhuman) cognitive capacities. A cognitively enhanced person, rather is somebody who has benefited from an intervention that improves the performance of some cognitive subsystem without correcting some specific, identifiable pathology or dys function of that subsystem. Enhancing Human Capacities Julian Savulescu, Ruud ter Meulen and Guy Kahane, 2011, p. 71 In het eerste hoofdstuk vindt u een toekomstschets rondom enkele technologieën die gebaseerd zijn op machinale apparatuur en een mogelijke rol kunnen spelen binnen het debat over ce, de zogenoemde High-tech Cognitive Enhancement (htce). In de rest van dit rapport zal echter vooral worden ingegaan op een vorm van enhancement die niet rechtstreeks uit een science fiction film lijkt te komen, maar in onze ogen wel zeer relevant is voor de huidige maatschappij. Dit behelst het innemen van medicijnen, zonder presteren onder druk of drugs? 15

18 medische indicatie, om cognitieve prestaties te verbeteren, aangeduid met Pharmacological Cognitive Enhancement (pce). In hoofdstuk 2 leest u meer over de werking van dergelijke pce s. In hoofdstuk 3 vindt u meer informatie over de impact van pce s in het onderwijs, één van de gebieden waar cognitieve prestaties een grote rol spelen. Een korte weergave van de resultaten van ons empirisch onderzoek naar gebruik van pce s onder studenten in Nederland vindt u in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5 schetst de beleidskaders waarbinnen dit onderwerp een rol zal gaan spelen, zowel in Nederland als internationaal. Hoofdstuk 6 geeft een overzicht van de belangrijkste ethische vragen die een rol spelen omtrent ce. Onze beschouwingen resulteren in een afsluitend hoofdstuk dat een toekomstvisie schetst, opgesplitst in drie verschillende adviezen rondom ce, op het gebied van awareness, mogelijke implicaties, en vervolgonderzoek. Gedurende het jaar zijn wij van feedback voorzien door leden van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Ook de Radboud Honours Academy is te allen tijde een ondersteuning geweest. In het bijzonder speelden prof. dr. Roshan Cools en prof. dr. Hub Zwart een belangrijke rol. Wij willen hen, en alle andere experts die wij in het afgelopen jaar hebben mogen spreken hartelijk danken voor de inspiratie, ideeën en contacten. Wij hopen dat u dit rapport met veel plezier zult lezen. 16 reflections on science

19 1. high tech enhancement Hoewel htce op dit moment nog toekomstmuziek lijkt en bestaande technieken voornamelijk gebruikt worden voor therapeutische doeleinden, geven deze technieken en methoden al een redelijke indicatie van wat de mens in de toekomst te wachten staat. Drie van deze technieken zullen kort worden besproken. Voorbeeld 1: DBS Bij diepe hersenstimulatie (dbs, deep brain stimulation ) worden elektroden diep in de hersenen geïmplanteerd. 1 Door verschillende kenmerken van elektrische impulsen is het mogelijk om relatief nauwkeurig bepaalde hersengebieden en structuren te stimuleren. dbs wordt onder andere gebruikt om mensen met de ziekte van Parkinson of depressie te behandelen, maar ook bij patiënten met epilepsie en obsessieve-compulsieve stoornis kan dbs worden toegepast. 2 dbs laat in het bijzonder een positief effect in medicatieresistente patiënten zien en biedt een mogelijkheid om de dosis van medicijnen te kunnen verminderen. Hoewel dbs een veelbelovende methode voor het behandelen van bepaalde ziekten en symptomen is, zijn er ook problemen aan verbonden. Een groot probleem is bijvoorbeeld het implanteren van de dbs apparatuur zelf, wat een uiterst invasieve, risicovolle procedure is. Verder worden door dbs alleen bepaalde symptomen van een ziekte verzacht, terwijl andere specifieke symptomen helemaal niet worden verholpen. Voorbeeld 2: TMS Transcraniële magnetische stimulatie (tms) is, in tegenstelling tot dbs, een minder invasieve methode die met behulp van magnetische velden neurale activiteitspatronen kan manipuleren. 3 tms wordt bij patiënten met depressie of de ziekte van Parkinson ingezet. Evenals dbs laat ook tms een positief effect in het behandelen van medicatieresistente patiënten zien. Bovendien biedt tms een manier om behandelingsresistente symptomen in bijvoorbeeld schizofrene patiënten, zoals akoestische hallucinaties, te verzachten. 4 tms is, in combinatie met andere beeldgevende methoden, een goede methode om de causaliteit van fysiologische processen in het brein en het gedrag dat daarmee gepaard gaat te onderzoeken. Hoewel er minder risico s een rol spelen bij tms dan dbs, kan in het bijzonder repetitieve magnetische stimulatie (rtms) epileptische krampen veroorzaken. Voorbeeld 3: BCI Vergeleken met dbs en tms worden brein computer interfaces (bci) voornamelijk gebruikt om het wegvallen of disfunctioneren van ledematen te kunnen compenseren. 5 Zo biedt bci een mogelijkheid om mensen met spierparalyse beter met hun omgeving om te laten gaan. Door het meten van hersenensignalen met bijvoorbeeld elektro-encefalografie (eeg), wordt er naar gestreefd om bepaalde signaalcomponenten te kunnen identificepresteren onder druk of drugs? 17

20 ren, die dan voor het besturen van bijvoorbeeld een aanwijzer op een computerscherm gebruikt kunnen worden. Echter, de identificatie en zodoende het gebruik van hersenensignalen voor de besturing is vaak lastig en ontoereikend op grond van hoge variabiliteit tussen oefeningen. De hierboven genoemde technieken worden tegenwoordig op grotere schaal klinisch toegepast voor therapeutische doeleinden. Het is echter niet ondenkbaar dat deze methoden verfijnd worden en dat de technische kwaliteit van deze technieken verder verbetert. Ze zouden dan niet alleen voor therapeutische doeleinden, maar ook voor het verbeteren (enhancen) van bepaalde functies in gezonde mensen kunnen worden toegepast. Zo is bijvoorbeeld al aangetoond dat de prestatie in een word naming task met behulp van tms verbeterd kan worden. 6 De genoemde opsomming van technieken is echter verre van compleet; er zijn andere methoden die bijvoorbeeld met behulp van licht bepaalde processen binnen een cel proberen te controleren ( optogenetics ). Ook zijn er al ambities om prothesen voor het brein of breinstructuren te ontwikkelen. De mogelijkheden om (cognitieve) functies van mensen elektronisch of cybernetisch te verbeteren kunnen toenemen in de toekomst. Niettemin blijft het afwachten of deze mogelijkheden op bredere schaal worden toegepast we staan pas aan het begin. referenties 1 Kringelbach, M.L., & Aziz, T.Z. (2009). Deep Brain Stimulation. Journal of the American Medical Association, 301, Denys, D., & Mantione, M. (2009). Deep brainstimulation in obsessive-compulsive disorder. Progress in Brain Research, 175, Rossini, P.M., & Rossi, S. (2007). Transcranial magnetic stimulation. Neurology, 68, Lee, S.-H., Kim, W., Chung, Y.-C., Jung, K.-H., Bahk, W.-M., Jun, T.-Y., Kim, K.- S., George, M.S., & Chae, J.-H. (2005). A double blind study showing that two weeks of daily repetitive tms over the left or right temporoparietal cortex reduces symptoms in patients with schizophrenia who are having treatmentrefractory auditory hallucinations. Neuroscience Letters, 376, Vaughan, T.M. (2003). Brain-computer interface technology: A review of the second international meeting. IEEE Transactions on neural systems and rehabilitation engineering, 11, Kirschen, M.P., Davis-Ratner, M.S., Jerde, T.E., Schraedley-Desmond, P., & Desmond, J.E. (2006). Enhancement of phonological memory following Transcranial Magnetic Stimulation (tms). Behavioural Neurology, 17, reflections on science

21 2. een pilletje ter verbetering Hoewel htce in veel opzichten toekomstmuziek lijkt, vindt er al wel ce plaats door het innemen van medicijnen. Deze medicijnen worden ingenomen om prestaties te optimaliseren en te verbeteren, voorbeelden hiervan zijn onder andere het beter kunnen focussen en concentreren tijdens het studeren of het langer wakker kunnen blijven. Deze medicijnen worden in de wetenschappelijke literatuur aangeduid als pharmacological cognitive enhancers (pce s), smart drugs of smart pills. Normaliter worden deze medicijnen voorgeschreven aan bijvoorbeeld patiënten met adhd ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder ) of narcolepsie (een slaapstoornis). De meest bekende en beschreven pce s in de literatuur zijn methylfenidaat (zoals Ritalin) en modafinil (zoals Provigil). Deze medicijnen oefenen hun werking uit op complexe neurotransmittersystemen die de onderlinge communicatie verzorgen tussen neuronen in de hersenen. Zo heeft methylfenidaat effect op de neurotransmitters dopamine en noradrenaline. Inname remt de heropname van deze neurotransmitters waardoor onder andere het concentratievermogen verbeterd wordt. Daarentegen is de precieze werking van modafinil niet bekend. Het middel zorgt voor een verhoging van de waakzaamheid, alertheid en men blijft er langer door wakker. 1 Er bestaan nog meer potentiële pce s die op dit moment voornamelijk door patiënten worden gebruikt. Dit is echter een dynamisch proces waarin constant verschuivingen plaatsvinden. Zo zullen in de toekomst hoogstwaarschijnlijk nieuwe middelen ontwikkeld worden voor de behandeling van neurologische en psychiatrische patiënten. Hiervan kunnen sommigen ook als pce s gebruikt worden. 2 Naast een beoogd effect hebben pce s ook bijwerkingen. Het is zelfs mogelijk dat inname van een pce wel bijwerkingen veroorzaakt, maar dat het beoogde effect uitblijft. Iemand anders die dezelfde pce gebruikt kan echter wel een positief effect ervaren. Dit fenomeen wordt inter-individuele variatie genoemd. Vele genetische factoren die betrekking hebben op metabole processen, enzymsystemen en receptorgevoeligheid liggen hier aan ten grondslag. Ofwel er zijn inter-individuele verschillen in wat het menselijk lichaam met een bepaalde farmacologische stof doet, ook wel farmacokinetiek genoemd, en wat deze stof voor effect heeft op het lichaam, ook wel farmacodynamiek genoemd. Daarnaast kan de basis- of uitgangswaarde van een neurotransmitter in de hersenen ook invloed hebben op het effect van een medicijn. Dit fenomeen is bekend bij dopamine waarbij het verband tussen de dopamine activiteit en het effect op een bepaalde functie volgens een omgekeerde U-vorm verloopt (zie figuur 1). 2 Het kan zijn dat men bij een lage uitgangswaarde van de dopamine activiteit een gunstig effect ervaart van een bepaald medicijn. Is er daarentegen bij aanvang al een optimale dopaminewaarde, dan kan een presteren onder druk of drugs? 19

22 medicijn juist het tegenovergestelde effect hebben: het optimum wordt gepasseerd en het middel werkt averechts. Op dit moment is het niet mogelijk om op basis van genetische en neurobiologische factoren per persoon te bepalen welk effect pce s specifiek op een individu hebben. Wellicht kan dit wel in de toekomst. Figuur 1 Omgekeerde U-vorm Terwijl deze medicijnen alleen op recept te verkrijgen zijn via een arts, bestaat er ook vraag vanuit gezonde personen. Dit roept verschillende vragen op, enerzijds van praktische aard (zoals verkrijgbaarheid en toegang) en anderzijds van meer kritische aard (is dit een wenselijke ontwikkeling en wat zijn de risico s?). Het is bijvoorbeeld mogelijk om deze medicijnen te verkrijgen via bevriende patiënten, maar wellicht zullen gezonde personen in de toekomst ook bij artsen aankloppen. Hoe staan artsen tegenover het voorschrijven van pce s aan gezonde personen? Welke rol zullen zij in de toekomst spelen bij het verschaffen van deze medicijnen, beter bekend als off-label gebruik? 3 Meer onderzoek naar onder andere deze vragen is geboden. Concluderend is de toepasbaarheid van pce s bij gezonde individuen een dynamisch proces en ook zullen er nieuwe middelen beschikbaar komen. Inter-individuele variatie in werkzaamheid en bijwerkingen bij verschillende mensen maakt het onvoorspelbaar wie wel of geen effect ervaart bij het gebruik van pce s. Enkel toekomstig onderzoek kan deze en andere vragen die in dit hoofdstuk aan bod zijn gekomen beantwoorden. referenties 1 Repantis D, Schlattmann P, Laisney O, Heuser I (2010). Modafinil and Methylphenidate for neuroenhancement in healthy individuals: A systematic review. Pharmacological Research, 62, Husain M, Mehta MA (2011). Cognitive enhancement by drugs in health and disease. Trends in Cognitive Science, 15 (1), Banjo OC, Nadler R, Reiner PB (2010). Physician attitudes towards pharmacological cognitive enhancement: safety concerns are paramount. PLoS ONE 5(12): e reflections on science

23 3. het brein in de klas Door de toename van kennis over het gebruik van middelen als methylfenidaat en andere pce s, zou er mogelijk sprake kunnen zijn van veranderingen in ons huidige onderwijssysteem. In omringende landen hoort men steeds vaker over het gebruik van pce s door studenten. 1,2 Dit maakt pce gebruik onder studenten een interessant onderwerp van discussie. Zowel de opinie van de student als die van de ouder, de docent en onderwijsinstituten zijn interessant voor huidige beleidsmakers. Op steeds meer scholen in de Verenigde Staten (vs) wordt er gesproken van pce gebruik, scholieren en studenten die methylfenidaat of modafinil slikken om langer en/of meer geconcentreerd te kunnen studeren. 1,2 Uit grootschalig onderzoek onder de studentenpopulatie in de vs is gebleken dat strenge toelatingseisen en competitieve studies belangrijke redenen zijn voor het gebruiken van pce s. 1 Het universitaire systeem van de vs is dusdanig ingericht dat er aan diverse eisen dient te worden voldaan om toegelaten te worden. Daarmee wordt gedoeld op de zogenoemde gpa ( General Point Average ), andere toelatingstesten en essays. Dit maakt toelating tot universiteit of college naar keuze een competitieve strijd. Ook wordt dit systeem per staat of onderwijsinstelling gereguleerd 3 zodat er veel ruimte is om zelf de graad van moeilijkheid te bepalen. Hierdoor kan er veel druk komen te liggen op studenten. In Nederland geldt een landelijk systeem, met vooraf gestelde toelatingseisen. 4 Hierdoor is er sprake van minder competitie. Door deze grote culturele verschillen in onderwijssystemen, is het niet aannemelijk dat gebruik van pce s valt te generaliseren. In hoeverre er op dit moment sprake is van het pce fenomeen in Europa, is nog relatief onbekend. Er rijzen veel vragen betreffende het gebruik van pce s door studenten. Is dat gebruik voor iedereen eerlijk en is er sprake is van groepsdruk? 5 Daarnaast zijn studenten zich niet altijd bewust van de consequenties. Uit interviews onder enkele docenten blijkt de complexiteit van pce gebruik, waarbij gesproken wordt over de potentiële problematiek rondom groepsdruk, de drang om beter te presteren en de rol van de docent. 6 Dit alles maakt dat de discussie betreffende regulering of geen regulering steeds belangrijker wordt. Wiens keus is het en wie bepaalt of het goedgekeurd of afgekeurd dient te worden? Door aandacht te besteden aan de mogelijke tijdelijke beïnvloeding van het concentratievermogen en de verandering van cognitieve eigenschappen, kunnen betrokkenen een meer bewuste keuzes maken. Hiervoor dient wel eerst aandacht te worden besteed aan de kennis betreffende het brein. In de vs en Engeland zijn al enkele organisaties actief waarbij presteren onder druk of drugs? 21

24 deelnemers kennis maken met de werking en capaciteiten van het brein en neurowetenschappelijk onderzoek. Een voorbeeld van een dergelijke organisatie is de Dana foundation, waar het onderwijzen van de successen en de potenties van neurowetenschappelijk onderzoek aan het grote publiek centraal staat. Ook in Nederland is er sprake van brain awareness. Het Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour in Nederland besteedt hier onder meer aandacht aan tijdens de internationale Brain Awareness week, waarbij het vergroten van de kennis betreffende neurowetenschappelijk onderzoek het belangrijkste doel is. Zoals hierboven beschreven, heeft de rol van pce s in het onderwijs zowel te maken met het regulerende systeem waarbinnen culturele verschillen een rol spelen, als met de kennis betreffende de mogelijkheden. Het belangrijkste hierbij lijkt het creëren van awareness. Wanneer dit wordt doorgetrokken naar het reguliere onderwijs, kan er ook bij kinderen meer kennis worden ontwikkeld. Bij meer awareness kan men zelf de verantwoordelijkheid nemen voor de keus wel of niet gebruik te maken van pce s, nu en in de toekomst. referenties 1 McCabe SE, Teter CJ, Boyd CJ, Knight JR, Wechsler H. (2005). Nonmedical use of prescription opioids among U.S. college students: prevalence and correlates from a national survey. Addictive behaviors, 30(4), Smith M.E., & Farah, M.J. (2011). Are prescription stimulants Smart Pills? The epidemiology and cognitive neuroscience of prescription stimulant use by normal healthy individuals. Psychological Bulletin. 137(5), Hume SE [cited; Available from: education_system.php 4 Ministerie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Wet op hoger onderwijs en wetenschappelijk Onderzoek(whw) [cited; Available from: 5 Bostrom N, & Sandberg A. (2009). Cognitive enhancement: methods, ethics, regulatory challenges. Science and engineering ethics, 15(3), Farah MJ, Illes J, Cook-Deegan R, Gardner H, Kandel E, King P, et al. (2004). Neurocognitive Enhancement: what can we do and what should we do? Nature Reviews Neuroscience, 5(5), reflections on science

25 4. verbeterde studenten in nederland Eerder werd de rol van pce s binnen het onderwijs in de vs beschreven. De beschikbare onderzoeksresultaten laten echter uiteenlopende cijfers zien. Deze verschillen zijn lastig te interpreteren omdat in de onderzoeken gebruik wordt gemaakt van verschillende definities van termen als niet-medisch gebruik, of omdat verschillende doelgroepen werden onderzocht en verschillende medicijnen in het onderzoek werden betrokken. Daarnaast loopt de mate van respons sterk uiteen. Ook de sporadische onderzoeken in Europa laten vanwege deze verschillen in onderzoeksopzet uiteenlopende resultaten zien, van 0,78% gebruikers van pce s in Duitsland 1, tot 16% in Italië 2. In het Verenigd Koninkrijk loopt op dit moment een eerste onderzoek (http://www.thesmartdrugstudy.com/). Hoewel eerdere studies naar oneigenlijk medicijngebruik (dat wil zeggen zonder medische indicatie) zijn uitgevoerd door het Instituut voor Verslavingsonderzoek, heeft in Nederland nog niet eerder een onderzoek plaatsgevonden naar het gebruik van pce. Om die reden is in maart 2012 door ons een vragenlijst verspreid onder universitaire studenten in Nederland, via studieverenigingen, studentenfora, posters en flyers, een persbericht en social media. Op basis van een literatuuronderzoek zijn zowel vragen opgenomen rondom het gebruik van pce, alsook vragen rondom studiestress, persoonlijkheid, studieresultaat en overig middelengebruik, welke in eerdere studies gerelateerd bleken aan het gebruik van pce. Daarnaast is de attitude ten aanzien van pce s gemeten met behulp van een lijst met stellingen rondom dit onderwerp. 3 Figuur 2 Informatie over deenemers betreffende geslacht, nationaliteit en de universiteit waar zij studeren (n=1503) presteren onder druk of drugs? 23

26 Figuur 3 Percentage deelnemers dat aangeeft methoden te gebruiken om studieresultaten te verhogen (n=1503) Figuur 4 Percentage gebruikers dat aangeeft methylfenidaat op bepaalde wijze te verkrijgen (n=21) Figuur 5 Percentage gebruikers dat aangeeft methylfenidaat op bepaalde wijze in te nemen (n=21) 24 reflections on science

27 Aan dit onderzoek hebben 1503 respondenten met een gemiddelde leeftijd van 21,8 jaar deelgenomen. Meer demografische informatie over de deelnemers is te vinden in figuur 2. Naast het gebruik van pce is ook gevraagd naar het aanwenden van andere methoden om studieprestaties te verbeteren. Het percentage deelnemers dat deze methoden inzet staat in figuur 3. De opgenomen pce s zijn methylfenidaat, modafinil, rivastigmine en bètablokkers. Binnen deze steekproef gebruikt 1,7% van de studenten één of meerdere van deze medicijnen om hun studieprestaties te bevorderen, zonder daar zelf altijd een recept voor te hebben. Dit resultaat is iets hoger dan vergelijkbaar onderzoek in Duitsland aantoonde 1, maar lager dan alle onderzoeken in de Verenigde Staten. Met 52 personen is methylfenidaat het meest gebruikte medicijn van deze vier. 16 gebruikers van methylfenidaat, waarvan de helft het op recept krijgt voorgeschreven, geven aan deze medicijnen wel eens aan een ander te hebben gegeven. 21 van de 25 gebruikers nemen methylfenidaat als pce, ofwel ter bevordering van studieprestaties, zonder eigen recept. In figuur 4 en 5 is informatie te vinden over de wijze waarop methylfenidaat als pce wordt verkregen en wordt ingenomen. Weergegeven zijn de percentages studenten die aangaven tenminste soms (op een schaal van nooit, soms, regelmatig, vaak) voor deze wijze te hebben gekozen. Figuur 6 toont de percentages studenten die aangeven tenminste soms voor een dergelijke reden methylfenidaat als pce te hebben gebruikt. Deze resultaten zijn in overeenstemming met eerdere onderzoeken die hebben aangetoond dat vrienden en bekenden de primaire bron van methylfenidaat als pce zijn, dat inname overwegend oraal plaatsvindt en concentratiebevordering als belangrijkste reden wordt opgegeven. 4,5 Door middel van variantieanalyse is getoetst of er significante (p < 0.05) verschillen aanwezig zijn tussen de 1,7% gebruikers van pce en niet-gebruikers. Chi-kwadraattoetsen laten zien dat meer mannen dan vrouwen gebruik maken van pce (p < 0.05). Daarnaast geven gebruikers vaker een bevestigend antwoord op de vraag of zij nicotine, cafeïne, drogistmiddelen, softdrugs, overige smartshopmiddelen, stimulerende middelen en harddrugs gebruiken (p < 0.05). Het is mogelijk dat de relatie tussen het gebruik van pce en het gebruik van overige middelen verklaard wordt door het effect van geslacht, omdat mannen zowel significant meer middelen (behalve drogist- en stimulerende middelen), als ook significant meer pce gebruiken dan vrouwen. Of er sprake is van een dergelijke relatie, ook wel moderatie genoemd, zal moeten blijken uit toekomstig onderzoek met een grotere steekproef. presteren onder druk of drugs? 25

Inleiding. 2. Vraagstelling. Advies expertgroep middelen. geweld

Inleiding. 2. Vraagstelling. Advies expertgroep middelen. geweld Advies expertgroep middelen Bijeenkomst 12 december 2012, 12.30-16.00 uur Nederlands Forensisch Instituut, Den Haag en geweld Datum 5 februari 2013 Ons kenmerk 1. Inleiding In maart 2011 heeft de Minister

Nadere informatie

Advies expertgroep middelen en geweld. 1. Inleiding. 2. Vraagstelling

Advies expertgroep middelen en geweld. 1. Inleiding. 2. Vraagstelling Advies expertgroep middelen en geweld Bijeenkomst 12 december 2012, 12.30-16.00 uur Nederlands Forensisch Instituut, Den Haag 5 tabruari 2013 Onalcenmerk 1. Inleiding In maart 2011 heeft de Minister van

Nadere informatie

Pillen voor de psych(e); een exploratief onderzoek naar neuro-enhancement onder Nederlandse psychiaters en artsen

Pillen voor de psych(e); een exploratief onderzoek naar neuro-enhancement onder Nederlandse psychiaters en artsen korte bijdrage Pillen voor de psych(e); een exploratief onderzoek naar neuro-enhancement onder Nederlandse psychiaters en artsen s.j. timmer, g. glas achtergrond Psychofarmaca worden toenemend voor verbetering

Nadere informatie

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik Onderzoek naar mobiel telefoongebruik en hersenactiviteit Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Arns-M, van Luijtelaar-G, Sumich-A, Hamilton-R, Gordon-E. Electroencephalographic,

Nadere informatie

Gezondheidsbeleid 2013. Onderzoek onder gemeentepanel Venlo

Gezondheidsbeleid 2013. Onderzoek onder gemeentepanel Venlo Gezondheidsbeleid 2013 Onderzoek onder gemeentepanel Venlo Afdeling Bedrijfsvoering Team informatievoorziening Onderzoek en Statistiek Venlo, mei 2013 2 Samenvatting Inleiding In mei 2011 is de landelijke

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015

Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 Niewsbrief nr. 3 / November 2014 Januari 2015 1. Inleiding De laatste maanden is er hard gewerkt aan enkele SEFIRA werkpakketten. Onder de leiding van de universiteit van Urbino werd een theoretisch en

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS OVER MIJ Veiligheid & voorschrijven van medicatie 6-11-2014 2 IK ZAL HET VANDAAG HEBBEN OVER Onderzoek doen OF waarom onderzoek doen leuk is en soms

Nadere informatie

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey

Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey Samenwerking en innovatie in het MKB in Europa en Nederland Een exploratie op basis van het European Company Survey ICOON Paper #1 Ferry Koster December 2015 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in de relatie

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar

Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar - Factsheet - Trendonderzoek: Alcoholkennis bij jongeren tussen 12 en 25 jaar NIGZ, Project Alcohol Voorlichting en Preventie 3 juli 2003 Inleiding Het NIGZ voert elk jaar, als onderdeel van het Alcohol

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Cannabisgebruik en stoornissen in het gebruik van cannabis in de adolescentie en jongvolwassenheid. Cannabis is wereldwijd een veel gebruikte drug. Het gebruik van cannabis is echter niet zonder consequenties:

Nadere informatie

Algemene inleiding Reclame is vandaag de dag niet meer weg te denken uit onze maatschappij. Bekende producenten brengen hun producten en diensten onder de aandacht van het grote publiek via verschillende

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting

Proefschrift. Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems. Merel Griffith - Lendering. Samenvatting Proefschrift Cannabis use, cognitive functioning and behaviour problems Merel Griffith - Lendering Samenvatting Het gebruik van cannabis is gerelateerd aan een breed scala van psychische problemen, waaronder

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews.

Resultaten interviews met patiënten Vervolgens wordt een korte samenvatting gegeven van de belangrijkste resultaten uit de gelabelde interviews. Onderzoek nazorg afdeling gynaecologie UMCG (samenvatting) Jacelyn de Boer, Anniek Dik & Karin Knol Studenten HBO-Verpleegkunde aan de Hanze Hogeschool Groningen Jaar 2011/2012 Resultaten Literatuuronderzoek

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Dhr. J.J. Atsma Postbus 30945 2500 GX Den Haag DATUM 29 november 2010 KENMERK ONDERWERP CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

*** ONTWERPAANBEVELING

*** ONTWERPAANBEVELING EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken 2010/0011(E) 16.3.2011 *** ONTWERPAANBEVELING over het ontwerp van besluit van de Raad over de sluiting van

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil

Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde Disease mongering: ziekte gezocht voor nieuwe pil Henriëtte van der Horst, huisarts Hoofd afdeling huisartsgeneeskunde & ouderengeneeskunde VUmc LOVAH congres 23

Nadere informatie

Vertrouwen winnen of gezag afdwingen?

Vertrouwen winnen of gezag afdwingen? Vertrouwen winnen of gezag afdwingen? Dra. Anjuli Van Damme Promotor Prof. dr. Lieven Pauwels Inhoud 1. Is het gezag van politie tanende? 2. Het belang van het vertrouwen 3. Waaruit vloeit het vertrouwen

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

TECHNOLOGIE IN DE ZORG

TECHNOLOGIE IN DE ZORG TECHNOLOGIE IN DE ZORG MET DE MAATWERKMODULES VAN ZORGTECHNIEK LIMBURG ZIJN UW OPLEIDINGEN IN ÉÉN KLAP UP-TO-DATE KENNISMAKING ZORGTECHNOLOGIE ZORG OP AFSTAND ONDERSTEUNENDE TECHNOLOGIEËN EN HULPMIDDELEN

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten

Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten Proefschrift: S.U. Zuidema Neuropsychiatrische symptomen bij Nederlandse verpleeghuispatiënten met dementie Samenvatting Dementie is een ongeneeslijke aandoening met belangrijke effecten op cognitie, activiteiten

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

Eindrapportage Sleipnir

Eindrapportage Sleipnir Eindrapportage Sleipnir Een oefening van het Ministerie van EL&I en de paardensector over de uitbraak van Afrikaanse paardenpest In opdracht van Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Figuur 1 Precede/Proceed Model

Figuur 1 Precede/Proceed Model Nederlandse samenvatting Benzodiazepinen zijn geneesmiddelen die vooral bij angstklachten en slaapstoornissen worden voorgeschreven. Ze vormen de op één na meest voorgeschreven middelen in Nederland. Tien

Nadere informatie

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid

Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid Opgave 2 Neuroplasticiteit en wilsbekwaamheid tekst 4 Studeer, slaap, maak muziek, stress niet, maak vrienden, geniet aanzien, drink niet, zweet, speel en kies je ouders met zorg. Dit zijn volgens de Nederlandse

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

We willen na twee jaar wel bezien in hoeverre de doorgevoerde maatregelen het beoogde effect hebben gehad.

We willen na twee jaar wel bezien in hoeverre de doorgevoerde maatregelen het beoogde effect hebben gehad. 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

SAMENVATTING Depressie en verzuim Voorspellers voor verzuim en werkhervatting hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Depressie en verzuim Ongeveer 15% van de Nederlandse bevolking krijgt eens in zijn of haar leven een depressie. Het hebben van een depressie beïnvloedt het leven

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen

Samenvatting. Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen Beleid en richtlijnen ten aanzien van beslissingen rond het levenseinde in Nederlandse zorginstellingen 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 196 Beleid en richtlijnen

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2012. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

JAARVERSLAG 2012. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 JAARVERSLAG 2012 Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 JAARVERSLAG STICHTING OPEN 2012 1 INHOUDSOPGAVE 1. VOORWOORD...

Nadere informatie

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5

BIJLAGE I. Blz. 1 van 5 BIJLAGE I LIJST MET NAMEN, FARMACEUTISCHE VORM, STERKTE VAN HET DIERGENEESMIDDEL, DIERSOORTEN, TOEDIENINGSWEG(EN), HOUDER VAN DE VERGUNNING VOOR HET IN DE HANDEL BRENGEN IN DE LIDSTATEN Blz. 1 van 5 Lidstaat

Nadere informatie

Figuur 1: Type zorg waarvoor men naar het buitenland ging (N=145)

Figuur 1: Type zorg waarvoor men naar het buitenland ging (N=145) Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding worden gebruikt (R. Bes, S. Wendel, E. Curfs & J. de Jong). Ervaringen met zorg in het buitenland positief, Factsheet.

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Op welke vragen geeft dit digitale kaartenboek antwoord?

Op welke vragen geeft dit digitale kaartenboek antwoord? Op welke vragen geeft dit digitale kaartenboek antwoord? Wie doet wat in de bekostiging, verstrekking, financiering en het pakketbeheer van specialistische en? Hoe kan een specialistisch worden bekostigd?

Nadere informatie

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten

Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Jonge werknemers en werkstress: een beknopte weergave van de feiten Irene Houtman & Ernest de Vroome (TNO) In het kort: Onderzoek naar de ontwikkeling van burn-outklachten en verzuim door psychosociale

Nadere informatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Voorlopige resultaten van het onderzoek naar de perceptie van medewerkers in sociale (wijk)teams bij gemeenten - Yvonne Zuidgeest

Nadere informatie

Stress Reductie Programma

Stress Reductie Programma Stress Reductie Programma HeartMath Stress Reductie Programma Het programma is gebaseerd op jarenlang onderzoek van het Heartmath Instituut (gevestigd in Californië, USA) in samenwerking met neurologen

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda

Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda Waarom video games? Nadelen van huidige interventies Effectiviteit Toegankelijkheid Stigmatisering Didactische

Nadere informatie

Voortgangsrapportage 4 Stoplichten: Resultaten 2012 Bureau Studentenartsen juni 2013

Voortgangsrapportage 4 Stoplichten: Resultaten 2012 Bureau Studentenartsen juni 2013 Voortgangsrapportage 4 Stoplichten: Resultaten 2012 Bureau Studentenartsen juni 2013 1. Studentengezondheidstest blijft actueel De Studentengezondheidstest is in het leven geroepen om studenten gezondheids-

Nadere informatie

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving

Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Een vragenlijst voor de Empowerende Omgeving Introductie Met de REQUEST methode wordt getracht de participatie van het individu in hun eigen mobiliteit te vergroten. Hiervoor moet het individu voldoende

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Monitor. alcohol en middelen

Monitor. alcohol en middelen Gemeente Utrecht, Volksgezondheid Monitor www.utrecht.nl/gggd alcohol en middelen www.utrecht.nl/volksgezondheid Thema 3 Gebruik van de verslavingszorg in Utrecht - 2012 1 Colofon Uitgave Gemeente Utrecht,

Nadere informatie

Wetgeving voor Medische hulpmiddelen en Kwaliteitsverbetering. Peter N. Ruys

Wetgeving voor Medische hulpmiddelen en Kwaliteitsverbetering. Peter N. Ruys Wetgeving voor Medische hulpmiddelen en Kwaliteitsverbetering Peter N. Ruys Europese richtlijnen voor medische hulpmiddelen Actieve Implantaten (90/385/EEC) - AIMD Medische Hulpmiddelen (93/42/EEC) - MDD

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesaanvraag

Samenvatting. Adviesaanvraag Samenvatting Adviesaanvraag De afgelopen jaren is uit rapportages van het voormalige Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken (NeCeDo) en de daarna opgerichte Dopingautoriteit gebleken dat in ons land

Nadere informatie

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen

Wetenschappelijke Feiten. over. Psychoactieve Drugs. Tabak, Alcohol, en Verboden middelen pagina 1/6 Wetenschappelijke Feiten Bron: WGO (2004) over Psychoactieve Drugs Tabak, Alcohol, en Verboden middelen Samenvatting en details: GreenFacts Context - Psychoactieve drugs zoals tabak, alcohol,

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Chorea: het meest kenmerkende motorische symptoom binnen de ziekte van Huntington

Chorea: het meest kenmerkende motorische symptoom binnen de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Prijs winnaar 2012: Diepe hersenstimulatie voor de Ziekte

Nadere informatie

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6

Introductie 2014. Engelse Taal en Cultuur. Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Introductie 2014 Engelse Taal en Cultuur Lidwien Cluitmans - studieadviseur Maandag 18 augustus LIN6 Intro ETC 2014 Welkom bij de Radboud Universiteit Radboud Universiteit Voorzitter van CvB: Prof. dr.

Nadere informatie

Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe

Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe Beste lezer Voor u ligt een onderzoeksverslag naar cyberpesten onder

Nadere informatie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie P.W. Troost, L.J. Kalverdijk, A.P. Cohen & N.J.M. Beuk INLEIDING 2 In de Geneesmiddelenwet 1) zijn voor het voorschrijven

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Waarom biomarkers nodig zijn

Waarom biomarkers nodig zijn Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Nieuwe studie toont aan dat voorgestelde ziekte van Huntington 'biomarker'

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens

Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Extreem weinig meisjes in de natuurkundeklas: slecht voor meisjes, goed voor jongens Samenvatting In natuurkunde 12 liepen de prestaties van meisjes nog steeds achter bij die van jongens. Dit hangt samen

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD?

ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD? ARE HEALTH CLAIMS UNDERSTOOD? door Sheila Francl Zoetermeer 2009 Afstudeeropdracht Faculteit Natuurwetenschappen, Open Universiteit Nederland SAMENVATTING (SUMMARY IN DUTCH) Gezondheidsbewuste consumenten

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie