Survey: mondelinge presentaties van Nederlandse Ingenieurs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Survey: mondelinge presentaties van Nederlandse Ingenieurs"

Transcriptie

1 Survey: mondelinge presentaties van Nederlandse Ingenieurs Bas Andeweg, Jaap de Jong, Karen van Oyen en Caroline Wehrmann Samenvatting Over de presentaties die gehouden worden binnen bedrijf en beroep is weinig systematische kennis beschikbaar. Deze kennis is noodzakelijk als basis voor onderzoek naar aspecten van mondelinge presentaties en voor de ontwikkeling van een praktijkgerichte didactiek. In deze studie wordt de opzet en uitwerking van een survey onder een grote groep Nederlandse ingenieurs besproken (N = 4000). De resultaten geven onder meer informatie over de aard en hoeveelheid van de presentaties, de taal en het voorafgaande presentatieonderwijs. Daarnaast komt de mening van de responderende ingenieurs aan bod over het belang en de moeilijkheidsgraad van presentatieaspecten, maar ook over de waardering en ergernissen bij mondelinge presentaties van anderen. Inhoudsopgave [klik op een paginanummer om direct naar het onderdeel te gaan] Samenvatting Inleiding Opzet survey Opbouw en pretest van de vragenlijst Steekproef De response Resultaten 1: Vragen over de aard van presentatietaken Aantal presentaties Soorten presentaties Taal en publiek Scholing in presenteren Resultaten 2: Vragen naar opinies over de presentatietaken Waarderingen / ergernissen bij voordrachten Belang en moeilijkheidsgraad van presentatieaspecten Conclusies...9 Noten...10 Literatuur...10 Bijlage: ergernissen en waarderingen Inleiding "Technici denken vierkant. En zo praten en schrijven ze ook". Wie op de vaak gehoorde beoordelingen in de pers of aan de borreltafel over de presentatiekwaliteit van ingenieurs afgaat, moet wel denken dat de Nederlandse ingenieurs slecht presenteren en het belang van presentaties onderschatten. Blijkbaar vinden ze de inhoud van presentaties belangrijker dan de vorm en zijn ze niet in staat de technische inhoud van een boodschap voor niet-ingewijden begrijpelijk te presenteren. Zouden ze presentatietaken verafschuwen? Veel niet-technici hebben dit beeld, maar ook in eigen kring horen technici zulke geluiden. Ir. Simon de Bree, voorzitter van de raad van bestuur van DSM: Het schort ons niet aan onze inzet, ons vakmanschap en onze integriteit, maar aan onze communicatie en management.. (Chemisch Weekblad 1998) Als dit beeld waarheidsgetrouw zou zijn, zou dat ernstige gevolgen kunnen hebben. Ingenieurs ontwerpen en implementeren immers voortdurend nieuwe technieken met vérstrekkende gevolgen. Als ze niet in staat zijn om hun ideeën duidelijk en overtuigend naar voren te brengen, schaadt dit onder meer de effectiviteit van bedrijven en instellingen waar ingenieurs werkzaam zijn. Informatie over mondelinge presentaties in Nederland in het algemeen is schaars en zelden vrucht van wetenschappelijk onderzoek. Alle uitspraken in de pers en door 'deskundigen' worden gedaan op basis van - beperkte - persoonlijke ervaring en horen zeggen. Dit geldt niet alleen voor toespraken door technici (vergelijk ook de opmerkingen van Cornelis (2000) over de presentatiekwaliteiten van hedendaagse taalbeheersers). In het buitenland is wel een rijke traditie van de (retorische) analyse van voordrachten van presidenten, geestelijk leiders en andere publieke figuren. De Amerikaanse discipline Rhetorical Criticism heeft bijvoorbeeld tot talrijke studies geleid (bijv. Seeger, M.W. & L. Iacocca,1994; zie ook Onderzoek naar mondelinge presentaties van 'gewone' mensen of van presentaties van technici in het bedrijfsle- 1

2 ven is echter ook daar schaars. Van enige tijd geleden alweer is bijvoorbeeld het onderzoek van Kathleen Kendall "Do real people ever give speeches?" (Kendall 1974; Kendall 1985). Op basis van interviews (N=478) ging Kendall onder meer na hoeveel voordrachten men (mensen van de straat) hield in de twee voorafgaande jaren. Ongeveer zestig procent van de ondervraagden hield minstens één voordracht voor tien of meer mensen; van deze mensen hield driekwart er minstens vier. Veertig procent hield geen voordrachten. De voordrachten waren meestal zowel informatief als persuasief van aard. Hoe meer opleiding en hoe hoger het inkomen, hoe vaker er gepresenteerd werd. Recenter is het survey-onderzoek van Scheiber en Hager (1994). Zij verstuurden 210 vragenlijsten (response 50%) naar verschillende technische professionals. Ook zij waren geïnteresseerd in aard en omvang van de presentatietaak. De informatieve voordracht vormde de hoofdmoot bij de respondenten. Slechts achttien procent van de voordrachten werd als persuasief benoemd. Als belangrijkste presentatieprobleem in de eigen voordrachten kwam de selectie van de presentatie-inhoud naar voren (te veel materiaal voor te weinig tijd). Maar ook tekort aan voorbereidingstijd, zenuwen en ontbrekende structuur werden veel genoemd. Minder gelukkig in het onderzoek van Scheiber en Hager was de vorm van de keuze-alternatieven in de gesloten meerkeuzevragen. Deze waren weinig concreet. Er werd bijvoorbeeld gevraagd of er 'frequent' werd gepresenteerd, zonder dat was aangegeven wat onder 'frequent presenteren' verstaan moest worden (67% presenteerde frequent of zeer frequent; 2% presenteerde nooit). Het is de vraag of uitkomsten uit onderzoek als dat van Scheiber en Hager ook op de Nederlandse situatie van toepassing zijn. Uit het enige grootschalig opgezette onderzoek naar de taakbestanddelen van Nederlandse ingenieurs (Vaags en Vonderen-Van Staveren 1985) blijkt dat communicatie- en managementtaken door de ondervraagde ingenieurs als relatief moeilijk worden benoemd. In die uitgebreide survey wordt echter niet specifiek ingegaan op de mondelinge presentatietaken. In samenwerking met ingenieursberoepsverenigingen KIvI en NIRIA is daarom een grootschalig surveyonderzoek gedaan onder Nederlandse ingenieurs (Ir. en Ing.) om een tweetal vragen te beantwoorden: 1 Wat is de aard van de mondelinge presentatietaken in de beroepspraktijk? Zonder voldoende zicht op de feitelijk praktijk is onderwijs in mondelinge communicatie een heikele zaak. Het gaat hierbij dus om vragen als: wat voor type presentaties betreft het nu eigenlijk? Voor wat voor publieken, in welke talen presenteren ingenieurs? Hoe zijn ze tot nu toe opgeleid in presentatietechnieken? 2 Hoe kijken de ingenieurs zelf tegen de presentatietaken aan? Is onderwijs in mondelinge communicatie wel gewenst door de doelgroep? Het gaat hierbij om deelvragen als: hoe zwaar en hoe belangrijk is de presentatietaak? Welke presentatieaspecten vinden ingenieurs belangrijk? Hoe moeilijk vinden ze deze aspecten? Wat waarderen ze in presentaties en waar ergeren ze zich aan? Het gekozen middel - een vragenlijstonderzoek of survey - geeft de mogelijkheid om die informatie op een efficiënte manier te verzamelen. In dit artikel zal eerst de opzet van de ontwikkelde survey worden beschreven. Vervolgens worden de resultaten van beide vragen weergegeven. In de laatste paragraaf gaan we nader op de betekenis van het onderzoek in. 2 Opzet survey Wat is een mondelinge presentatie? Om te voorkomen dat alleen informatie over min of meer traditionele presentatiesituaties - spreken voor een zaal - verzameld zou worden, werd in de vragenlijst een ruime omschrijving van de mondelinge presentatietaak gegeven: "Elke toespraak of presentatie van minstens tien minuten voor minimaal drie luisteraars. Het gaat in dit onderzoek dus niet alleen om voordrachten voor een volle zaal; ook een uiteenzetting tijdens een vergadering is een mondelinge presentatie." [citaat uit de inleiding van de survey] Bij voordrachten met een lengte van minder dan tien minuten zou het waarschijnlijk meer gaan om geïmproviseerde, en reactieve mondelinge acties. De aangegeven grens is echter tamelijk willekeurig. Evenals de keuzegrens voor een publiek van minstens drie personen. Waarschijnlijk veroorzaakt een publiek groter dan één al een verschil met een (twee)gesprek. Uit het achterwege blijven van commentaar (zowel tijdens de uitgevoerde pretesten als bij de echte vragenlijst) zou afgeleid kunnen worden dat de respondenten de beide type mondelinge taken (monolateraal versus bilateraal; zie Korswagen 1989) gemakkelijk konden scheiden. 2.1 Opbouw en pretest van de vragenlijst De ontwikkelde vragenlijst van 130 vragen bestond globaal uit negen delen [zie noot 1]. 1 Openingsvraag "waarom houdt u géén presentaties". Voorkomen moest worden dat een nonrespons vooral te wijten zou zijn aan het feit dat de geadresseerde de afgelopen twee jaar überhaupt geen presentaties hield. 2 Demografische variabelen (deze vragen moesten ook ingevuld worden door de niet-sprekers). Gevraagd werd onder meer naar vooropleiding, type bedrijf en functie, sekse. 2

3 3 Presentatietaken. Open vragen naar het aantal gehouden voordrachten en de eigen waardering ervoor. Verder gesloten vragen naar de presentatieopleiding en de verantwoordelijkheid ervoor. 4 Recente voordrachten. Een aantal open vragen over de twee meest recente voordrachten. We hoopten hiermee concrete informatie te verzamelen over de presentatietaken, zonder dat er vervaging zou optreden doordat de respondenten zouden generaliseren over willekeurige aantallen voordrachten. 5 Waarderingsaspecten. Open vragen over wat de respondenten waardeerden dan wel ergerden in de voordrachten van anderen. 6 Belang en moeilijkheidsgraad van specifieke voorbereidings- en uitvoeringsaspecten. Een groot aantal vragen in een Likertachtige vorm. 7 Publiek en taal. Gesloten vragen over de algemene kenmerken van het publiek waarvoor men presenteerde en de taal waarin gepresenteerd werd. 8 Behoefte aan ondersteuning. Gesloten vragen naar het type ondersteuning dat nog wenselijk zou zijn. 9 Follow-up. De vragenlijst werd afgesloten met een vraag of de respondenten mee wilden werken aan een eventueel (telefonisch) vervolgonderzoek. Ongeveer 45% van de respondenten zegde die medewerking toe. De ontwikkelde vragenlijst werd vooraf beproefd door twintig ingenieurs uit de doelgroep. De pretest bestond uit een invulsessie, met uitvoerige individuele nabespreking. Deze pretest leidde tot een verbeterde opmaak van de vragenlijst en tot enige veranderingen in de formulering van de vragen. 2.2 Steekproef In het onderzoek werd samengewerkt met de ingenieursberoepsverenigingen KIvI en Niria. Er werd gebruik gemaakt van het ledenbestand van de beide verenigingen. Dat bepaalt direct ook deels de representativiteit van de steekproef. Het KIvI vertegenwoordigt immers de universitair opgeleide ingenieur (Ir.) en het Niria de ingenieurs uit het hoger beroepsonderwijs (Ing.). Hoewel veel ingenieurs aangesloten zijn bij een van deze twee verenigingen, bestaan er echter ook andere beroepsverenigingen van bijvoorbeeld scheikundig technologen of architecten. Met andere woorden: niet alle ingenieursgroepen zijn in gelijke mate vertegenwoordigd in de steekproef. Uit het onderzoek van Vaags en Vonderen-Van Staveren (1985) bleek dat het zinvol was bij de steekproeftrekking rekening te houden met de leeftijd van de respondenten. Verschillen in leeftijd leverden significante onderzoeksverschillen op (oudere ingenieurs hebben andere taken dan jongere). Besloten werd daarom tot een gestratificeerde steekproef op basis van leeftijd. De uiteindelijke steekproef bestond uit 4000 personen: 2000 respondenten van iedere vereniging (globaal 10% van het ledenbestand), iedere groep onderverdeeld in vier leeftijdsgroepen van 500 personen (± /40-41/50-51/60). Om de betrokkenheid bij het onderzoek te versterken en zo de response te verhogen werd tegelijkertijd met het verzenden van de vragenlijst een artikel en een oproep tot medewerking in het verenigingsblad De Ingenieur geplaatst. De vragenlijst werd 15 januari 1999 verzonden met een aanbevelingsbrief, ondertekend door de voorzitters van beide verenigingen. Anderhalve maand later op 1 maart 1999 sloot de inzendingstermijn. Er waren toen 1027 verwerkbare formulieren ontvangen. 2.3 De response Het responsepercentage van ongeveer 25% is redelijk. Het ligt lager dan het resultaat van bijvoorbeeld de jaarlijkse salarisenquête (39% response; Helvert 1998), die door de beroepsverenigingen georganiseerd worden. De hogere response van die enquête is verklaarbaar: de resultaten van die enquête worden vaak gebruikt als referentie in individuele salarisonderhandelingen van ingenieurs. Op basis van de samenstelling van de steekproef zijn ook andere representativiteitsaspecten na te gaan. Immers, de aangeschreven groep bestond half uit universitair opgeleide ingenieurs en half uit ingenieurs uit het hoger beroepsonderwijs. Ook waren de leeftijdsproporties van de steekproef bekend. De groep respondenten was in gelijke mate verdeeld over universitair opgeleiden en HBO'ers. Uit de chi-squaretest blijkt dat de respons qua leeftijd niet geheel unbiased is (p <.048). Gemiddeld zou per leeftijdscategorie een response verwacht mogen worden van 250. De groep met dertigers is relatief ondervertegenwoordigd (zie tabel 1). Mogelijk hebben de dertigers het te druk met hun carrière om een survey over dit onderwerp in te vullen. Een duidelijke verklaring voor het verschijnsel lijkt niet voor handen. Vergelijken we de response van ingenieurs op basis van studierichting met de eerdergenoemde salarisenquête dan blijkt de response niet afwijkend. Tabel 1: leeftijdscategorieën in de respons Leeftijd Respondenten ± Totaal 998 * * Niet van alle respondenten was de leeftijd bekend Een deel van de non-response zou te verklaren zijn doordat de aangeschreven ingenieurs geen mondelinge presentatietaken hebben. Maar om die non-response door niet presenterende ingenieurs zo veel mogelijk te ondervangen, bevatte de vragenlijst een niet-presenteren-vraag. Ook ingenieurs zónder presentatietaken 3

4 werd gevraagd (een deel van) de vragenlijst in te vullen en aan te geven waarom ze geen presentatietaken hadden. 13% van de respondenten maakte gebruik van deze mogelijkheid. Vergeleken met het onderzoek van Scheiber en Hager (1994) onder Amerikaanse technici verzorgt een veel groter deel van de Nederlandse ingenieurs dus geen presentaties. Helemaal duidelijk is een en ander echter niet, aangezien het onderzoek van Scheiber en Hager weinig inzicht geeft in de wijze van steekproeftrekking. Het lijkt alsof de vragenlijst daar vooral terecht gekomen is (bijvoorbeeld via doorgeven van de vragenlijst) bij presenterende medewerkers of zelfs bij opleidingsafdelingen op dat vlak. Vergelijken we de niet-presenterende Nederlandse ingenieurs met de wel-presenterende ingenieurs dan blijken de eersten over het algemeen wat jonger en werken ze lager in de bedrijfshiërarchie in kleinere, nietinternationale bedrijven (p<.01). Ook is de groep HBO'ers onder de niet-sprekers groter dan de universitairopgeleiden (p<.01). Een duidelijke relatie met studierichting was niet aantoonbaar. De redenen die aangegeven werden om niet te presenteren waren divers (zie tabel 2). Tabel 2: redenen voor niet-presenteren (willekeurige selectie) Functie is een binnendienstfunctie - wel wordt veel vergaderd, met daarin soms een kleine presentatie ( korter dan 10 min.). Dat past niet in de aard van mijn werk, alles dient schriftelijk te worden gepresenteerd. Ik ben verkeersvlieger / constructeur / agrariër / (verschillende beroepen genoemd) Binnen bedrijf waar ik werkzaam ben, zijn hiervoor speciaal opgeleide mensen. Ik houd me voornamelijk bezig met de dagelijkse operationele planning. Voor de presentaties hebben we een Management Team. Ik zit bij R&D en probeer de machines zo goed te maken als mogelijk is. Ik probeer dus wat nuttigs te doen i.p.v. ouwehoeren! Slechts één keer bevatte de opgegeven reden de suggestie dat de respondent de presentatietaak meed, omdat er sprake was van een weerzin tegen de taak ( ik zie er zo tegen op dat ik presenteren bijna automatisch en succesvol weet te vermijden ). Hoewel non-response door spreekangst hiermee niet uitgesloten lijkt, is het niet erg zichtbaar. Samenvattend kan gezegd worden dat de steekproef representatief lijkt voor de ingenieurspopulatie die lid is van de beide beroepsverenigingen. 3 Resultaten 1: Vragen over de aard van presentatietaken In deze en volgende paragraaf wordt ingegaan op wat de respondenten antwoordden op de verschillende vragen. De niet-sprekers blijven hier verder buiten de beschouwing. Eerst wordt nader ingegaan op min of meer feitelijke aspecten van de voordrachten (aantallen, typen, soort publiek etc.). In paragraaf 4 gaat het met name om hoe de betrokkenen zelf tegen het presenteren aankijken. 3.1 Aantal presentaties Uit tabel 3 blijkt dat de ondervraagde ingenieurs regelmatig optreden. Gemiddeld ongeveer 17 keer per jaar binnen de beroepssituatie (mediaan: 10), dat komt neer op 1 keer per 2 à 3 werkweken. Ook buiten de beroepssituatie treden de respondenten regelmatig op: gemiddeld zes keer per jaar. De opleidingsgroepen (HBO- /TU) en leeftijdsgroepen verschillen weinig in aantallen presentaties. Tabel 3: aantallen presentaties per jaar Presentaties in het beroep (gemiddeld 16.60) Percent en meer pres. 5-9 pres. 1-4 pres. HBO Universitair Presentaties in vrije tijd (gemiddeld 5.90) Percent en meer pres. 5-9 pres. 1-4 pres. HBO Universitair Er zijn verschillen tussen ingenieurs van verschillende studierichtingen. De civieltechnici en werktuigbouwers bijvoorbeeld presenteren significant minder vaak dan de technisch-bedrijfskundigen en de natuurkundigen (zie figuur 1). 4

5 NT/WI WB/LR/MT ST/MK/LT Studie ET/INF CT BK/IO TB/BK Divers Aantal presentaties Figuur 1: gemiddeld aantal presentaties per studierichting [NT/WI = Natuurkunde; Wiskunde; WB/LR/MT = Werktuigbouw; Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek; Maritieme Techniek; ST/MK/LT = Scheikunde; Materiaalkunde; Levensmiddelentechnologie; ET/INF = Elektrotechniek; Informatica; CT = Civiele Techniek; BK/IO = Bouwkunde; Industrieel Ontwerpen; TB/BK = Bestuurskunde; Bedrijfskunde] 3.2 Soorten presentaties Een onderdeel van de vragenlijst betrof de twee voordrachten die de respondent als laatste gehouden had. Van elke van die twee werd een beschrijving gevraagd, het type presentatie [2], een karakterisering, lengte, voorbereidingstijd, publieksomvang en gebruik van visuele middelen [3]. Uit figuur 2 blijkt dat de respondenten de presentaties vooral als informatief (50,7%) karakteriseerden. Type Presentatie Verkopen Adviseren 11,8% Instrueren 14,3% 6,2% Gemengd 17,0% Informeren 50,7% Figuur 2: karakterisering laatste twee gehouden voordrachten Het tijdstip van de survey kan een mogelijk effect gehad hebben op de steekproef van presentaties die door de vraagwijze ontstaan is. Het is immers voorstelbaar dat rond het einde van het jaar meer rapportageachtige situaties gegroepeerd zijn. Een overmaat aan informatieve voordrachten dus. Een tweede verklaring voor het hoge percentage informatieve voordrachten ligt misschien in de visie van de betrokkenen op hun eigen taken. De beschrijving van de voordracht die de respondenten gaven in de bijgaande open vraag, versterkt de indruk dat de visie van de betrokken ingenieurs op de presentaties mogelijk niet dezelfde is als die van een communicatieadviseur. Vergelijk de uitspraak van onderwijsmedewerker G. Brinkman bij de Universiteit Twente (Steentjes 1999): "informatie geven kan geen doel zijn, omdat je geen voordracht houdt om te laten zien wat je weet. Met een presentatie wil je mensen overtuigen [ ]". Onderstaande voorbeelden van als informatief gekarakteriseerde presentaties hebben mogelijk een persuasief gericht doel: Eindpresentatie aan klant van een concept boorplatform Informatie over status project en plan voor vervolg van het project aan teamleden Opzet voor implementatie-strategie meerdere software-applicaties geschetst Presenteren strategische plannen in management. Toelichting duurzaam ontwerp van een Gemeentehuis aan wethouder; hoofden van diensten en directeur gemeentewerken Ook in het onderzoek van Scheiber en Hager (1994) blijkt dat de respondenten hun presentatieactiviteiten als vooral informatief karakteriseren. Door de aard van hun survey - geen open vragen; alleen incidenteel bijgeschreven commentaar - was het daar maar beperkt mogelijk een indruk te krijgen van de feitelijke inhoud van de voordrachten. 5

6 De voordrachten - niet alleen de informatieve - hadden gemiddeld een lengte van een half uur en werden gehouden voor een publiek van ongeveer 15 mensen (zie tabel 4; zie noot 4). De voorbereiding duurde meestal 2 tot 5 uur en in 83% van de gevallen werd gebruik gemaakt van sheets of andere visualiseringsmiddelen zoals Powerpoint. De Nederlandse ingenieurs verschillen daarmee weinig van hun Amerikaanse collega s uit het genoemde onderzoek van Scheiber en Hager. Tabel 4: kenmerken van presentatietypen Type Presentatie Gemengd Informeren Instrueren Adviseren Verkopen Groep totaal Gem * M Gem M Gem M Gem M Gem M Gem M Lengte voordracht 57, , , , , ,8 30 Lengte voorbereiding 7 386, , , , , , Aantal aanwezigen 25, , , , , ,7 15 * Gem - gemiddelde in minuten of personen; M - mediaan Het positieve verband tussen de lengte van de presentaties en de voorbereidingstijd was laag (0.075) maar significant (p<.01). Een vergelijkbaar verband werd gevonden tussen het aantal aanwezigen en de voorbereidingstijd (0.076, p<.01). Instructieve presentaties zijn gemiddeld lang (161 minuten). Informatieve voordrachten worden gemiddeld voor een groter publiek gehouden dan presentaties met een adviserend karakter. 3.3 Taal en publiek De ingenieurs uit het onderzoek hielden hun voordrachten vooral in het Nederlands. Het grootste deel (70%) presenteert ook met enige regelmaat in een andere taal. Engels (66%), Duits (23%) zijn daarbij de meest genoemde talen. Incidenteel wordt Frans gebruikt (5%); in het Spaans een van de belangrijkste handelstalen na het Engels - wordt nagenoeg niet gepresenteerd (0,5%). Het afstemmen van een presentatie op een publiek van anderstaligen wordt door 38% van de respondenten moeilijk gevonden. HBO-ingenieurs vinden het daarbij moeilijker dan TU-ingenieurs (p.<.001). Problemen op het gebied van de taalvaardigheid worden evenveel ervaren als problemen op het gebied van conventies van de andere cultuur (30%). Hierbij moet gedacht worden aan beleefdheid, directheid van aanspreken van publiek, aankijken van publiek, conclusies impliciet laten of expliciet trekken (zie bijv. Urech 1998). De betrokkenen geven aan behoefte te hebben aan extra ondersteuning op deze terreinen. Veertig procent van de respondenten geeft aan geen problemen met taal en cultuurverschillen te hebben bij de presentaties. Het gebruikelijke publiek bij de presentaties is meestal gemengd qua opleiding en qua positie in de bedrijfshiërarchie. De ingenieurs zien hun publiek meestal als terzakekundig (50%) of gemengd qua voorkennis (43%). Slechts in 4% van de gevallen gaat het huns inziens om strikt niet-terzakekundigen of leken. Eén op de drie ingenieurs vindt het moeilijk om zijn voordracht goed af te stemmen op die publieksgroep. HBOingenieurs vinden het over het algemeen moeilijker (p<.001) dan TU-ingenieurs om hun voordracht af stemmen op een lekenpubliek, op een publiek met hoger - dan de betrokken ingenieur - opgeleiden of op een publiek bestaand uit mensen hoger - dan de betrokken ingenieur - in de bedrijfshiërarchie. 3.4 Scholing in presenteren Over de scholing in mondeling presenteren zijn een zestal vragen gesteld die waren onderverdeeld in scholing tijdens de basisopleiding (HBO of universiteit) en scholing daarna (bijscholing). Tabel 5: aantal dagen scholing in mondeling presenteren Tijdens basisopleiding (%) Na basisopleiding (%) Geen 56,1 29,8 < 1 dag 14,9 11,3 1-2 dagen 13,4 19,3 > 2 dagen 15,6 39,6 Uit tabel 5 blijkt dat het merendeel van de respondenten tijdens de basisopleiding geen scholing in mondeling presenteren heeft gehad. Als de uitspraken op de beide vragen gecombineerd worden, dan blijkt dat 16% nimmer enige scholing of bijscholing heeft gehad. Er is ondertussen geen correlatie tussen het wel of niet hebben ondergaan van een presentatiescholing tijdens de basisopleiding met de kans dat de betrokken ingenieurs later een aanvullende opleiding krijgen. Het aantal presentaties dat een ingenieur in beroep of vrije tijd houdt is wel gecorreleerd met de totale hoeveelheid opleiding (p<.05). Mogelijk moet de extra opleiding dan ook niet gezien worden als een compensatie voor een tekortschietende basisopleiding, maar meer als ondersteuning en een soort extraatje voor hen die vaak presenteren. 6

7 De minderheid die presentatiescholing in de basisopleiding kreeg, vond de aandacht ervoor voldoende. Alle ingenieurs (95%), en dus niet alleen degenen die geen of weinig presentatieopleiding kregen tijdens de basisopleiding, vinden dat er minstens één cursus mondeling presenteren in de basisopleiding opgenomen zou moeten zijn. Ten aanzien van de bij- of nascholing vindt 70% procent van de respondenten dat de werkgever de werknemer in staat moet stellen zich te scholen in mondelinge presentaties. De verantwoordelijkheid voor die scholing ligt echter bij de werknemer zélf vindt 80%. De opleiding in mondeling presenteren in de basisopleiding neemt de afgelopen jaren toe. Uit figuur 3 blijkt dat het afgelopen decennium vooral de opleiding op de HBO's meer aandacht heeft gekregen. Figuur3: scholing tijdens de basisopleiding [1: geen opleiding; 2: < 1 dag; 3: 1-2 dagen; 4: >2 dagen] Vergelijken we de Nederlandse ingenieurs met hun Amerikaanse collega s, dan krijgen de Nederlanders beduidend minder training. De Amerikaanse ingenieurs hebben immers allen één of zelfs meerdere opleidingen gehad in mondeling presenteren (Scheiber en Hager 1994). Op de vraag welke vorm een eventuele verdere ondersteuning in mondeling presenteren zou moeten krijgen blijkt de voorkeur van de respondenten uit te gaan naar een - traditionele - training met persoonlijke aandacht voor iedere deelnemer (3.45 op een vijfpuntsschaal, waarbij 1 betekende 'sterk oneens met de voorgestelde vorm' en 5 'sterk eens met de voorgestelde vorm'). De rangorde van de andere in de vragenlijst geboden mogelijkheden was: begeleiding door een coach (3.16), adviezen en voorbeelden op CD-rom (2.84) of een schriftelijke training (2.11; alle voorkeuren in ondersteuningsvormen verschillen significant van elkaar, p<.001). 4 Resultaten 2: Vragen naar opinies over de presentatietaken Naast vragen die min of meer feitelijkheden betroffen (vanuit het perspectief van de respondent), bevatte de survey ook vele vragen naar de opinie van de ingenieurs over mondelinge presentatietaken. Samen geven die een beeld van de kenmerken van een goede voordracht volgens de mening van de respondenten. In de vragenlijst is ook aandacht besteed aan de hoe moeilijk een dergelijk toespraak te realiseren zou zijn. Verder bevatte dit onderdeel van de survey nadere vragen over de verschillende onderdelen, zoals inleiding en slot, van de presentatie. In het algemeen vindt 86% van de ondervraagde ingenieurs mondelinge presentaties belangrijk voor hun professioneel functioneren. Niet alleen vinden ze het belangrijk, de respondenten vinden het over het algemeen (70%) nog plezierig ook. Slechts één op de tien ingenieurs geeft aan presenteren onplezierig te vinden. Gemiddeld geven de ingenieurs zichzelf een zeven voor hun eigen presentaties. TU-ingenieurs geven zichzelf een iets hoger rapportcijfer (7,23) voor hun presentaties dan HBO-ingenieurs (6,95), een klein maar significant verschil. De oudere ingenieurs vinden presenteren over het algemeen plezieriger dan de jongere. 4.1 Waarderingen / ergernissen bij voordrachten De survey bevatte een open vraag waarin de respondent gevraagd werd drie zaken te noemen die hij of zij het meest waardeerde in de presentaties van anderen. Een vergelijkbare vraag werd gesteld over de meest ergerniswekkende aspecten. De in totaal 4340 antwoorden op de open vragen werden door twee beoordelaars, onafhankelijk van elkaar gecategoriseerd (zie figuur 4). Het categoriseringsschema was vooraf opgesteld op basis van een algemeen presentatie-beoordelingsformulier (Andeweg, De Jong & Swankhuisen ). De onderverdeling van de hoofdcategorieën (doelstelling, voorbereiding, inhoud, structuur, presenta- 7

8 tie en diverse aspecten) verschilt op onderdelen Sommige uitspraken kwamen bijvoorbeeld wel voor als ergernis en niet, of minder gedetailleerd, als waardering (zie bijvoorbeeld het onderdeel persoonlijke uitstraling in de complete overzichtstabel in bijlage A). Figuur 4: waarderings- en ergerniscategorieën [Percentage genoemde punten van waardering of ergernis] Bij de opstelling van het rubriceringsschema is gepoogd zowel iets van de rijkdom van de open antwoorden te behouden als een - voor de praktijk - hanteerbaar overzicht te behouden. In tabel 6 is een overzicht opgenomen van die waarderings- en ergernisaspecten die door meer dan 5% van de ingenieurs werd genoemd. Tabel 6: topvijf van ergernissen en waardering voor presentaties van anderen Ergernissen Waardering 1. Onduidelijke structuur 1. Heldere structuur 2. Slechte verstaanbaarheid 2. Bondige, kernachtige inhoud 3. Slechte verzorging van sheets 3. Spreekvaardigheid, boeiend verteller 4. Voorlezen 4. Enthousiast, dynamisch 5. Geen uitstraling humor 5. Humorvol Voor een uitgebreider overzicht zie Bijlage A. 4.2 Belang en moeilijkheidsgraad van presentatieaspecten De ingenieurs kregen 22 uitspraken voorgelegd over aspecten die als belangrijk kunnen worden gezien bij de voorbereiding en de presentatie van voordrachten (zie o.m. Osborn & Osborn 1997; Andeweg, De Jong & Swankhuisen 1998; Korswagen 1985). Gevraagd werd hoe belangrijk en hoe moeilijk deze punten worden gevonden. Tabel 7: Belangrijk - Moeilijk: voorbereidingsaspecten (1 = zeer onbelangrijk / helemaal niet moeilijk; 5 = zeer belangrijk / zeer moeilijk)] Ik vind... Belangrijk Moeilijk 1. Bepalen van de doelstelling (wat u wilt bereiken met uw presentatie) 4,75 2,74 2. Aanbrengen van een structuur (lijn in het verhaal) 4,65 2,75 3. Afstemmen van de informatie op het publiek 4,57 3,25 4. Bepalen van relevante informatie / gegevens 4,50 3,04 5. Vasthouden van de lijn van de presentatie 4,34 2,97 6. Selecteren van overtuigende argumenten 4,28 3,31 7. Verlevendigen van de presentatie met voorbeelden 4,28 2,75 8. Verduidelijken van de voordracht met sheets en andere visuele 4,26 2,40 middelen 9. Afstemmen van de lengte van de presentatie op de beschikbare tijd 4,23 2, Bedenken van een pakkend slot 3,92 3, Voorbereiden op mogelijke vragen uit het publiek 3,85 3, Bedenken van een pakkende opening 3,77 3,48 Alle twaalf aspecten over de inhoud van de presentatie worden gemiddeld belangrijk tot zeer belangrijk gevonden. Het minst belangrijk wordt het bedenken van een pakkende opening gevonden, gevolgd door het voorbereiden op mogelijke vragen uit het publiek. Maar zelfs deze aspecten worden gemiddeld belangrijk gevonden (> 3,77). Het belangrijkst vinden ingenieurs het bepalen van de doelstelling en het aanbrengen van een structuur in het verhaal. Structuur is ook het belangrijkste aspect dat wordt genoemd in de open vraag naar waardering/ergernis in toespraken. Hoe moeilijk vinden ze deze aspecten? In het algemeen vinden de ingenieurs het voorbereiden van de inhoud van een presentatie niet al te moeilijk. Het gemakkelijkste vinden ze het verduidelijken van de voordracht met sheets en andere visuele hulpmiddelen (2,40). Wellicht is dat ook de reden waarom ingenieurs zich zo ergeren aan slechte sheets en visuele ondersteuning: omdat ze het zelf gemakkelijk 8

9 vinden om ermee te werken. Het moeilijkst zijn het bedenken van een pakkende opening (3,48) en van een pakkend slot (3.46). Opvallend is dat deze moeilijkste aspecten beide het minst belangrijk gevonden worden, maar nog steeds vrij belangrijk. Tabel 8: Belangrijk - Moeilijk: presentatieaspecten (1 = zeer onbelangrijk / helemaal niet moeilijk; 5 = zeer belangrijk / zeer moeilijk)] Ik vind... Belangrijk Moeilijk 1. Contact leggen met het publiek (oogcontact, vragen aan publiek, 4,47 2,87 interactie) 2. Vlot en duidelijk formuleren 4,38 3,14 3. Enthousiast overkomen 4,33 2,70 4. Beantwoorden van vragen uit het publiek 4,33 2,60 5. Overtuigend presenteren van argumenten 4,31 3,16 6. Effectief gebruiken van hulpmiddelen als microfoon, sheets, dia s en 4,13 2,74 beamer 7. Afronden van de presentatie binnen de beschikbare tijd 4,07 3,27 8. Ontspannen, niet-zenuwachtig overkomen 4,03 3,01 9. Presenteren met professionele lichaamshouding en gebaren 3,95 2, Uit het hoofd of slechts van enkele aantekeningen presenteren 3,76 2,88 Ook de presentatieaspecten van de voordracht worden alle tien (zeer) belangrijk en niet overdreven moeilijk geacht. Contact leggen met het publiek (4,47) geldt als belangrijkst, op de voet gevolgd door vlot en duidelijk formuleren, beantwoorden van vragen uit het publiek en enthousiast overkomen. Het moeilijkst zijn: afronden van de presentatie binnen de beschikbare tijd (3,27), overtuigend presenteren van argumenten en vlot en duidelijk formuleren. Het beantwoorden van vragen uit het publiek en enthousiast overkomen worden relatief gemakkelijk genoemd. En ook een middenmoter (2,74) als effectief gebruiken van hulpmiddelen als microfoon, sheets, dia s en videobeamer wordt door slechts 18 procent van de ingenieurs moeilijk gevonden. 5 Conclusies Het onderzoek naar de feitelijke stand van zaken bij het presenteren in de beroepspraktijk is belangrijk, zowel voor verder onderzoek naar de mondelinge communicatie als voor de opleidingspraktijk. Het hier beschreven survey is een stap op de weg naar dat gewenste inzicht. Het beeld dat in deze steekproef van de presenterende ingenieurs geschetst wordt kan representatief geacht worden voor de in de betrokken beroepsverenigingen georganiseerde Nederlandse ingenieurs. Of die representativiteit zich verder uitstrekt dan de genoemde groep moet toekomstig onderzoek uitwijzen. Uit gesprekken met andere werknemers uit het bedrijfsleven (niet-technici) en ambtenaren lijkt een vergelijkbaar beeld naar voren te komen als in dit artikel is geschetst. Aard van de presentatietaken Ingenieurs in dit onderzoek presenteren zeer regelmatig. Ze benoemen hun presentaties vooral als informerend. Uit de beschrijvingen van de toespraken lijkt dat het etiket informatief ook geplakt wordt op toespraken die communicatiekundigen als toespraken met een persuasief karakter zouden benoemen. Nader onderzoek naar die neiging het persuasieve element onder te waarderen lijkt gewenst. De ingenieurs presenteren vooral in het Nederlands. Ingenieurs in grotere bedrijven presenteren relatief vaak in het Engels. Het Duits is de tweede vreemde taal; het gebruik van Frans en zeker Spaans is marginaal. Hoe kijken de respondenten tegen de presentatietaken aan De presenterende ingenieurs in dit onderzoek vinden het een belangrijke taak. De voorgelegde presentatieaspecten worden ook door hen als belangrijk beschouwd. De respondenten vinden de realisatie van die aspecten over het algemeen niet bijzonder moeilijk. Een beperkt aantal aspecten wordt zowel belangrijk als relatief moeilijk gevonden (zie tabel 9). Tabel 9: belangrijke en ook moeilijke presentatieaspecten Belangrijk Moeilijk Afstemmen van de informatie op het publiek Selecteren van overtuigende argumenten Overtuigend presenteren van argumenten Vlot en duidelijk formuleren Afronden binnen beschikbare tijd (1 = zeer onbelangrijk / helemaal niet moeilijk; 5 = zeer belangrijk / zeer moeilijk) Consequenties onderwijs De opleiding voor de presentatie hebben de betrokkenen vooral ná de ingenieursopleiding gekregen, waarbij het niet uitmaakte of ze tijdens hun basisopleiding een dergelijke training gevolgd hadden. Welke 9

10 consequenties voor het huidige communicatieonderwijs kunnen getrokken worden uit dit onderzoek? Steeds meer jonge ingenieurs volgen in hun opleiding een cursus presentatietechniek. Dat presentaties voor hun beroep belangrijk zijn en dat onderwijs in die vaardigheid tijdens de ingenieursopleiding belangrijk is, daarover zijn alle groepen ingenieurs het eens. Extra aandacht zou binnen het presentatieonderwijs gegeven kunnen worden aan die aspecten die ze als belangrijk en relatief moeilijk beschouwen (zie tabel 9). Gezien de hoeveelheid informatieve toespraken moet daaraan voldoende aandacht geschonken worden. Daarnaast verdient het aanbeveling de categorie persuasieve presentaties (adviseren en verkopen) een duidelijk accent krijgen in het spreekonderwijs. Niet alleen omdat het selecteren én het presenteren van overtuigende argumenten zowel belangrijk als moeilijk gevonden worden, maar ook omdat ingenieurs deze persuasieve genres regelmatig beoefenen - waarschijnlijk vaker dan ze zelf rapporteren. Ook is het opvallend dat Nederlandse ingenieurs vaak in het Engels (en regelmatig in het Duits) presenteren. Aandacht voor conventies in andere culturen (en voor taalvaardigheid) lijkt daarmee wenselijk. Imago De vooroordelen over de presenterende ingenieur zijn met dit onderzoek natuurlijk niet geslecht. De traditionele tegenstelling 'goed presenterende alfa's' versus 'onbegrijpelijke beta's ' is te diep verankerd in onze cultuur, dat één survey en dan nog alleen onder ingenieurs - die onklaar kan maken. Het clichébeeld van de spreekangstige ingenieurs met hun onduidelijke en botte presentaties vindt echter geen bevestiging in dit onderzoek. Ondanks een zeker in vergelijking met hun Amerikaanse collega s - geringe scholing zijn ze toch vrij positief over eigen presentatiekwaliteit. Ze vinden de vele presentaties die ze (ook in hun vrije tijd) houden een plezierige activiteit. Noten [1] De volledige vragenlijst is in te zien in pdf-formaat op voor de complete vragenlijst. [2] Voorbeelden van presentatietypen zoals aangegeven door de respondenten in de survey. Informeren: Uitleg en discussie over werkingsprincipe van een nieuw ontwikkelde machine ; verslag van de voortgang van een werkgroep. Instrueren: Lesgeven cursus IC-fysica ; Projectvoorbereiding in de bouw. Adviseren: Presentatie aan managementteam betreffende aan te schaffen installatie voor bedrijfsbrandalarmering ; Projectevaluatie en voorstel van plan voor volgende fase (voor afdeling management). Verkopen: Presentatie van een investeringsvoorstel voor commercieel board ; Uitleg van eigen monitorsysteem voor aantal bedrijven. Mengvormen (meestal informeren en een aanvullende doelstelling): Voorstel nieuwe koers bedrijf ; Bedrijfsmethodieken toelichten naar autoriteiten teneinde acceptatie te verkrijgen. [3] Deze sectie van de survey betrof met name open vragen. De vragen over de voordrachtinleiding werden toegevoegd in het kader van een lopend onderzoeksproject naar voordrachtsinleidingen (zie o.m. Andeweg & De Jong 1998). [4] De lengte van de voordrachten, het aantal aanwezigen en de voorbereidingstijd kenden door een beperkt aantal uitzonderingen een hoge standaardafwijking van ongeveer twee maal het gemiddelde. In de tekst is daarom de meer correcte maat van de mediaan gebruikt. Literatuur Andeweg, B,A, Jong, J.C. de & Hoeken, H. (1998). May I have Your Attention? Exordial Techniques in Informative Oral Presentations. Technical Communication Quarterly, 7, no.3, Andeweg, B.A., Jong, J.C. de & Swankhuisen, C.E. (1998). Presentatietechniek. Uitgave Faculteit Techniek, Bestuur en Management - sectie Toegepaste Communicatiewetenschap, TU Delft, 6 e herz. dr. Chemisch Weekblad, Ingenieurs moeten meer aan communicatie doen, 14 november Cornelis, Louise (2000). Presenteren in wetenschap en bedrijfsleven: de kloof is te groot. Tekstblad, 6, nr.1. Helvert, J.J.G.J. van (1998). Salarisonderzoek; editie Uitgave NIRIA. HPOL (History and Politics Out Loud): a searchable multimedia database documenting and delivering authoritative audio relevant to American history and politics. (geraadpleegd: 28/02/00). Kendall, Kathleen Edgerton (1974). Do real people ever give speeches? Central States Speech Journal, XXV (Fall, 1974), Kendall, Kathleen Edgerton (1985). Do real people ever give speeches?. Paper presented at the annual meeting of the Eastern Communication Association (76th, Providence, RI, May 2-5, 1985). ERIC Document nr Korswagen, C.J.J. (red.) (1988). Drieluik mondelinge presentatie, Deel 1 Gids voor de techniek van het doeltreffend spreken, presenteren en instrueren. Deventer: Van Loghum Slaterus. Osborn, M and Osborn, S. (1997). Public Speaking. Boston/New York: Houghton Mifflin Company, 3 e dr. 10

11 Scheiber, H.J. & Hager, Peter J. (1994). Oral communication in business and industry: results of a survey on scientific, technical, and managerial presentations. Journal of Technical Writing and Communication, 24, 2, Seeger, M.W. & Iacocca, L. (1994). "I gotta tell you". Speeches of Lee Iacocca. Detroit Wayne State University Press. Steentjes, A (1999). Informatie geen doel presentatie. De Ingenieur, nr.21, 15 dec., 7. Urech, Elisabeth (1998). Speaking Globally; effective presentations across international and cultural boundaries. Dover, USA: Kogan Page. Vaags, D.W. en Vonderen-Van Staveren, M.L. (1985). Niet-technische taakaspecten in het ingenieursberoep: een onderzoek. EUT-rapport 85-WM-015. Uitgave Department of Philosophy and Social Sciences, Universiteit Eindhoven. 11

12 Bijlage: ergernissen en waarderingen Ergernissen (%) Waarderingen (%) Doelstelling Doelstelling onduidelijk 2,1 Doelstelling duidelijk 1,3 Doelstelling niet bereikt 0,5 Doelstelling bereikt 0,2 Voorbereiding Slechte voorbereiding (alg.) 3,6 Goede voorbereiding 1,8 Beheersing onderwerp onvoldoende 1,3 Beheersing onderwerp 2,7 Slechte tijdsindeling / te lang 3,7 Goede timing 1,3 Slechte verzorging van sheets e.d. 8,1 Goede mediamiddelen 5,1 Inhoudelijke kwaliteit Inhoudelijke kwaliteit niet goed 2,2 Inhoudelijk goed 1,8 Argumentatie niet goed 2,1 Passend inh.niveau 0,4 Afstemming op publiek niet goed 3,1 Publieksafstemming goed 1,5 Informatie is irrelevant 4,5 Relevante informatie. 2,5 Te veel herhaling 1,2 Concreet, duidelijk 5,7 Levendig, boeiend 1,0 Voorbeeldgebruik 2,1 Inhoud niet concreet - saai 2,2 Goede vereenvoudiging 0,6 Bondig, kernachtig 7,7 Visuele middelen niet functioneel 0,2 Te veel visuele middelen 1,5 Te weinig visuele middelen 0,7 Verkeerde visuele middelen 0,1 Structuur Structuur niet helder 10, Eerlijk 0,6 Functionele middelen ter ondersteuning 3,6 Structuur helder 9,7 3 Inleiding problematisch 1,5 Inleiding goed 1,0 Kern -hoofd/subpunten- goed 0,5 Slot problematisch 0,8 Slot goed 1,2 Presentatie Presentatie was slecht (alg.) 2,0 Goede presentatie (algm). 1,8 Contact met publiek was slecht 4,5 Contact met publiek was goed 6,4 Matige spreekvaardigheid 1,0 Boeiende verteller - spreekvaardigheid 7,2 Te formeel taalgebruik 0,1 Te informeel taalgebruik 0,2 Eenvoudig, helder taalgebruik 1,3 Te weinig formuleergemak (stopwoorden 2,2 e.d.) Slechte beheersing van andere taal 0,3 Goed volume, intonatie, tempo 2,5 Breedsprakig / langdradig 5,1 Slecht volume, articulatie of tempo 8,7 Voorlezen 8,0 Spreekt uit hoofd, minimale middelen 1,4 Matige gebaren - weinig mimiek 1,4 Goede gebaren, mimiek 0,7 Goede uitstraling algm. 0,9 Enthousiast, dynamisch, creatief 7,1 Verkeerde uitstraling - geen humor 5,5 Eerlijk, rustig 1,5 Humor 7,2 Betrokken, begripvol 0,6 Zakelijk 0,5 Zelfverzekerd 0,6 Matige omgang met visuele middelen 1,9 (alg.) Matige omgang met overheadprojector 1,1 Goede omgang met hulpmiddelen 1,2 Matige omgang met overige middelen 0,4 Beantwoorden van vragen niet goed 1,2 Goede beantwoording vragen 1,1 Spreker komt afspraken na, algm. 0,1 Divers: publieksgedrag e.d. Storend publieksgedrag 1,9 Gedrag van het publiek 0,5 Geen klachten over presentaties 0,2 Vage uitspraken - niet plaatsbaar 4,1 Algm. uitspraken - niet plaatsbaar 3,4 Overige uitspraken 0,7 Overig - onleesbaar e.d. 1,9 12

Voor presenteren een 7

Voor presenteren een 7 INGENIEUR GEEFT GEMIDDELD ZESTIEN PRESENTATIES PER JAAR + INGENIEURS ERGEREN ZICH VOO Onderzoek TU Delft onder duizend ingenieurs spreekt clichébeeld tegen (Foto: Zefa) Voor presenteren een 7 Ingenieurs

Nadere informatie

Mondeling Presenteren door Nederlandse ingenieurs

Mondeling Presenteren door Nederlandse ingenieurs Mondeling Presenteren door Nederlandse ingenieurs Mondelinge presentatie: ruim gedefinieerd In deze enquête wordt onder mondelinge presentatie verstaan: elke toespraak of presentatie van minstens tien

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan:

Op de vraag of men de artikelen zelf in het Engels schrijft, gaf één wetenschapper het volgende aan: NEDERLANDS, TENZIJ Onderzoek Vakgroep Marktkunde en Marktonderzoek RUG In dit onderzoek zijn de volgende vragen geformuleerd: Welke factoren zijn op dit moment van invloed op de beslissing of Nederlandse

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN WISKUNDE B VWO EERSTE TIJDVAK 2014 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal

Nadere informatie

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders

Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne. Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtone Nederlanders Samenvatting 3-meting effectonderzoek integratiecampagne Onderzoek onder allochtonen 1) Integratiecampagne

Nadere informatie

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier 2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier Naam docent: Onderwerp van de les/training/ workshop: Aantal deelnemende studenten: Datum: Presenteren Beginsituatie: Groep kent elkaar nu al redelijk goed. Er

Nadere informatie

SIRE. Rapport. "Geef kinderen hun spel terug" Jonneke Heins. C0521b 29 oktober 2007

SIRE. Rapport. Geef kinderen hun spel terug Jonneke Heins. C0521b 29 oktober 2007 Grote Bickersstraat 74 3 KS Amsterdam Postbus 247 AE Amsterdam t 2 522 54 44 f 2 522 53 33 e info@tnsnipo.com www.tnsnipo.com Rapport SIRE "Geef kinderen hun spel terug" Jonneke Heins C52b 29 oktober 27

Nadere informatie

TW Salarisonderzoek 2012. 9 november 2012 Sijmen Philips, directeur Beta Publishers

TW Salarisonderzoek 2012. 9 november 2012 Sijmen Philips, directeur Beta Publishers 9 november 2012 Sijmen Philips, directeur Beta Publishers Wat is het en reden: Uniek onderzoek onder ingenieurs: Beloning & Beleving Tevredenheid Samenwerking tussen Berenschot, KIVI NIRIA en Technisch

Nadere informatie

Samenvatting. BS Hiliglo/ Holwierde. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hiliglo

Samenvatting. BS Hiliglo/ Holwierde. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hiliglo Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hiliglo Enige tijd geleden heeft onze school BS Hiliglo deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school hebben zeven

Nadere informatie

Hand-out Presentatietechnieken

Hand-out Presentatietechnieken Hand-out Presentatietechnieken Zowel tijdens je studie alsook in het toekomstige werkveld zul je regelmatig benaderd worden voor het geven van een presentatie. Onderzoek leert dat ingenieurs gemiddeld

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo, vmbo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 vmbo de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 vmbo de betekenis

Nadere informatie

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers

Ellen van Wijk - Ruim baan voor creatief talent B 3. Survey commitment van medewerkers Survey commitment van medewerkers B 3 Survey commitment van medewerkers 229 230 Ruim baan voor creatief talent, bijlage 3 Voor je ligt een vragenlijst waarin gevraagd wordt naar verschillende aspecten

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken is vooral nog een mannenzaak

Het Nieuwe Werken is vooral nog een mannenzaak Het Nieuwe Werken is vooral nog een mannenzaak Enquêteresultaten Kluwer Opleidingen 2011 Dit document bevat de enquêteresultaten over het onderzoek rond Het Nieuwe Werken dat in België werd gevoerd. Kluwer

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Bonckert/ Boxmeer. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Bonckert

Samenvatting. BS De Bonckert/ Boxmeer. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Bonckert BS De Bonckert/ Boxmeer Samenvatting Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Bonckert Enige tijd geleden heeft onze school BS De Bonckert deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Het organiseren van een proefvisitatie

Het organiseren van een proefvisitatie Het organiseren van een proefvisitatie Bij de voorbereidingen op de visitatie is een proefvisitatie aan te bevelen. Binnen de 3TU s zijn daar inmiddels goede ervaringen mee. Door een proefvisitatie kan

Nadere informatie

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS

Klanttevredenheid. Vereenzaming Ouderen Soest VOS 2011 Klanttevredenheid Vereenzaming Ouderen Soest VOS Stichting Welzijn Ouderen Soest Molenstraat 8c 3764 TG Soest 035 60 23 681 info@swos.nl www.swos.nl KvK 41189365 Klanttevredenheidsonderzoek Vereenzaming

Nadere informatie

een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland

een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland een onderzoek naar arbeidssatisfactie in Nederland 1 februari 2009 Ausems en Kerkvliet, arbeidsmedisch adviseurs Hof van Twente www.aenk.nl Onderzoeksrapport JobMeter 2009 Inleiding Ausems en Kerkvliet,

Nadere informatie

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012

Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Duurzame inzetbaarheid in de HR praktijk Onderzoeksrapport 2012 Zicht krijgen op duurzame inzetbaarheid en direct aan de slag met handvatten voor HR-professionals INHOUDSOPGAVE 1. Duurzame inzetbaarheid

Nadere informatie

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad

DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD. Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad DE CLIËNTENRAAD BEOORDEELD Onderzoek naar de tevredenheid met het functioneren van de cliëntenraad -

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Monitor Volwaardige Arbeidsrelaties

Monitor Volwaardige Arbeidsrelaties Monitor Volwaardige Arbeidsrelaties in de architectenbranche QUICKSCAN mei 2013 Inhoud Monitor Volwaardige Arbeidsrelaties 3 Resultaten 6 Bureau-intermediair I Persoonlijk urenbudget 6 Keuzebepalingen

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Pinksterbloem/ Amsterdam. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Pinksterbloem

Samenvatting. BS De Pinksterbloem/ Amsterdam. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Pinksterbloem BS De Pinksterbloem/ Amsterdam Samenvatting Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Pinksterbloem Enige tijd geleden heeft onze school BS De Pinksterbloem deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling

Nadere informatie

Positie van mannen in het primair onderwijs

Positie van mannen in het primair onderwijs Positie van mannen in het primair onderwijs INHOUDSOPGAVE Blz + Inleiding 03 + Management Summary 06 + Uitkomsten onderzoek: 09 + Profiel en functie ondervraagden 10 + Loopbaanmogelijkheden in onderwijs

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Tweemaster/ Heerhugowaard. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Tweemaster

Samenvatting. BS De Tweemaster/ Heerhugowaard. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Tweemaster BS De Tweemaster/ Heerhugowaard Samenvatting Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Tweemaster Enige tijd geleden heeft onze school BS De Tweemaster deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling

Nadere informatie

SSamenvatting. 1. Introductie

SSamenvatting. 1. Introductie S 1. Introductie PowerPoint is niet meer weg te denken bij presentaties. Het programma kende wereldwijd meer dan 200 miljoen gebruikers in 2012. Sommigen wenden het aan voor hun colleges, anderen voor

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen

Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Nieuwe tijden, nieuwe collectieve pensioenen Werkgevers en werknemers aan het woord Onderzoek verricht in opdracht van Nationale-Nederlanden door Motivaction. Wat vinden werkgevers en werknemers van pensioenen.

Nadere informatie

ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING

ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING ALPHENPANEL OVER ZONDAGSOPENSTELLING nieuwsbrief Februari 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de peiling met het. Deze peiling ging over de zondagsopenstelling. De gemeenteraad

Nadere informatie

Enquête Dienstverlening in het stadhuis

Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Colofon Titel:Enquête Dienstverlening in het stadhuis Opdrachtgever: Gemeente Velsen Opdrachtnemer: Marieke Galesloot Datum:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

De presentatie: basisprincipes

De presentatie: basisprincipes De presentatie: basisprincipes Een presentatie is eigenlijk een voordracht of spreekbeurt. De belangrijkste soorten: a Een uiteenzetting: je verklaart bv. hoe taal ontstaan is, behandelt het probleem van

Nadere informatie

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN

INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN INBRENG VAN HET PATIËNTENPERSPECTIEF BIJ HET OPSTELLEN VAN WETENSCHAPSAGENDA S - ERVARINGEN VAN [AANDOENING]PATIENTEN RAPPORT VAN ACHTERBANRAADPLEGING [NAAM PATIËNTENORGANISATIE] Versie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Samenvatting. BS Kon. Wilhelminaschool/ Winterswijk. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Kon. Wilhelminaschool

Samenvatting. BS Kon. Wilhelminaschool/ Winterswijk. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Kon. Wilhelminaschool Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Kon. Wilhelminaschool Enige tijd geleden heeft onze school BS Kon. Wilhelminaschool deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden.

Nadere informatie

Presenteren & Promoveren 2014

Presenteren & Promoveren 2014 Presenteren & Promoveren 2014 Een training voor promovendi De dissertatie is af. Het was een klus, maar de manuscriptcommissie heeft haar goedkeuring gegeven. De datum voor de promotie is al weken bekend.

Nadere informatie

Efficiënt presenteren Nederlands Vlot presenteren Frans Vlot presenteren Engels

Efficiënt presenteren Nederlands Vlot presenteren Frans Vlot presenteren Engels Efficiënt presenteren Nederlands Vlot presenteren Frans Vlot presenteren Engels Een voordracht geven, een toespraak houden voor collega s, een kritisch publiek overtuigen of een lezing verzorgen voor vakgenoten,

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Rapport Kor-relatie- monitor

Rapport Kor-relatie- monitor Rapport Kor-relatie- monitor Voor: Door: Publicatie: mei 2009 Project: 81595 Korrelatie, Leida van den Berg, Directeur Marianne Bank, Mirjam Hooghuis Klantlogo Synovate 2009 Voorwoord Gedurende een lange

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

ALGEMEEN. Doel & inhoud. Evaluatie

ALGEMEEN. Doel & inhoud. Evaluatie NI04_02 Komunikace v obchodním styku a v zaměstnání Sofie Royeaerd Ústav germanistiky, nordistiky a nederlandistiky Arna Nováka 1 602 00 Brno CZ sofie.royeaerd@gmail.com ALGEMEEN Doel & inhoud In deze

Nadere informatie

KIJKWIJZER 1 VOORBEREIDE MONDELING PRESENTATIE Vier rubrieken, vier waarden per rubriek en de kernachtige typering per schaalwaarde

KIJKWIJZER 1 VOORBEREIDE MONDELING PRESENTATIE Vier rubrieken, vier waarden per rubriek en de kernachtige typering per schaalwaarde Structuur - inleiding, midden, slot - stelling + argumenten - hoofdzaak en detail - illustraties, voorbeelden - talige structuuraanduiders (Abstracte) schooltaalvaardigheid - informatiedichtheid - vaktaal

Nadere informatie

Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten. Management samenvatting

Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten. Management samenvatting Kennisdeling op internet tussen leraren in Kennisnet Vakcommunities. De belangrijkste resultaten Uwe Matzat/Chris Snijders Technische Universiteit Eindhoven Management samenvatting De grote meerderheid

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Driehoek/ Griendtsveen. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Driehoek

Samenvatting. BS De Driehoek/ Griendtsveen. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Driehoek Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Driehoek Enige tijd geleden heeft onze school BS De Driehoek deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies 8.1 Het onderzoek Dit rapport beschrijft het onderzoek naar behoefte en aanbod betreffende geestelijke verzorging in detentie vanuit het perspectief van de gedetineerden.

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf December 2011 Auteurs: Leonie Oosterwaal, beleidsmedewerker ABU Judith Huitenga en Marit Hoffer, medewerkers Servicepunt

Nadere informatie

Kan ik het wel of kan ik het niet?

Kan ik het wel of kan ik het niet? 1 Kan ik het wel of kan ik het niet? Hieronder staan een aantal zogenaamde kan ik het wel, kan ik het niet-schalen. Deze hebben betrekking op uw taalvaardigheid in zowel het Nederlands als het Engels.

Nadere informatie

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht

WO-BACHELOR - studentaantallen Economie en Recht Economie en Recht Bedrijfskunde Bedrijfs- en Consumentenwetenschappen Wageningen University 238 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Erasmus Universiteit Rotterdam 2.204 Bedrijfskunde Bedrijfskunde Maastricht University**

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Overtuigend en Ontspannen Presenteren

Overtuigend en Ontspannen Presenteren Overtuigend en Ontspannen Presenteren voor technische professionals 20 juni 2013 Jullie doelen? Workshop Presenteren Minder zenuwen bij presentaties Makkelijker contact met het publiek Wat wél en beter

Nadere informatie

RAPPORT TEVREDENHEID CLIËNTEN WMO

RAPPORT TEVREDENHEID CLIËNTEN WMO RAPPORT TEVREDENHEID CLIËNTEN WMO Emmen 1 INDEX Index...2 Inleiding...3 1 Samenvatting...4 2 Verantwoording en achtergrondgegevens...5 3 Toegang tot de ondersteuning...7 4 Hulp bij het huishouden...9 5

Nadere informatie

Zelfbeoordelingsinstrument Toetsing Tolken

Zelfbeoordelingsinstrument Toetsing Tolken Zelfbeoordelingsinstrument Toetsing Tolken - Gesprekstolken - Consecutief tolken - Vertaling à vue ten behoeve van het Register beëdigde tolken en vertalers (Rbtv) [In dit document wordt kortheidshalve

Nadere informatie

Profiel Professionele Taalvaardigheid

Profiel Professionele Taalvaardigheid Profiel Professionele Taalvaardigheid PPT Het Profiel Professionele Taalvaardigheid omvat de taalvaardigheid die nodig is om professioneel in het Nederlands te functioneren en is in de eerste plaats gericht

Nadere informatie

Het belang van begeleiding

Het belang van begeleiding Het belang van begeleiding Langdurig zieke werknemers 9 en 18 maanden na ziekmelding vergeleken Lone von Meyenfeldt Philip de Jong Carlien Schrijvershof Dit onderzoek is financieel mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

Gezondheid, Welzijn & Technologie

Gezondheid, Welzijn & Technologie Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Wmo werkplaats Twente, fase 2 Praktijk 2: Bundeling van diensten op het gebied van welzijn, informele zorg en formele zorg Toegang tot de Wmo Evaluatierapport

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Samenvatting. BS Hartenaas/ Grave. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hartenaas

Samenvatting. BS Hartenaas/ Grave. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hartenaas Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS Hartenaas Enige tijd geleden heeft onze school BS Hartenaas deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school hebben

Nadere informatie

Toezichthouders in de wijk

Toezichthouders in de wijk Toezichthouders in de wijk Hoe ervaren inwoners uit Dordrecht, Hendrik-Ido-Ambacht en Zwijndrecht de aanwezigheid van Toezichthouders? Inhoud: 1 Conclusies 2 Bekendheid 3 Effect 4 Waardering taken Hondengerelateerde

Nadere informatie

Stad en raad Een Stadspanelonderzoek

Stad en raad Een Stadspanelonderzoek Stad en raad Een Stadspanelonderzoek Kübra Ozisik 13 Juni 2016 Laura de Jong www.os-groningen.nl BASIS VOOR BELEID Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Resultaten... 3 2.1 Respons... 3

Nadere informatie

Wie werken er in het christelijk en reformatorisch onderwijs?

Wie werken er in het christelijk en reformatorisch onderwijs? Artikel pag. 5-8 Wie werken er in het christelijk en reformatorisch onderwijs? Opzet en verantwoording van het onderzoek In de afgelopen maanden heeft een projectgroep vanuit de redactie van DRS Magazine

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT

Profiel Academische Taalvaardigheid PAT Het Profiel Academische Taalvaardigheid omvat de taalvaardigheid die nodig is om op academisch niveau het Nederlands te functioneren en is de eerste plaats gericht op formele communicatie. Dit profiel

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW

INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW INFORMATIEVOORZIENING URENAFTREK DOOR ZELFSTANDIGEN VANUIT WW - eindrapport - drs. L.F. Heuts drs. R.C. van Waveren Amsterdam, december 2009

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

(Hoe) kan onze communicatie beter?

(Hoe) kan onze communicatie beter? Deel 3 Onderzoek (Hoe) kan onze communicatie beter? Marijke Manshanden* Uw organisatie heeft een communicatieprobleem. U wilt dit probleem oplossen, maar mist de informatie om tot een goede oplossing te

Nadere informatie

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media

Tuesday, February 8, 2011. Opleiding Interactieve Media Opleiding Interactieve Media Inhoud Inleiding presenteren 1. Voorwerk 2. Middenstuk 3. Begin presentatie 4. Einde presentatie 5. Visuele middelen 6. Non-verbale communicatie 7. Opdracht 8. Criteria 1.

Nadere informatie

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek?

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Rapportage van: Irene Mol Stichting Pequeno pequeno@planet.nl en René Bekkers Werkgroep Filantropische Studies Vrije Universiteit Amsterdam R.Bekkers@fsw.vu.nl

Nadere informatie

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek?

Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Wat betekent het CBF-Keur voor het Nederlands publiek? Rapportage van: Irene Mol Stichting Pequeno pequeno@planet.nl en René Bekkers Werkgroep Filantropische Studies Vrije Universiteit Amsterdam R.Bekkers@fsw.vu.nl

Nadere informatie

Samenvatting. BS De Hoeksteen/ Groenlo. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Hoeksteen

Samenvatting. BS De Hoeksteen/ Groenlo. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Hoeksteen Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) BS De Hoeksteen Enige tijd geleden heeft onze school BS De Hoeksteen deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011

Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 MONTESSORI LYCEUM AMSTERDAM Smartboard De mening van de Leerlingen Pieter Jonkers Studentnummer: 695247 22 06 2011 Inhoud 1. Inleiding... 3 Aanleiding... 3 Doel van het onderzoek... 3 2. Onderzoeksvraag...

Nadere informatie

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen TIPS VOOR ENQUÊTES 1. Opstellen van de enquête 1.1 Bepalen van het doel van de enquête Voor je een enquête opstelt denk je eerst na over wat je wil weten en waarom. Vermijd een te ruime omschrijving van

Nadere informatie

Formulier Functioneringsgesprek Dierenarts B

Formulier Functioneringsgesprek Dierenarts B Formulier Functioneringsgesprek Dierenarts B Het functioneringsgesprek is bedoeld om het persoonlijk functioneren van de werknemer te optimaliseren en eventuele knelpunten daarin te verminderen. Tenminste

Nadere informatie

Samenvatting 2012/2013

Samenvatting 2012/2013 Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) (V)SO De Steiger Enige tijd geleden heeft onze school (V)SO De Steiger deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school

Nadere informatie

De mooiste dag van je leven?

De mooiste dag van je leven? De mooiste dag van je leven? KTO onder pasgetrouwde stellen in Zwijndrecht Inhoud: 1. Conclusies en aanbevelingen 2. Ondertrouw 3. Huwelijksvoltrekking 4. Keuzes rondom de huwelijksvoltrekking 5. Extra

Nadere informatie

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN

RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN RAPPORTAGE ONDERZOEK PARTIJPOLITIEKE BENOEMINGEN Meer Democratie Mei 2015 Rapportage onderzoek Partijpolitieke benoemingen Meer Democratie 1 Persbericht NEDERLANDERS: PUBLIEKE FUNCTIES OPEN VOOR IEDEREEN

Nadere informatie

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013

TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 TERUGBLIK CENTRAAL EXAMEN NASK 1 VMBO EERSTE TIJDVAK 2013 Inleiding Quickscan Via WOLF (Windows Optisch Leesbaar Formulier) geven examinatoren per vraag de scores van hun kandidaten voor het centraal examen

Nadere informatie

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven

Competenties op het gebied van Management en Leidinggeven P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Com puterw eg 1,3542 D P U trecht Postbus 1087,3600 BB Maarssen tel.0346-55 90 10 fax 0346-55 90 15 w w w.picom pany.nl servicedesk@ picom pany.nl Het PiCompany

Nadere informatie

Herinrichting Schoolplein mavo 3

Herinrichting Schoolplein mavo 3 Herinrichting Schoolplein mavo 3 Pagina 1 van 7 Inleiding Binnenkort ga je aan de slag met het project Herinrichting van het schoolplein. Alle leerlingen van het derde leerjaar gaan ervoor zorgen dat ons

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

MODEL B: Beoordelingsmodel PWS Binasvakken ( vernieuwde Tweede Fase ) De voorbereidingsfase: Zijn de leerlingen op zelfstandige wijze gekomen tot:

MODEL B: Beoordelingsmodel PWS Binasvakken ( vernieuwde Tweede Fase ) De voorbereidingsfase: Zijn de leerlingen op zelfstandige wijze gekomen tot: MODEL B: Beoordelingsmodel PWS Binasvakken ( vernieuwde Tweede Fase ) Bij de beoordeling van het PWS wordt uitgegaan van vier verschillende fasen, te weten: 1. De voorbereidingsfase 2. De onderzoeksfase

Nadere informatie

Onderzoek Alumni Bètatechniek

Onderzoek Alumni Bètatechniek Onderzoek Alumni Bètatechniek 0 meting - Achtergrond Eén van de knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt is een tekort aan technisch geschoolden. De Twentse situatie is hierin niet afwijkend. In de analyse

Nadere informatie

Persoonlijke factoren en Sales succes

Persoonlijke factoren en Sales succes Persoonlijke factoren en Sales succes Welke samenhang is er? Gerard Groenewegen Mei 2009 06-55717189 1 Agenda 1. Inleiding 2. Opzet studie 3. Beoordeling van dit onderzoek 4. Bevindingen 5. Conclusie 6.

Nadere informatie

Samenvatting. SBO Focus/ Venray. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) SBO Focus

Samenvatting. SBO Focus/ Venray. Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) SBO Focus Resultaten Personeelstevredenheidspeiling (PTP) SBO Focus Enige tijd geleden heeft onze school SBO Focus deelgenomen aan de personeelstevredenheidspeiling onder de teamleden. Van onze school hebben twaalf

Nadere informatie

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011 Voorwoord In mijn scriptie De oorlog om ICT-talent heb ik onderzoek gedaan of Het Nieuwe Werken als (gedeeltelijke) oplossing kon dienen voor de aankomende vergrijzing. Hiervoor werd de volgende onderzoeksvraag

Nadere informatie

Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Inleiding Simultaan

Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Inleiding Simultaan Daar zouden we het vaker over moeten hebben. Onderzoek naar interculturele competenties van onderwijsmedewerkers (Judith de Beer. Erasmus Universiteit Rotterdam. april 2006) Inleiding De titel daar zouden

Nadere informatie

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012

Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 2011/2012 Samenvatting en rapportage Klanttevredenheidsonderzoek PPF 0/0 Stichting Personeelspensioenfonds Cordares (PPF) Astrid Currie, communicatieadviseur Maart 0 versie.0 Pagina versie.0 Inleiding Op initiatief

Nadere informatie

Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005. Hoe maak ik een jeugdenquête

Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005. Hoe maak ik een jeugdenquête Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005 Hoe maak ik een jeugdenquête Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Wanneer een enquête 4 Hoofdstuk 2 Hoe maak ik een enquête 5 Hoofdstuk 3 Plan van aanpak

Nadere informatie

Het Digipanel over het nieuwe Keuzemenu voor 14 076 Rapportage

Het Digipanel over het nieuwe Keuzemenu voor 14 076 Rapportage Het Digipanel over het nieuwe Keuzemenu voor 14 076 Rapportage Samenvatting De gemeente Breda werkt met één centraal nummer waarnaar gebeld kan worden voor het maken van afspraken, vragen, meldingen en

Nadere informatie

2. Ik ken verschillende argumenten om scholen te overtuigen van het belang van de monitor.

2. Ik ken verschillende argumenten om scholen te overtuigen van het belang van de monitor. Hand-out Leerdoelen Geef aan waar je staat 1 = dit geldt niet voor mij 2 = dit geldt enigszins voor mij 3 = dit geldt sterk voor mij 4 = dit geldt zeer sterk voor mij 1 2 3 4 1. Ik heb een helder beeld

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie